Đừng Coi Thường Ô Nhiễm Tâm

Đừng

Coi Thường Ô Nhiễm Tâm

Thiền Sư Ashin Tejaniya

Mục Lục

TRI ÂN

Vài Lời Cùng Quý Bạn Đọc Thân Mến

I.THIỀN TỨ NIỆM XỨ

01.Sinh Hoạt Của Tâm

02.Thái Độ Thư Giãn

03.Thái Độ Chân Chánh

04.Sáng Suốt Tỉnh Thức

05.Oai Nghi - Ăn Uống - Sinh Hoạt Hàng Ngày

06.Tâm Phóng Dật - Tiếng Ồn

07.Đau Đớn - Buồn Khổ

08.Liên Tục Giữ Chánh Niệm

09.Trình Pháp

10.Chánh Niệm Làm Phấn Khởi, Khuyến Khích Ta Mạnh Dạn Tiến Lên

11.Trí Tuệ

II.THỨC ĂN TINH THẦN

III. HÃY THỰC HÀNH LIÊN TỤC

IV.THẾ NÀO LÀ THÁI ĐỘ CHÂN CHÁNH TRONG KHI HÀNH THIỀN

Namo Tassa Bhagavato Arahato

Sammāsambuddhassa

Con Xin Hết Lòng Thành Kính Làm Lễ Đức Thế Tôn,

Bậc Ứng Cúng. Đấng Chánh Biến Tri

TRI ÂN

Con xin thành kính tri ân Cố Đại Lão Hòa Thượng SHWEE OO MIN, vị thầy tổ đã dày công dạy dỗ cho tôi Chánh Pháp và thái độ chân chánh trong việc phát triển tâm linh và thực hành thiền tập.

Nơi đây tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn của tôi đối với tất cả chư vị thiền sinh. Những thắc mắc và khó khăn của quý vị đã gợi cho tôi những lời giải thích trong quyển sách nầy nhằm đáp lại nhu cầu của quý vị. Xin thành thật ước mong rằng sách sẽ giúp người tu tập hành thiền hiểu rõ và tiến sâu hơn trong pháp hành của mình.

Cuối cùng, tôi xin ghi ân tất cả quý vị đã góp phần công đức để hoàn tất tốt đẹp quyển sách nhỏ nầy.

Ashin Tejaniya, Miến Điện.

Vài Lời Cùng Quý Bạn Đọc Thân Mến

Đây không phải là một tập sách chỉ dẫn đầy đủ và có hệ thống về phương pháp hành thiền. Chúng tôi chỉ muốn chia sẻ cùng quý vị khía cạnh thực hành của pháp môn thiền định. Những lời khuyên dạy trong những trang sau đây đều căn cứ trên kinh nghiệm thực hành của Ngài Thiền Sư Ashin Tejaniya. Chúng tôi hy vọng rằng nó sẽ trợ giúp quý vị trong pháp hành. Nhưng mỗi người mỗi khác, nên có nhiều phương pháp khác nhau để phát triển pháp hành của mình. Chúng tôi thấy rằng riêng pháp hành nầy thích hợp tốt đẹp với chúng tôi nên hết lòng khuyến khích quý vị hãy thực hành thử. Những chỉ dẫn trong sách phản ảnh sự hiểu biết và phương cách diễn dịch của chúng tôi. Dĩ nhiên quý vị sẽ có những điểm khó khăn và những câu thắc mắc không được giải thích -- quý vị cần phải nêu những điểm ấy lên trong các buổi luận đạo, thảo luận Giáo Pháp, hay trình pháp.

Khi đọc sách nầy xin quý vị không nên dính mắc trong những định nghĩa từ chương. Thí dụ như đôi khi để suôn câu, những danh từ “nhìn”, “quan sát”, những danh từ “chú niệm” “chú tâm” được dùng đồng nghĩa. Sự “hay biết” và “tỉnh thức” cũng được sử dụng đồng nghĩa. “Hiểu biết”, “chứng ngộ”, “minh sát”, và “trí tuệ” cũng được dùng để diễn đạt những ý nghĩ tương tợ. Danh từ “đối tượng” của pháp hành và “đề mục” hành thiền cũng như nhau v.v…

Chúng tôi cố gắng phiên dịch và diễn đạt những lời dạy của Ngài Ashin Tejaniya càng chính xác và rõ ràng càng tốt. Tuy nhiên có thể sẽ có những lầm lỗi và có thể mất vài chi tiết.

Ban phiên dịch và ban hiệu đính.

Ô Nhiễm Là Gì ?

Ô nhiễm không phải chỉ là những biểu hiện thô thiển của tâm tham, sân, si mà cũng là tất cả những bạn bè thân thuộc xa gần của chúng - có khi rất xa. Bạn hãy thử xem mình có những ý nghĩ tương tợ như sau đây thoáng qua trong tâm không:

“Sao giờ nầy mà nó còn để đèn sáng trưng vậy?”. “Cử chỉ của ông ấy thật là khó chịu!”. “Nó không nên làm như vậy”. “Tôi có thể làm chuyện ấy còn nhanh hơn nhiều”. “Tôi là một thiền sinh vô hy vọng, không thể giữ tâm theo dõi di chuyển phồng-xẹp của bụng, dầu chỉ trong một phút!”. “Hôm qua pháp hành của tôi quả thiệt tốt, hôm nay thì tâm phóng lung tung cùng hết”. “Ối chà! buổi thiền tọa hôm qua thật tốt đẹp! Giờ đây tôi cần phải thật sự cố gắng chú niệm để khỏi mất cảm giác vắng lặng an tĩnh ấy.”. “Tôi phải ở trong thiền đường, nếu không, người ta sẽ nghĩ là tôi lười biếng”. “Hôm nay tôi cần có thêm một phần khoai tây nữa để bồi dưỡng sức khoẻ”. “Nữa! Lại có củ hành trong xà lách!”. “Lại không có chuối nữa!”. “Ông ấy quả thật ích kỷ, không xem trước nghĩ sau gì hết!”. “Tại sao chuyện nầy lại xảy đến cho tôi?”. “Ai có phận sự rửa dọn phòng vệ sinh hôm nay?”. “Tại sao vị thiền sinh nầy lại đi ở đây?”. “Họ không nên làm ồn như thế!”. “Ở đây đông người quá, tôi không hành thiền được”. “Có ai đã ngồi trên chỗ của tôi!”. “Cô ấy xinh đẹp quá!”. “Anh ấy có tướng đi thật thanh nhã!”

Tất cả những ý nghĩ (Ý) như trên đều phát sanh do nguyên nhân ô nhiễm! Ta chớ nên xem thường!

Có bao giờ bạn nói với ai rằng mình không phiền giận, mặc dầu trong thực tế rõ ràng mình không thích việc gì người ấy làm. Có chăng đôi khi bạn nói với ai những điều không tốt của cấp trên mình, của người trong gia đình mình, hay chí đến chuyện xấu của bạn thân mình? Thỉnh thoảng bạn có giễu cợt nô đùa, nói điều nhơ nhớp không? Có khi nào bạn nói năng dịu ngọt, tâng bốc ai để nhờ họ làm chuyện gì không? Có khi nào tự nhiên bạn lớn tiếng, cao giọng với ai khi họ không đồng ý với mình không?

Tất cả những lời nói ấy (Khẩu) phát xuất từ ô nhiễm.

Có khi nào bạn dộng cửa nhà ai rầm rầm không? Có khi nào bạn từ chối không vô phòng ai chỉ vì trong đó có người mà bạn không thích? Có khi nào bạn chen lấn trong khi đứng xếp hàng không? Bạn có dùng xà bông gội đầu của ai để trong phòng tắm, có lạm dụng điện thoại của sở làm để dong dài nói chuyện riêng, hay làm chuyện gì khác không? Tất cả những việc làm ấy (Thân) đều do ô nhiễm làm nguyên nhân.

I.THIỀN TỨ NIỆM XỨ

(Satipahāa)

Tại thiền viện nầy chúng ta thực hành pháp Tứ Niệm Xứ (Satipa hāa). Tuy nhiên, trước khi hành, chúng ta phải hiểu biết phương cách thực hành như thế nào. Ta cần phải thấu hiểu rõ ràng và đúng đắn thực chất của pháp hành để có thái độ chân chánh trong khi thực hành.

Chúng ta Chú Niệm để am tường thấu đáo bốn Niệm Xứ (thân, thọ, tâm, và pháp). Pháp hành càng phát triển chúng ta càng chú tâm nhiều về tâm, bởi vì thiền là phần việc của tâm.

Những chỉ dẫn tiếp theo sau đây sẽ đủ làm nền tảng cho ta bắt đầu thực hành. Về sau, những cuộc thảo luận về Giáo Pháp sẽ dắt dẫn ta đi sâu hơn vào pháp hành. Xin quý vị hãy chậm rãi và thận trọng đọc tới đọc lui phần chỉ dẫn nầy.

01.Sinh Hoạt Của Tâm

Hành thiền là công việc quán sát sinh hoạt của tâm, công việc hay biết, tỉnh thức. Đây không phải là công việc của thân, không phải là làm gì với cơ thể vật chất, như phải ngồi cách nào, đi, đứng như thế nào. Hành thiền là trực tiếp kinh nghiệm những cảm thọ của tâm và thân, hay biết rõ ràng và đúng đắn danh-sắc trong từng khoảnh khắc.

Thí dụ như khi xoa hai tay vào nhau, và chú tâm vào đó, ta sẽ kinh nghiệm cảm giác hai bàn tay xoa vào nhau - đó là hoạt động của tâm. Nếu, trong khi xoa tay mà nghĩ đâu đâu đến chuyện gì khác, ta có thể kinh nghiệm những cảm giác ấy không? Chắc là không. Ta cần phải chú tâm, để ý đến nó. Khi chú tâm, để ý đến thân ta sẽ nhận biết nhiều cảm giác. Ta có thể cảm nhận sự khác biệt giữa những cảm thọ nầy chăng? Ta có cần phải dán nhãn đặt tên để giữ lại sự chú ý và sự hay biết các cảm thọ khác nhau ấy chăng? Chắc chắn là không cần. Trong thực tế, công việc dán nhãn chỉ danh sẽ làm cho ta không thể quan sát chi tiết. Chỉ cần hay biết, tỉnh thức! Tuy nhiên, hay biết chỉ là một phần của thiền tập.

Ngoài ra, ta còn cần phải hay biết chân chánh và thấu hiểu rõ ràng pháp hành của mình để sử dụng tỉnh thức của mình một cách sáng suốt. Ngay từ hiện thời ta đang đọc quyển sách nầy để hiểu biết về pháp hành thiền. Tài liệu thâu thập được do công trình đọc sách sẽ còn ẩn tàng nằm trong tâm khi ta hành thiền. Đọc sách hay thảo luận về Giáo Pháp, và suy tư về phương cách phải thực hành như thế nào, tất cả là sinh hoạt của tâm. Đó là một phần của pháp hành thiền.

Liên tục thực hành là điều vô cùng thiết yếu cho pháp hành. Ta cần tự nhắc mình suốt ngày phải giữ tâm hay biết, luôn luôn tỉnh giác. Như vậy bất luận lúc nào, ở đâu, đang làm gì, đi đâu, khi ngồi, đi, khi tắm rửa, khi chuyện trò , tất cả những gì ta đang làm - hãy chú tâm quan sát, thức tỉnh hay biết điều gì đang xảy diễn.

02.Thái Độ Thư Giãn

Trong khi hành thiền ta phải giữ tâm an tĩnh, thơ thới, thư giãn, và thực hành một cách bình thản, không căng thẳng, không tự áp bức, tự ép mình cố gắng. Tâm càng thơ thới thư giãn, càng dễ phát triển chú niệm. Sư không bảo ta phải “chăm chú gom tâm”, “vững chắc tập trung tư tưởng” hay “xuyên thấu chú niệm”, vì đó là gợi ý nên sử dụng tâm lực quá sức. Sư khuyến khích ta nên “quán sát”, “thận trọng nhìn”, “hay biết”, “để ý, quan tâm đến”.

Nếu cảm nghe tinh thần mệt mỏi, hay tâm trí căng thẳng, ta hãy nghỉ ngơi, để tâm thư giãn (relax). Không cần phải cố gắng quá sức.

Trong hiện tại, ta có hay biết tư thế của ta như đi, đứng, nằm, ngồi … như thế nào không? Ta có hay biết rằng mình đang để tay trên cuốn sách nầy không? Chân ta đang có cảm giác gì? Hãy để ý xem, ta đâu cần phải cố gắng hay sử dụng tâm lực nhiều để hay biết những điều ấy! Chỉ cần rất ít năng lượng để hay biết, nhưng nên nhớ, ta cần phải hay biết như vậy suốt ngày. Nếu ta thường xuyên thực hành hay biết như vậy, tâm lực sẽ ngày càng tăng trưởng. Nếu phung phí, sử dụng quá sức, ta sẽ mệt mỏi. Để có thể thực hành liên tục, ta chỉ cần giữ tâm thức tỉnh. Chỉ hay biết. Đức hạnh tinh tấn chân chánh nầy sẽ giúp ta thực hành một cách thư giãn, không căng thẳng. Nếu tâm quá căng thẳng hay quá mệt ta không thể học hỏi được gì. Nếu tâm và thân quá mệt mỏi, ắt trong pháp hành của ta có gì sai lầm. Hãy xem xét lại oai nghi, xem xét lại pháp hành của mình. Ta có được thoải mái và tỉnh táo không? Và ta cũng nên xét lại thái độ của mình, không nên thực hành với tâm mong cầu điều gì, hay mong muốn có điều gì xảy đến mình. Thực hành như thế chỉ làm cho ta thêm mệt.

Như vậy, ta phải hiểu biết mình đang có những cảm giác căng thẳng hay tâm an tĩnh, thư giãn. Hãy thường xuyên xem xét, và lặp đi lặp lại suốt ngày. Nếu cảm nghe tinh thần căng thẳng, ta hãy nhìn ngay tâm căng thẳng ấy. Nếu không làm như vậy tâm căng thẳng sẽ tăng trưởng (xem chương cuối của sách nầy, Hoạt Động Hàng Ngày). Một khi cảm nghe thư giãn, ta sẽ hành thiền dễ dàng hơn.

03.Thái Độ Chân Chánh

(Yoniso manasikāra)

Có tâm thư giãn và hay biết là điều vô cùng quan trọng, nhưng được có thái độ chân chánh, gìn giữ tâm mình nằm trong khuôn khổ chân chánh, quả thật rất thiết yếu cho công trình hành thiền.

Thái độ chân chánh là thế nào?

Có thái độ chân chánh là có lối nhìn sự vật khiến mình an vui, thoải mái, và cảm nghe thanh bình thơ thới với bất luận gì mình đang kinh nghiệm. Suy tư và nhận thức sai lầm mê muội dễ cho ô nhiễm ảnh hưởng đến tâm tánh và thái độ mình.

Tất cả chúng ta đều có thái độ sai lầm; điều đó không thể tránh. Như vậy chớ nên cố gắng tạo cho mình thái độ chân chánh, hãy cố gắng nhìn nhận nếu ta có thái độ bất chân chánh hay thái độ chân chánh. Hay biết khi ta có thái độ chân chánh là rất quan trọng, nhưng càng quan trọng hơn nữa là nhìn nhận và tìm hiểu thái độ bất chánh của ta. Hãy cố gắng hiểu biết thái độ bất chánh của ta; cố tìm xem nó ảnh hưởng đến pháp hành của ta như thế nào, và nhìn thấy nó tạo cho ta những cảm giác gì. Như vậy, hãy tự quán chiếu và cố gắng xem trạng thái tâm nào mình đang nhìn để thực hành. Thái độ chân chánh giúp cho ta chấp thuận, thừa nhận và quán sát bất luận gì xảy diễn -- dầu thích thú hay buồn khổ - một cách thản nhiên và giác tỉnh. Ta phải chấp nhận và quán sát cả hai, những kinh nghiệm thích thú và những kinh nghiệm buồn khổ. Mỗi kinh nghiệm, dầu tốt hay xấu, đều cho ta cơ hội học hỏi để ghi nhận xem tâm có chấp nhận sự vật đúng như sự vật là vậy không, hoặc nó sẽ ưa thích, ghét bỏ, phản ứng, hay xem xét.

Ưa thích vật gì có nghĩa là ta ham muốn vật ấy, không ưa vật gì có nghĩa là ta ghét bỏ. Ham muốn hay ghét bỏ đều là ô nhiễm phát sanh từ si - si hay ảo tưởng cũng đều là ô nhiễm. Như vậy, không nên cố gắng tạo gì. Cố gắng tạo điều gì là tham. Không nên loại bỏ điều gì xảy ra, loại bỏ những gì xảy ra là sân. Không hiểu biết điều gì xảy ra là si.

Không nên cố gắng làm cho sự vật trở nên như ý ta muốn. Hãy cố gắng hiểu biết điều gì xảy ra, đúng như nó là vậy. Nghĩ rằng sự vật phải như thế nầy hay thế kia, muốn điều nầy hay điều kia xảy diễn hay không xảy diễn, là mong cầu. Tâm mong cầu, tham vọng, là nguyên nhân làm phát sanh lo âu phiền muộn và đưa đến sân hận. Điều quan trọng là ta phải hay biết thái độ của mình.

Xét đoán và không vừa lòng với pháp hành của mình là thái độ không chân chánh. Trạng thái bất mãn phát sanh, hoặc do ý nghĩ rằng sự vật xảy ra không giống như theo ý ta nó phải là vậy, hoặc do ý muốn nó phải khác, hoặc do si mê không biết đúng ra pháp hành phải như thế nào. Những thái độ như thế nhốt cái tâm lại, gài kín, và gây trở ngại cho pháp hành của ta. Hãy cố gắng nhận thức tình trạng bất toại nguyện của mình, chấp nhận hoàn toàn, và minh mẫn quán sát. Trong tiến trình nhận xét và tìm hiểu những cảm thọ bất toại nguyện, ta sẽ thấy rõ nguyên nhân của nó. Khi thấu hiểu nguyên nhân, biết rõ tại sao mình không vừa lòng, là ta đã giải quyết vấn đề, nó sẽ không còn trở lại nữa. Càng lúc ta càng thấy rõ ràng hơn nguyên nhân làm phát sanh lòng bất toại nguyện trong thân và trong tâm mình. Ta sẽ thận trọng xem xét tâm mình mỗi khi xét đoán điều gì và dần dần gội rửa, dứt bỏ mọi sai lầm và bằng cách đó tâm trở nên tinh xảo hơn trong khi phải đối phó với ô nhiễm, gặp phải những trường hợp bất toại nguyện.

Nguyên nhân làm khởi sanh thái độ không chân chánh là tâm si mê. Mọi người chúng ta đều có tâm si. Tất cả những thái độ bất chánh của ta là hậu quả của các ô nhiễm tham và sân hoặc nữa cũng là thân bằng quyến thuộc của chúng, như lòng phấn khởi hân hoan, hay âu sầu phiền muộn, hoặc lo âu. Không chấp nhận ô nhiễm chỉ làm cho chúng tăng thêm sức phá rối. Các ô nhiễm cản ngăn bước tiến của pháp hành và gây trở ngại, không để cho ta sống đầy đủ. Nó cũng cản ngăn, không để cho ta tìm cuộc sống thật sự an lành và tự do. Chớ nên xem thường ô nhiễm, chúng nó sẽ cười chế nhạo ta.

Ta hãy thận trọng canh chừng, chuyên chú đề phòng ô nhiễm, phải sáng suốt nhận diện những ô nhiễm phát sanh trong tâm. Hãy cố gắng quan sát và hiểu biết, nhưng không nên dính mắc với chúng, hãy thoáng nhìn rồi phớt lờ, bỏ qua, không nên xem nó là chính mình. Khi ta không còn dính mắc và tự đồng hóa với chúng, thì ô nhiễm sẽ dần dần giảm bớt sức lôi cuốn. Chừng đó ta hãy cẩn mật tự quán chiếu, xem lại mình đang hành thiền với thái độ gì.

Hãy lập tâm, luôn luôn nhớ nằm lòng rằng thiền minh sát là tiến trình liên tục theo dõi và hiểu biết mối liên quan giữa tâm và thân. Hãy giữ tâm tự nhiên bình thản và đơn giản, không cần phải làm cho pháp hành chậm lại một cách không tự nhiên. Ta chỉ giản dị tìm hiểu và thấy sự vật đúng như sự vật là vậy.

Hãy ghi nhớ, đừng quên rằng đối tượng của sự chú niệm không quan trọng, chính cái tâm quan sát ẩn tàng nằm phía sau đang hoạt động thế nào mới thật sự là quan trọng. Nếu ta quan sát với thái độ chân chánh thì đối tượng sẽ đúng là đối tượng chân chánh. Ta có thái độ chân chánh không?

04.Sáng Suốt Tỉnh Thức

Thiền minh sát không phải chỉ là công trình quan sát sự vật với tâm hiểu biết. Ta không thể tự động thực hành một cách mù quáng mà không suy tư. Phải sử dụng cả hai, sự hiểu biết và trí thông minh, để đưa pháp hành vào cuộc sống.

Để sáng suốt thức tỉnh ta cần phải có những điều kiện trợ giúp (những trợ duyên) như sau:

* Có những chỉ dẫn chân chánh, rành mạch, và thấu hiểu rõ ràng pháp hành;

* Có động cơ chân chánh thúc giục, khuyến khích ta nên hiểu biết tại sao, hay vì lợi ích gì muốn thực hành, và Suy tư, xem xét cặn kẽ, tìm hiểu tận tường.

Ta thâu nhận những chỉ dẫn đúng đắn, rành mạch và những hiểu biết thấu đáo bằng cách đọc kinh sách và tham dự các cuộc thảo luận về Giáo Pháp. Động cơ chân chánh, hay sự nhận thấy lợi ích của pháp hành, căn cứ trên sự hiểu biết rõ ràng tại sao mình đang thực hành ở đây trong hiện tại. Có chăng đôi khi ta tự nêu lên cho chính mình những câu hỏi như: “Tại sao ta muốn hành thiền?” “Hành thiền ta muốn được gì?” “Ta có hiểu biết hành thiền nghĩa là gì không?” Động cơ chân chánh thúc giục ta có ý muốn và sự hiểu biết lợi ích của pháp hành sẽ phát hiện qua những câu trả lời của ta. Chỉ dẫn chân chánh và ý muốn chân chánh sẽ có ảnh hưởng mạnh mẽ đến đường lối suy tư và xem xét của ta trong khi thực hành. Nó sẽ giúp ta nêu lên những câu hỏi sáng suốt vào đúng lúc.

Suy tư chân chánh, xem xét hay tìm hiểu là những trạng thái tâm sẽ giúp ta thực hành đúng. Nếu còn là sơ cơ, ta sẽ gặp trường hợp khó khăn trong khi hành thiền. Chừng đó phải suy xét, tìm xem những lời chỉ dẫn dạy ta phải đối phó thế nào và cố gắng áp dụng. Nếu ta còn chưa hiểu biết rõ ràng, hãy tự hỏi mình những câu như: “Ta đang có thái độ gì?” “Ta đang gặp phải ô nhiễm nào?” Nhưng nên thận trọng để ý coi chừng, biết chắc là mình không suy tư quá nhiều, nhứt là khi mình còn sơ cơ. Suy tư quá nhiều sẽ làm cho tâm phóng dật, bay nhảy lung tung. Những câu hỏi như trên chỉ giúp ta chú tâm quán sát.

Mặc dầu đã có những lời chỉ dạy đúng, có động cơ đúng gợi ta ý muốn thực hành và suy tư chân chánh, ta vẫn có thể còn hành sai. Nhìn nhận điều sai lầm của mình là trạng thái tỉnh thức quan trọng. Tất cả chúng ta đều có lỗi lầm, đó là bản chất thiên nhiên của cuộc sống. Nếu ta thấy mình phạm lỗi, hãy chấp nhận, chịu lỗi, và cố gắng học lấy bài học. Khi tâm chú niệm của ta ngày càng phát triển liên tục ta càng thấy rõ hơn những lợi ích của pháp hành. Minh mẫn thức tỉnh sẽ giúp ta đi sâu vào pháp hành, dẫn đến những hiểu biết mới. Cuối cùng nó sẽ giúp ta viên mãn hoàn tất mục tiêu: tuệ minh sát.

Thiền minh sát là một tiến trình tu học; ta hãy sáng suốt tỉnh thức!

05.Oai Nghi - Ăn Uống - Sinh Hoạt Hàng Ngày

Từ lúc vừa tỉnh giấc cho đến khi an giấc trở lại, chớ nên quên liên tục chú niệm tự quán chiếu. Mỗi khi ghi nhận rằng mình không chú tâm quán niệm, ta hãy xét lại, cố gắng hay biết trạng thái của tâm mình như thế nào. Tâm có thơ thới thư giãn không? Rồi bắt đầu quan sát vài cảm giác nào rõ ràng nổi bật trong thân. Tâm chú niệm phải bình thản, không chao động. Ta có thể xử dụng bất cứ cảm giác nào làm đề mục để đem tâm trở về khoảnh khắc hiện tại. Đối tượng chánh sẽ giúp ta giữ tâm thức tỉnh hay biết trong hiện tại. Đó là đối tượng mà lúc nào ta cũng có thể an trú tâm vào, khi không có một đối tượng bền vững để chú niệm. Tuy nhiên không cần lúc nào cũng phải giữ tâm niệm trên đề mục chánh ấy. Nếu tâm phóng nhảy đến những đối tượng khác như cảm giác, tiếng động, hoặc khi tâm bay nhảy phóng dật, nếu ta vẫn thức tỉnh theo dõi hay biết, cũng được. Hay biết nhiều đối tượng cùng một lúc cũng được.

Khi thiền tọa, cả tâm và thân đều phải ung dung tự tại. Hãy thăm chừng xem tâm ta có thư giãn không. Nếu thân và tâm căng thẳng, hãy hay biết và theo dõi quan sát. Ta hãy an nhiên bình thản và chỉ nhìn xem điều gì xảy ra. Nhìn vào bất luận gì tâm đang hay biết: oai nghi của mình, cảm giác ở thân, hơi thở của mình, những cảm xúc, tâm phóng dật hay suy tư, âm thanh và mùi vị. Nếu ta thơ thới ngồi an tĩnh trên gối và trầm tư suy nghĩ điều gì rất quan trọng mà không ý thức được rằng mình đang suy nghĩ, thì đó không phải là hành thiền! Khi bỗng nhiên hay biết điều gì xảy ra, chớ nên lo sợ, hãy giữ tâm bình thản an lạc, xem xét lại thái độ của mình – như vậy có nghĩa là hãy bắt đầu trở lại công trình hành thiền.

Thiền hành, khi đang đi, ý thức rằng mình đang đi, ở đâu và lúc nào. Không cần phải đi mau hay chậm, chỉ bước đi như thường. Hãy quan sát xem tâm mình đang chăm chú nhìn vào việc gì hay chỉ tổng quát hay biết cảm giác ở toàn thân. Nếu tâm đặc biệt an trú trên những cảm giác nào hay chuyển động nào của thân cũng tốt. Nhưng hãy ghi nhớ, ta không nên liên tục chăm chú gom tâm vào một điểm. Trong thực tế, ta phải tránh làm như vậy vì nếu làm vậy tâm sẽ trở nên căng thẳng. Ta cũng có thể nghe những âm thanh trong lúc đang nhìn tới trước. Cố gắng đừng nên nhìn quanh quẩn, bởi vì làm vậy tâm sẽ xao lãng. Tuy nhiên một khi chú niệm của ta trở nên bền vững liên tục hơn, ta cần phải luyện tập giữ tâm hay biết mỗi khi nhìn vật gì. Khả năng giữ tâm hay biết sẽ đến với công trình thực hành thiền tập. Ngày nào chưa tiến được đến mức đó thì lối nhìn quanh quất sẽ làm loạn tâm và khiến ta thất niệm.

Với oai nghi đứng, ta có thể vẫn áp dụng các nguyên tắc trên -- trong oai nghi ngồi và đi -- để thực hành. Hãy thận trọng đề phòng tâm căng thẳng!

Khi ăn, không nên hấp tấp. Vội vàng bươn bả, ta sẽ thất niệm. Như vậy hãy cẩn thận coi chừng, không nên hối hả trong khi ăn, hãy ngưng lại đôi chút và cảm nhận hay biết lòng tham của mình. Ta cần phải điềm tỉnh nhìn xem tiến trình muốn ăn xảy diễn như thế nào. Hãy thực nghiệm cảm giác, hương vị, mùi thơm, trạng thái tâm của mình, cái gì mình thích, và điều gì không ưa. Ta cũng nên để ý đến cử chỉ của mình. Chỉ giữ tâm hay biết kinh nghiệm, không nên lo sợ khi thận trọng quan sát chi tiết.

Thì giờ riêng và sinh hoạt cá nhân của ta cũng rất quan trọng, cần phải để ý. Thông thường ta dễ có khuynh hướng thất niệm khi ở một mình. Ta có thức tỉnh hay biết khi đóng cửa, khi đánh răng, mặc quần áo, tắm rửa, hay khi đi phòng vệ sinh không? Ta cảm giác thế nào khi có những sinh hoạt ấy? Ta có ghi nhận rằng mình đang vừa lòng hay nghịch ý không? Ta có hay biết mình cảm giác thế nào, với những sinh hoạt ấy hay không? Ta có hay biết mình, khi nhìn một vật gì không? Có hay biết mình, khi nghe điều gì không? Có hay biết mình, khi xét đoán điều gì mình thấy, nghe, ngửi, nếm, sờ đụng, suy tư hay cảm nhận không? Khi chuyện trò ta có hay biết mình không? Ta có để ý hay biết giọng nói của mình nặng hay nhẹ không?

Thường xuyên nên để ý xem mình có thoải mái thư thái không là điều rất quan trọng. Nếu không xem chừng, ta sẽ không hay biết khi tâm mình căng thẳng. Khi biết tâm đang căng thẳng, hãy quan sát, nhìn vào tình trạng căng thẳng ấy. Không thể thực hành tốt đẹp với tâm căng thẳng. Tâm căng thẳng có nghĩa là nó hoạt động không đúng, hãy xem xét lại đường lối tâm hoạt động. Nếu lúc ban ngày thường xuyên xem xét đầy đủ, tình trạng tâm căng thẳng sẽ không tăng trưởng. Với pháp hành, ta có thể hay biết lý do tại sao tâm căng thẳng. Chớ nên quên quan sát tình trạng căng thẳng của tâm. Nếu ta thường dễ dàng nóng giận, hãy nằm xuống hành thiền mỗi ngày một lần. Công trình thực hành như vậy sẽ giúp ta luyện tập hay biết trong bất luận oai nghi nào, đi, đứng, hay nằm, ngồi.

06.Tâm Phóng Dật - Tiếng Ồn

Khi tâm đang suy nghĩ điều gì hay đang phóng dật, có một tiếng động làm cho ta chú ý, chỉ nên hay biết. Suy tư là một sinh hoạt tự nhiên của tâm.

Theo bản chất thiên nhiên, nếu ta có thính giác tốt ắt có nghe tiếng động. Nếu hiểu rằng ta đang hay biết tâm suy tư, hay đang nghe, là đúng. Nhưng nếu ta cảm nghe ý nghĩ hay tiếng động ấy phá rầy, làm khó chịu, hoặc nếu ta có một phản ứng hay xét đoán nào để chống đối lại, thì sai lầm, thái độ của ta sẽ có vấn đề. Tâm phóng dật và tiếng động không phải là vấn đề, chính “thái độ của ta muốn đừng có ý nghĩ phóng dật hay tiếng động ấy” mới là vấn đề. Như vậy, hãy thấu rõ, ta chỉ vừa hay biết một vài cơ năng của tâm. Hai điều -- ý nghĩ của ta và tiếng động -- chỉ là đối tượng của sự chú ý của ta.

Suy tư là sinh hoạt của tâm. Khi còn chưa quen thuộc với pháp hành nầy, chớ nên cố gắng thường xuyên và liên tục quan sát hoạt động của tâm. Cũng chớ nên tránh né, không quan sát tư tưởng ấy bằng cách mau mau quay trở về đề mục hành thiền lúc ban sơ. Khi nhận thức rằng mình đang suy tư, trước tiên lúc nào cũng phải chú tâm hiểu biết ý nghĩ, rồi nhớ lại rằng ý nghĩ chỉ là ý nghĩ. Không nên thấy đó là “ý nghĩ của tôi”. Rồi ta có thể trở về đề mục hành thiền lúc đầu. Khi ta cảm nghe tâm suy tư làm cho mình khó chịu, hãy nhớ rằng mục đích của ta hành thiền không phải là để không suy tư, mà trái lại là để chú niệm, nhận ra và hay biết dòng tư tưởng của mình mỗi khi nó phát sanh. Nếu không hay biết, ta không thể nhận thức rằng mình đang suy tư. Sự kiện ta nhận ra mình đang suy tư có nghĩa là ta đang tỉnh thức, hay biết. Nên nhớ rằng bao nhiêu lần tâm mình suy tư, phóng dật, hoặc bị phiền phức về vấn đề gì cũng không quan hệ -- nếu ta tỉnh thức hay biết.

Mặc dầu dòng tư tưởng của ta có ngưng lại hay không, điều đó không thành vấn đề, điều quan trọng hơn là ta thấu hiểu rằng tư tưởng của mình thiện hay bất thiện, có chánh đáng thích hợp hay không, hoặc có cần thiết hay không. Vì lẽ ấy điều chánh yếu nên học là quan sát tư tưởng của mình mà không dình mắc.

Khi một tư tưởng đang tiến triển mạnh mẽ, dầu ta có cố gắng bao nhiêu để chỉ quan sát thôi, ít hay nhiều ta cũng vướng mắc vào tư tưởng ấy. Khi điều nầy xảy ra, dòng tư tưởng diễn tiến không ngừng và ta không thể quan sát, hãy ngưng nhìn vào tư tưởng của mình, và thay vì cố gắng làm vậy, hãy nhìn vào những cảm giác ẩn tàng phía sau, hoặc những thọ cảm trong thân.

Dầu ta ngồi, dầu đi, hay lẩn quẩn đó đây với công chuyện hằng ngày, hãy tự hỏi đi hỏi lại: Cái tâm đang làm gì? Suy tư chăng? Suy tư về điều gì? Hay biết? Hay biết điều gì, tỉnh thức về việc gì?

07.Đau Đớn - Buồn Khổ

Khi ta cảm nghe đau đớn, nhức nhối và những trạng thái khó chịu trong thân, những điều ấy có nghĩa là ta đang kháng cự lại chúng, và như thế ta chưa sẵn sàng trực tiếp quan sát những cảm thọ khó chịu trong thân.

Không ai thích đau đớn khổ nhọc, và nếu ta quan sát những cảm thọ ấy trong khi cảm nghe mình đang kháng cự, muốn đánh đuổi trạng thái bực bội khó chịu ấy, thì nó càng trở nên khó chịu hơn. Cũng giống như khi ta đang bực mình, tức giận một người nào, mà cứ thấy người ấy lảng vảng trước mặt thì cơn giận không nguôi, mà càng tăng trưởng thêm. Như vậy, đừng bao giờ cố ép mình nhìn quan sát tình trạng bực mình khó chịu. Làm như vậy không phải là đánh đuổi nó đi. Đây không phải là một cuộc chiến đấu để dẹp tan cơn đau mà là cơ hội để ta học hỏi tu tập. Không nên quan sát trạng thái đau đớn khó chịu với ý định đánh đuổi nó đi. Ta hãy đặc biệt nhìn xem tâm trạng phản kháng của ta để thấu hiểu mối liên hệ giữa phản ứng của ta và cơn đau.

Trước tiên, hãy xét lại thái độ của ta. Mong muốn cho cơn đau suy giảm và biến tan là thái độ sai lầm. Có ý muốn cơn đau suy giảm và biến tan cùng không, không quan hệ. Cơn đau không phải là vấn đề. Nếu đau đớn vì bị thương tích thì chớ nên làm cho tình trạng trở nên tệ hại thêm, nhưng nếu ta đang còn đầy đủ sức khoẻ thì đau đớn chỉ giản dị là một cơ hội quan trọng để ta tự quán chiếu, nhìn lại tâm mình xem nó hoạt động như thế nào. Khi có sự đau đớn thì cảm giác và phản ứng của tâm trở nên mạnh mẽ hơn và như vậy dễ dàng cho ta trông thấy khi quan sát. Hãy cố tu tập và học hỏi, nhìn xem tình trạng buồn phiền khó chịu và sức chịu đựng sự căng thẳng khó chịu trong tâm mình. Nếu cần thì hãy luân phiên cảm nhận tới lui, cơn đau và phản ứng của mình, tức quan sát cơn đau rồi xem thái độ phản ứng chịu đựng của mình, rồi trở lại nhìn cơn đau v.v… Hãy nhớ giữ tâm thư giãn, bình thản không chao động, và xem phản ứng chịu đựng của ta như thế nào. Có sự liên hệ trực tiếp giữa cơn đau và trạng thái tâm của ta. Tâm quan sát càng vắng lặng thư giãn, cơn đau mà ta cảm nhận càng suy giảm. Lẽ dĩ nhiên, nếu ta phản ứng với cơn đau một cách mạnh mẽ (tức là ta cảm thấy sự đau đớn càng thêm khó chịu) ta phải thay đổi oai nghi, trở mình nằm lại một cách thoải mái hơn.

Như vậy, nếu ta muốn học hỏi để sáng suốt đối phó với trạng thái khó chịu, hãy thử làm như thế nầy: Từ lúc vừa bắt đầu cảm nghe đau, vừa tê tê chút ít thế nào, hãy quan sát thân và tâm mình, xem nó căng thẳng hay thư giãn, bực bội khó chịu hay an tĩnh. Một phần của tâm vẫn còn hay biết sự đau nhức. Như vậy lặp đi lặp lại canh chừng tâm căng thẳng và thư giãn, an nghĩ. Cũng quan sát, xét lại thái độ của mình và luôn luôn ghi nhớ rằng ta có thể tự ý, muốn đổi oai nghi hay không nếu cảm nghe quá khó chịu, và điều ấy để cho tâm hay biết là ta có thể trở mình hay không tùy ý. Hãy cứ làm như vậy cho đến khi mình hết muốn nhìn tâm căng thẳng, tâm sợ hãi, tâm muốn ngồi dậy, hay tâm không muốn nằm mãi với cơn đau. Giờ đây ta phải thay đổi oai nghi.

Khi còn có thể chịu đựng cơn đau, điều nầy không có nghĩa là ta còn thản nhiên trầm tĩnh, phần đông chúng ta bắt đầu tận lực cố gắng ép mình ngồi yên trong một thời gian nhứt định không động đậy. Nếu có thể ngồi đủ một tiếng đồng hồ thì cảm nghe hài lòng, nếu không thì thấy là mình thất bại. Thông thường chúng ta cố gắng chịu đựng cơn đau lâu dài hơn, càng lâu dài thêm, tức là cố gắng vượt qua mức chịu đựng thường lệ. Tuy nhiên, trong tiến trình cố gắng ấy ta lãng quên không quan sát tâm và không thật sự hay biết tâm mình phản ứng với cơn đau như thế nào. Ta không nhận thức rằng phát triển, tăng thêm mức chịu đựng cơn đau không có nghĩa là tâm không còn phản ứng với cơn đau.

Nếu ta ngưng, không tự ép mình phải ngồi trong một khoảng thời gian nhứt định nào, và thay vì thế, bắt đầu quan sát, nhìn vào những phản ứng của tâm theo cách diễn tả trên, sức chịu đựng đau khổ dần dần tăng trưởng và tâm của ta sẽ trở nên bình thản vắng lặng.

Hiểu biết sự khác biệt giữa tâm thản nhiên buông xả và tâm chịu đựng đau nhức quả thật la

̀ quan trọng.

Thực hành niệm tâm không phải là tự ép mình, mà chính là tự hiểu biết mình. Thật sự thản nhiên buông xả là hậu quả của tình trạng thật sự hiểu biết bản chất thương ghét, buồn vui, xuyên qua công trình quan sát và tìm hiểu. Tốt hơn hết là ta chỉ nhìn ngay vào cơn đau nếu không cảm nghe phản kháng. Nên biết rằng có thể có những phản ứng vi tế. Khi vừa nghe tâm khó chịu, hãy quay sự chú ý nhìn trở lại cảm giác khó chịu ấy. Nếu còn cảm nghe khó chịu chút ít, hãy nhìn sự biến đổi của nó -- tăng thêm hay giảm bớt? Khi tâm trở nên an tĩnh buông xả, nó sẽ nhạy cảm hơn và sẽ hay biết dễ dàng hơn những phản ứng tế nhị. Khi nhìn những khó chịu trong tâm ở một tầng lớp vi tế hơn, ta có thể tiến đến mức độ mà tâm trở nên hoàn toàn buông xả. Nếu ta nhìn thẳng vào cơn đau và nếu tâm thật sự buông xả, tâm khó chịu sẽ không phát sanh trở lại nữa.

Chỉ dẫn trên đây có thể áp dụng trong những trường hợp khó chịu như ngứa ngáy, nóng, lạnh v.v… Lại nữa, bất luận kinh nghiệm nào mà ta đã học hỏi để đối trị những hình thức khó chịu, có thể được áp dụng để đối phó với các ô nhiễm như sân hận, nghịch lòng, thất vọng, hay khước từ không nhận như những trạng thái hân hoan vui mừng, tham lam hay thích thú. Những ô nhiễm ấy và tất cả bạn bè quyến thuộc của chúng nó cũng phải được đối xử tương tợ như đau khổ. Ta cần phải học cách nhận ra chúng và từ bỏ cả hai, tham ái và sân hận.

08.Liên Tục Giữ Chánh Niệm

Ta cần phải luôn luôn tự hay biết mình, liên tục chánh niệm, bất luận trong oai nghi nào, từ lúc vừa tỉnh giấc cho đến lúc ngủ trở lại. Không nên để tâm lười biếng hay phóng túng tự do. Giữ tâm luôn luôn hoạt động -- tức thường xuyên hay biết, liên tục chánh niệm -- là quan trọng. Liên tục hay biết cần phải chánh tinh tấn. Nơi đây, chánh tinh tấn có nghĩa là luôn luôn ghi nhớ phải giữ chánh niệm. Chánh tinh tấn là bền bĩ cố gắng, không phải năng lực cần phải có để chăm chú gom tâm vững chắc trên điều gì. Đây chỉ là cố gắng giữ tâm luôn luôn hay biết, và điều nầy không cần phải mất nhiều năng lực. Ta không cần phải hay biết tỉ mỉ tất cả mọi chi tiết mà mình kinh nghiệm. Chỉ hay biết và hiểu rõ những gì mình đang hay biết. Khi có sự hay biết, hiểu rõ là nó đang hiện hữu. Hãy thường xuyên tự hỏi, “Ta đang suy tư biết gì?”. “Ta có thật sự hay biết đầy đủ, hay chỉ biết thoáng qua?”. Điều nầy sẽ giúp chánh niệm trở nên liên tục.

Nên ghi nhớ, hay biết thì không khó, cái khó là luôn luôn hay biết, thường xuyên và liên tục chánh niệm.

Tâm hăng hái phấn khởi, rất quan trọng để khuyến khích, thúc giục ta bổ sung năng lực cho pháp hành, chỉ có thể phát sanh nếu ta liên tục chánh niệm. Tình trạng chuyên cần tinh tấn và liên tục chánh niệm dần dần tăng trưởng, kích động ta hăng say phấn khởi. Chú niệm càng phấn khởi, tâm càng trở nên dũng mãnh hơn. Một cái tâm dũng mãnh sẽ có chánh niệm, chánh định, và chánh tuệ.

Ta hãy kiên trì tinh tấn nhớ nằm lòng nên thường xuyên chú niệm, thì chánh niệm của ta ngày càng trở nên dũng mãnh và vững chắc.

Những điểm chánh yếu trong pháp hành

* Phát triển sự hiểu biết chân chánh về pháp hành;

* Liên tục thực hành -- tuyệt đối cần thiết để phát triển pháp hành;

* Giữ tâm thư giãn, thoải mái an tĩnh;

* Giữ thái độ chân chánh, chấp nhận những kinh nghiệm của ta đang có, đúng như nó là vậy;

* Sáng suốt tỉnh thức;

* Nhận thức, giác tỉnh hay biết các ô nhiễm.

09.Trình Pháp

Trình Pháp giúp ta cơ hội chia xẻ với vị Thiền Sư những kinh nghiệm của mình trong khi thực hành thiền tập.

Vị Thiền Sư muốn rõ ta thực hành thế nào, ta có thể giữ tâm thư giãn, an tĩnh thoải mái và hay biết không, sự hay biết của ta có liên tục không, ta có nhận thấy thái độ của mình là đúng hay sai không, ta có nhận thấy và quan sát cái tâm phản ứng của mình không, ta cảm nghe thế nào, ta hiểu biết thế nào v.v… Trên đây là những vấn đề căn bản cần được nêu lên với vị Thiền Sư trong khi trình Pháp. Chỉ có vị Thiền Sư mới thấu hiểu rõ ràng ưu điểm và nhược điểm của ta để dắt dẫn chỉ dạy ta thực hành đúng. Ta phải trình với vị Thiền Sư, mình thực hành đến đâu và muốn tiếp tục như thế nào. Phải chân thật với chính mình, không nên chỉ nêu lên những kinh nghiệm tốt hay chỉ trình lên những điểm xấu, ắt Ngài khó có thể cho ta đúng những lời khuyên dạy cần thiết.

10.Chánh Niệm Làm Phấn Khởi, Khuyến Khích Ta Mạnh Dạn Tiến Lên

Khi còn sơ cơ trong pháp hành, ta phải tự nhắc mình thường xuyên chú niệm, luôn luôn thức tỉnh hay biết. Lúc ban đầu ta còn chậm chạp, không sẵn sàng ghi nhận rằng mình đã mất chú niệm, và có thể còn nghĩ rằng mình chú niệm như thế nầy cũng đủ liên tục lắm rồi.

Nhưng khi chú niệm của ta trở nên sắc bén hơn, ta mới bắt đầu cảm thấy rằng đúng ra là mình đã thường thất niệm. Cũng có thể ta bắt đầu cảm nhận rằng chú niệm của ta đã trở nên quá tồi tệ, trong khi thật sự ta thường chú niệm và thường hay biết tình trạng thất niệm của ta hơn. Đó là một bước tiến trong chiều hướng tốt. Điều nầy cho thấy rằng chú niệm của ta tốt hơn trước. Như vậy không nên bực mình khó chịu, chỉ chấp nhận tình trạng hiện tại của mình và chớ quên thường xuyên chú niệm.

Hãy tự nhắc mình, dầu không chú niệm đầy đủ đi nữa, cũng phải thường xuyên hay biết. Nhằm giúp tâm chú niệm tăng cường tốt đẹp, ta phải có thái độ chân chánh, tâm quan sát trong sạch, không chứa đựng ô nhiễm. Công trình quan sát sẽ trở thành khó khăn nếu như ta mãi lo sợ mình không tiến bộ. Trước tiên phải hay biết rằng những ý nghĩ như thế là ô nhiễm, rồi lấy đó làm đối tượng để quan sát. Mỗi khi ta có những cảm giác còn như hoài nghi, khó chịu, bất toại nguyện, tinh thần căng thẳng, chán nản, hay kích thích bồng bột, hãy nhìn ngay vào chúng. Nghiên cứu kỹ càng, rồi tự nêu lên cho mình những câu hỏi như: “Loại tâm của mình là gì? “Thái độ của ta là sao?”. Các thắc mắc ấy sẽ giúp ta thấu hiểu những ô nhiễm kia ảnh hưởng ta như thế nào. Ta cần phải nhẫn nại, quan tâm đến, nhìn thấy lợi ích trong ý muốn làm và càng phấn khởi bắt tay vào việc. Khi dần dần quen lối nhìn với thái độ chân chánh, lối quan sát đúng, chú niệm sẽ trở thành vững vàng dũng mãnh và liên tục. Nó sẽ giúp ta kiên cố tin tưởng vào công trình tu tập của mình. Đến đây ta sẽ bắt đầu nhận thấy những lợi ích của pháp hành và sáng suốt cảm nhận rằng chú niệm không còn là công việc còn nhọc còn nhằn mà là việc làm đem lại nhiều thích thú. Ta sẽ dễ dàng tự nhủ mình hãy thường xuyên nhớ chú niệm và nhận ra ô nhiễm. Hậu quả là chú niệm sẽ trở nên liên tục và đến lúc, khi pháp hành chín mùi, ta càng hăng say chú niệm.

Một khi phấn khởi thực hành và tiến triển mạnh mẽ trong pháp hành ta sẽ chú niệm một cách tự nhiên. Ta sẽ tự động cảm nhận rõ ràng ý niệm giải thoát, chưa bao giờ từng chứng nghiệm. Nó sẽ thường phát hiện, và ta chỉ giản dị lúc còn nào cũng hiểu biết rằng mình đang hiểu biết. Nói cách khác, ta hay biết rằng mình đang hay biết, tâm ta trở thành đối tượng của sự hay biết. Khi ta có loại phấn khởi hăng say nầy tâm trở nên càng thản nhiên buông xả.

Đến lúc bấy giờ trạng thái thức tỉnh hay biết của ta đã được kiên cố vững chắc, ta sẽ cần cố gắng chút ít để giữ cho nó tự động duy trì sức phát triển. Lúc còn nào ta cũng sẽ chú niệm hay biết những đối tượng khác còn nhau mà khỏi cần quan tâm cố gắng. Thí dụ như khi rửa tay, cùng lúc ta có thể ghi nhận cử động của tay, cảm giác xúc chạm, mùi thơm của xà bông, tiếng nước chảy. Trong khi hay biết những điều ấy ta có thể ghi nhận những xúc cảm trong chân mình đang đặt trên sàn nhà, nghe tiếng loa từ thiền viện xuyên qua sân chùa, hoặc thấy những vết dơ trên tường, nảy sanh ý muốn lau chùi. Trong khi tất cả những điều ấy xảy diễn, ta cũng có thể hay biết tâm mình đang ưa thích hay phiền muộn. Mỗi khi rửa tay dĩ nhiên ta hay biết những điều tương tợ như vậy. Sự hay biết tự nhiên luôn luôn chuyển dịch, mãi mãi lôi cuốn lòng vòng, buông xả vài đối tượng và chấp vào những đối tượng khác, đổi dời từ nhóm đối tượng nầy sang nhóm đối tượng kia.

Khi tiến đến trạng thái tự động chú niệm, có thể ta cảm nhận rằng mặc dầu sự vật hình như chậm lại vì ta cùng lúc tỉnh thức chú niệm nhiều đối tượng khác còn nhau, không phải như lúc bắt đầu tu tập, phải khó khăn lắm mới giữ được chánh niệm trong một hay hai đề mục. Tuy nhiên, ta vẫn có thể thình lình mất quân bình khi bất ngờ chứng nghiệm những hình thức tham ái hay sân hận mạnh mẽ. Điểm khác biệt là đến đây tâm ta thường rất nhanh nhẹn khi phải đương đầu với những ô nhiễm thô thiển hay vài thái độ sai lầm, và chúng sẽ hoặc tức khắc tan biến, hoặc bắt đầu giảm suy cường lực. Ta sẽ vẫn mất chú niệm, tâm vẫn có thể phóng dật, chú niệm vẫn giảm suy, nhưng thông thường ta có thể sớm sủa hay biết và phục hồi tình trạng ổn định nầy. Chánh niệm tự nhiên sẽ tự động trở lại.

Trước khi ta quá hăng say, hãy có lời tự cảnh giác.

Không dễ gì chứng nghiệm những trạng thái kích thích phấn khởi như vậy. Ta không thể làm cho nó phát sanh, mà cần phải nhẫn nại. Ta có thể chứng nghiệm tâm quả quyết hăng hái sau khi hành thiền tốt đẹp trong vài tuần, nhưng tình trạng ấy không bền bĩ lâu dài. Phải thực hành tốt đẹp và chuyên cần. Khi đã thành công quyết tâm hăng hái ta có thể trở lại tình trạng dể duôi mất hăng say trong vài giờ hoặc nữa, trong vài phút sau. Lòng hăng say chỉ có thể đến với ta một cách tự nhiên. Phần đông hành giả phải mất vài tháng hay cả năm mới có thể tinh luyện và hiểu biết cần thiết để thức tỉnh hay biết, giữ chánh niệm tự nhiên suốt ngày.

Khi pháp hành đã được còn nhuần nhã điêu luyện, tâm định tự nhiên trở nên kiên cố vững chắc, tức sẽ ổn định hơn. Tâm cũng trở nên sắc bén, thoải mái, an tĩnh hơn, đơn giản và chân thật, nhu nhuyễn và nhạy cảm hơn. Thông thường tâm chẳng những có thể dễ dàng nhận ra các ô nhiễm vi tế mà còn có thể chú niệm hay biết các đối tượng khác. Trạng thái tự động chú niệm chẳng những giúp ta hay biết nhiều đối tượng khác còn nhau, mà còn giúp ta hiểu biết nhân quả, quan sát với chi tiết và đối phó với những ô nhiễm vi tế.

Thí dụ như ta có thể cảm nghe rất an tĩnh thư thái và vắng lặng trong thời thiền hành, rồi đến lúc thiền tọa thì ghi nhận ít nhiều cảm giác bận rộn, bất an. Đến đây, tâm thức tỉnh hay biết ô nhiễm, chấp nhận kinh nghiệm và bắt đầu muốn tìm hiểu. Câu hỏi, “Tại sao tình trạng bất an có thể phát sanh?”. Lúc ấy tâm chỉ ở với câu hỏi nầy. Cùng lúc ta cũng nhìn xem tình trạng căng thẳng trong thân mà ta biết có liên quan đến cảm giác bất ổn, như bao tử thắt đau chẳng hạn. Chừng ấy, thình lình ta có thể phát giác rằng có tình trạng căng thẳng tích trữ bất mãn hay cảm nghĩ kích thích bồng bột nằm phía sau tình trạng bất an của tâm và tình trạng căng thẳng của thân. Nói cách khác, trí tuệ bắt đầu phát hiện sự vật. Giờ đây tâm đã thấu hiểu nguyên nhân nào đã làm cho tâm bất an, tình trạng bất an tức khắc bắt đầu suy giảm và cảm giác căng thẳng của thân cũng bắt đầu dịu dần.

Nếu tiếp tục quan sát, ta có thể khám phá rằng tâm vẫn còn đôi chút tình trạng bất an và căng thẳng. Câu hỏi, “Tại sao vậy?” có thể được còn nêu lên và sẽ đưa ta tiến thêm một bước còn nữa. Ta còn có thể thấy những mong muốn bất ngờ, những sự kháng cự, những quan điểm, những ước vọng hay những điều mong chờ, dẫn đến tình trạng bất ổn ấy. Vì giờ đây ta đã thấy “căn nguyên” cội rễ của tình trạng bất an, nó sẽ hoàn toàn biến mất.

Vì tâm đã thức tỉnh hay biết những nguyên nhân đã gây nên tình trạng bất an và căng thẳng, nó sẽ tiếp tục đi tìm những loại trạng thái tương tợ dẫn đến căng thẳng, bất mãn hay hăng hái phấn khởi. Khi tâm phát hiện trở lại, trí tuệ sẽ nhận ra những ô nhiễm ẩn tàng nằm phía sau nó. Bằng cách ấy, chú niệm càng thêm liên tục, tâm lực càng dũng mãnh. Giờ đây đức tin (tín), hạnh chuyên cần (tấn), chú niệm (niệm), tâm vững chắc an trụ (định) và trí tuệ (tuệ) chung hợp rất chặt chẽ, nói cách khác, “Pháp” phát sanh và hoạt động mạnh mẽ.

Tuy nhiên, mặc dầu vậy, không phải lúc còn nào chú niệm tự động cũng nhận ra ô nhiễm. Tất cả chúng ta đều có những điểm mù quáng, những thói quen tật xấu tiềm ẩn sâu kín trong tâm (tiền khiên tật) mà chú niệm tự động sẽ không thể nhận ra. Những điểm mù quáng ấy ẩn núp sâu kín trong tâm mà chú niệm tự động không thể trực tiếp phát giác. Chú niệm chỉ có thể đoán biết mình như thế nào xuyên qua những cảm xúc phản ứng của người khác đối với mình. Thấy người khác đối xử với mình như thế nào mà đoán ra mình như thế nào. Do vậy, mỗi khi ghi nhận những người sống quanh ta có những hành động ít nhiều có tính cách phòng thủ, điều đó phản ứng tư cách và thái độ của ta. Tuy nhiên thông thường ta cũng không biết được rõ ràng mình đã xúc phạm người ấy như thế nào. Nếu cảm nghe thoải mái với người mà hình như ta xúc phạm, hãy hỏi thẳng ra để tự sửa mình. Nếu không, tốt hơn hãy thuật lại câu chuyện với một người bạn thân để hiểu biết, xem ta đã làm gì lỗi lầm. Một khi đã thông hiểu vấn đề, ta cũng có thể nêu lên trong buổi trình pháp. Điều quan trọng là ta hãy vạch trần và khám phá những tật xấu đã được giấu nhẹm. Chỉ khi nào thức tỉnh hay biết thái độ lỗi lầm đã gây ra thói quen “mù quáng”, trí tuệ mới có thể tìm ra cho mình.

Nếu còn sơ cơ trong pháp hành, ta phải cố gắng làm phát sanh trí tuệ. Phải sáng suốt sử dụng chú niệm để thực hành có hiệu quả. Đặc biệt là khi phải đối phó với những trường hợp khó khăn. Theo thời gian, chú niệm dần dần trở nên liên tục hơn, trí tuệ sẽ nhanh chóng phát sanh và sẽ giúp ta phân biệt thái độ nào là chân chánh, và thái độ nào bất chánh. Trí tuệ sẽ tiêu diệt ô nhiễm. Khi pháp hành của ta vững chắc tiến triển, chú niệm và trí tuệ bắt đầu chung hợp hoạt động. Chú niệm trở thành thường trực, trí tuệ luôn luôn hiện hữu.

Dầu ta thường mất chú niệm như thế nào, hãy luôn luôn nhẫn nại và nhẹ nhàng trở về sống trong hiện tại. Hãy thường xuyên tự nhủ, nên tỉnh thức hay biết, nhưng không bao giờ nóng nảy mong cầu tiến bộ. Những người khác hình như tiến nhanh hơn ta, ta vẫn tiếp tục đều đặn, chậm rãi tiến bước trên con đường của ta. Tất cả những gì cần phải làm cứ bền gan quyết chí thực hành, sớm hay muộn chú niệm tự nhiên sẽ đến.

11.Trí Tuệ

Chúng ta thường thâu thập trí tuệ bằng ba phương cách:

* Trí văn, nghe dạy, rồi học hỏi (sutamayā paññā).

* Trí tư, suy tư và luận giải (cintāmayā paññā).

* Trí tu, tu tập thực hành (bhāvanāmayā paññā).

Sutamayā paññā (trí văn) là được chỉ dạy đúng đắn, rồi bắt đầu thực hành; cintāmayā paññā (trí tư) là tiến trình nghiền ngẫm suy tư những gì mình học để hiểu biết sáng tỏ những lời chỉ dạy ấy; bhāvanāmayā paññā (trí tu) là sự hiểu biết phát sanh do trực tiếp thực hành.

Ta cần phải có hai trí tuệ đầu -- trí văn và trí tư -- để thực hành chú niệm có hiệu quả, làm phát sanh trí tuệ. Tất cả ba (văn, tư, tu) là ba giai đoạn của pháp hành, tất cả ba đều chánh yếu cần thiết cho pháp hành thiền Minh Sát.

Khi còn sơ cơ trong pháp hành, ta cần phải đọc Giáo Pháp trong kinh sách hay ít nữa phải nghe giảng dạy và tham dự các buổi luận đạo, trình pháp. Những việc làm nầy giúp ta hiểu biết, và chỉ dạy ta phương cách thực hành một vài “tài liệu” cần thiết để suy tư. Ta cần phải ghi nhớ những lời chỉ dẫn khuyên dạy, cần phải suy tư để khi đối phó với những khó khăn và -- đương nhiên -- nêu lên những thắc mắc trong khi trình pháp.

Rất cần thiết phải tinh tấn gia công hiểu biết để thấu hiểu, thâu thập trí tuệ. Tuy nhiên, cũng cần nên ghi nhớ nằm lòng, phải đưa những điều hiểu biết ấy vào pháp hành của ta. Tất cả những chỉ dẫn sẽ hoạt động trong tâm ta, sẽ ảnh hưởng đến đường lối ta suy tư và cách thức ta nhìn sự vật. Như vậy, phải vững tâm chắc chắn rằng ta thấu hiểu rõ ràng “nền tảng” của pháp hành, rằng ta đã thật sự hiểu biết những gì mình đang làm. Mỗi khi mình không chắc, hay khi mình không tận tường hiểu rõ một vấn đề, hãy nhờ vị Thiền Sư làm sáng tỏ. Điểm thiết yếu là ta phải có những lời chỉ dạy chân chánh, động cơ chân chánh khuyến khích ta thực hành, và sáng suốt suy tư chân chánh. Đối với phần đông chúng ta, tiến trình thâu thập trí tuệ là kinh nghiệm học hỏi khó khăn, đau khổ -- Ta vẫn đang sai lầm.

Chớ nên lo sợ phải sai lầm, và càng quan trọng hơn, chớ buồn rầu khi lầm lỗi. Ta không thể tránh khỏi phải phạm lỗi. Hiểu theo một lối, đó là nấc thang trên con đường tiến bộ của ta. Tỉnh thức hay biết đến, thận trọng nhìn tận tường, và học hỏi từ những lỗi lầm, là trí tuệ đang phát sanh! Trong khi ta học bài học phạm lỗi lầm, trí tuệ bắt đầu phát sanh, đến với ta một cách tự động, tự nhiên hơn. Năm nầy sang năm khác, trong khi pháp hành của ta tiến triển, trong khi chú niệm của ta càng tăng trưởng vững chắc, sự hiểu biết mà ta tích trữ sẽ tự nhiên trổ sanh càng nhanh chóng. Trí tuệ và chú niệm chung hợp, tay cầm tay cùng nhau phát triển.

Khi trạng thái thức tỉnh trở thành tự nhiên, tâm trở nên dũng mãnh và trí tuệ luôn luôn sẵn sàng hiện hữu. Ta không còn cần phải cố gắng làm cho nó phát sanh. Khi tâm quan sát dũng mãnh lên, trí tuệ có thể dễ dàng đối trị các ô nhiễm một cách sáng suốt, thiện xảo hơn. Khi trí tuệ tăng trưởng, tâm trở nên trong sạch, tinh khiết hơn, và càng lúc càng buông xả, thư thái hơn. Chừng đó ta bắt đầu chứng nghiệm những lúc thoải mái thư giãn, và bắt đầu nhìn sự vật dưới một ánh sáng hoàn toàn mới lạ. Nói cách khác, ta bắt đầu phát triển tuệ Minh Sát.

Chứng ngộ tuệ Minh Sát có nghĩa là hiểu biết thâm sâu những gì mà trước kia mình chỉ hiểu biết thoáng qua trên bề mặt, chỉ hiểu với trí thức. Tuệ Minh Sát chỉ tự động, tự nhiên tự nó phát sanh, ta không thể làm gì để nó phát khởi. Câu chuyện người kia mô tả những gì mà anh ta chứng nghiệm qua tuệ Minh Sát, khác hẳn với chính thật sự tuệ Minh Sát phát sanh như thế nào. Hai chuyện hoàn toàn khác biệt nhau. Như vậy, nếu chính ta có những kinh nghiệm tương tợ, điều nầy không có nghĩa là ta đã chứng ngộ hay sẽ chứng ngộ tuệ Minh Sát. Khi thời gian chín mùi, đến lúc sẵn sàng, ta sẽ có những kinh nghiệm rõ ràng phân biệt của chính ta. Chừng đó ta sẽ thấu hiểu sự khác biệt lớn lao giữa những gì ta đã đọc và nghe nói về tuệ Minh Sát và cái gì thật sự là tuệ Minh Sát. Ta có thể diễn tả tuệ Minh Sát ảnh hưởng ta như thế nào hay những gì tương tợ, nhưng không thể diễn tả bề sâu của sự hiểu biết mà ta đã chứng nghiệm qua tuệ Minh Sát.

Một kinh nghiệm trực tiếp về thực tại sẽ ảnh hưởng sâu đậm đến pháp hành, đến lối nhìn thế gian và lối sống của ta. Nói cách khác, trí tuệ mà ta chứng ngộ bằng cách nầy sẽ tức khắc biến đổi lối nhìn sự vật của ta. Tuy nhiên, một cái “tâm Minh Sát” cũng không thường còn, nó chỉ tồn tại một lúc. Cái gì tồn tại lâu dài, điều gì “còn sống” là phẩm chất của nó. Trừ phi ta thường xuyên vun xén đắp bồi phẩm chất nầy, nó có thể giảm suy và tan biến. Chỉ cứ tiếp tục siêng năng thực hành mới có thể giữ cho nó sống lâu dài, mới có thể bảo tồn trí tuệ vừa chứng ngộ và ta tiếp tục gia tăng minh sát. Tiếp tục siêng năng thực hành ở đây không phải là ta phải ngồi thiền bao nhiêu giờ mỗi ngày hay mỗi tuần, mặc dầu làm vậy chắc chắn lối siêng năng tọa thiền sẽ giúp ta rất nhiều. Tiếp tục thực hành có nghĩa là thường xuyên chuyên cần chú niệm, bất luận đang làm gì.

Đến giai đoạn thực hành nầy, trí tuệ trở nên sáng tỏ và phát triển dần dần đến minh sát. Chú niệm vẫn luôn luôn còn đó, nhưng giờ đây, chính trí tuệ sẽ nắm quyền lãnh đạo.

Trí tuệ nầy sẽ giúp ta tiến bộ rõ ràng trong pháp hành. Trí văn, trí tư, và trí tu cùng chung hợp, cùng nhau tay cầm tay hoạt động. Trí tuệ mà ta phát triển bằng cách suy tư (trí tư) sẽ giúp ta tăng cường đức tin nơi Giáo Pháp (Dhamma), khuyến khích, nung chí ta thực hành, và tiến bộ trong pháp hành. Càng tiến bộ trong pháp hành ta càng thích thú học hỏi (trí văn) và suy tư (trí tư). Vững chắc trong pháp hành, ta không còn sợ lầm lỗi sai lạc và bắt đầu khai triển đường lối đối phó với những khó khăn. Ta sẽ thấy rõ ràng tường tận những lợi ích của pháp hành và sẽ hiểu biết những gì cần phải đào sâu để tiến xa vào những tầng lớp cao siêu hơn. Tất cả những công trình ấy sẽ làm tăng trưởng thêm đức tin. Một khi bắt đầu minh sát, đức tin nơi Pháp Bảo của ta càng tăng trưởng mạnh mẽ, đẩy mạnh ý chí quyết tâm thực hành. Pháp hành thường xuyên chú niệm sẽ lèo lái điều khiển cuộc đời ta, và thế gian của ta sẽ không bao giờ còn như vậy nữa.

Dầu ta chứng nghiệm được gì, dầu ta hiểu biết thâm sâu hơn ai, chớ bao giờ nên tự mãn với trí tuệ mà ta thành tựu, hoặc với minh sát mà ta chứng ngộ. Chớ nên tự khép mình vào một phòng kín hay trong một giới hạn nào. Hãy mở rộng tâm để đón mừng những hiểu biết mới mẻ và sâu đậm.