Đừng Coi Thường Ô Nhiễm Tâm

II.THỨC ĂN TINH THẦN

Những điểm sau đây đã được còn nêu lên trong nhiều buổi trình pháp của lối mười hai vị thiền sinh. Trong số các thiền sinh nầy vài vị còn sơ cơ, những vị khác đã có nhiều kinh nghiệm trong pháp hành. Tùy trình độ thực tập vài điểm chưa được sáng tỏ lắm cho vài vị. Chớ nên lo sợ nếu chưa thông suốt. Hãy cứ để cho những vấn đề ấy thấm vào tâm, và từ từ trở nên sáng tỏ hơn. Ta sẽ thấu hiểu càng lúc càng thâm sâu hơn. Khi pháp hành phát triển tốt đẹp ta sẽ hiểu biết tất cả.

Những điểm thắc mắc còn nầy không được sắp xếp theo thứ tự. Như vậy mỗi khi muốn tìm hiểu một vấn đề ta cần phải đọc qua trước vài điểm khác.

1.Hành thiền không phải chỉ là ngồi yên trên một cái gối. Dầu ở trong oai nghi nào nếu tâm thức tỉnh hiểu biết, tức là đang hành thiền.

2.Nếu ta không thể gom tâm chú niệm và quan sát, chớ nên cố gắng tự ép mình. Hãy tập giữ tâm thư giãn (relax), thơ thới, nhẹ nhàng, bình thản.

3.Thỉnh thoảng nằm xuống thiền nằm. Hãy tập phát triển sự chú tâm hay biết (chú niệm) trong mọi oai nghi. Thường xuyên thức tỉnh hay biết kinh nghiệm của mình, và ghi nhận sự khác biệt giữa những mức độ tinh tấn cần thiết để giữ tâm quân bình trong mỗi oai nghi.

4.Chánh tinh tấn có nghĩa là bền gan kiên nhẫn, không có nghĩa là ráng sức tự chế ngự, tự ép mình cố gắng gom tâm vào một điểm. Trạng thái cố gắng gom tâm chặt chẽ vững chắc vào một điểm phát sanh từ tham, sân, si trong pháp hành.

5.Ta có thể hay biết những cảm giác trong thân, trong tâm và sinh hoạt của tâm, nhưng chớ nên nghĩ rằng đó là “ta” hay “của ta”. Cảm giác trong thân chỉ là thọ uẩn, sinh hoạt của tâm chỉ là hành uẩn -- đó là bản chất thiên nhiên của tâm và thân.

5.Tu tập quan sát, xem xét (trạch pháp) và hiểu biết bản chất thiên nhiên của một đối tượng quan trọng hơn là chỉ muốn nhìn thấy nó phân tán hay cố làm cho nó tan biến, hoại diệt. Có ý muốn cho đối tượng hoại diệt là thái độ sai lầm.

7.Khi không còn ô nhiễm trong cái tâm quan sát, ta đã có chánh niệm.

8.Tâm hiểu biết (thức uẩn, viññāa khandha) là tâm nhận ra bất luận gì phát hiện tại lục căn (nhãn, nhĩ, tỹ, thiệt, thân, ý). Tâm hiểu biết (thức) nầy luôn luôn hiện hữu, nhưng nếu không có mặt trí tuệ thì không hiểu biết.

9.Quan sát hay nhìn và xem xét bất luận gì ta đang chứng nghiệm. Khi hay biết rằng ta đang quan sát, tức là đang hay biết cái tâm quan sát.

10.Ta chỉ có thể hay biết tâm mình xuyên qua sinh hoạt của nó, tức mỗi khi hay biết mình đang suy tư, hoặc giận dữ, thất vọng, mong muốn v.v…ta hay biết tâm mình. Cần nhận thức rằng chính cái tâm làm, hay cảm nhận những điều ấy.

11.Khi có tâm quan sát xen vào, tuệ minh sát không thể phát sanh. Nên tập quan sát một cách khách quan, chỉ thuần túy chú tâm.

12.Khi quan sát tâm mình ta sẽ ngạc còn nhiên, có thể sửng sốt, khám phá ra những ý nghĩ, những điều mong muốn, những kinh sợ, những ước vọng mà mình không bao giờ hay biết.

13.Tất cả những hoạt động trong đời sống trên thế gian (như đọc sách, nghe nhạc, chơi thể thao) đều bao hàm suy tưởng và khái niệm. Nếu không vậy những đối tượng bên ngoài ta trở thành vô ý nghĩa. Nhưng khi hành thiền, nếu có suy tư và khái niệm ta chỉ nên giản dị hay biết rằng “tâm đang suy tư”.

14.Khi tâm dễ dàng an trụ trên một đề mục, đó là hoặc vì bản chất của đề mục thô thiển, rõ ràng, dễ thấy, hoặc vì chú niệm của ta dũng mãnh. Chớ nên chỉ quan sát những đề mục thô thiển. Chú niệm của ta sẽ tăng trưởng mạnh mẽ nếu ta tu tập quan sát những đề mục vi tế.

15.Khi ta bắt đầu ghét giận một người nào, hình ảnh của người ấy ăn sâu vào tâm não ta. Hình ảnh ghét giận ấy mãi lảng vảng trong tâm, làm cho ta không thấy đúng người ấy thật sự như thế nào. Đó là tâm si đang hoạt động.

16.Khi tâm sẵn sàng chứng ngộ tuệ minh sát, trí tuệ tự nhiên, tự động trổ sanh. Không nên tìm kiếm, mong cầu nó sẽ phát sanh đến mình. Tìm kiếm và mong cầu sẽ làm cho tâm tưởng tượng, tạo ra những hình ảnh giả tạo.

17.Thường xuyên giữ tâm hay biết những gì ta đang chứng nghiệm. Cố gắng chớ nên vội kết luận. Chỉ giản dị giữ tâm liên tục quan sát và quán xét (trạch Pháp) những gì mình đang kinh nghiệm. Hấp tấp đi đến kết luận sẽ không để tâm hiểu biết thâm sâu.

18.Nếu cố tránh những hoàn cảnh khó khăn, ta sẽ không thể học hỏi và trưởng thành. Điều nầy đặc biệt đúng khi phải đối phó với ô nhiễm. Tu tập đương đầu với ô nhiễm sẽ giúp ta quán trạch và thấu hiểu bản chất của nó và có thể vượt qua khỏi nó.

19.Hãy tập thích thú sống trong những hoàn cảnh khó khăn. Bằng cách dịu dàng sống chung với chúng, ta sẽ có thể dễ dàng tìm hiểu nguyên nhân nào đã sanh ra chúng.

20.Không cần phải dán nhãn chỉ danh hay xếp hạng những cảm thọ. Dầu thọ lạc, thọ khổ, hay thọ vô ký, ta nên ghi nhớ rằng thọ chỉ là thọ. Hãy chấp nhận nó đúng là vậy.

21.Khi xem chiếu bóng, trong nhóm khán giả mỗi người hiểu biết khác còn nhau, tùy theo quan niệm riêng của mình. Những người tương đối kém hiểu biết thấy đó chỉ là một cuộc giải trí. Người tâm trí thành thục hơn cố gắng nhận ra ý nghĩa của câu chuyện. Trong công trình thiền tập cũng vậy, ta nên luôn luôn cố gắng thấu hiểu những gì đang xảy diễn.

22.Càng cố gắng tập trung tâm vào một điểm ta càng sử dụng nhiều năng lực. Điều nầy làm cho pháp hành càng khó khăn, mệt nhọc thêm, và chú niệm có thể giảm suy. Khi hay biết trạng thái suy kém nầy có thể ta càng nỗ lực cố gắng để hồi phục sức chú niệm đã mòn dần. Như vậy đương nhiên ta cần phải sử dụng càng nhiều năng lực. Trong một khóa thiền dài hạn ta sẽ kiệt sức.

23.Khi cố gắng quá sức để chú niệm, ta sử dụng quá nhiều năng lực, và như thế không thể giữ chánh niệm suốt ngày. Nếu thực hành một cách thư giãn thoải mái, ta có thể gìn giữ sức chịu đựng và thực hành trong một thời gian lâu dài. Nếu tham dự một khóa thiền dài hạn ta không thể phí sức. Hành thiền là một cuộc chạy đua đường trường không phải chạy đua nước rút, chỉ một trăm thước.

24.Hãy xem mỗi giây phút sống là một cơ hội để phát triển chú niệm, nhưng không nên quá gắt gao cứng ngắt vì nếu quá cứng ngắt ta sẽ trở nên quá căng thẳng, và do đó, mất tự nhiên.

25.Một khi hiểu biết phải làm thế nào để được thoải mái thư giãn ta sẽ thận trọng giữ gìn nhu cầu của mình, sẽ hay biết khi năng lực được sử dụng một cách không cần thiết và tập bảo tồn năng lực.

26.Sau khi nghe hay đọc về những kinh nghiệm trong pháp hành của người khác, ta có thể biết rõ hay không, và mong cầu sẽ được vậy. Rồi đến khi tự mình chứng nghiệm được gì tương tợ, có thể ta vội vã xác quyết là mình đã chứng ngộ tuệ minh sát. Nhưng trong thực tế ta chỉ có những kinh nghiệm tương tợ.

27.Tâm phóng dật là sinh hoạt tự nhiên của tâm. Nếu cố giữ không cho tâm di chuyển bay nhảy là ta không chấp nhận một sự kiện tự nhiên. Một khi chấp nhận điều nầy, tức có thái độ chân chánh, ta sẽ quan sát tâm phóng dật dễ dàng hơn. Lúc ban đầu có thể ta thường thất niệm, nhưng không hề gì. Dần dần về sau, với pháp hành tiến triển, ta sẽ bắt đầu quan sát, thấy tâm phóng dật “chỉ là một tư tưởng”, và càng lúc càng ít thất niệm.

28.Chớ nên kháng cự, chớ mong cầu -- hãy chấp nhận sự việc còn như nó là vậy.

29.Tâm phóng dật không phải là vấn đề, thái độ của ta muốn cho tâm không phóng dật mới là vấn đề. Chính đối tượng không quan trọng, nhưng phương cách ta quan sát, hay nhìn đối tượng như thế nào mới thật sự quan trọng.

30.Những gì ta quan sát hay ta quan sát ở đâu không quan trọng, trạng thái thức tỉnh chú niệm mới thật sự quan trọng.

31.Bất cứ lúc còn nào cũng đúng lúc hành thiền.

32.Mục đích của thiền vắng lặng (samatha) là đạt đến trạng thái tâm (tâm sở) nào đó, trong khi thiền Minh Sát (vipassanā) là một hành trình học hỏi và hiểu biết.

32.Hành thiền Minh Sát cũng giống như xem chớp bóng, ta chỉ thư thả ngồi đó, thư giãn nhìn. Chuyện phim sẽ tự nhiên diễn bày ra trước mắt. Lãnh hội được còn nhiều hay ít tùy theo trình độ hiểu biết của mình.

33.Nếu không có thái độ chân chánh, tâm ta sẽ bị ô nhiễm, nhiều hay ít.

34.Tuệ giác tự nó không mấy quan trọng, điều thật sự quan trọng là tuệ giác có thật sự chuyển đổi tâm ta theo chiều hướng tốt hay không, trong tương lai có giúp ta đối phó với những hoàn cảnh tương tợ mà vẫn hoàn toàn trong sạch, không bị ô nhiễm làm bợn nhơ hay không.

35.Khi có ô nhiễm trong tâm, ta phải thức tỉnh hay biết sự hiện diện của nó. Nhưng hay biết rằng tâm mình không có ô nhiễm cũng rất quan trọng.

36.Sự hiểu biết không nằm trơ trọi trên một đường thẳng. Ta có thể hiểu biết theo nhiều phương cách, trên nhiều tầng lớp, và từ nhiều góc độ khác còn nhau.

37.Trí tuệ thiên về thiện pháp, nhưng không dính mắc trong đó. Trí tuệ xa lánh bất thiện pháp, nhưng không chống đối. Trí tuệ nhận thức tận tường sự khác biệt giữa hai điều, thiện và bất thiện, và hiểu biết rõ ràng sự bất lợi (tai hại) của bất thiện pháp.

38.Tâm si mê đảo lộn sự vật, làm cho ta thấy điều ác là thiện và điều thiện là ác, không phân biệt chánh tà.

39.Cố tránh hay lánh xa những hoàn cảnh khó khăn thường không đòi hỏi phải có nhiều tài giỏi và cố gắng. Nhưng làm như thế sẽ gây trở ngại, không để ta hiểu biết giới hạn của mình và trưởng thành. Khả năng đương đầu với những hoàn cảnh khó khăn quả thật rất thiết yếu cho sự trưởng thành của ta. Tuy nhiên, nếu gặp phải một trường hợp khó khăn quá sức mình, ta phải lùi lại một bước, nhẫn nại chờ đến khi bồi đắp đủ sức rồi mới đương đầu với nó một cách thuận lợi.

40.Mục tiêu của pháp hành là trưởng thành trong trí tuệ. Ta chỉ có thể trưởng thành trong trí tuệ một khi có thể nhận thức, thấu hiểu và vượt qua khỏi ô nhiễm. Để thử nghiệm, hay biết giới hạn của mình và trưởng thành, ta phải cho ta cơ hội đối phó với ô nhiễm. Nếu không đương đầu với những thử thách của đời sống tâm sẽ không bao giờ lớn mạnh.

41.Phát triển trạng thái thức tỉnh hay biết là một cuộc hành trình dài dẳng suốt đời. Không cần phải vội vã và lo sợ. Thực hành chân chánh thật là quan trọng, như vậy, bất luận gì mà ta đã học đều có ích trong đời sống thường ngày, không phải chỉ ở thiền viện.

42.Càng cố gắng muốn thấy điều gì, ta càng thấy ít rõ ràng hơn. Chỉ khi nào tâm thư giãn thảnh thơi, ta mới có thể thấy sự vật đúng như sự vật là vậy. Những ai không cố gắng thấy gì sẽ thấy nhiều hơn.

43.Chú niệm mạnh mẽ không phải là một loại năng lực. Chú niệm mạnh mẽ khi nào tâm không còn ô nhiễm và khi nào ta có thái độ chân chánh.

44.Hãy hiểu biết thái độ của mình trong khi quan sát đối tượng. Chỉ quan sát không ắt không đủ.

45.Nếu cơn đau phát sanh từ một vết thương trong thân hay một xáo trộn nào trong tâm -- hãy thận trọng, chớ nên làm cho nó tệ hại hơn.

46.Đôi khi sự việc trở nên quá khó khăn, tâm không thích, chỉ miễn cưỡng quan sát hay thực hành. Tùy theo khả năng và trạng thái tâm lúc bấy giờ, ta hãy tiếp tục quan sát hay chỉ ngưng lại, nghỉ ngơi trong chánh niệm.

47.Trong đời sống thường ngày, khi giúp ai một điều gì ta nên tu tập không trông mong được đền ơn đáp nghĩa. Với công trình hành thiền cũng vậy, ta phải tu tập mà không trông đợi mong cầu thành quả.

48.Một điểm tối trọng yếu là ta phải nhận thấy tâm ngã mạn của mình để làm cho nó suy giảm, hay ngăn ngừa không để nó tăng trưởng lớn mạnh. Trí tuệ chỉ có thể phát sanh nếu tâm không ngã mạn.

49.Ôm giữ trong lòng những thành kiến hay quan niệm rằng tuệ giác phải như thế nào là nguy hiểm, vì những điều ấy sẽ đưa đến ngã mạn khi ta có những kinh nghiệm giống hình như vậy. Bẩm chất của chân lý vượt lên khỏi mọi thành kiến và quan niệm. Ý kiến và quan niệm chỉ là công trình của tâm si mê.

50.Không nên chỉ thực hành trong những khoá thiền, mà phải hành mỗi ngày. Khi mãn khóa thiền ra đi, ta hãy nhớ đem pháp hành theo về với ta.

51.Khi tâm đủ mạnh và tiếp xúc với một đối tượng, nó không xét đoán mà hiểu biết đối tượng đúng như đối tượng là vậy.

52.Hãy cố gắng quan sát, xem tâm mình đối phó như thế nào khi gặp một trường hợp khó khăn -- dưới mọi khía cạnh, càng thường càng tốt. Một khi ta đã phát triển hiểu biết tâm mình hoạt động như thế nào trong trường hợp như vậy, trí tuệ tự nhiên bắt đầu phát sanh và tự nhiên hoạt động. Lần sau, khi phải đối phó với một hoàn cảnh khó khăn tương tợ trí tuệ sẽ ngăn trở, không để ta phản ứng sai lầm. Trí tuệ biết phải làm thế nào.

53.Khi bắt đầu quan sát trạng thái suy tư, ta không thể nhận ra đó chính là tâm mình. Ta chỉ hay biết đó là suy tư của ta và ta đang suy tư điều gì. Xuyên qua pháp hành và xuyên qua công trình lặp đi lặp lại nhìn vào sự suy tư, ta hiểu biết rằng đó là cái tâm đang suy tư. Diễn đạt sự kiện nầy ra lời nói không dễ. Nhưng khi có thể làm được, ta có thể quan sát tâm một cách khách quan. Ta chỉ nhận thức rằng đó là những tư tưởng phát sanh trong tâm. Hãy tu tập thức tỉnh hay biết những tư tưởng mỗi khi chúng phát sanh. Không nên tránh né, không thực hành như vậy mà chỉ hay biết những gì phát sanh trong thân, ta có thể không hiểu biết tâm thật sự hoạt động như thế nào.

54.Khi chú niệm của ta trở nên vững mạnh và liên tục, ta sẽ tự nhiên bắt đầu quan sát các đối tượng vi tế. Khả năng vững tâm an trụ trên đối tượng vi tế giúp tâm niệm càng thêm vững mạnh, và chú niệm vững mạnh có thể quan sát những đối tượng vi tế hơn. Khả năng quan sát các đối tượng phát triển dần dần, ta không cần phải cố gắng để gom tâm chú niệm hay cố gắng nhiều để quan sát.¹

55.Thức tỉnh hay biết hay chú niệm, thì không khó. Cái khó là giữ cho tâm chú niệm như thế ấy vững chắc và thường xuyên liên tục. Muốn được vậy ta cần phải có chánh tinh tấn, tức bền bĩ cố gắng chú niệm.

56.Tâm thư giãn (relax) và có thái độ chân chánh là yếu tố tối quan trọng trong pháp hành. Những gì khác sẽ đến sau. Nhận thức, hay biết rõ ràng tâm ta có thái độ chân chánh hay không, quan trọng hơn là chứng nghiệm trạng thái an lạc hay “có một buổi thiền tọa tốt đẹp”.

57.Nếu trong các buổi thiền ta thường buồn ngủ, đó là một thói quen xấu. Như vậy, khi bắt đầu buồn ngủ hãy mở rộng mắt. Nếu vẫn còn, hãy đứng dậy và thiền hành. Dầu thiền tọa hay thiền hành, điều đó không quan trọng. Điều quan trọng là giữ tâm thức tỉnh hay biết.

58.Chánh tinh tấn là thường xuyên tự nhắc mình hãy luôn luôn thức tỉnh hay biết. Chánh tinh tấn không phải là dùng năng lực để cố gắng gom tâm vào một điểm.

59.Nếu vào buổi chiều ta cảm nghe mệt mỏi, có thể là trong ngày ta dùng sức quá nhiều. Pháp hành phải được kích thích hăng say, không nên để quá mệt mỏi. Như vậy chớ nên dùng năng lực quá sức, hãy cố gắng chú niệm, chỉ giản dị tự nhủ nên thường xuyên chú niệm.

60.Khi nhắm mắt hành thiền có thể ta cảm giác hình như nhiều tư tưởng hơn đến với ta. Nhưng trong thực tế tâm lúc nào cũng suy tư. Chỉ vì khi mở rộng mắt ta thấy và chú ý đến những sự vật ở ngoại cảnh nhiều hơn là những tư tưởng trong tâm.

61.Để cố giữ những thành quả đã thâu gặt, ta cần phải thực hành liên tục. Như vậy hãy cố gắng bảo trì pháp hành của mình. Cố gắng thực hành bất kỳ ở đâu. Hãy tận lực và bền bĩ kiên trì thực hành. Chớ nên để mất đi, uổng phí những gì ta đã thâu thập.

62.Nếu thức tỉnh hay biết, ta chỉ hoan hỷ là mình đã hay biết. Đó là thái độ chân chánh. Như vậy, khi ta đương đầu với ô nhiễm và hay biết, hãy hoan hỷ là ta đã hay biết ô nhiễm ấy, mặc dầu hình như nó chưa tan biến. Khi hay biết ô nhiễm là ta đã thực hành tốt.

63.Ô nhiễm là một phần của Giáo Pháp (Dhamma). Không nên loại bỏ. Một vị hành giả lấy làm thất vọng khi ô nhiễm tan biến quá nhanh. Không phải vì muốn có ô nhiễm nhưng vì nóng lòng muốn được cơ hội để học hỏi, hiểu biết ô nhiễm. Thái độ của ta cũng phải như vậy khi đối đầu với ô nhiễm.

64.Ta hãy cố gắng nhận thức rằng ô nhiễm chỉ giản dị là ô nhiễm. Nó không phải là ô nhiễm “của ta”. Mỗi khi tự đồng hóa mình với nó hay loại bỏ nó, ta chỉ làm cho ô nhiễm càng thêm lớn mạnh.

65.Hãy thường xuyên ghi nhớ rằng không phải ta diệt trừ ô nhiễm -- chính trí tuệ làm việc ấy. Khi liên tục hay biết như vậy, trí tuệ tự nhiên phát sanh.

66.Khi có ai ăn cắp của ta một món đồ. Không nên cố tình tự nói với ta rằng mình thật sự không quan tâm và đó chỉ là một hình thức bố thí. Đó chỉ là một trò lừa phỉnh của tâm. Hãy nhận thức và chấp nhận nỗi bận tâm của mình. Chỉ khi có thể trực tiếp quan sát và hiểu biết tâm bực bội phiền giận của mình ta mới có thể hoàn toàn để trôi qua.

67.Kinh nghiệm trạng thái tâm thanh bình vắng lặng không mấy quan trọng. Càng quan trọng hơn là thức tỉnh hay biết và thấu hiểu tại sao trạng thái an lạc ấy đến hay không đến với ta.

68.Để biết sự thật ta phải can đảm. Nếu muốn đến gần chân lý ta phải bắt đầu hành thiền để tự hay biết mình. Điểm đầu tiên cần phải hay biết là trong tâm mình có những ô nhiễm. Đó là căn bản. Tất cả chúng ta đều muốn mình là người tốt và như vậy, ta có chiều hướng muốn thấy mình và muốn biểu lộ cho ai nấy thấy phần tích cực, những ưu điểm của mình. Nếu không muốn đương đầu với ô nhiễm, rốt cuộc ta “tự dối mình” và dối người khác. Nếu muốn trở thành người tốt ta phải biết phần tiêu cực, những khuyết điểm của mình. Khi bắt đầu tự thấy mình đúng theo thực tế và hiểu biết cả hai bề, bề tích cực và bề tiêu cực, tức ưu điểm vả khuyết điểm, ta đã hành tốt.

69.Đức Phật không dạy ta đừng nên suy tư, chuyện trò, hay đừng hành động. Ngài chỉ dạy rằng thay vì bị ô nhiễm đẩy đưa lôi cuốn, ta phải áp dụng trí tuệ trong khi suy tư, chuyện trò, và hành động (thân nghiệp, khẩu nghiệp và ý nghiệp).

70.Khi chuyện trò, ta có thói quen đưa tâm hướng ngoại để theo dõi câu chuyện đang nói, và để biết người đang đối thoại với ta. Phần lớn ta quan tâm đến những cảm xúc của người khác. Hãy tập liên tục còn nhìn vào bên trong chính mình, ta sẽ ngày càng tự nhiên quen nói chuyện hữu ích. Cũng nên tập thức tỉnh hay biết thái độ của mình trong khi chuyện trò. Chỉ khi nào ta không dính líu, máng kẹt vào những cảm xúc đang thảo luận trong câu chuyện, trí tuệ mới phát sanh. Ta bắt đầu nhận thức giới hạn của mình, hiểu biết lúc còn nào nên ngưng, lúc còn nào nên tiếp tục, chuyện gì nên nói, chuyện gì không nên và thế nào chuyện trò mà không dính mắc vào những cảm xúc bên ngoài.

71.Trong khi quan sát một đối tượng ta nên thường xuyên lặp đi lặp lại xem mình có chú niệm hay không. Làm như thế giúp ta thức tỉnh hay biết chú niệm của mình -- tập quan sát cái tâm quan sát của mình.

72.Một khi đã quen thuộc trong pháp hành có thể ta bắt đầu nghĩ rằng mình hiểu biết những gì đang xảy ra. Nhưng vội vã sớm kết luận như vậy sẽ gây trở ngại, không để ta đào sâu vào sự hiểu biết.

73.Khi kinh nghiệm hành thiền tiến triển lớn mạnh và thâm sâu hơn, ta có chiều hướng kết luận về bản chất của trạng thái mà mình vừa chứng nghiệm và cho rằng mình đã thấu hiểu chân lý căn bản, như lý vô thường chẳng hạn. Loại ức đoán như vậy sẽ gây trở ngại, không để cho ta nhìn sâu hơn và tiến bộ thêm trong pháp hành.

74.Nếu có thể cảm nhận những động lực vi tế trong tâm mình, ta cũng sẽ thấy những kích thích vi tế nằm phía sau đó và nhận thức rằng phần lớn các sự thúc giục vi tế nầy là ô nhiễm.

75.Không nên quyết định mình sẽ phải ngồi bao lâu, điều nầy sẽ làm cho tâm căng thẳng. Không nên quá chú trọng đến thời biểu của khóa thiền. Chỉ giản dị tự nhắc mình thường xuyên chánh niệm, giữ tâm hay biết trong mọi oai nghi, càng liên tục càng tốt.

76.Khi quá nóng lòng muốn tiến bộ, ta sẽ không hay biết đầy đủ những gì đang xảy ra trong hiện tại. Vì lẽ ấy thường xuyên xem xét thái độ của mình là rất quan trọng. Một vị thiền sinh có lần đã nói mình nhận thức rằng quá nóng lòng, cố sức áp dụng liên tục thái độ chân chánh cũng là một thái độ sai lầm.

77.Mỗi ý muốn hành động (tác ý) đều khởi sanh do động lực còn nằm phía sau thúc giục. Phần lớn các động lực là ô nhiễm. Chỉ khi nào nhận thức đầy đủ và hiểu biết ô nhiễm, trí tuệ mới phát sanh. Đến đây chính trí tuệ là động cơ đưa đến ý muốn làm.

78.Tác ý, hay ý muốn làm, không chỉ phát sanh và hiện hữu trước mỗi cử động hay mỗi việc làm, mà lúc nào cũng hiện hữu, xuyên qua mỗi cử động và mỗi việc làm. Trong khi ta ngồi, lúc nào cũng có ý muốn ngồi. Ghi nhớ điều nầy là quan trọng.

79.Một khi thấy được nguy cơ gây tai hại của ô nhiễm, lúc nào ta cũng muốn giữ tâm trong trạng thái tích cực, lánh xa ô nhiễm.

80.Bản chất thiên nhiên của tâm là lúc nào cũng có đối tượng. Như vậy ta không cần phải đặc biệt bỏ công đi tìm. Chỉ hay biết điều gì đang hiện diện ở đây và không cần cố gắng mong tìm điều mà ta nghĩ là đúng đối tượng. Không cần phải kiểm soát hay điều khiển kinh nghiệm của ta.

81.Khi mới bắt đầu hành thiền người ta thường có ý muốn biết pháp hành phải phát triển như thế nào. Nhưng ta không cần làm gì hay tạo nên gì. Ta chỉ cần phát huy chú niệm, liên tục thức tỉnh hay biết. Nhìn và hay biết. Chỉ có thế thôi. Ta không thể làm cho sự việc phát sanh. Nhưng khi phát triển đúng tình trạng hay biết, sự việc sẽ xảy diễn. Để làm phát sanh sự hiểu biết cũng thế, dầu hiểu biết thâm sâu hay bình thường, dầu tuệ giác cũng thế.

82.Ta chỉ có thể sửa đổi nguyên nhân, không thể tự mình sửa đổi hậu quả. Ta không thể thành tựu điều mình mong muốn bằng cách chỉ muốn, chỉ nhắm đến mục tiêu. Chẳng hạn như chỉ có ý muốn định tâm mà không cố gắng phát triển tâm an định, không hiểu biết phải cố gắng thế nào, ắt không thành công. Khi chú niệm liên tục và được áp dụng với thái độ chân chánh, tâm định sẽ phát triển tốt đẹp. Trong thực tế, ta chỉ cần ghi nhớ nên thường xuyên chú niệm và thận trọng xem coi thái độ của mình có chân chánh không. Nói cách khác, nếu ta có chánh tinh tấn và chánh niệm, chánh định tự nhiên phát sanh. Nếu hiểu biết nhân và quả liên hệ với nhau như thế nào, ta sẽ biết cách đối phó với mọi hoàn cảnh. Luôn luôn tự vấn, xem mình có hiểu biết không nhân và quả nào cần thiết để thành tựu điều mình muốn, rồi cố gắng vun quén đắp bồi đầy đủ nhân và duyên cần thiết. Muốn được vậy, cần phải có chánh kiến.

83.Chánh niệm là thường xuyên thức tỉnh hay biết đúng đối tượng, chánh tinh tấn là bền bĩ chuyên cần cố gắng, chánh định là gom tâm an trụ vững chắc trên đối tượng. Thí dụ như ta đang giận một người nào, đối tượng chân chánh là những gì ta đang chứng nghiệm, thí dụ như cảm giác sân

hận chẳng hạn -- không phải

là người mà ta giận.

84.Không nên thực hành một cách quá cứng rắn, mà nên thư giãn, an lạc, thoải mái và cẩn trọng nghiêm trang.

85.Nếu nghĩ rằng mình vẫn cứ mãi mãi nhìn tới nhìn lui một đối tượng thì quá nhàm chán. Tuy nhiên nếu thận trọng quan sát rõ ràng, ta sẽ nhận thức rằng trong hai khoảnh khắc kế tiếp không có hai chứng nghiệm giống y hệt. Điều làm cho ta nhàm chán là ý

nghĩ ta đang suy tư, thấy mình đang nhìn có một đối tượng. Trong thực tế không có gì lặp lại giống hệt, mỗi khoảnh khắc là một khoảnh khắc mới. Một khi có thể nhận biết như vậy, tâm ta lúc nào cũng thích thú với bất luận gì nó quan sát. Không có lúc nào nhàm chán bởi vì ta đang chứng nghiệm rõ ràng rằng tất cả “sự vật” lúc nào cũng không ngừng biến chuyển.

86.Ý nghĩ ảnh hưởng đến đường lối cảm xúc của ta. Nhận thấy những việc làm của ta như thế nào rất quan trọng.

87.Người thông hiểu những lợi ích của pháp hành không bao giờ ngưng thực hành. Những vị ngưng hành chỉ giản dị là vì chưa hiểu biết pháp hành đầy đủ.

88.Khi ta cảm nghe không biết phải làm gì, hãy chờ. Chớ nên làm bất cứ gì.

89.Chánh niệm là khi nào tâm thức tỉnh hay biết đầy đủ.

90.Chú niệm cần phải có thời gian để phát triển; vào lúc ban sơ, ta cần thường xuyên tự nhắc nhở phải thức tỉnh hay biết, nhưng khi đủ kinh nghiệm và hăng say, chú niệm tự nhiên tự động phát huy. Chỉ liên tục chú niệm, tình trạng hăng say sẽ đến.

91.Khi tâm thanh khiết an tịnh, vắng lặng và bình thản, ta sẽ sớm ghi nhận những cảm xúc rất vi tế, phát sanh trong thân.

92.Nhằm hiểu biết ô nhiễm, ta cần phải lặp đi lặp lại, tới lui quan sát chúng. Ta có thể được gì trong khi chỉ trông chờ những chứng nghiệm tốt? Nếu ta hiểu biết bản chất thật sự của ô nhiễm thì ô nhiễm sẽ biến tan. Một khi đã có thể đối trị ô nhiễm, những chứng nghiệm tốt sẽ tự nhiên đến sau. Phần đông các hành giả sai lầm trông đợi những kinh nghiệm tốt, thay vì cố gắng hiểu biết và đối phó với các ô nhiễm.

93.Đôi khi có thể ta cảm nhận rằng hay biết một vài đối tượng là phung phí thì giờ vô ích. Ý nghĩ như vậy hoàn toàn sai. Bí quyết của pháp hành chính là sự thức tỉnh hay biết, không phải đối tượng. Giờ phút nào có hay biết là ta đi đúng chiều hướng.

94.Hãy tu tập quan sát ô nhiễm là ô nhiễm, không phải “tôi ô nhiễm”.

95.Mức độ chú niệm của ta phải được chấp nhận đúng như nó là vậy. Những vấn đề rối răm sẽ phát sanh khi ta cố chấp thành kiến cho rằng chú niệm phải như thế nào. Nếu không chấp nhận mức độ chú niệm của mình thì đó là thái độ sai lầm và gần như chắc chắn ta sẽ cố gắng có những kinh nghiệm tưởng tượng.

96.Nếu muốn tìm hiểu mức độ quân bình, ta phải chứng nghiệm và hiểu biết những mức độ cực đoan cùng tột.

97.Ta không cần phải chuyên cần tinh tấn đến cao độ để chú niệm. Sống trong hiện tại, ta hay biết những gì xảy diễn trong hiện tại. Chỉ tự nhắc mình sống trong hiện tại là tất cả cố gắng cần thiết để chú niệm.

98.Trong khi hăng hái chú niệm, sự thức tỉnh hay biết tình trạng chú niệm cũng sẽ theo đà, càng vững mạnh hơn.

99.Khi tâm vắng lặng và thanh bình an lạc, và không có đối tượng rõ rệt để quan sát, ta hãy thừa cơ hội để nhận thức mức độ và năng lực của chú niệm vào lúc bấy giờ.

100.Nếu đã thành thục trong pháp hành của mình, ta sẽ có khả năng đối phó với những hoàn cảnh khó khăn, bởi vì đã hiểu biết nguyên nhân tạo ra chúng. Thấu hiểu những điều kiện (hậu quả) sẽ giúp ta tích cực đối phó với các nguyên nhân. Tại sao không thừa dịp, nhân hoàn cảnh khó khăn nầy, làm cơ hội để học hỏi.

101.Ghi nhận những giả thuyết là quan trọng. Giả thuyết, hay những điều ta ước đoán, thường dựa trên quan niệm sai lầm, sẽ không để ta nhìn rõ những gì mình đang chú niệm.

102Trong thiền minh sát hành giả lúc nào cũng lui lại một bước để quan sát sự vật rõ ràng hơn, trong khi hành thiền vắng lặng ta hòa mình đắm chìm sâu thẩm bên trong đối tượng. Lùi bước để quan sát giúp tuệ giác phát sanh.

104.Lúc ban sơ ta chỉ bắt đầu chú niệm. Khi chú niệm vững chắc, ta đem tâm vào khoảnh khắc hiện tại, và có thể quan sát tỉ mỉ, xem xét rõ ràng những đối tượng mà mình đang chú niệm.

105.Sự suy tư nằm bên trong tâm. Trạng thái vắng lặng cũng nằm bên trong tâm. Hiểu biết như vậy làm cho ta quan sát sự suy tư và trạng thái vắng lặng như những đối tượng của tâm, thay vì xem đó là “của ta”. Nếu không xem vắng lặng chỉ giản dị là một trạng thái tâm, ta sẽ bị thu hút vào đó.

106.Xem xét thái độ của mình trong khi hành thiền cũng là chú niệm.

107.Nếu ta không còn ý muốn hành thiền nữa, hay cảm thấy mình không biết phải thực hành như thế nào, chớ nên kinh hoàng lo sợ. Không nên cố sức ép mình hành thiền. Chỉ nhớ rằng mình nên thư giãn, thoải mái, thanh bình an lạc. Vài lúc sau, ý muốn hành thiền sẽ tự nhiên trở lại. Cố gắng quá sức sẽ làm cho tình trạng trở nên càng tệ hại thêm.

108.Khi tâm cảm nghe khó có thể chịu đựng, hãy cố gắng nhìn thẳng vào trạng thái tâm ấy.

109.Nhiều người không muốn hành thiền khi cảm nghe tâm mình không muốn. Thông thường ta có thể học hỏi từ trạng thái tâm khó chịu nhiều hơn là lúc cảm nghe thoải mái. Trong thực tế ta có thể thâu nhận nhiều hiểu biết rất thâm sâu qua những kinh nghiệm khó chịu. Hãy chấp nhận cả hai, những kinh nghiệm tốt và những kinh nghiệm xấu.

110.Có được sự hiểu biết lý thuyết theo sách vở là quan trọng, nhưng chớ nên quá đặt nặng vấn đề. Hãy thận trọng để ý trông chừng, chớ nên vội kết luận khi mình có vài kinh nghiệm hình như được dạy trong sách, theo lý thuyết. Một khi thật sự hiểu biết xuyên qua kinh nghiệm ta thấy có sự khác biệt lớn lao giữa lối giảng dạy theo lý thuyết và sự hiểu biết thật sự.

101.Ta chỉ có thể quan sát những gì mình đang chứng nghiệm trong khoảnh khắc hiện tại, không thể quan sát những gì chưa xảy ra, hay sẽ xảy ra trong tương lai.

102.Chỉ quan sát mà không nên dính mắc trong những gì đang xảy ra. Hãy tu tập chỉ hay biết.

103.Nếu chỉ hay biết những gì mình đang chú niệm (tức đối tượng của sự chú niệm), đó là ta đang hành thiền.

104.Hãy để tâm tự nhiên lựa chọn đối tượng cho nó. Ta chỉ cần hay biết sự chú niệm của mình.

105.Nếu chứng nghiệm rằng mình đang quan sát sự chú niệm của mình, ta yên lòng biết rằng mình đang chú niệm. Và khi thất niệm trong một lúc, ta sẽ hay biết trở lại tình trạng thất niệm ấy.

106.Mặc dầu trong sinh hoạt hằng ngày rất khó thường xuyên giữ chánh niệm, nhưng hãy bền gan trì chí. Sớm muộn gì, chỉ một ít cố gắng chú niệm ta cũng sẽ thấy khác biệt, rõ ràng hữu ích trong đời mình.

107.Mong tìm những gì mà ta nghĩ rằng mình có thể được không phải là hành thiền chú niệm. Hành thiền chú niệm là chỉ hay biết những gì đến với ta.

108.Khi quan sát điều gì, chớ nên tự đồng hóa mình với điều ấy, không nên nghĩ rằng đây là “Ta” biết, hay sự hay biết “Của Ta”. Chỉ giản dị chấp nhận đó là những gì ta cần hay biết, quan sát, và thấu hiểu.

109.Công trình của chú niệm chỉ là hay biết. Công trình của trí tuệ là phân biệt điều thiện và điều bất thiện.

110.Thật sự chấp nhận và thật sự buông bỏ xuất nguyên từ trí tuệ.

111.Khi có trí tuệ ta hay biết. Nhưng chỉ hay biết, không có nghĩa là chắc chắn ta đã có trí tuệ.

112.Phải luôn luôn tự nhủ nên xem xét thái độ của mình trước khi ngồi xuống hành thiền. Chỉ giản dị ngồi xuống và quan sát những gì đang xảy diễn. Hay biết những gì mình đang làm có khó không?

113.Lúc ban đầu, trí tuệ phát sanh sau sự hay biết một chút. Nhưng dần dần, xuyên qua pháp hành, khi trí tuệ đã được phát triển tốt đẹp, thì cả hai -- chú niệm và trí tuệ -- cùng khởi sanh một lúc.

114.Khi sự vật tốt đẹp, hãy thận trọng giữ mình, không nên ôm ấp, dính mắc vào chúng. Khi sự vật không tốt, hãy tập chớ nên chấp nhận.

115.Vào lúc mới bắt đầu thực hành ta có thể nghĩ là có quá nhiều điều cần phải quan sát. Nhưng khi quen thuộc với pháp hành thì mọi việc hình như chậm lại, ta có đủ thì giờ để quan sát tất cả và thấy nhiều chi tiết. Giống như nhìn một đoàn xe lửa chạy qua, nếu ta đứng gần đường rầy, khi đoàn xe chạy mau ngang qua ta chỉ thấy xe chạy thoáng qua mà không thấy rõ những gì trên xe. Nhưng nếu ta đứng trên một chiếc xe lửa khác đang chạy song song cùng tốc độ với xe nầy, ta sẽ không thấy toàn thể đoàn xe, nhưng có đủ thì giờ để nhìn xe ấy với nhiều chi tiết.

116.Nếu hay biết những cảm thọ trên mặt mình trong khi ngồi thiền, ta sẽ có thể biết mình có thoải mái dễ chịu và thư giãn không. Cố gắng tập trung tư tưởng quá nhiều, trạng thái căng thẳng nầy sẽ hiển lộ trên mặt. Người nào thật sự thanh bình an lạc và thư giãn, gương mặt sẽ trong sáng, dịu dàng và bình thản.

117.Một điều cần phải ghi nhớ và hiểu biết là tâm không thể tách rời ra riêng một mình mà phải được thường xuyên quan sát. Giống như sân cỏ của ta ở quanh nhà, cần phải được trông nôm chăm sóc, nếu bỏ quên không coi chừng, cỏ dại sẽ mọc lên đầy sân. Cùng thế ấy, nếu ta không canh chừng quan sát tâm, ô nhiễm sẽ mọc lên, trở nên lớn mạnh và choáng khắp đầy tâm. Tâm không thuộc về của ta, nhưng ta có trách nhiệm phải trông nom chăm sóc nó.

118.Trạng thái quá phấn khởi hăng say sẽ làm suy yếu chú niệm.

119.Lobha (si mê) là một ý muốn làm (tác ý) bất thiện, một ô nhiễm. Chanda (ý muốn làm tốt) là một tâm sở thiện, là trí tuệ.

120.Hay biết trạng thái thanh bình an lạc. Hay biết tình trạng hay biết trạng thái thanh bình an lạc (tức hay biết là mình đang chú niệm, thức tỉnh hay biết tình trạng an lạc của mình). Làm như vậy để cho ta kiểm soát xem mình có luyến ái hay dính mắc trong đó không, hay chỉ chú niệm, thức tỉnh hay biết.

121.Khi có tình trạng mong cầu phát sanh trong tâm, hãy tập nhìn thấy bản chất thật sự của nó. Mỗi khi ta buồn phiền, giận dữ hay thất vọng với người nào, hay khi cảm nghe sự vật phải như thế nào khác, ta có thể chắc chắn là mình đang mong cầu.

122.Không nên để tâm tham làm chủ dẫn dắt mình. Hãy dành thời gian để học hỏi về lòng tham ái. Nên quan tâm trông chừng những đặc tánh của tâm tham, nếu rơi vào trong đó ta sẽ không bao giờ hiểu biết được bản chất thật sự của nó.

123.Nhiều người nghĩ rằng chú niệm mạnh mẽ là một sức mạnh, một loại năng lực. Trong thực tế, chú niệm mạnh mẽ chỉ giản dị là tình trạng thức tỉnh hay biết không bao hàm lo âu, mong cầu, hay ước vọng -- một tâm bình thản, đơn giản và an lạc. Khi có những đặc tính ấy ta thật sự cảm nghe chú niệm mạnh mẽ vững chắc. Chú niệm mạnh mẽ không phát sanh do sự tận lực cố gắng hay kiên cố gom tâm vào một điểm.

124.Khi cố gắng loại bỏ tư tưởng, thật sự ta cố gắng kiểm soát, thay vì học hỏi và hiểu biết những tư tưởng ấy.

125.Khi tình trạng hiểu biết bản chất thật sự của sự vật tăng trưởng, giá trị của đời ta sẽ biến đổi. Khi giá trị của cuộc đời biến đổi những điểm ưu tiên trong đời cũng thay đổi. Xuyên qua những biến chuyển của sự hiểu biết ta sẽ thích thú thực hành nhiều hơn và việc nầy sẽ giúp cho cuộc đời của ta trở nên tốt đẹp hơn.

126.Khi học tập nói chuyện một cách thư giãn với chú niệm, để ý đến lời nói, cách nói chuyện của ta sẽ trở nên tự nhiên không xúc cảm chao động.

127.Chỉ khi nào sẵn sàng và có thể quan sát những xúc cảm khó chịu ta mới có thể học hỏi nơi chúng.

128.Một người lương thiện và khôn ngoan sáng suốt có thể biến đổi chất độc thành dược liệu. Một hành giả thiện xảo có thể biến những chướng ngại tinh thần thành sự hiểu biết.

129.Xuyên qua kiếp sống ta thường có thói quen tìm kiếm và bám lấy. Ngồi xuống và chỉ quan sát thói quen ấy xảy ra quả thật là khó. Tuy nhiên trong khi hành thiền ta chỉ ngồi yên xuống và quan sát. Đó là việc làm rất thiết yếu để có thể nhìn thấy và hiểu biết những thói quen ấy.

130.Khi có luyến ái hay sân hận phát sanh trong tâm, ta hãy luôn luôn lấy đó làm đề mục chính để quan sát.

131.Chỉ khi nhận ra một thái độ là bất chánh tâm mới có thể biến đổi, chuyển sang thành thái độ chân chánh.

132.Khi có thái độ chân chánh điều quan trọng là ta nhận ra đúng như vậy. Sự nhận thức nầy có chiều hướng tăng cường thái độ tâm thiện.

133.Hãy xét lại thái độ của mình trước khi quan sát trạng thái buồn ngủ. Nếu kháng cự, thời hành thiền của ta trở nên một trận chiến. Nếu chấp nhận, ta sẽ thấy cố gắng thức tỉnh dễ dàng hơn.

134.Có thể quan sát sự vật đúng như sự vật là vậy mà không dán nhãn đặt tên thì thực tiễn và hữu hiệu hơn.

135.Nếu liên tục hay biết trạng thái thư giãn của mình ta càng an lạc thư giãn hơn.

136.Nếu ta cảm nghe thanh bình an lạc và hạnh phúc khi sống cô đơn một mình, hãy thận trọng xem xét lại thái độ của mình. Nếu dính mắc, luyến ái cảnh cô đơn mà không hay biết, ta sẽ dễ dàng chao động khi hoàn cảnh cô đơn nầy bị đe dọa.

137.Nếu chuyên chú hướng tâm đến một đối tượng nhứt định, ta làm cho pháp hành của mình càng thêm phức tạp. Hướng tâm về một đối tượng nhứt định có nghĩa là nhứt quyết rằng đó đúng là đối tượng để quan sát trong một thời gian. Nếu tâm hướng về những đối tượng khác, tức theo bản chất thiên nhiên thay vì theo ý nhứt định của ta, ta sẽ trở nên chao động và bất an.

138.Không nên bận tâm lo âu rằng ta kinh nghiệm tốt hay xấu trong pháp hành. Chỉ nên hay biết và bận tâm đến thái độ của mình trước những kinh nghiệm ấy.

139.Khi mới bắt đầu thực hành ta phải thường xuyên ghi nhớ rằng ý nghĩ chỉ là ý nghĩ, cảm thọ chỉ là cảm thọ. Đến lúc có nhiều kinh nghiệm hơn, ta dần dần hiểu biết chân lý. Nhưng khi còn tự đồng hóa mình với ý nghĩ hay cảm thọ, tức mãi còn dính mắc trong quan niệm “tôi đang suy tư” hay “tôi đang cảm thọ” thì ta không thể thấy sự vật đúng như sự vật là vậy. Không thể thấy chân lý nếu nhìn sự vật xuyên qua lớp si mê, còn quan niệm sai lầm.

140.Nếu ta hay biết điều gì mình đang làm, tâm sẽ hiểu biết giới hạn của mình.

141.Khi suy tư, nói năng, hay hành động với ô nhiễm ta sẽ tự thấy mình lặp đi lặp lại, quanh quẩn trong vòng luân hồi. Cùng thế ấy, khi suy tư, nói năng và hành động với trí tuệ ta đã tìm ra con đường vượt thoát khỏi vòng luân hồi.

142.Nếu không toại nguyện với pháp hành của mình, hay nếu cố gắng quá sức, ta không chứng nghiệm được trạng thái an vui (hỷ) và vắng lặng (an).

143.Nếu tâm không được toại nguyện với pháp hành, rất có thể ta mong muốn điều gì. Có thể ta cố ép mình phải thực hành. Làm như vậy không giúp được gì.

144.Nếu không hiểu biết pháp hành ta sẽ không thấy thích thú thực hành.

145.Thực hành đúng sẽ được an vui và thích thú. Thực hành đúng sẽ đưa đến khả năng sống có ý nghĩa.

146.Nếu hiểu biết thực hành như thế nào và hiểu biết những lợi ích của pháp hành, ta sẽ không bao giờ cảm nghe nhàm chán.

III.HÃY THỰC HÀNH LIÊN TỤC

Hằng ngày ta có thể áp dụng pháp hành Tứ Niệm Xứ trong đời sống. Không có gì khó. Vài người thấy là khó bởi vì họ không quen thực hành. Điều quan trọng là ta phải thành thật chuyên cần trong khi hành thiền. Xuyên qua kinh nghiệm, ta sẽ chính mình thấy rằng pháp hành nầy thật là giản dị. Nếu bền bĩ siêng năng hành thiền giống như ta siêng làm việc thường ngày trong cuộc làm ăn sinh sống của mình thì đây là việc làm rất đơn giản.

Vô phước thay, phần đông người ta lại nghĩ rằng họ không có đủ thì giờ để học hỏi và hiểu biết giá trị của Giáo Pháp (Dhamma), vì lúc nào họ cũng bận rộn với công chuyện làm ăn sinh sống. Nhưng ta không nên bận tâm lo lắng điều phải nhín chút thì giờ để hành thiền. Chỉ nhớ nên hay biết mình đang làm gì trong khi sinh hoạt thường ngày. Hãy kiên nhẫn để nhìn thấy đúng, hiểu biết đúng, và đủ tinh luyện trong việc làm. Nếu thành thật và bền bĩ thực hành, sớm muộn gì ta cũng sẽ gặt hái nhiều lợi ích, những thành quả của công trình hành thiền.

Một khi tận tường chứng nghiệm những lợi ích quý báu của thiền tập, ta sẽ không bao giờ chểnh mảng lười biếng, mà thường xuyên thực hành, bất cứ ở đâu. Khi thật sự có thể áp dụng Giáo Pháp (Dhamma) vào đời sống và bắt đầu nhận thấy rõ ràng rằng Pháp Bảo đã biến đổi cuộc sống của ta như thế nào, Pháp Bảo sẽ sống động bên trong ta, và có nhiều ý nghĩa đối với ta.

Thiền viện chỉ là nơi hội họp để cùng nhau học hỏi và tu luyện, một hình thức trại huấn luyện để tu tập thực hành chú niệm. Mỗi ngày trong đời sống ta hãy thường xuyên thực hành. Không nên nghĩ là quá khó khăn. Chỉ cố gắng thực tập, lặp đi lặp lại cố gắng. Phát triển chú niệm là một cuộc hành trình dài dẳng suốt đời, không cần phải hấp tấp vội vã hay lo âu. Điều quan trọng là ta nên học hỏi lối thực hành chân chánh để có thể áp dụng hữu hiệu bất luận gì ta đã học vào cuộc sống hằng ngày. Khi có đủ khả năng áp dụng những gì mình đã học trong mọi hoàn cảnh, chú niệm của ta vững trội hơn là loại chú niệm mà ta phát triển chỉ bằng cách đi tới đi lui thiền hành trong thiền đường.

Ta sẽ cảm nghe hạnh phúc hơn và sẽ sống điều hòa với người khác nếu rõ ràng hay biết bất luận gì mình đang làm, bất luận ở đâu. Điều nầy chỉ dễ dàng xảy ra khi có điều kiện thuận lợi làm phấn khởi vững chắc trong pháp hành, chỉ có thể được khi chú niệm tự nhiên, tức khi chú niệm trở thành bản năng thứ hai của ta.

Khi ta có một kinh nghiệm mới trong lúc thực hành, chớ nên vội diễn dịch nó dưới ánh sáng của những gì ta đã nghe hay đã đọc. Nếu sự hay biết mà nhờ kinh nghiệm ta đã tạo được là xác thực, tuệ giác hay trí tuệ sẽ biến đổi hoàn toàn quan niệm, thói quen, tư tưởng, đến thái độ của ta.

Nếu không giúp ta trở nên toàn thiện hơn thì tuệ giác có lợi ích gì?

IV.THẾ NÀO LÀ THÁI ĐỘ CHÂN CHÁNH TRONG KHI HÀNH THIỀN

1.Hành thiền là hiểu biết và quan sát một cách thư giãn thoải mái, bất cứ gì đang xảy diễn -- dầu tốt hay xấu.

2.Hành thiền là quan sát và nhẫn nại chờ đợi với chú niệm và hiểu biết. Thiền không phải là cố gắng chứng nghiệm những điều mà ta đã nghe giảng dạy hay đọc trong sách.

3.Chỉ quan tâm đến giây phút hiện tại. Không nên để tâm lạc mất trong quá khứ. Chớ vọng móng để tâm bay nhảy hoang dại trong tương lai.

4.Khi hành thiền, cả thân lẫn tâm đều phải thư giãn (relax), thoải mái.

5.Nếu cả thân và tâm đều mệt mỏi tức là ta đang có vấn đề trong pháp hành. Hãy xem xét lại pháp hành của ta.

6.Sao ta lại cố gắng tập trung tâm quá sức khi hành thiền?

Ta có đang mong muốn điều gì không?

Ta có đang trông đợi điều gì xảy ra không?

Ta có đang muốn điều gì chấm dứt không?

Hãy tự hỏi, xem ta có những thái độ nầy hay không?

7.Hành thiền nên giữ tâm thư giãn và an lạc. Không thể thực hành với tâm căng thẳng.

8.Khi hành thiền không nên cố ép mình tập trung tâm quá độ, cũng không nên tự bó buộc kềm chế quá.

9.Không nên tưởng tượng tạo nên điều gì, cũng chớ nên loại bỏ những gì đang xảy diễn. Chỉ quan sát và hay biết.

10.Cố tạo nên điều gì là Tham. Loại bỏ những gì đang xảy ra là Sân. Không hiểu biết nếu điều gì đang xảy diễn hay ngưng xảy diễn là Si.

11.Chỉ đến mức mà cái tâm quan sát của ta không còn tham, sân hay lo âu ta mới thật sự hành thiền.

12.Không nên trông mong chờ đợi điều gì, không vọng móng, mong cầu điều gì, chớ nên lo âu, bởi vì khi có những thái độ nầy trong tâm, rất khó mà hành thiền tốt đẹp.

13.Không nên cố gắng làm cho sự vật trở thành như ý mình muốn. Nên cố gắng hay biết những gì xảy diễn đúng như nó là vậy.

14.Hãy tự hỏi: Tâm đang làm gì? Đang suy tư? Hay đang chú niệm?

15.Tâm ta hiện giờ ở đâu? Bên trong thân hay ở ngoài?

16.Tâm quan sát của ta có đang hay biết đúng thâm sâu không? Hay chỉ hay biết thoáng qua trên bề mặt?

17.Không nên hành thiền với tâm mong cầu hay vọng móng điều gì. Kết quả sẽ chỉ làm cho ta kiệt sức vô ích.

18.Ta phải chấp nhận và quan sát cả hai -- những kinh nghiệm tốt và những kinh nghiệm xấu. Phải chăng ta chỉ muốn những kinh nghiệm thích thú, dễ chịu? Phải chăng những kinh nghiệm khó chịu, dầu nhỏ nhoi cách mấy ta cũng không muốn? Điều ấy có hợp lý chăng? Phải chăng đó là đường lối của Giáo Pháp (Dhamma)?

19.Ta nên xem xét tỉ mỉ coi mình đang có thái độ nào trong khi hành thiền. Một cái tâm thanh thản nhẹ nhàng và tự do sẽ giúp ta hành thiền tốt. Ta có đang hành thiền với thái độ chân chánh không?

20.Không nên cảm nghe bận rộn phiền toái với tâm suy tư. Ta hành thiền không phải để ngăn ngừa suy nghĩ mà trái lại để nhận thức và hay biết tâm suy tư mỗi khi nó phát sanh.

21.Không nên loại bỏ đối tượng nào ta nghĩ đến. Hãy hay biết những ô nhiễm phát sanh cùng với nó và quan sát các ô nhiễm ấy.

22.Ta để ý đến điều gì, đối tượng ấy của tâm không quan trọng, cái tâm quan sát đang hoạt động phía sau đó mới thật sự quan trọng. Nếu ta quan sát với thái độ chân chánh, đối tượng nào của tâm ấy cũng là đối tượng đúng.

23.Chỉ khi nào ta có đức tin (saddhā, tín) mới có sự cố gắng, tinh tấn (viriya, tấn), tâm chú niệm (sati, niệm) sẽ liên tục, tâm sẽ an định vững chắc (samādhi. định) và ta bắt đầu hiểu biết tận tường sự vật. Khi ta hiểu biết sự vật đúng như sự vật là vậy (paññā, tuệ), đức tin tăng trưởng càng mạnh mẽ.

Hết

[1] Những danh từ Chú niệm vững mạnh được dùng để diễn tả trạng thái tâm trong đó Ngũ Căn -- tín, tấn, niệm, định, và tuệ - quân bình, một trạng thái tâm được phát triển qua pháp hành hăng hái và bền bĩ kiên cố.