Triệu Luận Lược Giải

THƯ CỦA LƯU DI DÂN

(Ngài Huệ Viễn, sơ tổ của Tịnh-độ Tông, sau khi đọc bài Bát-nhã Vô Tri Luận, có tán thán rằng : "Xưa nay chưa từng có". Nhưng cảm thấy trong Luận còn nhiều điều thắc mắc chưa thông, nên có sai Cư-sĩ Lưu Di Dân, là vị đệ tử thượng thủ viết thư gởi cho Ngài Tăng Triệu để tham vấn đồng thời cũng có ý vấn nạn).

Chánh-lý tinh vi thì lời văn kỳ hiểm, âm điệu quá cao thì người xướng họa rất ít, nếu chẳng phải hạng người siêu việt ngôn ngữ, quên lời được ý thì sẽ chấp vào lời nói mà trái ngược với Chánh-lý.

Lời đáp trong bài Luận Bát-nhã Vô Tri, về đoạn lấy duyên để tìm Trí, ý nghĩa tỏ ra thật uyển chuyển cùng tột, cực kỳ tinh xảo, chẳng có kẽ hở. Nhưng kẻ chưa thấu lý thì khó mà hiểu được, nay còn có một hai chỗ chưa hiểu rõ, xin kể ra trong thư viết riêng kèm theo đây, nếu Ngài được rảnh rỗi thì giải thích cho.

Trong Luận nói : "Thể tánh của Bát-nhã phi hữu phi vô, hư chẳng lìa chiếu, chiếu chẳng lìa hư, nên nói chẳng động đẳng giác mà kiến lập các pháp".

Đoạn sau có nói : "Khác với phàm phu là bởi tâm thần diệu linh minh, nên chẳng thể theo sự tướng để tìm cầu mà thôi". Lại còn nói : "Dụng tức là tịch, tịch tức là dụng, quyền-trí càng vắng lặng thì sự ứng cơ càng linh động".

Chân-tâm của bậc Thánh tịch diệt, thật-trí chứng lý cùng tột đồng với trống rỗng. Quyền-trí ứng cơ chẳng mau mà mau, chẳng chậm mà chậm, cho nên tri chẳng lìa tịch, tịch chẳng lìa tri; chưa phải là chẳng tịch, chưa phải là chẳng tri. Cho nên, đạo ứng cơ hóa độ được thành công trên thế gian, dù ở trong hữu danh (quyền-trí ứng cơ hóa độ) mà lại đồng với vô danh (thật-trí chứng lý tịch diệt), đó là sự nhiệm mầu của Chánh-lý mà kẻ phàm lại càng cảm thấy mê muội !

Nhưng nay người bình phẩm có chỗ nghi đối với ý chỉ cao siêu của bài Luận, muốn tìm sự khác biệt của Thánh-trí (quyền-trí và thật-trí), cho là thật-trí linh minh cùng tột, siêu việt số lượng, cực kỳ vi diệu, âm thầm phù hợp nhất thể với Trung-đạo ư ? Hoặc cho là quyền-trí tâm thể tự nhiên, linh minh trống rỗng, vô tướng độc tồn ư ?

Nếu nói linh minh cùng tột, siêu việt số lượng, cực kỳ vi diệu, âm thầm phù hợp nhất thể với Trung-đạo thì hai tên gọi "Tịch" và "Chiếu" là thể của định và huệ mà thôi. Định và Huệ đã là hai thì tịch và chiếu cũng là hai; dụng đã là hai thì thể cũng là hai, đâu có thể nói tâm và cảnh hợp thành một ? Vậy thì hai tên gọi chẳng nên cho là nhất thể.

Nếu nói tâm thể tự nhiên, linh minh trống rỗng, vô tướng độc tồn, tức là quyền-trí càng vắng lặng thì đã trở về một mà tiêu diệt dấu tích, có cái thể mà chẳng có cái dụng, làm sao nói được có quyền-trí ? Nếu có thể chẳng có dụng, thì quyền-trí ứng cơ đã tuyệt, làm sao nói là sự ứng cơ càng linh động được ?

Chân-tâm nhiệm mầu thì tịch nhiên vô tri, mà lại nói trống rỗng chiếu soi, có chiếu soi thì là tri rồi, tại sao nói vô tri ? Nói quyền-trí ứng cơ hóa độ thấu qua ngoài vạn vật, sự ứng cơ đã tuyệt mà linh minh trống rỗng độc tồn thì chẳng nên có sự ứng cơ; có sự ứng cơ là có hai cái tri rồi, tức là một cái tri chiếu soi Chân-đế, một cái tri sáng tỏ tục-đế, sao lại nói là vô tri ? Ngài đã chứng ngộ thâm sâu, xin thử giải thích cho.

Người bình phẩm còn có chỗ nghi là : Quyền-trí ứng cơ hóa độ, khi ứng cơ hóa độ thì phải biết về căn cơ trình độ của chúng sanh, chẳng thể cho là không có, mà ý chỉ trong Luận lại nói : "Quyền-trí vốn chẳng có cái tri chấp lấy", mà chưa giải thích tại sao chẳng chấp lấy ? Nói trước tiên cần phải xác định rõ đạo ứng cơ hóa độ của Thánh-trí, vậy cho là chỉ có chiếu mà chẳng có tướng ư ? Hay cho là quyền-trí quán được căn cơ sai biệt của chúng sanh là có tướng ư ?

Nếu quán được căn cơ sai biệt của chúng sanh thì khác với vô tướng. Nếu chỉ có chiếu mà chẳng có tướng thì chẳng có căn cơ nào để mà hóa độ; đã chẳng có căn cơ nào để hóa độ mà lại có công dụng của sự ứng cơ hóa độ, ý nầy tôi chưa hiểu, xin Ngài chỉ dạy cho.

Luận nói : "Chẳng có cơ để ứng thì không có cơ nào chẳng được ứng, chẳng có tâm nhận vật thì không vật nào mà chẳng nhận ra được. Không vật nào mà chẳng nhận ra, nên nhận mà chẳng thấy có chỗ nhận; không có cơ nào chẳng được ứng, nên ứng mà chẳng thấy có cơ nào để ứng".

Sự chẳng có cơ để ứng mà không có cơ nào chẳng được ứng thì mới gọi là Chân-ứng; chẳng có tâm nhận vật mà không vật nào chẳng nhận ra được thì mới gọi là Chân-nhận; há có sự chân-nhận mà chẳng thấy nhận, sự chân-ứng mà chẳng thấy ứng, mà lại nói sự ứng mà chẳng có cơ để ứng, sự nhận mà chẳng có vật để nhận ư ?

Nếu nói sự chân-ứng chẳng phải là sự ứng cơ của phàm tình, sự chân-nhận chẳng phải là sự nhận của phàm tình, ấy là do sự nói của mê và ngộ vốn khác nhau mà thôi. Như thế thì Tông-chỉ của Luận không được rõ ràng, dám xin thí dụ thêm để khỏi bị nghi hoặc nữa.

Khi Đạo Sanh Pháp-sư đem bài Luận này đến Lư Sơn, tôi cùng với Huệ Viễn Pháp-sư xem xét tường tận, Sư cũng lãnh hội được và tán thán, có thể vì Tông phái có khác biệt nên lý thú của đạo pháp chẳng cần đồng nhất với nhau chăng ? Tôi có đưa cho các vị đồng tu cùng xem, cũng có nhiều vị khen ngợi, nhưng tiếc là không được cùng Ngài gặp mặt.

THƯ CỦA TĂNG TRIỆU TRẢ LỜI LƯU DI DÂN

(Lược bỏ phần thăm hỏi, nay chỉ dịch phần giải đáp về vấn nạn).

Thư ông gởi đến có năm điều muốn hỏi, rất uyển chuyển thiết tha, tôi thật chẳng dám cho là mình có đủ tư cách để giải đáp. Lời của Bần-đạo chẳng được nhập lý, lại kém về văn tự. Vì chí lý thì không thể nói, nói ra thì trái với lý, dù nói nhiều lời mà chẳng diễn tả được trọn vẹn lý thú thì nói cũng vô ích. Nay tôi cả gan theo lời dạy để trả lời mà thôi.

Thư hỏi rằng :

"Nói Thánh-trí tịch diệt, thật-trí chứng lý cùng tột đồng với trống rỗng, dù ở trong hữu danh mà lại đồng với vô danh, đó là sự nhiệm mầu của chánh-lý mà kẻ phàm lại càng cảm thấy mê muội". Nếu lấy điều này làm tâm thì quên lời nói bên ngoài mà được ý bên trong. Định vào một tâm thì đâu còn theo sự khác biệt của phàm tình để tìm cái khác biệt của Thánh-trí.

Thư viết : Người bình phẩm nói linh minh cùng tột, siêu việt số lượng, cực kỳ vi diệu, âm thầm phù hợp nhất thể với Trung-đạo thì "Tên gọi của tịch và chiếu chỉ là thể của định và huệ mà thôi. Nếu tâm thể tự nhiên, linh minh trống rỗng, vô tướng độc tồn thì sự ứng cơ hóa độ chúng sanh dường như đã chấm dứt rồi.

Ý nói cực kỳ vi diệu, âm thầm phù hợp nhất thể với Trung-đạo, tức là tâm và cảnh hợp một, thì tịch và chiếu đều bặt, chẳng thể lấy "Định" và "Huệ" làm tên gọi; ý nói linh minh trống rỗng, vô tướng độc tồn thì Chân-tâm không có đối đãi, cho nên nói sự ứng cơ hóa độ chúng sanh chấm dứt". Chẳng biết hai lời nói tuy khác mà diệu dụng luôn luôn là một, vì chấp theo ý mình thành ra khác, nếu theo ý của bậc Thánh thì chẳng khác.

Tại sao vậy ? Sự tịch chiếu nhiệm mầu của Thánh-trí, thật-trí chứng lý cùng tột đồng với trống rỗng, đã nói là đồng thì không có chỗ nào mà chẳng đến cùng cực, đâu có cái chánh lý cùng tột, đồng với trống rỗng lại có hai tên gọi "Định" và "Huệ" ? Hai tên gọi "Định" và "Huệ" vốn cùng một thể, đâu phải ngoài sự đồng còn có hai tên gọi ?

Nếu hai tên gọi "Định" và "Huệ" cùng ở trong "Đồng" thì phàm ngôn ngữ nói ra đều chẳng có thể tánh chân thật, tức là chẳng đồng, nếu ở ngoài sự đồng mà gượng đặt hai tên gọi "Định" và "Huệ", là do sự mê chấp, chứ chính ngay hai tên gọi "Định" và "Huệ" chẳng có mê chấp.

Lại nữa, Thánh-trí trống rỗng, vi ẩn thần diệu, khác với cảnh phàm, không có cơ nào chẳng thích ứng, sự ứng cơ không có chỗ nào mà chẳng thông ? Sự nhiệm mầu của Thánh-trí âm thầm linh động, nên diệu dụng của quyền-trí luôn luôn là như thế, thì sự ứng cơ hóa độ chúng sanh làm sao chấm dứt được ?

Cái tâm "Có" của phàm phu là do nhân duyên mà có; vì có cái "Có", có chẳng tự có, phải đợi nhân duyên mới có. Cái Chân-tâm của bậc Thánh vì lìa duyên nên chẳng có cái "Có", nên sự "Có" chẳng có. Sự "Có" chẳng có nên sự "Không" cũng chẳng không, nên bậc Thánh chẳng có chẳng không. Chẳng có chẳng không thì Thánh-trí trống rỗng độc chiếu, khế hợp với Trung-đạo.

Tại sao ? Sự có và sự không là bóng và tiếng của tâm, ngôn ngữ và sự hiện tượng là sự phan duyên của bóng và tiếng. Sự có và sự không đã tuyệt, trong tâm chẳng có bóng và tiếng, bóng và tiếng đã tiêu thì ngôn ngữ và hiện tượng chẳng thể suy lường được. Ngôn ngữ và hiện tượng chẳng suy lường được thì tâm thể lìa số lượng. Tâm thể lìa số lượng thì đạo pháp trùm khắp mười phương mà chẳng trụ. Đạo pháp trùm khắp mười phương mà chẳng trụ nên được linh minh cùng tột, siêu việt số lượng. Linh minh cùng tột, siêu việt số lượng nên chân vọng đều bặt, gọi là cực kỳ vi diệu.

Đạo pháp cực kỳ vi diệu vốn là vô trụ, vô trụ do nơi âm thầm tịch diệt, âm thầm tịch diệt thì thể tánh lìa tướng, nên phải mượn từ "trống rỗng" để tỏ bày.

Cực kỳ vi diệu là bởi siêu việt số lượng, siêu việt số lượng nên có vô biên số lượng để thích ứng với mọi căn cơ; vô biên số lượng để thích ứng mọi căn cơ, nên sự ứng cơ chẳng sai. Mượn từ "trống rỗng" để tỏ bày thì lìa danh lìa tướng, nên đạo pháp siêu việt ngoài danh tướng; đạo pháp siêu việt ngoài danh tướng nên gọi là "Không" chỉ lìa danh tướng, chẳng phải đoạn diệt, sự ứng cơ chẳng sai nên gọi là "Có" (tùy duyên biến hiện, chẳng phải thật có).

Nói về sự "Có" chẳng phải thật có, chỉ là gượng gọi như thế thôi. Trung-đạo tịch diệt, đâu phải vì ứng cơ mà thành có ? Nên Kinh nói : "Thánh-trí vô tri mà vô sở bất tri, vô vi mà vô sở bất vi".

Cái đạo tịch diệt, vô ngôn vô tướng đâu phải nói có mà thật có, đâu phải nói không mà thật không; nói động mà trái với tịnh, nói tịnh mà phế bỏ cái dụng ư ?

Nay người bình phẩm chấp theo ngôn ngữ để xác định ý chỉ, muốn ở nơi tịch diệt trống rỗng của Bát-nhã để tìm sự hữu tri và vô tri, dùng ý thức phân biệt để chỉ bày sự nhiệm mầu, lấy cái thành kiến vọng chấp sẵn có cho là phải có sự nhất định đúng hay không đúng.

Cho nên nghe bậc Thánh hữu tri thì nói là hữu tâm, nghe bậc Thánh vô tri thì nói vô tâm đồng như hư không. Cái cảnh "Hữu" và "Vô" đều thuộc về biên kiến (chấp về một bên), đâu phải ở nơi bất nhị của Trung-đạo !

Tại sao ? Vạn vật dù khác nhau mà thể tánh vốn luôn luôn là một, chẳng có tên gọi, nhưng chẳng phải không có vật để gọi. Có tâm đối với cảnh thì danh tướng khác nhau, là năng sở chưa quên; chẳng có tâm đối với cảnh thì năng sở đều quên, tức vật tức chân.

Cho nên bậc Thánh chẳng lấy cảnh nơi tâm, cũng chẳng phải lìa tâm nơi cảnh; chẳng lấy cảnh nơi tâm thì cảnh chẳng có, chẳng lìa tâm nơi cảnh thì tâm chẳng không; chẳng có cho nên chẳng lấy, chẳng không cho nên chẳng lìa; chẳng lìa nên mỗi pháp đều Chân, chẳng lấy nên danh tướng trống rỗng, danh tướng trống rỗng chẳng phải hữu tri, mỗi pháp đều chân chẳng phải vô tri; nên Kinh nói : "Bát-nhã đối với các pháp chẳng lấy chẳng lìa, vô tri vô bất tri". Chứng tỏ Bát-nhã năng sở đều quên để hiển bày Trung-đạo.

Đây là chỗ lìa tâm ý thức, vượt ra ngoài phan duyên mà muốn lấy sự có và không để cật vấn, há chẳng phải xa lìa chánh lý rồi sao ? Cật vấn về sự "Có" và "Không" thì cái trí cật vấn cũng do ý thức phân biệt sanh khởi trong phạm vi hữu tướng, mà pháp vốn vô tướng thì Thánh-trí làm sao tri ? Người đời nói đến vô tri, cho là đồng với gỗ đá, hư không và những vật vô tình.

Sự chiếu soi linh minh âm thầm sáng tỏ của Bát-nhã, hiện ra sự dụng trước khi một niệm chưa sanh, nên đạo vô ẩn cơ (thập phương tam thế đều rõ ràng trước mắt, nên gọi là đạo vô ẩn cơ), linh minh như thế là Chánh-biến-tri, đâu thể nói vô tri như gỗ đá được ?

Lại nữa, vô tri sanh khởi nơi hữu tri, thật chẳng có vô tri, chẳng có hữu tri. Chẳng có hữu tri nên nói phi hữu, chẳng có vô tri nên nói phi vô. Cho nên hư chẳng lìa chiếu, tịch mà thường chiếu; chiếu chẳng lìa hư, chiếu mà thường tịch; trống rỗng thường trụ, chẳng chấp chẳng xả, đâu thể do động mà làm cho có, do tịnh mà làm cho không ? Nên Kinh nói :

"Chân Bát-nhã phi hữu phi vô, chẳng sanh chẳng diệt, chẳng thể lấy lời nói tả cho người biết".

Tại sao ? Nói về phi hữu là nói chẳng phải thật có, ý chẳng phải nói tuyệt không có; nói về phi vô là nói chẳng phải thật vô, ý chẳng phải nói thật có. Nói phi hữu chẳng phải phi hữu, nói phi vô chẳng phải phi vô, lìa tứ cú thì tuyệt bách phi; cho nên Tu Bồ-đề suốt ngày thuyết Bát-nhã mà nói là vô sở thuyết.

Đây là đạo tuyệt ngôn, chẳng phải cảnh giới của tri kiến thì sự tri làm sao mà truyền được ? Vậy chỉ có những người tham-cứu, thông đạt ý chỉ huyền diệu, quên cả ngôn ngữ thì tâm mới lãnh hội được mà thôi.

Trong thư lại nói : "Trước tiên cần phải xác định cái đạo ứng cơ hóa độ của Thánh-trí, cho là chỉ có chiếu mà chẳng có tướng ư ? Hoặc cho là quyền-trí quán được căn cơ sai biệt của chúng sanh ư ? "Người bình phẩm hình như nói : Vô tướng với sự quán được sai biệt" ý chỉ chẳng phải là một. Quán được sai biệt thì khác với vô tướng, chiếu soi vô tướng thì mất sự ứng cơ hóa độ. Vậy thì cái nghĩa tức chân hoặc có sai lầm ư

Trong Kinh nói : "Sắc bất dị không, không bất dị sắc, sắc tức thị không, không tức thi sắc". Nếu như ý chỉ của người bình phẩm thì lúc quán sắc và không, phải một tâm thấy sắc, một tâm thấy không.

Nếu một tâm thấy sắc thì chỉ có sắc, chẳng thấy không; nếu một tâm thấy không thì chỉ có "Không" mà chẳng thấy sắc, vậy thì "Không" và "Sắc" đã thành hai, chẳng định được cái bản ý "Sắc Không bất nhị" ở trong kinh.

Cho nên Kinh nói : phi sắc, là để phá sự chấp sắc thật có của phàm hu, chớ chẳng phải lấy phi sắc để phá hư không, vì hư không đã là phi sắc rồi. Hư không đã không phải là sắc thì dù cho có phá được đi nữa cũng không có gì để nhận biết. Nếu lấy phi sắc để phá sắc thì Kinh nói "Không bất dị Sắc" là phi sắc chẳng khác với sắc; "Sắc bất dị không" là sắc chẳng khác với phi sắc, vậy sắc với phi sắc chẳng có khác nhau ?

Nên biết : Quán được sai biệt tức là vô tướng, vô tướng tức là quán được sai biệt; chỉ vì căn cơ của chúng sanh chẳng đồng, nên Giáo-pháp có sự khác biệt mà thôi. Xem xét các kinh, căn cứ theo ý chỉ thuyết Pháp của chư Phật thì đâu còn có sự khác biệt bởi chân (thật-trí) và ngụy (quyền-trí), đối với hai cảnh "Có" và "Không" mà sự chiếu soi có khác biệt ư ?

Cho nên chiếu soi vô tướng mà chẳng mất cái công dụng của sự ứng cơ hóa độ, quán được sai biệt mà chẳng trái với ý chỉ vô tướng, tạo "Có" chẳng khác với "Không", dù ở nơi sanh tử mà Tự-tánh chẳng động; tạo "Không" mà chẳng khác với "Có", dù chứng Niết-bàn mà chẳng bỏ chúng sanh. Chưa từng chẳng có, chưa từng chẳng không, nên nói "Bất động đẳng giác mà kiến lập các pháp".

Theo đó mà suy ra thì hai pháp "Tịch" và "Dụng" đâu có khác nhau ? Tại sao lại nói cái trí quán được sai biệt khác với sự chiếu soi của vô tướng ? E rằng người bình phẩm hoặc cho "Không" và "Hữu" là hai tâm, "Tịnh" và "Động" là hai dụng khác biệt, nên mới nói cái Trí quán được sai biệt chẳng thể cho là chẳng có !

Nếu xả bỏ được sự ham chấp dị kiến trong tâm thức, tìm Chánh-lý nhiệm mầu ngoài danh tướng, đẳng quán vạn pháp nơi nhất thể, hiểu rõ pháp thân vô tướng mà chẳng phải không, thì phải nói "Bậc Chí-nhân suốt ngày tùy căn cơ của chúng sanh để ứng cơ hóa độ mà chưa từng cho là có chúng sanh để độ".

Chân-tâm của bậc Thánh như thế, đâu có chỗ để chấp lấy ? Mà lại hỏi : "Chưa giải thích cái lý chẳng chấp lấy". Lại nói :

"Chẳng có tâm nhận vật mới cho là chân-nhận, chẳng có cơ để ứng mới cho là chân-ứng". Cũng có thể giống như lời nói trong thư vậy.

Nếu được vô tâm nơi nhận vật thì nhận vật nơi chẳng có tâm nhận, tức là chiếu mà thường tịch; vô tâm nơi ứng cơ mà ứng cơ nơi chẳng có cơ để ứng, tức là tịch mà thường chiếu. Thế thì suốt ngày nhận vật, chẳng trái với "Không có tâm nhận"; suốt ngày ứng cơ, chẳng trái với "Không có cơ để ứng".

Chỉ e rằng tâm chấp chưa quên, nên chấp thật sự nhận vật nơi chẳng có tâm để nhận, chấp thật sự ứng cơ nơi chẳng có cơ để ứng, đó là vì tình chấp chưa quên nên mới có sự sai vậy.

Tại sao ? Nếu chân nhận là nhận vật, chân ứng là ứng cơ, thì tâm và cảnh chưa quên, nên danh tướng theo đó mà hình thành, tốt xấu do đó mà sanh ra, đời đời kiếp kiếp đuổi theo tâm cảnh thì bệnh chấp trước đến khi nào mới hết ? Cho nên bậc Thánh trống rỗng nơi tâm, vô thức vô tri, muôn cảnh đều tịch diệt.

Vì vậy, đang lúc linh động chiếu dụng mà ngưng nghỉ nơi cảnh vô vi; đang ở trong căn nhà hữu danh mà lại sống nơi quê hương tuyệt ngôn, tịch chiếu trống rỗng, chẳng thể theo danh tướng mà biết được. Chân-tâm của bậc Thánh như thế mà lại cho : "Chân-nhận là nhận, chân-ứng là ứng".

Tôi cũng chưa rõ ý chỉ của người bình phẩm, nhưng e rằng sự nhận vật ứng cơ của họ là do vọng chấp của phàm phu mà sanh khởi, vậy làm sao có thể hiểu được Chân-tâm của bậc Thánh.

Kỳ thực Chân-tâm của bậc Thánh thì chẳng phải như vậy. Sự diễn tả của ngôn ngữ khởi lên, vì phàm phu tìm danh chấp tướng, theo lời nhận nghĩa, từ đó mới sanh ra nhiều sự khác biệt vậy !

Dùng ngôn ngữ để hiển bày cái đạo tuyệt ngôn thì diễn tả cũng chẳng phải là diễn tả. Cho nên người khéo nói mà dùng ngôn ngữ thì tỏ bày được những sự mà người ta không thể tỏ bày. Người khéo diễn tả thì diễn tả được những điều mà người ta chẳng thể diễn tả.

Sự chí lý trống rỗng nhiệm mầu hễ khởi tâm động niệm là sai trái rồi, huống là có ngôn ngữ để diễn tả ? E rằng bức thư chỉ dạy chưa quên danh tướng, muốn đến chỗ chí lý còn rất xa xôi, chỉ có người tâm trí thông suốt mới có thể gặp nhau ngoài văn tự vậy.

NIẾT BÀN VÔ DANH

GIẢI ĐỀ :

NIẾT BÀN VÔ DANH LUẬN là Luận về Niết-bàn. Hai chữ Niết-bàn là chữ Phạn, dịch là Viên-tịch. Ngũ trụ (1) sạch hết gọi là Viên, nhị tử (2) vĩnh vong gọi là Tịch, cũng là biệt danh của nhất tâm tịch diệt, chân thể của thanh tịnh Pháp-thân, chẳng phải như người thế gian hiểu lầm cho là chết. Vì tam thế chư Phật tu nhơn trải qua nhiều kiếp, chứng đắc cái chân thể của nhất tâm nầy, gọi là Pháp-thân; vì đáp lại cái nhơn quảng đại, gọi là Báo-thân; tùy cơ lợi ích chúng sanh, gọi là Hóa-thân.

Tất cả chư Phật đều đầy đủ Tam-thân : Pháp-hân là thể, Báo-thân, Hóa-thân là dụng, có cảm ứng thì hiện, không cảm ứng thì ẩn; ẩn mà chẳng hiện thì viên qui Nhất-tâm, nhiếp dụng trở về chơn thể gọi là nhập diệt, tức là Niết-bàn chẳng phải là sanh tử.

Vì Nhất-tâm nầy ngũ trụ phiền não chẳng che lấp được nên gọi là Viên; hai thứ sanh tử chẳng thể bó buộc nên gọi là Tịch.

Giáo-môn tả về chỗ xuất phát, nói có bốn thứ :

l. Tự-tánh Niết-bàn : Tức là nhất tâm này cùng khắp mọi nơi, là bản thể của các pháp, Tự-tánh vốn tịch diệt. Cũng như nói : Có Phật hay không có Phật, tánh tướng thường trụ, tất cả chúng sanh vốn diệt độ, chẳng cần diệt nữa, nên gọi là "Tự-tánh Niết-bàn".

2. Hữu-dư Niết-bàn : Nói sự chứng của tam thừa, vô minh chưa sạnh hết, biến dịch sanh tử chưa dứt, sự chứng lý chưa được cùng tột, nghĩa là còn dư một khoảng đường chưa giẫm đến, nên gọi là "Hữu-dư Niết-bàn".

3. Vô-dư Niết-bàn : Tức là Phật đã tu thành, vọng đã hết, chân đã sạch, thể dụng bất nhị, cũng là chứng được quả Vô Thượng Đại Niết-bàn, nên gọi là "Vô-dư Niết-bàn".

4. Vô-trụ Niết-bàn : Tất cả bậc Thánh chẳng lấy hữu vi, chẳng trụ vô vi, nhị biên đều bất trụ, Trung-đạo cũng chẳng lập, động tịnh bất nhị, tổng danh là Niết-bàn, nên gọi là "Vô-trụ Niết-bàn".

Bốn thứ tên gọi này chỉ theo thể và dụng đặt tên, kỳ thật trong Nhất-tâm danh tướng đều tịch, nên gọi là "Vô Danh", tức là sanh tử và Niết-bàn cả hai đều bất khả đắc, cho nên hai chữ "Vô Danh" là cái tổng danh của Nhất-tâm thường trụ, bất sanh bất diệt.

Hai bài Luận "Vật Bất Thiên" và "Bất Chân Không" ở trước là cảnh sở quán, "Bát-nhã" là Trí năng quán, ba luận ấy đều là nhân, nay "Niết-bàn" nầy là quả sở chứng, nên lấy làm Luận.

GHI CHÚ :

(1) Ngũ trụ :

1. Kiến nhất thiết trụ địa phiền não : Tức là tất cả kiến giải mê lầm của tam-giới.

2. Dục ái trụ địa phiền não : Tức là tư tưởng mê lầm của dục-giới; trong tư tưởng mê lầm, nặng nhất là cái lỗi tham ái, nên đề ra cái chánh để bao gồm tất cả phiền não khác.

3. Sắc ái trụ địa phiền não : Tức là tất cả tư tưởng mê lầm của sắc-giới.

4. Hữu ái trụ địa phiền não : Tức là tất cả tư tưởng mê lầm của vô-sắc-giới; vô-sắc-giới dù chẳng có sắc thân, nhưng còn chấp A-lại-da thức làm ngã, còn ngã là còn có ái, nên gọi là hữu ái.

5. Vô minh trụ địa phiền não : Tức là nguồn gốc của tất cả phiền não.

Năm thứ phiền não kể trên gọi tắt là 'ngũ trụ'. Nói trụ địa vì năm pháp này là chỗ vô sanh khởi tất cả tội lỗi cũng là chỗ dựa căn bản của Hằng-hà-sa số phiền não.

(2) Nhị tử :

1. Phần đoạn sanh tử : Tức là sanh tử của phàm phu từ đoạn này sang đoạn kia, như từ thân người sang thân thú.

2. Biến dịch sanh tử : Cũng là sanh tử của bậc Thánh đã chứng quả tam-thừa, như bỏ A-la-hán biến Bích-chi-phật, bỏ Bích-chi-phật biến Bồ-tát sơ-địa, bỏ Bồ-tát sơ-địa biến Bồ-tát nhị-địa v.v...

BIỂU VĂN TRÌNH VUA TẦN

Trước kia, vua Tần có nói : "Đạo Phật lấy vô vi làm Tông". An-thành-hầu Diêu Tung hỏi rằng : "Chẳng rõ sự vô vi của Đạo lấy gì làm thể ?"

Lời đáp của vua Tần chỉ rõ : Niết-bàn là Tông-thể của vô vi, mà tổng kết lại thành hai chữ "Vô Danh". Ấy là nhân duyên của tác giả làm luận này.

Theo lời biểu văn của ngài Tăng Triệu trình cho Vua có đoạn như sau :

Tại sao nói là Vô Danh ?

Vì chúng sanh từ lâu nay ở trong sanh tử luân hồi đều do sự chấp trước ái dục, nếu ái dục ngưng nghỉ nơi tâm thì chẳng còn sanh tử luân hồi. Đã không có sanh tử thì Chân-tâm nhiệm mầu vắng lặng, cái đức dụng âm thầm hợp với hư không, nên gọi là "Niết-bàn". Đã nói là Niết-bàn thì đâu còn dung nạp cái tên vào trong ấy nữa ?

Nay cái bản ý lập luận này là muốn làm sáng tỏ chân thể tịch diệt của Niết-bàn vô danh để bài xích những Tà-kiến Ngoại-đạo. Vì lúc đương thời có một hạng người học Phật, cho vô vi là chẳng có bậc Thánh, lọt vào đoạn kiến, xóa bỏ nhân quả; chê cười những người tu hành, cho là chấp tướng, đem tà kiến này tuyên truyền khắp nơi; lấy làm tự đắc, nên chẳng thể sửa đổi cho đúng với Chánh-pháp được.

Nay nhờ bức thơ của vua Tần đáp Diêu Tung rằng : "Nếu chẳng có bậc Thánh thì ai biết sự chẳng có ?"

Chỉ một lời nầy làm cho bọn tà thuyết im lặng, nên lập Luận này diễn tả thêm để giúp cho Giáo-pháp được sáng tỏ.

Luận này gồm chín đoạn vấn nạn, mười đoạn diễn tả, mượn "Hữu danh" thay cho vấn nạn, mượn "Vô Danh" thay cho giải đáp, để hiển bày Chánh-lý của "Vô Danh".

l. KHAI TÔNG RÕ NGHĨA.

2. TẦM THỂ LẬP DANH ?

3. LẬP THỂ VÔ DANH.

4. TRÁCH VẤN LUẬN CỨ ?

5. SIÊU CẢNH HỮU VÔ.

6. SƯU TẦM HUYỀN DIỆU ?

7. DIỆU ĐẠO THƯỜNG TỔN.

8. VẤN NẠN SAI BIỆT ?

9. GIẢI ĐÁP SAI BIỆT.

10. TRÁCH SỰ KHÁC BIỆT ?

11. DUNG THÔNG KHÁC BIỆT.

12. CẬT VẤN NGHĨA TIỆM ?

13. SÁNG TỎ NGHĨA TIỆM.

14. CHÊ VỀ TÂM ĐỘNG ?

15. ĐỘNG TỊCH NHẤT NHƯ.

16. TRUY CỨU CĂN NGUYÊN ?

17. DUNG THÔNG KIM CỒ.

18. XÉT VỀ SỰ ĐẮC ?

19. SỰ ĐẮC NHIỆM MẦU.

1. KHAI TÔNG RÕ NGHĨA.

Vô Danh nói :

Như Kinh nói : "Hữu-dư Niết-bàn và Vô-dư Niết-bàn dịch là Vô-vi, cũng gọi là Diệt-độ". Vô-vi là lấy sự trống rỗng tịch diệt, lìa danh lìa tướng, cách tuyệt với hữu vi. Diệt-độ là nói sự tai họa lớn của sanh tử vĩnh viễn tiêu diệt, siêu độ lục đạo luân hồi.

Ấy là chỗ thức tỉnh của mở mắt chiêm bao, cũng là tuyệt danh của căn nhà nhiệm mầu. Nói hai tên "Hữu dư" và "Vô dư", ấy chỉ là tên khác biệt của xuất xứ, giả danh của ứng cơ hóa độ mà thôi. Tùy duyên hiện thân thuyết Pháp gọi là xuất, duyên hết trở về ẩn gọi là xứ. Nay tôi thử Luận bàn rằng :

Cái đạo của Niết-bàn tịch diệt trống rỗng chẳng thể theo danh tướng mà tìm, vi diệu vô tướng chẳng thể dùng hữu tâm mà tri ; cao siêu tam giới, mê hoặc đều dứt, chứng lượng như hư không, Chánh-lý cùng tột; muốn đuổi theo thì chẳng thể tìm ra tông tích (vị lai vô chung), muốn trở lại tìm chỗ xuất phát thì chẳng thấy bắt đầu (quá khứ vô thủy); lục đạo chẳng thể làm cho sanh khởi, sức mạnh chẳng thể làm cho biến đổi. Thể tánh mênh mông chẳng có bờ bến, bậc Trí chẳng thể định danh. Như trụ thì sanh mà chẳng sanh, như đi thì diệt mà chẳng diệt. Ngũ nhãn chẳng thấy được dung mạo, vì lìa sắc; nhị thính (nhục nhĩ, thiên nhĩ) chẳng nghe được âm thanh, vì lìa thanh. Mịt mù thâm sâu, ai thấy ai hiểu ? Trùm khắp bao gồm, không có chỗ nào chẳng tồn tại, mà lại siêu việt nơi có và không.

Thế thì hễ nói được là mất cái Chân, biết được thì trở thành kẻ ngu; được "Có" là trái với Tự-tánh, được "Không" là tổn thương Pháp-thân.

Cho nên khi Phật Thích-ca mới thành đạo, tự nhốt mình trong phòng mà chẳng thuyết Pháp; Văn Thù hỏi về Pháp-môn bất nhị thì Duy-ma-cật ngậm miệng; Tu-bồ-đề tĩnh tọa trong hang, Đế-thích tán hoa cúng dường cho là khéo thuyết Bát-nhã; khen ngợi chẳng nói mà nói, chẳng nghe mà nghe, ấy đều do Chánh-lý là cái đạo tuyệt ngôn, chỉ có người chứng mới được lãnh hội, nên miệng do đó mà nín, đâu phải chẳng có biện tài. Vì biện tài chẳng thể nói được.

Kinh nói : "Sự chân giải thoát lìa ngôn ngữ, tướng số, tịch diệt vĩnh an, vô thỉ vô chung, chẳng tối chẳng sáng, không lạnh không nóng, trạm nhiên thường tịch như hư không, vô danh vô thuyết".

Trung Quán Luận nói : "Niết-bàn phi hữu lại cũng phi vô, con đường của ngôn ngữ chấm dứt, chỗ suy lường của tâm ý, tiêu diệt". Theo những lời của Kinh&Luận trên, đâu phải chẳng đúng sự thật.

Như thế, quả thật có cái sở dĩ chẳng có, nên chẳng thể cho là có; có cái sở dĩ chẳng không, nên chẳng thể cho là không vậy.

Tại sao ? Hễ truy cứu cảnh "Có" thì ngũ ấm vĩnh viễn tiêu diệt (diệt thì lìa khổ, gọi là lạc đức); truy cứu cảnh "không" thì sự nhiệm mầu linh tri thường tồn (gọi là ngã đức); nhiệm mầu linh tri thường tồn nên dầu bặt thấy nghe mà nhất chân trạm nhiên thường tịch (ấy là thường đức); ngũ ấm vĩnh viễn tiêu diệt thì vô biên phiền não đều sạch (tịnh đức); vô biên phiền não đều sạch nên thông đạt với đạo; nhất chân trạm nhiên thường tịch nên diệu dụng mà chẳng thấy công dụng. Diệu dụng mà chẳng thấy công dụng nên chí công thường tồn; thông đạt với đạo nên thâm sâu mà chẳng biến đổi. Thâm sâu mà chẳng biến đổi nên chẳng thể cho là có; chí công thường tồn nên chẳng thể cho là không.

Thế thì "Có, Không" tuyệt bên trong, tên gọi bặt bên ngoài, sự thấy nghe chẳng thể đến, người cõi Tứ-không (vô-sắc-giới) mê muội chẳng hiểu biết. Bình đẳng nhất như mà vô trụ, trống rỗng chiếu soi mà khắp nơi, là quê hương của tất cả chúng sanh, cũng là nguồn gốc cứu cánh của chư Phật.

Ấy là cái cảnh chẳng thể thấy nghe, xứ sở của thái-huyền (nhiệm mầu lại thêm nhiệm mầu), mà muốn lấy sự "Có" và "Không" để gán tên chỉ bày phạm vi của Niết-bàn, dùng lời nói để tả cái đạo thần-diệu mà tự cho là đắc chí, há chẳng phải lại càng xa xôi ư ?

2. TẦM THỂ LẬP DANH.

Hữu Danh vấn :

Danh hiệu chẳng phải khi không mà đặt ra, tên gọi chẳng phải tự mình đương nhiên mà sanh khởi. Trong Kinh nói : "Hữu-dư Niết-bàn và Vô-dư Niết-bàn là cái chân danh trở về Tự-tánh, cũng là tên gọi của đạo pháp thần diệu". Nay tôi xin trình bày thử :

Hai chữ "Hữu dư" có nghĩa nói là Ứng-thân của Như-lai mới hiện ra, Pháp-thân bắt đầu kiến lập, là tắm rửa trong dòng nước "Bát giải thoát", nghỉ ngơi trong vườn an nhàn của "Thất-giác-chi", tích chứa muôn thiện từ nhiều kiếp, rửa sạch cáu bẩn từ vô thỉ. Tam minh chứng ngộ bên trong, diệu dụng chiếu soi bên ngoài. Phát thệ nguyện nơi sơ tâm, độ chúng sanh cho đến cuối cùng, trên cầu quả Phật, dưới cứu độ chúng sanh, siêu việt tam-giới, độc chứng Đại-giác.

Mở đường bằng phẳng của Bát-Chánh-Đạo, quét sạch tà kiến của các phái tà-tông. Cỡi thần mã của lục thông, đi xe yên ổn của ngũ thừa. Ra vào trong sanh tử để tùy cơ hóa độ chúng sanh, đạo pháp sung mãn, đức dụng kháp nơi, cùng tột đến chỗ tạo hóa mới sanh khởi, cực diệu dụng của Thánh-trí.

Tâm cảnh trống rỗng khắp vũ trụ, soi sáng Pháp-giới bởi nhất-thiết-trí. Nhân duyên hóa độ ngưng nơi cửu địa, chìm nơi thái-hư mà còn nhân duyên chưa hết; sự tích Giáo-hóa chưa được viên tròn, vô minh chưa tẩy sạch, Thánh-trí vẫn còn, đấy là Hữu-dư Niết-bàn.

Trong Kinh nói : "Tiêu tan trần lao phiền não, như luyện vàng thật, muôn khổ đều hết mà linh-giác độc tồn". Hai chữ "vô dư" là nơi nhân duyên Giáo-hóa của bậc Chí-nhân đã xong, linh chiếu vĩnh viễn tiêu diệt vì cơ cảm đều tuyệt, nên gọi là vô dư.

Tại sao ? Họa lớn chẳng bằng nơi có thân, nên phải diệt thân để trở về "Không". Lao nhọc chẳng bằng nơi có trí, nên phải bặt trí để vào nơi trống rỗng. Thế thì trí bởi hình thể mà mệt mỏi, hình thể bởi trí mà lao nhọc, nhiều kiếp luân hồi trong lục đạo là bởi cái lỗi của thân tâm.

Trong Kinh nói : "Tâm-trí là cái gốc của tất cả độc, hình thể là chỗ tựa của gông cùm" xa với Chánh-lý thâm sâu vắng lặng, nên tai họa do đó mà sanh khởi, cho nên bậc chí nhân tiêu thân diệt trí, bỏ hình thể, tuyệt suy tư; bên trong không có cái lao nhọc của ứng cơ chiếu soi, bên ngoài thì cắt đứt cái nguồn gốc của tai họa.

Siêu nhiên nơi Tam-giới thì sự sanh tử vĩnh viễn cắt tuyệt, trống rỗng bao la, đồng một thể với hư không. Tịch diệt chẳng có sự thấy nghe, trống rỗng chẳng có dấu tích, âm thầm mờ mịt chẳng có chỗ đến; cũng như đèn tắt, dầu cùng với ánh sáng đều hết, ấy là Vô-dư Niết-bàn.

Kinh nói : "Ngũ ấm vĩnh tận, cũng như đèn tắt". Thế thì Hữu-dư có thể Hữu-danh, Vô-dư có thể Vô-danh. Vô-danh đặt rồi thì kẻ tôn sùng hư vô ham thích với sự thâm sâu vắng lặng, Hữu-danh sanh khởi thì kẻ nhớ ân đức càng ngưỡng mộ công lao của bậc Thánh.

Ấy là lời văn trong Kinh-điển là sự Giáo-hóa hợp lý của Đức Phật; mà Luận lại nói "Có, Không" tuyệt ở bên trong, tên gọi chìm mất bên ngoài, sự thấy nghe chẳng thể đến, người cõi tứ không mê muội chẳng thể hiểu. Làm cho người nhớ ân đức tự cách tuyệt với đạo, kẻ tôn sùng hư vô chẳng có chỗ nương tựa, chẳng khác gì lấp bít tai mắt trên cơ thể, che bít ánh sáng nhật nguyệt nơi hư không, mà lại còn trách người chẳng phân biệt được màu sắc, âm thanh, đâu có lý như vậy ?

Ông chỉ biết suy tôn bậc chí nhân, siêu việt sự có không, tự cho lời văn vượt ra ngoài danh tướng, mà ý chỉ trong Luận lại làm cho người đọc chẳng biết chỗ quy hướng, nên đạo của Niết-bàn tự ẩn mà chưa được hiển bày.

Tôi im lặng suy nghĩ tìm hiểu, cảm thấy chẳng có chỗ nương tựa, vì thế đâu có thể cho là sáng tỏ ý nghĩa Niết-bàn nơi nhà đen tối, đàn tiếng nhạc nhiệm mầu nơi đất tuyệt thính ư ?

3. LẬP THỂ VÔ DANH.

Vô Danh đáp :

Hữu-dư, Vô-dư là tên gọi bên ngoài của Niết-bàn, giả danh của sự ứng cơ hóa độ mà thôi, mà kẻ đuổi theo tên gọi là chấp danh, kẻ ghi nhớ hình tượng là chấp tướng. Danh hiệu hạn chế nơi đề mục, hình tướng phạm vi trong vuông tròn. Cũng có chỗ chẳng thể lấy vuông tròn để diễn tả, lấy đề mục để truyền nhau được, đâu có thể lấy tên gọi gán vào nơi vô danh, lấy hình tướng để gán vào nơi vô hình ?

Bởi vì thể tánh của Niết-bàn lìa danh lìa tướng, chẳng phải cảnh giới của phàm tình, vậy cái đạo vô hình vô tướng ấy đâu có thể đuổi theo hình, danh mà tìm cầu được.

Lời vấn nạn rằng : "Hữu-dư, Vô-dư là bản ý phương tiện tịch diệt để thiết lập Giáo-môn, cũng là sự tích "Ẩn và hiển" của Như-lai. Nhưng chưa phải là sự thâm sâu tuyệt ngôn của nhiệm mầu tịch diệt, cũng chẳng phải là diệu đạo cứu thế của bậc trí nhân.

Ông chưa nghe được cái thuyết Chánh-quán ư ? Duy-ma-cật nói :

"Ta quán Như-lai vô thỉ vô chung, vượt qua lục căn, ra ngoài tam giới, chẳng tại phương, chẳng lìa phương, chẳng hữu vi, chẳng vô vi. Chẳng thể dùng thức để biết, chẳng thể lấy trí để hiểu, vô ngôn vô thuyết, chỗ suy lường của tâm ý tiêu diệt". Theo đó để quán là Chánh-quán, nếu quán theo cách khác thì chẳng thấy Phật được.

Kinh Phóng Quang nói : "Phật như hư không, vô khứ vô lai, ứng cơ mà hiện, chẳng có phương sở".

Thế thì, bậc Thánh ở nơi vũ trụ tịch diệt trống rỗng, không chấp trước, không tranh biện. Có tranh biện là nói sanh tử, không tranh biện là nói Niết-bàn; sanh tử và Niết-bàn cả hai đều bất khả đắc, dẫn dắt nó mà chẳng đi trước, cảm thông rồi sau mới ứng cơ. Tỷ như tiếng ở trong hang, hình bóng ở trong gương sáng, đối diện mà không biết từ đâu đến, đuổi theo chẳng hiểu chỗ đi; chớp nhoáng mà có, mập mờ mà không, động lại càng tịnh, ẩn lại càng tỏ, ra vào nơi có, không; thâm sâu âm thầm, biến hóa vô thường, chẳng thể suy lường được.

Đặt ra tên gọi là bởi ứng cơ hóa độ, hiển bày sự tích là sanh, ngưng nghỉ sự tích là diệt; sanh gọi là Hữu-dư, diệt gọi là Vô-dư. Thế thì tên gọi của hữu, vô là sanh khởi từ vô danh, mà cái đạo vô danh thì chỗ nào chẳng phải danh ?

Cho nên bậc Chí-nhân ở nơi vuông thì vuông, ở nơi tròn thì tròn, ở cõi trời thì làm trời, ở cõi người thì làm người, bởi vì cái năng lực làm trời, làm người đâu phải hạng trời, người có thể làm được ? Vậy rõ ràng chẳng phải trời, chẳng phải người nên mới làm trời, làm người được mà thôi.

Do đó, khi hóa độ chúng sanh, ứng cơ mà chẳng có việc làm, vì làm mà chẳng qua sự tác ý, vì chẳng qua sự tác ý nên sự làm rộng lớn chẳng thể nghĩ bàn; chẳng làm mà ứng cơ nên sự ứng cơ phổ biến, chẳng thể suy lường. Sự làm rộng lớn chẳng thể bàn nên trở lại nơi vi ẩn, sự ứng cơ phổ biến chẳng thể suy lường nên quy về Vô Danh.

Kinh nói : "Đạo Bồ-đề chẳng thể suy lường, cao mà vô thượng, rộng chẳng bờ bến, thâm sâu mà không đáy, xa xôi chẳng có chỗ đến. Lớn bao gồm trời đất, nhỏ nhập vào lân hư (bụi trần cực nhỏ), nên gọi là Đạo". Thế thì đạo của Niết-bàn chẳng thể lấy sự hữu, vô để tìm đã rõ ràng rồi. Thế mà kẻ mê hoặc thấy sự thần biến lại cho là có, thấy sự diệt độ liền cho là không, cái cảnh "Có, Không" là trong phạm vi của vọng tưởng, đâu có thể làm tiêu biểu cho huyền đạo mà diễn tả Chân-tâm của bậc Thánh ?

Ý nói bậc Chí-nhân tịch diệt trống rỗng chẳng có dấu tích, ẩn và hiển cùng một nguồn gốc, "Tồn" chẳng cho là có, "Vong" chẳng cho là không. Tại sao ? Phật nói : "Ta vô sanh, vô sanh bất sanh, dù cho sanh mà chẳng sanh; vô hình bất hình, dù hiện hình mà chẳng thấy hình". Nên biết "Tồn" chẳng cho là có.

Kinh nói : "Bồ-tát nhập vô tận tam-muội, thấy hết cả quá khứ chư Phật diệt độ". Lại nói : "Nhập nơi Niết-bàn mà chẳng thấy Niết-bàn". Nên biết "vong" chẳng thể cho là không. "Vong" (vong tức là mất, trái với tồn) chẳng thể cho là không, dù không mà có; chẳng thể cho là có, dù có mà không. Dù có mà không nên gọi là phi hữu; dù không mà có, nên gọi là phi vô.

Thế thì, cái đạo của Niết-bàn quả thật vượt ra ngoài phạm vi có và không, nên đường đi của ngôn ngữ và tướng số phải cắt đứt. Mà ông lại nói "Cái tai họa của bậc Thánh là tại nơi có thân, nên diệt thân để trở về không; lao nhọc chẳng bằng nơi có trí, nên bặt trí để chìm nơi trống rỗng". Há chẳng phải trái với chánh lý cùng tột của Pháp-thân, tổn thương ý chỉ nhiệm mầu của Niết-bàn ư ?

Kinh nói : "Pháp-thân vô tướng, ứng cơ mà hiện hình; Bát-nhã vô tri, đối duyên mà chiếu soi". Vì ứng cơ nơi vô tâm, nên dù cho muôn việc xảy ra cùng một lúc mà chẳng thấy lao nhọc, ngàn lời vấn nạn khác biệt mà đối phó chẳng cần suy tư.

Vô tâm nơi ứng cơ nên động như mây bay, tịnh như tiếng vang, đâu có tâm nơi bỉ thử và tình cảm dính dáng nơi động tịnh ? Đã vô tâm nơi động tịnh, cũng vô tướng nơi khứ lai. Vì khứ lai chẳng có tướng nên không có vật nào mà chẳng hiện hình; vì động tịnh chẳng có tâm nên không có cảm thông nào mà chẳng ứng cơ.

Thế thì, tâm sanh nơi hữu tâm, tướng xuất nơi hữu tướng; tướng chẳng xuất nơi ta nên dù kim thạch chảy mà ta chẳng cháy, tâm chẳng sanh nơi ta nên tuy ứng dụng hằng ngày mà chẳng động; vạn pháp tự nó lăng xăng, đâu có dính dáng với ta ? Thế thì còn có tai họa gì ?

Cho nên trí huệ cùng khắp vạn vật mà chẳng lao nhọc, hình thể sung mãn mười phương mà chẳng tai họa, sự lợi ích chẳng thể thêm, sự tổn hại chẳng thể bớt; đâu thể lấy sự Đức Phật thị hiện nhập tịch cho là như đèn tắt mà gọi là Vô-dư Niết-bàn ? Chẳng biết Pháp-thân thường trụ, sự thị hiện nhập tịch ấy chỉ là phương tiện để hóa độ chúng sanh mà thôi.

Thế mà kẻ mê hoặc ở nơi cảnh giới thấy nghe, tìm kiếm sự tích khác biệt của ứng cơ hóa độ; cầm lấy cây thước kẻ để đo lường hư không, muốn lấy tâm trí để làm lao nhọc cho bậc Thánh, lấy hình thể để làm tai họa cho Chí-nhân, mà bỏ có vào không, do đó đặt tên cho Niết-bàn Hữu-dư và Vô-dư; đó đâu phải là lời nói tinh vi, siêu việt thấy nghe, hiển bày Pháp-thân nơi trống rỗng ?

4. TRÁCH VẤN LUẬN CỨ.

Hữu danh vấn :

Thời hỗn mang sơ khai (kiếp không) vạn hữu sanh khởi, vạn hữu đã có rồi thì chẳng thể cho là không, không chẳng tự không, phải do nơi có; có và không tương sanh với nhau, ấy là lý lẽ tự nhiên, số lượng của hiện tượng thế giới cùng tột ở nơi đây.

Theo đó mà quán, tạo hóa sanh ra vạn vật, lý lẽ chẳng có ẩn dấu và hiển bày, sự lớn nhỏ, thọ yểu, thành thật và dối trá đều là có cả. Sự có do biến đổi mà tiêu diệt, diệt rồi tức là thật không. Thế thì cái cảnh "Có, Không" trên thế gian đều thuộc về chánh lý này.

Kinh nói : "Hai pháp Có, Không" gồm tất cả pháp, cũng gọi là tam vô vi, là ba thứ vô vi ở trong Duy-thức học :

l. Hư không vô-vi : là dụ cho lý của Chân-như giống như hư không, thể tánh thường trụ.

2. Trạch diệt vô-vi : do số lượng của trí huệ phân tích mà chứng quả tịch-diệt, cũng là Niết-bàn nhị thừa.

3. Phi trạch diệt vô-vi : là chánh lý của "Viên thành thật", vốn là tịch diệt, chẳng cần diệt nữa, nên gọi là phi trạch diệt, tức là Vô-dư Niết-bàn vậy.

Luận nói : "Ngoài sự có và không, còn có cái đạo huyền diệu khác, huyền diệu hơn sự có và không, gọi là Niết-bàn".

Nhưng tôi suy xét cái bản thể của đạo huyền diệu, nếu quả thật là có, dù cho huyền diệu, chẳng phải là không. Dù huyền diệu chẳng phải là không, tức là chỗ cảnh thật có rồi; nếu quả thật là không thì phải thật không, không mà thật không tức là vào nơi cảnh thật không.

Nói tóm lại, chẳng có sự khác với có mà phi vô, chẳng có sự khác với không mà phi hữu đã rõ ràng rồi. Theo Giáo-lý suy xét nguồn gốc, chẳng ra ngoài sự có và không, đâu phải khác với sự có mà lại nói chẳng không, khác với sự không mà lại nói chẳng có ? mà Luận nói : "Ngoài sự có và không còn có đạo huyền diệu khác, là phi hữu phi vô, gọi là Niết-bàn", tôi nghe lời này thật chưa hợp với Chân-tâm.

5. SIÊU CẢNH HỮU VÔ.

Vô Danh đáp :

Tên gọi của "Hữu" và "Vô" dù cho không pháp nào chẳng bị bao gồm, không có lý nào chẳng bị lệ thuộc, nhưng sự bao gồm lệ thuộc chỉ là tục-đế mà thôi.

Trong Kinh nói : "Chân đế là gì ? Là đạo của Niết-bàn vậy. Tục-đế là gì ? Là pháp hữu và vô vậy". Tại sao ? Hữu là hữu nơi vô (1), Vô là vô nơi hữu (2). Cho nên, hữu cái sở vô gọi là "Hữu", vô cái sở hữu gọi là "Vô"; "Hữu" và "Vô" đối đãi nhau mà hình thành nên gọi là Tục-đế.

Thế thì hữu sanh nơi vô, vô sanh nơi hữu : Lìa hữu chẳng vô, lìa vô chẳng hữu; hữu và vô tương sanh với nhau cũng như quay bánh xe; cao thấp thay phiên với nhau, có cao thì phải có thấp, có thấp thì phải có cao.

Như thế, hữu và vô dù khác biệt đều chẳng thể lìa nơi hữu vậy. Ấy là chỗ hình thành của ngôn ngữ, chỗ sanh khởi của thị phi, lý chẳng nhất định, đâu có thể bao gồm hết cả sự nhiệm mầu cùng tột mà diễn tả cái đạo thần diệu của Niết-bàn ?

Cho nên Luận nói : "Siêu xuất hữu vô" là bởi cái tên của hữu vô chỉ hạn chế trong cảnh lục căn và lục trần. Trong cảnh lục căn, lục trần chẳng phải là căn nhà nhiệm mầu của Niết-bàn, nên mượn chữ "Xuất" để quét tình mê chấp mà thôi.

Hy vọng những người học đạo, do lời nói tỉ lượng diễn tả sự thâm sâu của Niết-bàn, gởi tâm nơi quên tình tuyệt chứng, được ý quên lời, khế ngộ sự phi hữu, phi vô thôi. Đâu phải ở ngoài hữu và vô còn có một cái hữu để gọi vậy, ấy là chấp lời nói mà chẳng hiểu ý chỉ, thiệt sai lầm biết bao !

Trong Kinh nói : "Tam vô-vi là bởi chúng sanh lăng xăng qua lại trong sanh tử". Bệnh sanh tử do nơi tai họa của căn trần, sự tai họa lớn nhất của căn trần trước tiên là do nơi hữu. Muốn xóa bỏ sự hữu, trước tiên phải dùng vô, nên mượn chữ vô để sáng tỏ sự phi hữu, sáng tỏ sự phi hữu chẳng phải cho là thật không vậy.

GHI CHÚ :

(1) Vì vốn chẳng có sanh tử mà nay thành có, vốn chẳng có thân tâm mà nay đã có, nên sự "hữu" là hữu nơi vô mà thôi.

(2) Bởi hàng Tiểu-thừa tiêu diệt thân tâm giải thoát sanh tử mà chứng vô-vi, nên sự "vô" là vô sự hữu mà thôi.

6. SƯU TẦM HUYỀN DIỆU.

Hữu danh vấn :

Trong Luận nói : Niết-bàn đã chẳng ra ngoài "Có, Không", cũng chẳng ở trong "Có, Không". Chẳng ở trong có, không thì chẳng thể tìm được ở nơi có không; chẳng ra ngoài có, không, thì chẳng thể lìa có không mà tìm được. Chẳng có chỗ tìm thì phải tất cả đều không, mà lại nói "Diệu đạo chẳng không", nếu diệu đạo chẳng không thì cái đường lối thâm sâu có thể tìm; cho nên ngàn Thánh đồng một quỹ đạo, chưa từng trống rỗng, chẳng có chỗ quy hướng.

Diệu đạo đã còn mà lại nói chẳng ra ngoài, chẳng ở trong, ấy thì phải có ý chỉ khác thường, nay xin nói cho nghe được chăng ?

7. DIỆU ĐẠO THƯỜNG TỒN.

Vô Danh đáp :

Ngôn ngữ do danh hiệu mà khởi, danh hiệu do hình tướng mà sanh, danh tướng từ vọng tưởng bày ra. Nếu danh và tướng cả hai đều quên thì vô danh vô thuyết, ngôn thuyết đã không thì từ đâu mà nghe ?

Trong Kinh nói : "Niết-bàn phi pháp nên chẳng ở trong, phi phi pháp nên chẳng ra ngoài, không nói không nghe, vì diệu đạo lìa ngôn ngữ, chẳng phải do tâm ý mà biết được". Tôi đâu dám nói mà ông muốn nghe vậy.

Mặc dù như thế, Tu-bồ-đề nói : "Ta quán Bát-nhã vốn chẳng ngôn thuyết, nếu chúng sanh được vô tâm để lãnh thọ, chẳng nghe mà nghe thì ta sẽ chẳng nói mà nói". Nay vì trình bày lời của Phật đễ giải tỏa sự mê chấp, cũng có thể dùng lời nói để nói vậy. Duy-ma-cật nói : "Chẳng lìa phiền não mà chứng được Niết-bàn". Trong kinh Bửu Nữ Sở Vấn có bài kệ của Thiên-nữ rằng :

"Như cảnh giới của Ma

Và cảnh giới của Phật

Bình đẳng đồng một loại,

Do đó Phật thấy Phật". (1)

Diệu đạo chẳng ra ngoài, chẳng ở trong, nên kinh nói : "Chẳng ra khỏi cảnh giới ma mà nhập cảnh giới Phật". Việc ấy cần phải diệu ngộ, đâu có thể chấp theo lời nói mà cầu được ?

Thế thì, huyền đạo ở nơi diệu ngộ, diệu ngộ ở nơi "Tức chân"; "Tức chân" thì "Có, Không" cùng quán một lượt, cùng quán một lượt thì người và mình chẳng phải là hai, cho nên trời đất với ta đồng một gốc, vạn vật với ta đồng một thể; đồng với ta thì chẳng còn sự có không, khác ta thì trái với sự dung thông; cho nên chẳng ra ngoài, chẳng ở trong, mà ngay đó diệu đạo thường tồn.

Tại sao ? Vì bậc Thánh nơi tâm trống rỗng mà âm thầm chiếu soi, từ lý đạt sự nên chẳng có chỗ nào mà chẳng bao gồm; ôm vũ trụ ở trong lòng mà linh minh chiếu soi có dư, hiện vạn hữu ở nơi tâm mà Chân-tâm luôn luôn trống rỗng; do sự 'diệu ngộ' nên được tẩy sạch phiền não, phá cái mê chấp từ vô thỉ, chứng được nguồn gốc nhiệm mầu của Niết-bàn. Ứng cơ mười phương, ngay nơi náo động mà chân tâm thường tịnh, trống rỗng vắng lặng mà khế ngộ tự nhiên.

Thật-trí chứng lý cùng tột nên ở nơi "Có" mà chẳng có; Quyền-trí ứng cơ mười phương nên ở nơi "không" mà chẳng không; vì chẳng không nên chẳng kẹt nơi "Không", vì chẳng có nên chẳng chấp nơi "Có"; ở nơi "Có" mà chẳng có, nên chẳng có ở nơi "Có"; ở nơi "Không" mà chẳng không, nên chẳng không ở nơi "Không".

Như thế nên chẳng ra ngoài "Có, Không" cũng chẳng ở trong "Có, Không", đâu có thể cho nhất định phải tìm cầu ở nơi "Có" và "Không" vậy.

Thế thì, vạn pháp chẳng có cái tướng "Có, không" (cảnh không), bậc Thánh chẳng có cái tri "Có, Không" (tâm không). bậc Thánh chẳng có cái tri "Có, Không" thì chẳng tác ý bên trong, vạn pháp chẳng có cái tướng "Có, Không" thì chẳng có danh tướng bên ngoài. Chẳng danh tướng bên ngoài thì cảnh tuyệt, chẳng tác ý bên trong thì trí bặt.

Cảnh và tâm cả hai đều tịch diệt thì vật và ngã âm thầm hợp một, trống rỗng chẳng mảy lông, nên gọi là Niết-bàn. Niết-bàn nếu như thế thì sự suy lường cắt tuyệt, đâu còn có thể chấp sự "Có, Không" ở bên trong và tìm cầu sự "Có, Không" ở bên ngoài ư ?

GHI CHÚ :

(1) Chỉ có người kiến tánh thành Phật mới thấy được Phật-tánh của Ma với Phật không khác.

8. VẤN NẠN SAI BIỆT.

Hữu danh vấn :

Nếu đã tuyệt chỗ suy lường nơi Niết-bàn thì siêu xuất ngoài lục căn và lục trần, chẳng ra ngoài, chẳng ở trong mà huyền đạo độc tồn; thế thì cái đạo cứu cánh lý cùng, tánh tận, nhiệm mầu hợp một, chẳng có sai biệt là lẽ dĩ nhiên rồi. Mà Kinh Phóng Quang nói : "Đạo pháp của Tam-thừa đều vì vô vi mà có sai biệt".

Phật nói : "Xưa kia lúc tôi làm Bồ-tát tên là Nho Đồng, đã nhập Niết-bàn thời Nhiên Đăng Phật; lúc ấy Nho Đồng Bồ-tát mới chứng được vô sanh pháp nhẫn nơi thất-địa, cần phải tiến thêm ba cấp mới chứng thập-địa".

Nếu Niết-bàn là một thì chẳng nên có ba, nếu đã có ba thì chẳng phải cứu cánh. Đã nói là đạo cứu cánh mà lại có sự cao thấp chẳng đồng, theo sự thuyết Pháp khác biệt trong các kinh, phải lấy cái nào làm Trung-đạo ?

9. GIẢI ĐÁP SAI BIỆT.

Vô Danh đáp :

Chánh-lý của đạo cứu cánh chẳng có sai biệt. Kinh Pháp Hoa nói : "Đệ nhất đại đạo chẳng có hai chánh lý, ta vì những kẻ giải đãi mà kiến lập phương tiện, ở nơi đạo pháp nhất thừa mà phân ra nói thành ba". Cũng như lời thí dụ "Ra khỏi căn nhà lửa được ba thứ xe" tức là lý này vậy.

Vì đều được ra ngoài sanh tử nên cùng gọi là vô vi, vì loại xe (thừa) chẳng đồng nên có ba tên, nếu trở về nguồn gốc thì chỉ là một thôi.

Lời vấn nạn rằng "Cái đạo Tam-thừa đều vì vô vi mà có sự chứng sai biệt". Ấy là do người có ba mới thành ra ba loại nơi vô vi, chẳng phải vô vi có ba loại.

Nên kinh Phóng Quang nói : "Niết-bàn có sai biệt ư ? Đáp rằng : Không sai biệt". Chỉ vì Như-lai tập khí phiền não đều tận, Thanh-văn tập khí chưa sạch mà thôi.

Nay lấy thí dụ sau đây để dụ cho ý chỉ xa xôi : Như người chặt cây, chặt đi một thước thì mất hết một thước, chặt đi một tấc thì mất đi một tấc, dài ngắn do nơi thước tấc chẳng do nơi sự mất vậy.

Muôn điều sai biệt của chúng sanh là do lục căn lục thức của chúng sanh chẳng đồng, nên sự chiếu soi của trí huệ có sâu cạn, đức hạnh có lớn nhỏ, nên Tam-thừa cao thấp chẳng đồng mà đều được đến bờ bên kia. Bờ bên kia đâu có khác biệt, do người đi tự thành ra khác biệt mà thôi. Thế nên việc tùy cơ thuyết pháp của các kinh có sai biệt mà ý chỉ chẳng có trái nhau vậy.

10. TRÁCH SỰ KHÁC BIỆT.

Hữu danh vấn :

Cùng ra nhà lửa thì sự lìa tai họa là một, đồng ra khỏi sanh tử thì vô vi cũng là một. Mà lại nói : "Bờ bên kia chẳng khác, do người tự thành ra khác". Bờ bên kia tức là vô vi, người tức là kẻ chứng vô vi, xin hỏi "Người và vô vi là một hay là khác" ?

Nếu người tức là vô-vi, vô vi tức là người thì chẳng nên nói vô vi chẳng khác, do người tự thành ra khác. Nếu người khác với vô vi thì người chẳng phải vô vi, vô vi tự là vô vi, người tự thường là hữu vi, thì cái lý "Âm thầm dung hợp" lại mắc kẹt mà chẳng thông. Thế thì, người với vô-vi nếu là một thì cũng chẳng phải là ba (Tam-thừa), nếu khác cũng chẳng phải là ba, vậy cái tên "Tam-thừa" do đâu mà sanh khởi ?

11. DUNG THÔNG KHÁC BIỆT.

Vô Danh đáp :

Ở nơi đây là đây, lúc mê Niết-bàn tức là sanh tử; ở nơi kia là kia, lúc ngộ sanh tử tức là Niết-bàn. Cho nên kẻ đồng nơi đắc thì sự chứng đắc ba thừa cũng đồng đắc; kẻ đồng nơi thất thì sự mê hoặc lục đạo cũng đồng mê. Người vào nơi vô vi, người tức là vô vi, vô vi dù là một, đâu có trái với sự khác biệt.

Thí dụ như ba loài chim ra khỏi lưới, cùng vào nơi chẳng có tai họa; sự chẳng có tai họa dù là đồng mà chim thì mỗi loại khác nhau, chẳng thể vì chim mỗi loại khác nhau mà nói chỗ chẳng tai họa cũng khác; lại chẳng vì chỗ chẳng tai họa là một mà lại cho nhiều loại chim cũng là một.

Thế thì chim tức là chẳng tai họa, chẳng tai họa tức là chim; sự chẳng tai họa đâu có khác, chỉ do mỗi loại chim tự thành ra khác mà thôi.

Như thế chúng sanh Tam-thừa đều ra khỏi lồng vọng tưởng, đồng vào chỗ vô vi; vô vi dù là đồng mà mỗi thừa khác nhau, chẳng thể vì mỗi thừa khác nhau lại nói vô vi cũng khác, cũng chẳng thể vì vô vi là một mà nói Tam-thừa cũng là một. Thế thì người tức là vô vi, vô vi tức là người, vô vi đâu có khác, ấy là do người có ba loại, tự thành khác biệt mà thôi.

Cho nên chỗ chẳng tai họa dù là đồng mà vì con chim có lớn nhỏ thì sự bay có xa gần; vô vi tuy là một mà âm thầm chiếu soi có sâu cạn. Vậy vô vi tức là thừa, Thừa tức là vô vi, chẳng phải Thừa có khác với vô vi, vì chưa đến chỗ cùng tột của vô vi, nên mới có sự Tam-thừa khác nhau vậy.

12. CẬT VẤN NGHĨA TIỆM.

Hữu danh vấn :

Tất cả đau khổ sanh ra đều do nơi vọng tưởng, vọng tưởng đã trừ thì tất cả đau khổ đều dứt. Nhị-thừa chứng đắc tận-trí, Bồ-tát chứng đắc vô sanh trí, lúc ấy vọng tưởng đều sạch, sự bó buộc vĩnh viễn tiêu trừ; bó buộc đã tiêu trừ thì Chân-tâm vô vi, tâm đã vô vi thì Chánh-lý chẳng mảy may chướng ngại.

Kinh nói : "Trí huệ của các bậc Thánh chẳng trái ngược với nhau, bất xuất bất sanh" (1). Cũng nói : "Đại đạo vô vi bình đẳng bất nhị". Đã nói bất nhị thì chẳng cho tâm có khác biệt; chẳng chứng thì thôi, nếu chứng thì phải cùng tột, mà lại nói "Sự chứng chưa được cùng tột". Ấy là chỗ tôi chưa hiểu được.

GHI CHÚ :

(1) Về bên nhân chẳng sanh khởi gọi là bất xuất, về bên duyên chẳng sanh khởi gọi là bất sanh, kỳ thật cả hai đều không.

13. SÁNG TỎ NGHĨA TIỆM.

Vô Danh đáp :

Vô vi bất nhị thì đã đành rồi, nhưng tập khí phiền não, nhiều lớp mê hoặc từ lâu nay, mà muốn ngay đó liền dứt sạch, lời ông nói tôi cũng chưa hiểu.

Kinh nói : "Ba mũi tên trúng hồng tâm, ba con thú qua sông, nước sông chẳng khác". Con thỏ thì nhảy trên mặt nước mà qua sông; con ngựa thì hoặc là chạm đáy sông, hoặc là không chạm đáy sông; con hương tượng thì lúc nào cũng chạm đáy sông; mà có sự khác nhau của sâu và cạn ấy là do sức lực chẳng đồng vậy.

Vạn vật tuy nhiều, nhưng mỗi loại đều có sự hạn chế về số lượng. Giả sử trí huệ như Xá-lợi-phất, biện tài như Di-lặc, dùng hết tài năng trí huệ biện tài cũng chẳng soi thấu những số lượng ấy, huống là cõi nhiệm mầu trống rỗng chẳng có số lượng ?

Cái đạo thể Niết-bàn chẳng có bờ bến mà muốn cho người Tam-thừa liền đến cùng cực ư ? Tỉ như biển lớn không bờ mà thuyền chèo có số dặm, hư không trống rỗng mà bay liệng có xa gần. Người Tam-thừa đối với đạo thể của Niết-bàn thì cũng như thế.

Lão-tử nói : "Sự học thì ngày càng thêm, đường đạo thì ngày càng bớt". Kẻ đi đường đạo là vào cõi vô vi, vào cõi vô vi mà nói ngày càng bớt, sự ấy đâu phải cho là thình lình đắc được ? Cần phải bớt rồi lại bớt nữa, cho đến chẳng còn có gì để bớt nữa mới thôi.

Trong kinh có thí dụ về đom đóm và mặt trời; trí huệ của Nhị-thừa giống như đom đóm, chẳng dám khởi niệm chiếu khắp Nam Thiệm Bộ Châu; trí huệ của Bồ-tát giống như mặt trời, chiếu khắp Nam Thiệm Bộ Châu, thế thì được biết trí huệ dụng ra có sai biệt rồi.

14. CHÊ VỀ TÂM ĐỘNG.

Hữu danh vấn :

Kinh nói : "Người đã chứng Pháp-thân thì được vào cõi vô vi, Chân-tâm chẳng thể dùng trí huệ để biết, hình thể chẳng thể theo hiện tượng mà suy, bản thể cắt tuyệt ngũ ấm và lục căn, tâm trí thảy đều tịch diệt". Mà còn nói "Sự tu tiến thêm ba cấp thì sự tích chứa công đức càng rộng lớn".

Sự tu được tiến triển là do nơi tâm có ham thích, sự tích chứa công đức là sanh khởi nơi có tâm tìm cầu. Tâm có ham thích thì trong tình cảm hiện ra sự thủ xả, tâm có tìm cầu thì sự thêm bớt giao tranh trước mắt.

Đã dùng thủ xả làm tâm, thêm bớt làm thể, mà Kinh nói : "Bản thể cắt tuyệt ngũ ấm và lục căn, tâm trí tịch diệt", đây là lời văn trái nhau thành sự khác biệt, mà sao ông nói "Ở trong một người dùng tâm động chứng lấy lý tịch" ? Chẳng khác nào muốn chỉ lối cho người lạc đường mà chỉ hướng nam thành hướng bắc ?

15. ĐỘNG TỊNH NHẤT NHƯ.

Vô Danh đáp :

Kinh nói : "Bậc Thánh vô vi mà vô sở bất vi". Vì vô vi nên dù động mà thường tịch, vì vô sở bất vi nên dù tịch mà thường động.

Dù tịch mà thường động nên tâm và cảnh chẳng thể là một; dù động mà thường tịch nên tâm và cảnh chẳng thể thành hai. Tâm và cảnh chẳng thể thành hai nên càng động càng tịch, tâm và cảnh chẳng thể là một nên càng tịch càng động. Cho nên vi tức là vô vi, vô vi tức là vi, động tịch dù khác nhau mà chẳng thể cho là khác được.

Kinh Đạo Hạnh nói : "Tâm cũng chẳng có cũng chẳng không". Vậy kinh đã chứng tỏ rằng : Chân-tâm của bậc Thánh chẳng dính dáng với có không. Thế thì sự tu được tiến triển và tích chứa công đức chẳng phải có tâm ham thích và tìm cầu, cũng chẳng phải là vô tâm.

Nói "Chẳng có" là chẳng như sự có của chúng sanh hữu tâm, nói "Chẳng không" là cũng chẳng như sự không của vô tình vô tâm.

Tại sao ? Hữu tâm tức là chúng sanh, vô tâm tức là hư không. Chúng sanh chỉ có vọng tưởng, hư không vô tri chẳng có chiếu soi, đâu có thể lấy sự vọng tưởng và vô tri để tiêu biểu cho đạo thần diệu của Niết-bàn mà nói Chân-tâm của bậc Thánh là có hay là không ?

Cho nên, Chân-tâm của bậc Thánh chẳng có, cũng chẳng thể cho là tuyệt không; Chân-tâm của bậc Thánh chẳng không, cũng chẳng thể cho là thật có. Chẳng có nên tâm thức đều diệt, chẳng phải phàm phu; chẳng không nên Chánh-lý khế hợp, chẳng phải hư không.

Chánh-lý khế hợp nên vô biên công đức ngay đó được hoằng dương, tâm thức đều diệt nên công thành chẳng phải ta chứng. Như thế thì đâu còn có sự ham thích và tìm cầu ? Cho nên ứng cơ hóa độ khắp nơi chưa từng cho là hữu vi, tịch nhiên bất động chưa từng cho là vô vi. Kinh nói : "Tâm vô sở hành, vô sở bất hành" là đáng tin vậy.

Bồ-tát Nho Đồng nói : "Xưa kia ta lấy tài sản, thân mạng bố thí cho người trải qua vô số kiếp, vì dùng tâm vọng tưởng bố thí, chẳng phải là chân bố thí, nên cầu ngũ Ba-la-mật chẳng được; nay dùng tâm vô sanh, chỉ lấy năm cành hoa, bố thí cho Phật, mới được gọi là chân thí, nên liền được thọ ký thành Phật".

Lại, Không Hạnh Bồ-tát đã vào được cửa KHÔNG của giải thoát mới nói : "Nay ta đang lúc hành, chẳng phải lúc chứng", ý nói chỉ vào cửa "không" còn chẳng được chứng, huống là tâm động ư ? Thế thì tâm càng trống rỗng thì hạnh càng rộng lớn, suốt ngày hành mà chẳng trái với vô hành vậy.

Cho nên kinh Hiền Kiếp nói : "Sự bố thí chẳng có kẻ thí mới gọi là chơn bố thí". Kinh Thành Cụ tán thán sự chẳng làm mà hơn làm. Kinh Thiền nói : "Từ tâm chánh định có vô duyên từ, đồng thể bi". Kinh Tư Ích nói : "Sự tri chẳng có thủ xả mới gọi là chơn tri, gọi là cái tri của bất tri". Nghĩa bốn Kinh trên nói rõ ý chỉ của bậc Thánh trống rỗng nhiệm mầu, lời văn khác biệt mà đồng một nghĩa, đâu có thể cho rằng hữu vi là hữu vi, vô vi là vô vi !

Kinh Duy-ma-cật nói : "Có Pháp-môn Tận&vô Tận bình đẳng, như bậc Bồ-tát chẳng tận hữu vi, chẳng trụ vô vi". Có sớ giải rằng : "Hữu vi dù ngụy, nếu bỏ thì Phật quả chẳng thành; vô vi dù thật, nếu trụ thì tâm huệ chẳng sáng", tức là việc nầy vậy. Mà ông lấy sự nam bắc làm thí dụ, thật ra chẳng phải là lời được lãnh hội.

16. TRUY CỨU CĂN NGUYÊN.

Hữu danh vấn :

Chẳng phải chúng sanh thì chẳng thể tiến vào Tam-thừa, chẳng phải Tam-thừa thì chẳng thể chứng quả Niết-bàn, vậy trước tiên phải có chúng sanh, sau mới có Niết-bàn. Vậy thì Niết-bàn có sự bắt đầu (thỉ), có bắt đầu tất có cuối cùng (chung), mà kinh nói "Niết-bàn vô thỉ vô chung, trạm nhiên như hư không".

Vậy thì Niết-bàn đã có trước, chẳng phải do tu học rồi sau mới chứng được, tại sao lại nói chúng sanh chứng được Niết-bàn ?

17. DUNG THÔNG KIM CỔ.

Vô Danh đáp :

Bậc Chí-nhân trống rỗng vô hình mà vạn vật đều do tâm tạo. Ngộ được vạn vật đều qui về tự kỷ, ấy chỉ có bậc Thánh mới chứng được.

Tại sao ? Chánh-lý của vạn pháp là nhất Chân, nếu trí huệ chẳng soi thấu lý ấy thì chẳng thành bậc Thánh. Chẳng phải trí huệ bậc Thánh thì chẳng soi thấu lý ấy. Vậy Chánh-lý tức là bậc Thánh, bậc Thánh chẳng khác với Chánh-lý vậy.

Nên trong kinh Đại Phẩm Bát-nhã, Đế-thích nói : "Bát-nhã do đâu tìm cầu" ?

Tu-bồ-đề đáp : "Bát-nhã chẳng thể ở nơi sắc tìm cầu, cũng chẳng thể lìa nơi sắc tìm cầu".

Còn nói : "Thấy duyên khởi tánh không tức là thấy Pháp, thấy pháp tức là thấy Phật".

Ấy là cái lý cảnh và tâm chẳng khác vậy, thế thì đâu còn có sự trước sau và thỉ chung nữa ?

Cho nên bậc Chí-nhân dùng thật trí chiếu soi Chánh-lý, ngưng nghỉ trước khi tịch nhiên chẳng động, tiềm ẩn trong chỗ động để giáo hóa chúng sanh; vũ trụ trọn hiện nơi gương tâm; khứ lai cùng thành một bản thể, thông cổ kim, đồng thỉ chung, cùng tột ngọn nguồn, chẳng thể thành hai, mênh mông trống rỗng mới gọi là Niết-bàn. Há có thể nào phân biệt trước sau và thỉ chung nữa ư ?

Kinh nói : "Chẳng lìa các pháp mà chứng được Niết-bàn".

Còn nói : "Vạn pháp vô biên nên Bồ-đề cũng vô biên". Do đó, được biết đạo của Niết-bàn ở nơi diệu ngộ, sự diệu ngộ do nơi tâm và cảnh âm thầm hợp làm một. Thế thì cảnh chẳng khác tâm, tâm chẳng khác cảnh, tâm cảnh âm thầm dung thông, qui về vô cực, tức là thể tánh tịch diệt của Niết-bàn.

Như thế tiến chẳng ở trước, lui chẳng ở sau, tức là Tam-thừa đã chứng chẳng phải trước, lục đạo còn mê chẳng phải sau, vô cổ vô kim, trước sau đều dứt, đâu có thể để cho sự thỉ chung lẫn lộn trong đó ?

Trong kinh Duy-ma-cật, Thiên-nữ nói : "Xá-lợi-phất chứng được giải thoát, đâu có tùy thuộc thời gian lâu hay mau" ?

18. XÉT VỀ SỰ ĐẮC.

Hữu danh vấn :

Kinh nói : "Tánh của chúng sanh chỉ hạn chế trong ngũ ấm". Lại còn nói : "Chứng được Niết-bàn, ngũ ấm đều sạch ví như đèn tắt". Thế thì tánh của chúng sanh bỗng dứt trong ngũ ấm, đạo của Niết-bàn kiến lập bên ngoài tam giới, rõ ràng là Niết-bàn và ngũ ấm là hai cõi khác nhau thì không còn chúng sanh chứng được Niết-bàn vậy.

Nếu quả thật có sự chứng được thì tánh của chúng sanh chẳng bị hạn chế trong ngũ ấm, nếu bị hạn chế trong ngũ ấm thì ngũ ấm chẳng phải "Đều sạch", nếu ngũ ấm đều sạch thì còn ai để chứng Niết-bàn nữa ?

19. SỰ ĐẮC NHIỆM MẦU

Vô Danh đáp :

Sự "Chân" là do lìa tình cảm và tư tưởng mà hiển bày; sự "Ngụy" là do chấp trước danh tướng, đắc thất mà sanh khởi. Chấp trước nên có đắc, lìa chấp nên vô danh. Cho nên pháp Chân thì đồng với chân, pháp ngụy thì đồng với ngụy. Ông cho có đắc là đắc, nên chỉ cầu nơi có đắc mà thôi. Tôi cho vô đắc là đắc, nên đắc ở nơi vô đắc vậy.

Theo sự lập Luận, trước tiên cần phải xác định căn bản, nay Luận Niết-bàn thì chẳng thể lìa Niết-bàn mà nói Niết-bàn; nếu ngay nơi Niết-bàn để bàn luận thì đâu còn ai chẳng phải Niết-bàn mà ông muốn đắc nó ư ?

Tại sao ? Cái đạo của Niết-bàn tuyệt cả danh tướng, dung hòa trời đất, tẩy sạch vạn hữu, chẳng còn số lượng; trời và người không khác, một và nhiều vẫn đồng. Vì không phải sắc nên bên trong không tự thấy, vì không phải thanh nên "Phản văn" chẳng tự nghe, trống rỗng tịch diệt nên chưa từng có đắc, bình đẳng bất nhị nên chưa từng vô đắc.

Kinh nói : "Niết-bàn chẳng phải chúng sanh, cũng chẳng khác với chúng sanh". Duy-ma-cật nói : "Nếu Di-lặc đã được diệt độ thì tất cả chúng sanh cũng đã được diệt độ". Tại sao vậy ? Tất cả chúng sanh bản tánh thường diệt, chẳng cần diệt nữa. Nay gọi diệt độ là ở nơi chẳng diệt vậy.

Như thế, đâu có thể "Ngũ ấm đều sạch" mà cầu được Niết-bàn, cũng đâu có thể còn ngũ ấm mà cầu được Niết-bàn.

Thế thì, chúng sanh chẳng phải chúng sanh, lấy ai làm kẻ đắc được ? Niết-bàn chẳng phải Niết-bàn, lấy gì làm pháp để đắc ?

Kinh Phóng Quang nói :

- Bồ-đề do nơi hữu mà đắc được ư ?

Đáp rằng : Chẳng phải.

- Do nơi vô mà đắc được ư ?

Đáp rằng : Chẳng phải.

- Do nơi hữu và vô mà đắc được ư ?

Đáp rằng : Chẳng phải.

- Lìa nơi hữu và vô mà đắc được ư ?

Đáp rằng : Chẳng phải.

- Thế thì tất cả đều vô đắc ư ?

Đáp rằng : Chẳng phải.

- Nghĩa nầy như thế nào ?

Đáp rằng : "Vô sở đắc nên gọi là đắc vậy".

Cho nên, đắc "Vô sở đắc", "Vô sở đắc" gọi là đắc, vậy thì ai chẳng phải như thế ? Do đó huyền đạo ở nơi tuyệt xứ (vô sở trụ) nên chẳng đắc mà đắc, diệu trí tồn bên ngoài vật nên chẳng tri mà tri; đại tượng (là nhất chân Pháp-giới) ẩn nơi vô hình nên chẳng thấy mà thấy, đại âm (là âm thanh tịch diệt trùm khắp) giấu nơi hy thanh (âm thanh siêu việt sự nghe) nên chẳng nghe mà nghe. Cho nên thể tánh của Niết-bàn quãng bác mênh mông, bao gồm cổ kim, dẫn dắt chúng sanh đến tuyệt đối, giáo hóa chúng sanh khắp mọi nơi, tuy xa mà không thiếu sót, đâu có gì chẳng do đây mà kiến lập ?

Nên Phạn-chí nói : "Ta nghe Phật đạo ý nghĩa rộng lớn thâm sâu, mênh mông chẳng có bờ bến, chẳng không thành tựu vạn pháp, chẳng không hóa độ chúng sanh". Nhờ đó mà đường lối của Tam-thừa được khai thác, đường lối chân ngụy được phân biệt, đạo của hiền Thánh thường còn, ý chỉ của Vô Danh được hiển bày rõ ràng rồi vậy.

HẾT

Table of Contents