Triệu Luận Lược Giải

TRIỆU LUẬN LƯỢC GIẢI

Tác Giả : Tăng Triệu Đại Sư - Lược Giải : Hám Sơn Đại-sư

Việt dịch: HT Thích Duy Lực

LỜI DỊCH GIẢ

BÀI TỰA CỦA PHÁP SƯ THÍCH HUỆ ĐẠT

GIỚI THIỆU

HẬU TẦN THÍCH TĂNG TRIỆU Ở TRƯỜNG AN SÁNG TÁC

TÔNG BẢN NGHĨA

VẬT BẤT THIÊN

BẤT CHÂN KHÔNG

BÁT NHÃ VÔ TRI

THƯ CỦA LƯU DI DÂN

THƯ CỦA TĂNG TRIỆU TRẢ LỜI LƯU DI DÂN

NIẾT BÀN VÔ DANH

BIỂU VĂN TRÌNH VUA TẦN

LỜI DỊCH GIẢ

Triệu Luận là một tuyệt tác của ngài Tăng Triệu, từ xưa rất nổi tiếng tại Trung Hoa, nay đã được dịch sang tiếng Anh và phổ biến trên thế giới.

Theo căn bản của Đạo Phật, bản thể của Tự-tánh vốn vô hình, vô danh, chẳng thể dùng ngôn ngữ văn tự để diễn tả được. Vì vậy, xưa nay các Pháp-sư Giáo-môn, trải qua nhiều đời y kinh giải nghĩa thường bị hạn chế trong phạm vi văn tự, nên khó mà diễn tả hết Giáo-lý trong biển Phật. Nhưng ngài Tăng Triệu với thiên tài đặc biệt, dù dùng văn tự để diễn tả mà vẫn siêu việt ngoài văn tự, nên Giáo-lý được thông suốt và đạt đến thâm tâm của Phật.

Vì lời văn người xưa thường ngắn gọn lại quá súc tích nên người đời nay khó hiểu thấu được. Vả lại, tác giả phải dùng hình tướng để diễn tả sự vô hình, dùng âm thanh để diễn tả sự vô thanh, khiến cho sự lãnh hội của người thời nay càng thêm khó khăn bội phần. Như lời bạt của Pháp-sư Huệ Đạt đã viết :

"Sau khi quyển Triệu Luận ra đời, có người chưa thông suốt nghĩa lý, viết văn bài bác; nhiều người xem luận cảm thấy hoang mang hoảng sợ. Nhiều cuộc bút chiến phê bình và đả kích lẫn nhau đã xảy ra. Đến đời Minh, Ngài Hám Sơn, bậc thượng thủ bên Thiền-tông, đã nhờ luận này mà ngộ đạo, thấu rõ nghĩa thâm sâu vi ẩn của Luận. Vì thấy người đời có nhiều lối bàn luận đối chọi nhau, làm cho kẻ hậu học không biết chỗ qui hướng nên Ngài mới cầm bút chú thích, hầu giải quyết sự khó hiểu của mọi người với mục đích làm sáng tỏ ý chỉ thâm sâu của Luận, gọi là lược giải. Nhờ đó mà cổ kim khai mở, đầu đuôi thông suốt, muôn ngàn đường lối qui về một".

Chúng tôi phải nhờ lời chú thích của Ngài Hám Sơn lồng vào chánh văn để làm sáng tỏ ý chỉ thâm sâu của bản Luận. Chúng tôi cố giữ nguyên những lời chú thích cần thiết và lược bỏ những chỗ không cần.

Quyển Luận này gồm : Một bài Tông Bản Nghĩa, bốn bài luận và hai bức thơ của Lưu Di Dân hỏi và của Ngài Tăng Triệu đáp.

Trong các bài Bát-nhã Vô Tri, Niết-bàn Vô Danh và hai bức thơ, chúng tôi lược bỏ những phần xét thấy không phải Luận, cũng như phần nói về sự tích của Ngài Cưu-ma-la-thập và vua Tần.

Trong bài Bát-nhã Vô Tri, phần nói đến dịch-tràng của Ngài Cưu-ma-la-thập đã được chúng tôi chọn làm Tiểu Dẫn cho bài, để người đời nay thấu hiểu được tầm quan trọng của sự dịch Kinh.

Qua bản Luận này, tác giả tỏ rõ ý muốn cảnh giác những người học Phật mà thành Ngoại-đạo, vì họ hiểu lầm ý Phật, tự lấy ý mình cho là ý của Phật.

Như chư Phật chư Tổ nói : Phật-pháp là pháp bất nhị, chẳng phải do lời nói có nhiều khác biệt mà làm cho Phật-pháp cũng khác biệt theo. Chúng tôi hy vọng độc giả nhờ Luận này mà ngộ nhập Tự-tánh, chớ nên dùng nó làm tăng thêm tri giải để thành chướng ngại cho sự chứng ngộ. Muốn tuyệt đối giữ nguyên ý của tác giả nên chúng tôi không chú trọng nhiều đến việc trau chuốt lời văn, xin quý độc giả được ý quên lời, từ bi hoan hỷ cho.

Thích Duy Lực.

BÀI TỰA CỦA PHÁP SƯ THÍCH HUỆ ĐẠT

Sách này do Pháp-sư Thích Tăng Triệu ở Trường An sáng tác, gồm bài Tông Bản Nghĩa và bốn bài luận : Vật Bất Thiên, Bất Chân Không, Bát-nhã Vô Tri, Niết-bàn Vô Danh.

Tác-giả lập luận rất hay, sự diễn tả siêu việt nói nín, về phần chỉ thị căn bản thì mỗi câu đều đạt đến thâm tâm của Phật; đối với sự giảng rõ đầu đuôi thì mỗi lời đều thông suốt giáo lý, Huệ Đạt tôi may mắn được sanh cùng vào một thời, gặp chánh âm nầy (Triệu Luận) mỗi lần đọc lại đều cảm thấy khích động vô cùng, thề nguyện đời đời kiếp kiếp hết lòng hoằng dương.

Phật đạo thần diệu vô hình, dầu cho tâm trí thông minh đến mức nào cũng khó mà tả được. Bởi vì Tự-tánh nhiệm mầu, biệt hiệu là Bổn Vô, nên trước tiên phải dùng phương tiện, kiến lập Tông-chỉ (Tông Bản Nghĩa), mượn ngữ ngôn để chỉ bày thật tướng. Muốn giảng rõ pháp "Không" của đạo, tóm lại không ngoài hai chữ "Chân" và "Tục", nên kế đó giải thích nhị đế (Vật Bất Thiên và Bất Chân Không) để hiển bày Giáo-môn của Phật. Nhưng cái chánh nhơn viên tròn không gì hơn Bát-nhã, cái quả vị cùng tột chỉ có Niết-bàn nên sau cùng khai mở trí huệ trùng huyền (Bát-nhã Vô Tri) (trùng huyền : Huyền là nhiệm mầu, trùng huyền lại thêm nhiệm mầu), sáng tỏ được quê nhà của chư Thánh (Niết-bàn Vô Danh). Dù lấy tánh không làm căn bản để gọi, muốn nói vốn là tuyệt ngôn, chẳng phải chỗ tâm trí suy lường được.

Vậy thì tạm cho bài Vật Bất Thiên là tục-đế, nhưng "Tục" cũng chẳng sanh; bài Bất Chân Không là chân-đế, nhưng "Chân" chỉ là ngôn thuyết. Nếu được thâm nhập vào đạo này thì chân tục nhị đế đều là vô ngôn.

Như vậy, cái công dụng của tịch chiếu hiển hiện thì Bát-nhã Vô Tri, cái đức dụng của vô danh khởi lên thì Niết-bàn chẳng có tên gọi. Hậu học tôi cho rằng cái thuyết này rất là viên tròn chu đáo, tả hết Giáo-lý trong biển Phật, quãng bác mênh mông cùng tột thể tướng của Phật-pháp, chỉ có bài Luận này của Ngài Tăng Triệu mới thật xứng đáng là đệ nhất mà thôi.

Huệ Đạt tôi quê mùa kém học, nay làm bài tựa này gởi lời xin bậc Triết-nhân tương lai chỉ dạy cho.

GIỚI THIỆU

ĐỜI NHÀ MINH, SA MÔN HÁM SƠN

THÍCH ĐỨC THANH Ở KHUÔNG SƠN LƯỢC GIẢI

GIẢI ĐỀ :

Triệu là tên tác giả, gọi là Tăng Triệu, (383-414), người thời ấy tôn xưng là Triệu Công, sách này lấy tên người làm tên Luận, nên gọi là Triệu Luận.

Ngài là đệ tử bậc thượng thủ của Tam Tạng Pháp-sư Cưu-ma-la-thập; tham học với Pháp-sư đã lâu, thâm nhập thật tướng, theo Pháp-sư dịch Kinh ở dịch-tràng. Lúc ấy kinh Phật từ Ấn-độ sang Trung Hoa rất ít, đại nghĩa cứu cánh chưa được thông suốt; người thời bấy giờ chuộng lời hư vô của Lão-Trang, mà bậc Sa-môn Thích-tử phần nhiều cũng lấy lời hư vô để giảng giải nghĩa lý của Phật, lại tự lập Tông phái; như Đạo Hằng thì lập Tâm Vô Luận, Đạo Lâm lập Tức Sắc Du Huyền Luận, Trúc Pháp Thái lập Bổn Vô Luận, đều ham thích lời hư vô, đọa vào tướng đoạn diệt.

Ngài xét đại đạo chưa được sáng tỏ nên soạn bốn Luận nầy để phá tà chấp của những luận trên, đó là ý của Ngài lập Luận. Chữ "Luận" là giả thiết chủ khách, phân tách lý luận để hiển bày chính lý, để phá tan tà chấp vậy.

HẬU TẦN THÍCH TĂNG TRIỆU Ở TRƯỜNG AN SÁNG TÁC

GIẢI ĐỀ :

Phù Kiên lập quốc ở Quang Trung, quốc hiệu là Đại Tần, sau bị Diêu Trường cướp ngôi, quốc hiệu cũng gọi là Tần, nên sử lấy hai chữ 'tiền, hậu' để phân biệt. Diêu Trường chết, con là Diêu Hưng kế vị, thỉnh Pháp-sư Cưu-ma-la-thập về nước dịch Kinh, ngài Tăng Triệu ở cùng thời ấy nên gọi là Hậu Tần.

Theo tiểu sử của Ngài rằng : Pháp-sư Tăng Triệu là người ở xứ Kinh Triệu, thuở bé nhà nghèo làm nghề viết thuê nên được xem hết các sách Chư Tử Bá Gia, có chí ham thích hư huyền, thường lấy lời Lão-Trang làm tâm yếu. Sau lại than rằng : "Tốt thì tốt lắm, nhưng còn trụ nơi hư vô, chưa được cứu cánh". Kế đó được xem kinh Duy-ma-cật, rất hoan hỷ lãnh thọ, nói rằng : "Nay mới biết được chỗ về". Nhân đó phát tâm xuất gia, làm bậc Sa-môn, lúc ấy tuổi hai mươi, tiếng tăm chấn động khắp nơi.

Khi Pháp-sư La-thập còn ở Cô Tàng, Ngài tìm đến để y-chỉ, Pháp-sư nói chuyện với Ngài, kinh ngạc rằng : "Ngài là long tượng ở trong Phật-pháp". Đến khi trở về Quang Trung, giúp Pháp-sư La-thập khán định Kinh-Luận, học giả bốn phương tấp nập tìm đến, đặt ra đủ thứ vấn nạn. Ngài giải đáp dễ dàng, đều vượt ra ngoài ý tưởng của mọi người.

Ngài soạn bài Bát-nhã Vô Tri Luận, Pháp-sư La-thập xem rồi nói : "Kiến giải ta không hơn ông, nên kính trọng nhau vậy". Bài Luận ấy truyền đến Lư Sơn, Lưu Di Dân đưa cho Ngài Huệ Viễn (Sơ-tổ của Tịnh-độ) xem, được Ngài tán thán rằng : "Xưa nay chưa từng có". Lại soạn các Luận kia, đều tinh vi cứu cánh; Vua Tần càng kính trọng những tác phẩm ấy, cho truyền khắp trong nước và ngoài nước.

Ngài tịch lúc ba mươi hai tuổi, người đương thời đều than tiếc.

TÔNG BẢN NGHĨA

GIẢI ĐỀ :

Hai chữ Tông Bản là để tỏ rõ cái Tông-chỉ lập luận có căn bản. Vì bốn Luận chẳng phải soạn cùng một lúc, các Luận đã soạn xong mới soạn bài Tông Bản Nghĩa nầy để thuyết minh bốn Luận ấy đều có hệ thống đối với căn bản. Bởi vì sở lập Tông-chỉ đều căn cứ vào tâm để truy cứu nguồn gốc mê ngộ, phàm Thánh và vạn pháp. Có pháp thì phải có nghĩa, nên gọi là Tông Bản Nghĩa.

CHÁNH VĂN :

Bổn-vô, Thật-tướng, Pháp-tánh, Tánh-không, Duyên-hội, năm danh từ trên vốn chỉ có một nghĩa.

Để vạch ra Tông-chỉ chánh pháp là căn bản của bổn Luận.

Hai chữ bổn-vô chỉ ngay tâm tịch diệt vốn không một pháp, lìa tất cả tướng, dứt bặt Thánh phàm, nên gọi là bổn-vô, chẳng phải có ý làm thành vô (1).

Vì tất cả pháp đều do vọng tâm tùy duyên biến hiện mà có, tâm vốn vô sanh, chỉ do nhân duyên hội hợp mà sanh nên gọi là Duyên-hội. Vì duyên sanh ra các pháp, vốn không có thật thể, do nhân duyên sanh ra nên nói không, nên gọi là Tánh-không, vì pháp thể là Chơn-như biến hiện nên gọi là Pháp-tánh. Do Chơn-như pháp tánh mà thành các pháp, Chơn-như không có tướng, nên bản thể các pháp tịch diệt, nên gọi là Thật-tướng.

Vì Bổn-vô là thể của Tâm, Duyên-hội là dụng của Tâm, Thật-tướng, Pháp-tánh, Tánh-không, đều là cái nghĩa do tâm tạo thành vạn pháp nên nói là một nghĩa vậy. Y theo Tâm-pháp lập bốn Luận nầy, lấy bài Vật Bất Thiên làm tục-đế, bài Bất Chân Không làm Chân-đế, nhị đế là cảnh sở quán, Bát-nhã là tâm năng quán, ba bài Luận trước là nhân, Niết-bàn là quả, nên trước tiên lấy bài Tông Bản Nghĩa làm Tông-thể (tông chỉ của bản thể) chung cho cả bộ luận.

Tại sao vậy ? Tất cả các pháp đều do nhân duyên hội hợp mà sanh, duyên hội mà sanh thì khi chưa sanh không có, duyên lìa thì diệt, nếu mà thật có, có thì chẳng diệt. Theo đó mà suy ra thì biết, dù nay hiện ra có, cái có ấy tánh thường tự không, vì tánh thường tự không, nên gọi là Tánh-không, bởi vì Tánh-không nên gọi là Pháp-tánh, Pháp-tánh chân thực như thế nên gọi là Thật-tướng, Thật-tướng vốn không có tự thể, chẳng phải do suy lường mà cho đó là không, nên gọi là Bổn-vô.

Nói đến "Chẳng có chẳng không" là nói cái có chẳng giống như "Cái có" của người thường kiến chấp "Thật có"; còn nói đến "Cái không" cũng chẳng phải như người đoạn kiến, chấp "Thật không". Nếu người lấy cái có làm có, thì lấy cái không làm không, nên chẳng lấy "Có không" để quán các pháp mới có thể gọi là biết được thật tướng của các pháp vậy.

Dù quán "Có" mà chẳng chấp lấy tướng có, dù quán "Không" mà chẳng chấp lấy tướng không, vậy thì các pháp tướng là cái tướng của vô tướng, nên tâm của bậc Thánh trụ nơi vô sở trụ vậy.

Tam-thừa đều cùng quán tánh không mà đắc đạo, tánh không là thật tướng của các pháp nên gọi là Chánh-quán, nếu thấy có khác biệt tức là tà-quán. Giả sử Nhị-thừa chẳng thấy lý nầy thì điên đảo giống như phàm phu rồi.

Cho nên Tam-thừa quán pháp chẳng có khác nhau, chỉ do tâm chấp có lớn nhỏ mà hình thành sai biệt. Phương tiện phải đi đôi với Bát-nhã thì mới được gọi là đại huệ, Thật-tướng của các pháp gọi là Bát-nhã. Đã quán được thật tướng mà không thủ chứng là nhờ công dụng của phương tiện; tùy theo căn cơ thích ứng của chúng sanh mà độ, gọi là phương tiện. Dù ra vào trong sanh tử mà chẳng nhiễm trần lao là nhờ sức trí huệ của Bát-nhã; vậy thì cái cửa của Bát-nhã là quán "Không", cái cửa của phương tiện là vào "Hữu". Vào "Hữu" mà chưa từng mê chấp nên thường ở nơi "Hữu" mà chẳng nhiễm, chẳng chán "Hữu" mà quán "Không" nên quán "Không" mà không thủ chứng, ấy gọi là sức lực của một niệm, tức là quyền-trí và thật-trí đều đủ vậy.

Người dụng công tham-cứu thì trong một niệm, quyền-trí và thật-trí đều đủ cả, do đó, tâm cảnh được hiện rõ ràng.

Nói "Niết-bàn Tận-đế" tức là cái trói buộc của phiền não đã hết, thì sanh tử vĩnh viễn tiêu diệt, nên gọi là 'tận' thôi, chớ chẳng phải còn có chỗ nào để tận vậy.

GHI CHÚ :

(1) Có nghĩa là chẳng phải từ hữu mà biến thành vô, vì Bổn-vô này vượt ngoài cái có và không tương đối.

VẬT BẤT THIÊN

GIẢI ĐỀ :

Luận nầy nói tục-đế tức Chân, là cảnh sở quán. Chữ vật là chỉ vạn pháp, hai chữ bất-thiên là chẳng biến đổi, cũng có nghĩa chỉ ngay thể tánh thật-tướng của các pháp.

Phàm phu vọng thấy các pháp hình như có lưu động và biến đổi; nếu lấy Bát-nhã mà quán thì liền thấy ngay thật tướng của các pháp ngay đó thể tánh tịch diệt chơn thường, chẳng có chút tướng lưu động hay biến đổi, nên nói chẳng có một pháp được động chuyển là vậy. Vì duyên sanh nên tánh không, nên mỗi pháp ngay đó vốn không biến đổi, chẳng phải tướng biến đổi mà tánh chẳng biến đổi (nghĩa là tánh với tướng chẳng khác).

Thấy được mỗi pháp không biến đổi, nên tức vật tức chân, chân thì chẳng có một pháp nào dính dáng đến tình cảm, theo đó mà quán tục thì tục tức chân vậy. Vì do toàn lý thành sự, sự sự đều chân, thì thật tướng của các pháp ngay đó đều được hiển hiện rồi.

LƯỢC GIẢI

Tác giả căn cứ vào kinh Duy-Ma-Cật và Pháp Hoa ngộ nhập thật tướng, nên lấy bài Vật Bất Thiên làm tục-đế, tức tục mà Chân thì ý chỉ của bất-thiên rõ ràng trước mắt.

CHÁNH VĂN

Sự sanh tử luân hồi, mùa đông mùa hè thay phiên biến đổi, hình như có vật lưu động, ấy là sự hiểu biết của người thường, nhưng tôi thì nói chẳng phải vậy. Tại sao ? Kinh Phóng Quang Bát-nhã có nói : "Các pháp chẳng có khứ lai, chẳng có pháp nào động chuyển cả".

Cứu xét ý chỉ của bất động, đâu phải ngưng cái động để cầu tịnh ? Cần phải cầu tịnh nơi động, cầu tịnh ở nơi động thì dẫu cho động cách mấy cũng là thường tịnh; chẳng ngưng động để cầu tịnh thì dẫu cho tịnh cách mấy cũng chẳng lìa động. Vậy thì động và tịnh chưa từng có khác biệt mà người mê hoặc cho là bất đồng, thành ra Chân-ngôn của bậc Thánh bị kẹt không được hiển bày bởi những người ham tranh biện, làm cho đạo Nhất-thừa Chân-tông bị chôn vùi bởi những người ham chấp dị kiến, cho nên sự động tịnh đến chỗ cùng cực không dễ gì nói cho người tin được vậy.

Tại sao ? Vì nếu nói Chân-ngôn của bậc Thánh thì nghịch với thế tục, thuận theo thế tục thì phản bội Chân-ngôn. Phản bội Chân-ngôn nên mê lầm không trở về Tự-tánh được; nghịch với thế tục nên lời nói lạt lẽo, chẳng có mùi vị. Nếu là người thượng-căn lợi trí, nghe xong tin liền; bậc trung-căn thì chưa phân biệt được chỗ có hay không; bậc hạ-căn thì vỗ tay cười to mà bỏ đi.

Sự động tịnh đến chỗ cùng cực ở cạnh nơi người mà người chẳng biết được, như thế có phải là tánh của vạn vật ư ? Lòng tôi luôn luôn ray rứt, xót thương kẻ mê lầm nên mới chỉ bày cái tâm ở trong động và tịnh hầu hiển bày lý bất nhị của động tịnh, làm cho người mê chợt tỉnh, ra khỏi sự ràng buộc của động tịnh, nhưng chẳng dám quyết đoán là thật đúng, nay chỉ thử luận bàn mà thôi.

Kinh Đạo Hạnh Bát-nhã nói : "Các pháp vốn không có nơi xuất phát, cũng không có chỗ để đến". Trung Quán Luận nói :

"Nhìn phương hướng của người đi thì biết hướng của họ đi, nhưng người ấy không đến hướng ấy được". (Vì chẳng có phương hướng thật để đến). Đó đều là ngay trong động mà hiển bày tịnh, nên chứng tỏ rõ ràng là Vật Bất Thiên vậy. Người thường cho là động vì vật xưa không đến nay, nên nói là động mà chẳng phải tịnh (mặt trẻ lúc xưa, nay biến thành già, có biến đổi thì là động rồi, chẳng phải tịnh). Còn tôi cho là tịnh, cũng là vật xưa không đến nay, nên nói tịnh mà chẳng động (theo tôi xem thì mặt trẻ trụ lúc xưa, chưa từng dời đến nay, nên nói tịnh mà chẳng động). Người chấp động mà chẳng tịnh vì nó chẳng đến (vì mặt trẻ chẳng đến, từ mặt trẻ biến thành già nên cho là động).

Sự thật, tịnh mà chẳng động vì nó không đi (vì mặt trẻ ở lúc xưa không đến nay cũng như mặt già hiện nay không đến xưa, nên gọi là tịnh). Vậy thì hiện tượng chưa từng khác, nhưng sự thấy bất đồng (cùng lấy "Vật xưa không đến nay" mà thấy có sự động tịnh chẳng đồng).

Người mê lấy tình nghịch lý nên bị bế tắc, người ngộ thì từ lý đạt sự nên được thông suốt. Nếu ngộ đạo chân thường thì đâu còn tướng nào có thể chướng ngại được ?

Tình thức của con người bị mê hoặc đã lâu, nên đối với cảnh chân thật trước mắt mà chẳng biết, thật đáng thương xót ! Đã biết vật xưa chẳng đến nay mà lại nói vật nay có đi; vật xưa đã chẳng đến mà vật nay làm sao đi được ? Tại sao vậy ? Tìm vật xưa ở nơi xưa, xưa chưa từng không; tìm vật xưa ở nơi nay, nay chưa từng có. Nay chưa từng có thì rõ ràng là vật không đến; xưa chưa từng không, nên biết vật chẳng đi.

Tôi nói vật xưa trụ nơi xưa, chẳng từ nay đến xưa; vật nay trụ nơi nay, chẳng từ xưa mà đến nay. Nên Khổng-tử nói với Nhan Hồi rằng : "Tôi với Hồi vừa bắt tay nhau thì sự bắt tay đã mất rồi, như thế thì rõ ràng là vật không qua lại với nhau" (Tác-giả mượn lời của Khổng-tử để chỉ bày sự biến đổi mau lẹ đến cùng cực, mới thấy rõ ràng chỗ tỏ bày chân thật của Vật Bất Thiên).

Kinh Lăng Già nói : "Tất cả pháp chẳng sanh, đó là nghĩa sát-na, mới sanh liền có diệt, chẳng vì kẻ ngu thuyết". Ngài Hiền Thủ giải rằng : "Vì sát-na lưu chuyển nên không có Tự-tánh, nếu vật có Tự-tánh thì vĩnh viển cố định, không có sanh diệt biến đổi; vì không có Tự-tánh nên không sanh. Nếu không sanh thì không lưu chuyển, vì thế người khế ngộ pháp vô sanh mới thấy được nghĩa sát-na".

Kinh Duy-Ma-Cật nói : "Bất sanh bất diệt là nghĩa vô thường" (Tác-giả đã ngộ thật tướng, mới được ngay trong pháp sanh diệt biến đổi mà trực thấy sự chân thật của nghĩa bất thiên, cho nên mượn lời văn biến đổi lưu động mà sáng tỏ ý chỉ của bất thiên, nếu không phải người thông đạt ý nghĩa vô sanh thì rất khó mà tả được).

Đã không có một chút triệu chứng qua lại thì làm sao có vật gì để lưu động biến đổi ? Kỳ thật, về không gian thì vật không khứ lai, về thời gian thì không có cổ kim. Cũng như trong chiêm bao thấy trải qua nhiều năm, nhưng tỉnh giấc thì biết chỉ có chốc lát thôi. Nếu lấy việc chiêm bao để quán các pháp thì thời vô cổ kim, pháp vô khứ lai đã rõ ràng trước mắt. Nếu tác ý phân biệt thì liền lọt vào lưu chuyển, chỗ này chẳng phải phàm tình có thể đến được.

Gió bão bay núi mà thường tịnh

Nước sông đổ gấp mà chẳng trôi

Bụi trần lăng xăng mà chẳng động

Trăng qua bầu trời mà chẳng đi.

Bốn câu kệ nầy đâu còn kỳ lạ gì nữa.

LƯỢC GIẢI

Tôi (Ngài Hám Sơn) lúc trẻ đọc Luận nầy đến bốn câu trên, đối với nghĩa "Bất Thiên" khởi nghi-tình trải qua nhiều năm.

Khi cùng Sư Diệu kiết-đông ở Phù Bản, khắc lại bản Luận này; lúc dò đến đoạn nầy, hoát nhiên tỉnh ngộ. Lòng mừng vô hạn, liền đứng lên lễ Phật thì thấy thân mình không có tướng lễ xuống hay đứng lên, mở cửa nhìn ra ngoài chợt thấy gió thổi, lá cây rơi lả tả mà lá nào cũng chẳng động, mới tin câu "Gió bão bay núi mà thường tịnh". Kế đó vào nhà cầu để đi tiểu mà chẳng thấy tướng lưu chuyển của nước tiểu, thật là "Nước sông đổ gấp mà chẳng trôi".

Ngày xưa về sự nghi câu : "Thế gian tướng thường trụ" của kinh Pháp Hoa liền nhờ đây mà tan rã. Do đó mới biết ý chỉ của Luận này thật vi tế sâu xa, nếu chẳng phải chân tham thật ngộ, muốn lấy cái tri kiến mà tỏ bày, đều chẳng khỏi bị hoài nghi nhiều thêm nữa.

Về sự "Động tịnh đến cùng cực" không dễ gì nói cho người tin được, những lời ấy là muốn người lìa ngôn ngữ để hiểu ý, đừng chấp theo ngôn ngữ mà đánh mất ý chỉ vậy.

CHÁNH VĂN

Bậc Thánh có nói "Mạng người chóng mất, mau hơn nước chảy", cho nên thừa Thanh-văn ngộ "Phi Thường" mà thành đạo, Duyên-giác ngộ "Duyên lìa" là "tức Chân".

Nếu vạn pháp chẳng phải "Vô thường" thì bậc Thánh nhị thừa tại sao do nghe "Vô-thường" mà chứng quả Thánh ? Tìm lại lời nói của bậc Thánh, thật là vi ẩn khó hiểu. Lời nói của bậc Thánh dầu nói vô-thường mà ý muốn hiển bày Chơn-thường, cho nên vi ẩn khó hiểu. Hình như động mà tịnh, như đi mà ở, chỉ có thể dùng thật trí mà hiểu biết, chớ không thể theo sự tướng mà tìm cầu. Cho nên nói đi chẳng cần cho là đi, chỉ để phá cái tư tưởng chấp "thường" của người phàm, nói ở khỏi cần cho là ở, chỉ để phá cái chấp thật có đi của người mà thôi. Đâu phải nói đi mà có thể rời chỗ, nói ở mà có thể ở lại được. Nên kinh Thành Cụ Quang Minh nói : "Bồ-tát ở trong chỗ chấp "thường" mà giảng giáo pháp "phi thường". Đại-thừa Luận nói : "Các pháp không động, chẳng có chỗ khứ lai". Đó đều là để dẫn dắt cho mười phương chúng sanh được thông đạt ý, hai lời trên chỉ là một thôi, đâu phải do lời văn khác biệt mà có trái nghịch nhau.

LƯỢC GIẢI

Đoạn nầy giải thích lời của bậc Thánh dù khác nhau mà ý chỉ là một, cũng như hai pháp sanh tử và Niết-bàn, nghĩa đều là không cả. Kinh Thành Cụ nói : "Bồ-tát ở trong chỗ phàm phu chấp thường mà nói vô thường để phá chấp ấy, chẳng phải thật có tướng sanh tử; ý là muốn người ngay trong vô thường mà ngộ "Chân-thường". Như Đại-thừa Luận nói : "Các pháp trạm nhiên thường trụ chẳng động, vốn không khứ lai". Ý muốn cho người ngay khi náo động mà ngộ "Bất Thiên", lời nói Thường và Vô-thường đều là tùy cơ để giáo hóa chúng sanh, lời tuy khác mà ý là một, đâu phải vì văn khác mà đối chọi nhau, vậy thì người chấp theo ngôn ngữ để tranh biện, chẳng phải là mê hoặc ư ?

CHÁNH VĂN

Cho nên nói thường mà chẳng trụ, nói đi mà "Bất Thiên". Chứng vô vi mà không bỏ vạn hạnh, nên thường mà chẳng trụ; ở nơi sanh tử mà chẳng lìa Niết-bàn, nên đi mà "Bất Thiên". Vì "Bất Thiên" nên dù thấy có tướng đi mà thường tịnh, vì chẳng trụ nên dù thấy tướng tịnh mà thường đi. Tịnh mà thường đi nên đi mà "Bất Thiên", đi mà thường tịnh nên tịnh mà chẳng trụ vậy. Sự giấu núi của Trang-tử (1) và sự đến bờ sông của Khổng-tử (2) là vậy, đó đều là cảm thấy sự đi khó trụ, đâu phải nói thấy đi mà có đi. Cho nên, người quán được tâm của bậc Thánh thì chẳng đồng với sự thấy của người thường. Tại sao ? Người thường cho là già trẻ cùng một cơ thể, đến trăm tuổi cũng chỉ là một bản chất, ngày tháng trôi qua, hình thể theo từng thời gian biến đổi mà chẳng biết. cho nên ông Phạn-chí lúc tuổi trẻ xuất gia, đầu bạc trở về, người lối xóm thấy hỏi : "Người xưa kia còn sống sao ?". Phạn-chí đáp : "Tôi giống người xưa mà chẳng phải người xưa ấy". Người lối xóm ngạc nhiên cho lời ông ấy nói sai. Cũng như lời văn trên nói "Giấu núi ở nơi vũng nước, người có sức mạnh vác đi mà kẻ mê chẳng biết". Đó là chỉ việc giống như người lối xóm của Phạn-chí.

GHI CHÚ :

(1) Trang-tử nói : "Giấu núi (tàng sơn), nơi vũng nước cho đó là vững chắc, nhưng người có sức mạnh có thể vác đi được mà kẻ mê chẳng biết, nếu giấu thiên hạ nơi thiên hạ thì không còn chỗ nào mà dời đi được". Ý nói người chưa quên hình thể để hợp với đạo thì dù cho ẩn giấu nơi núi rừng mà hình thể bị tạo hóa âm thầm biến đổi mà kẻ mê chẳng biết, vì có giấu thì có mất. Nếu hình thể với đạo đã hợp làm một rồi thì không có chỗ giấu, không giấu thì không mất, cũng như giấu thiên hạ nơi thiên hạ thì chẳng thể mất được vậy. Đó là ý của Trang-tử.

(2) Trong Luận-ngữ, Khổng-tử ở trên bờ sông nói : "Nước chảy qua mau như thế chẳng lìa ngày đêm", là lời tán thán đạo-thể như nước sông chảy chẳng ngừng. Đó là ý của Khổng-tử. Tác-giả lấy lời văn trên dẫn chứng sự "Bất Thiên", ý nói kẻ mê chẳng biết, dù "Thiên" mà "Bất Thiên", nói chẳng lìa ngày đêm thì dẫu cho đi mà chẳng đi. Nên Luận nầy giải thích rằng hai lời nói trên chỉ cảm thấy đi mà khó trụ, chẳng phải nói đi mà thật có đi, cho nên nói : dù thấy "Thiên" mà ý thật "Bất Thiên", và cảnh cáo rằng : Người quán được tâm của bậc Thánh, chẳng nên theo thường tình chấp ngôn hại nghĩa thì mới phải.

LƯỢC GIẢI

Tác-giả lấy việc của Phạn-chí để giải thích dù "Thiên" mà "Bất Thiên" để sáng tỏ cái nghĩa kẻ mê chẳng biết. Người lối xóm của Phạn-chí nói "Người xưa còn sống đây" là lấy cái mặt trẻ khi xưa cho là người mặt già hiện nay. Phạn-chí đáp : "Tôi giống người xưa mà chẳng phải người xưa", ý là nói mặt trẻ tự trụ khi xưa mà chẳng đến nay, đâu có thể lấy mặt già hiện nay mà đi đến khi xưa được ư ? Đây là nghĩa của "Bất Thiên" rõ ràng, nhưng người lối xóm chẳng biết, nên ngạc nhiên cho là nói sai, ý muốn chỉ rõ ra : Kẻ mê chẳng biết vậy.

CHÁNH VĂN

Như-lai vì tình chấp của chúng sanh nên dùng lời phương tiện để đánh thức người mê hoặc, dùng Chân-tâm của bất nhị để tỏ ra nhiều lời giáo hóa khác biệt chẳng phải một. Dù lời nói trái nhau mà chẳng có thể cho là khác biệt, chỉ có bậc Thánh mới nói được những lời như thế. Tóm lại, lời bậc Thánh có khác mà tâm chẳng khác. Chư Phật ra đời vốn chẳng có pháp để thuyết, nhân vì tình chấp của chúng sanh nên tùy theo căn cơ của chúng sanh mà thiết lập lời nói phương tiện để phá cái chấp ấy. Lời giáo hóa của Phật mặc dù trái nhau mà tâm thật chẳng có khác, đoạn trên nói vi ẩn khó hiểu là vậy.

Lại nói về Chân thì có tên gọi là "Bất Thiên", còn dẫn dắt về tục thì có thuyết gọi là "Lưu Động", như vậy, dù có nói ra muôn ngàn đường lối khác nhau cũng chỉ để qui về đồng với một mà thôi.

LƯỢC GIẢI

Đoạn này giải thích cái nghĩa trái nhau mà chẳng khác. Nói về phần chân thì gọi là Bất-thiên, mà ý ở nơi giáo hóa thế tục; nói về phần tục thì có thuyết lưu động mà ý ở nơi trở về Chân-tâm, cho nên muôn ngàn đường lối khác nhau mà chẳng có thể cho là khác biệt vậy.

CHÁNH VĂN

Người chấp văn tự thì khi nghe nói "Bất Thiên" cho rằng việc xưa không đến nay, nghe lưu động thì cho rằng việc nay có đến xưa. Đã nói cổ, kim, thì cổ tự trụ nơi cổ, kim tự trụ nơi kim; mà tại sao còn muốn dời kim đến cổ vậy ?

Cho nên, nói trụ chẳng cần trụ, cổ kim thường tồn vì nó bất động; nói đi chẳng cần đi, vì cổ chẳng đến kim thì kim cũng chẳng đến cổ, không đến cho nên chẳng qua lại nơi cổ kim, bất động cho nên các tánh (tướng trẻ và tướng già) trụ nơi một thời. Vậy thì lời văn khác biệt của các Kinh, học thuyết sai biệt của Bách Gia, nếu đã hội ngộ thì làm sao còn bị những lời văn sai biệt mê hoặc được ?

Cho nên người ta cho là ở thì tôi nói là đi, người ta nói là đi thì tôi cho là ở; dù cho đi, ở khác nhau nhưng ý nghĩa chỉ là một mà thôi. Do đó, Lão-tử nói : "Lời chánh nói ra giống như lời phản, ai mà tin cho nổi, song lời ấy cũng có lý do vậy".

LƯỢC GIẢI

Đoạn này hiển bày mê, ngộ cùng một nguồn gốc. Người cho là "Ở" vì do vọng tâm chấp thường; chấp thường thì lọt vào vô thường, nên tôi nói "Đi" để phá cái chấp ấy, ý ở nơi vô trụ, chẳng phải nói thật có đi; người cho có "Đi" là chấp sanh tử vô thường thì tôi nói "Ở" để phá cái chấp ấy; ý ở nơi vốn không có sanh tử để chấp, chẳng phải nói "Ở" mà thật có ở lại. Vậy thì hai lời "Đi" và "Ở" chỉ là lời phá chấp, để hiển bày đạo nhất chân thường trụ thôi, nên lời khác mà ý một. Cũng như Lão-tử nói : "Lời chánh nói ra giống như lời phản, ai mà tin nổi, song lời ấy cũng có lý do vậy". Lời ấy chỉ rõ mê, ngộ không ngoài nhất chân; thị phi vốn chẳng phải hai, nếu chánh kiến hiện tiền thì chẳng tùy theo bề mặt của lời nói để hiểu nghĩa vậy.

Tại sao ? Người tìm cổ nơi kim, nói nó chẳng ở, tôi thì tìm kim nơi cổ, biết nó chẳng đi. Kim nếu đến cổ, cổ phải có kim, cổ nếu đến kim, kim phải có cổ. Kim mà không cổ thì biết chẳng đến, cổ mà không kim thì biết chẳng đi. Nếu cổ không đến kim, kim cũng không đến cổ, cổ kim chẳng đến với nhau thì các tánh trụ nơi một thời, vậy đâu còn vật gì để cho khứ lai nữa ?

Do đó, người ngộ lý "Bất Thiên" nơi vi ẩn, dù cho tứ thời biến đổi mau lẹ như gió bay điện chớp, cũng là bất động như như.

Cho nên công đức của Như-lai trải qua muôn đời mà hạnh lợi tha thường tồn, đạo pháp thông đến trăm kiếp mà hạnh tự lợi càng kiên cố vĩnh viễn. Như thế, dù muôn đời, trăm kiếp, hình như thời gian biến đổi mà hai hạnh tự lợi và lợi tha đều bất hủ, đó là thật tướng của "Bất Thiên" vậy.

CHÁNH VĂN

Bưng đất đắp thành núi phải nhờ ky đất đầu tiên, cũng như đi đến nơi ngàn dặm phải nhờ bước đầu. Nên công đức đã thành bậc Thánh mà vạn hạnh viên mãn chẳng khác với sơ tâm, phát tâm và cứu cánh hai sự chẳng khác, từ nhân đến quả mà hạnh hạnh bất thiên. Duy-ma-cật nói : "Nghiệp sở tác cũng chẳng quên, chẳng quên tức là bất hủ". Thiện ác đều như vậy, quả thật chứng tỏ công hạnh và sự nghiệp bất hủ.

Công nghiệp bất hủ nên dù ở xưa mà chẳng biến đổi; chẳng biến đổi là "Bất Thiên", bất thiên thì thật tướng trạm nhiên rõ ràng; cho nên Kinh nói "Ba thứ tai nạn lớn của hoại kiếp (thủy tai, hỏa tai, phong tai) cùng khắp Pháp-giới mà hạnh nghiệp trạm nhiên chẳng động, chẳng hoại". Như thế cái nghĩa "Cực thiên" là "Cực bất thiên" thì lời ấy đáng tin lắm !

Tại sao ? Quả chẳng cùng nhân, mà vì nhân thành quả; vì nhân thành quả, nhân xưa chẳng mất; quả chẳng cùng nhân, nhân chẳng đến nay; chẳng mất, chẳng đến thì ý chỉ của "Bất Thiên" rõ ràng, đâu còn mê lầm chỗ đi, ở mà do dự giữa động tịnh vậy.

Như thế, trời đất đảo lộn chớ cho là không tịnh, bão lụt khắp trời chớ cho là có động; nếu khế ngộ được "Tức vật tức chân" thì trước mắt đều là thật tướng thường trụ, tất cả vạn pháp chẳng mảy may có thể động chuyển; như vậy chẳng cần tìm cầu nơi xa mà ngay đó biết được vậy.

LƯỢC GIẢI :

Tôi (Hám Sơn) xem quyển Chánh Pháp Nhãn Tạng, Hòa-thượng Phật Giám thị Chúng, kể Công-án "Tăng hỏi Triệu Châu : Thế nào là nghĩa "Bất Thiên". Triệu Châu dùng hai tay làm thế như nước chảy thì Tăng đó tỉnh ngộ". Còn một Công-án khác : " Tăng hỏi Pháp Nhãn : Chẳng chấp lấy tướng, như như bất động, thế nào là chẳng chấp lấy tướng, thấy chỗ bất động vậy ? Pháp Nhãn đáp : Mặt trời mọc ở phương Đông, lặn ở phương Tây. Tăng đó cũng tỉnh ngộ".

Nếu mà thấy được chỗ nầy mới biết rằng : Gió bão bay núi mà thường tịnh, nước sông đổ gấp mà chẳng trôi. Nếu không thì chẳng khỏi bị chê là nhiều chuyện.

BẤT CHÂN KHÔNG

GIẢI ĐỀ :

Luận nầy nói "Chân Không" bất "Không", đặt ra chân đế làm cảnh sở quán, "Bất Chân" có hai nghĩa :

1. Là pháp hữu vi : Vì pháp do duyên sanh là giả, giả mà chẳng thật thì thể tánh vốn không, ấy là tục đế; chẳng chân nên không, gọi là "Bất Chân Không".

2. Là chân tánh duyên khởi thành tất cả pháp, thể tánh chẳng phải đoạn diệt, nên chẳng phải thật không, gọi là "Bất Chân Không".

Sự "Hữu" là giả tạm có, nói là "Diệu-hữu"; sự "Không" chẳng phải là "Đoạn diệt không", nói là "Diệu không"; thế thì phi hữu phi không là Trung-đạo đệ nhất nghĩa đế. Lấy diệu không để phá hai tông Tâm Vô Luận và Bổn Vô Luận; lấy diệu hữu để phá tông Tức Sắc Du Huyền Luận; chỉ ba chữ đầu đề đã bao gồm hết diệu dụng của chân đế, nếu chẳng phải khế ngộ ý chỉ Trung-đạo, đâu được sự chiếu soi huyền diệu, linh động như thế !

CHÁNH VĂN

Việc "Chí Hư Vô Sanh" là chỉ Trung-đạo đệ nhất nghĩa đế, chẳng phải cảnh giới do ý thức phân biệt, suy lường được. Bởi vì diệu dụng chiếu soi nhiệm mầu của Bát-nhã là tông thể căn bản của vạn vật. Thật trí của Bát-nhã chiếu soi chánh lý, nên nói sự chiếu soi nhiệm mầu; Trung-đạo là chỗ dụng của thật trí nên nói diệu dụng, thế thì không mà chẳng không; vạn vật lấy Trung-đạo làm căn bản của tông thể nên hữu mà chẳng hữu; phi không, phi hữu là tả hết thể dụng của Trung-đạo, ở đây là kiến lập Tông-thể.

Nếu chẳng phải bậc Thánh có minh trí thông suốt, đâu được khế ngộ giữa nơi "Có" và "Không" ! Cho nên, bậc chí nhân thông đạt tâm thần diệu nơi vô cùng; sự vô cùng ấy không vật nào làm chướng ngại được; ở sự nghe thấy cùng tột của tai mắt, chẳng phải sức mạnh của thanh sắc có thể hạn chế được. Bởi vì tánh thể của vạn vật tự không, nên vạn vật chẳng thể làm lao nhọc cái tâm thần diệu quang minh được.

Cho nên bậc Thánh dùng Chân-tâm để thuận theo chánh lý thì không có sự chướng ngại nào mà chẳng thông; dùng thật trí để quán sát vạn pháp, nên gặp cảnh nào cũng đều tự do tự tại. Không có sự chướng ngại nào mà chẳng thông, nên được lẫn lộn trong muôn loài mà bản thể vẫn thuần chân; gặp cảnh nào cũng tự do tự tại nên tiếp xúc vạn vật cũng như một.

Như thế thì vạn tượng dù cho khác nhau mà chẳng thể tự thành cách biệt; chẳng thể tự thành cách biệt nên biết "Tượng" phi chân tượng, vì "Tượng" phi chân tượng nên "Tượng" chẳng phải tượng; vậy thì vật và ngã đồng một gốc, thị (chân-đế) và phi (tục-đế) chẳng phải hai.

Cảnh giới vi ẩn thâm sâu của bậc Thánh thật chẳng phải kẻ mê chấp phàm tình có thể hiểu được. Nên người đời đàm luận đến chỗ Hư-tông (lấy hư vô làm tông) đều mỗi mỗi chẳng đồng, các Luận đua nhau ra đời, mỗi nhà chấp theo kiến giải của mình mà thành sự bất đồng; lấy sự bất đồng đem vào lý đại đồng thì đâu còn việc gì có thể đồng được nữa ?

Tại sao ? Tâm Vô tông là vô tâm nơi vạn vật; vạn vật chưa từng vô, nói vô tâm chỉ là không có tâm để đuổi theo vạn vật mà vạn vật chưa từng không; đó là chưa thông đạt được vạn vật thể tánh tự không, nay đắc ở nơi tâm tịnh, thất ở nơi vật hư. Tâm chẳng đuổi theo vật thì không bị ngoại cảnh rung động, nên đắc ở nơi tâm tịnh; vì không hiểu vạn vật duyên sanh tánh không, nên thất ở nơi vật hư. Bởi vì còn chấp tâm không, cảnh có, nên chẳng hợp với Trung-đạo (đoạn nầy phá Tâm Vô Tông).

Tức Sắc Du Huyền Luận chỉ rõ được sắc chẳng tự sắc, nên dù sắc mà phi sắc (1). Phàm phu nói sắc chỉ cho sắc vốn là sắc, đâu phải người đặt tên rồi mới thành sắc đâu ? Cho nên lời "Tức Sắc Du Huyền" chỉ nói sắc chẳng tự sắc mà thôi; chưa hiểu được bản thể của sắc vốn không, vì chỉ biết "Y tha khởi", tên là giả, chẳng biết "Viên thành thật", thể là chân, nên không phải chánh luận (đoạn nầy phá Tức Sắc Du huyền Luận).

Bổn Vô Luận là có tình cảm ham thích sự vô, hễ gặp việc gì nói ra đều tôn sùng nơi "Vô", nên nói đến phi hữu thì chấp hữu tức "Vô", nói đến phi vô thì chấp "Vô" cũng "Vô"; "Hữu" với "Vô" đều vô, cho là hư huyền, chẳng biết đã đọa vào đoạn kiến, chưa rõ chánh lý. Nếu hiểu được bản ý lập ngôn của bậc Thánh, thì chỉ cho lời "Phi hữu" là chẳng phải thật có, lời "Phi vô" là chẳng phải thật không mà thôi, chẳng phải cho phi hữu là không có hữu nầy, cho phi vô là không có vô kia; đó là lời của người ham "Vô", đâu phải người thuận theo chánh lý thông suốt sự thật mà đạt đến chỗ ý chỉ "Tức vật Tức chân" ! (đoạn nầy phá Bổn Vô Luận).

Lấy tên để đặt tên cho vật là có vật thật để đặt tên, lấy tên để đặt tên cho phi vật như lông rùa sừng thỏ, thì chỉ có tên mà không có vật; cho nên vật chẳng phải do tên mà thành vật thực, tên cũng chẳng phải do vật mà thành tên chân. Vậy thì, chân đế độc tịnh (2) ở ngoài danh tướng giáo lý, đâu phải văn tự, ngôn ngữ có thể biện biệt cho rõ được. Nay vì cần phá mê chấp để hiển bày chánh lý mà chẳng thể nín đặng, nên đặt ra ngôn ngữ phương tiện để luận bàn thử.

Đại-thừa Luận nói : "Các pháp chẳng phải có tướng, cũng chẳng phải không có tướng". Trung Quán Luận nói : "Các pháp chẳng có, chẳng không, là đệ nhứt Chân-đế vậy". Cứu xét sự chẳng có, chẳng không, đâu phải tẩy sạch vạn vật, lấp bít thấy nghe, vắng lặng hư vô, có, không đều bặt, rồi mới cho là Chân-đế ư ? Kỳ thật, "Tức vật thuận thông chánh lý" nên nghĩa chánh của vạn vật không thể phản nghịch được, ấy là "Phi hữu", nói đến "Tức ngụy tức chân" thì tánh vật không thể sửa đổi, nếu sửa đổi hay phân tách để tìm 'chân' thì chẳng phải thiệt 'chân' vậy, ấy là "phi vô".

Tánh vật không thể sửa đổi nên dù "Không" mà "Có", chẳng phải thật "Không"; nghĩa chánh của vạn vật chẳng thể phản nghịch được, nên dù "Có" mà "Không", chẳng phải thật "Có". Dù có mà không, ấy là phi hữu (bất chân nên không); dù không mà có, ấy là phi vô (chẳng phải thật không), như thế thì chẳng phải tuyệt đối vô vật, chỉ là vật ấy chẳng phải vật thật mà thôi ! Vật chẳng phải vật thật (xứng với nghĩa đề "Bất Chân") thì ở đâu mà có vật để gọi ? (xứng với nghĩa "Không").

GHI CHÚ :

(1) Sắc chẳng tự cho là sắc, chỉ vì người đặt tên nó là sắc, nếu tâm chẳng cho là sắc thì sắc tức phi sắc.

(2) Chân-đế độc tịnh rỗng không, lìa tướng, lìa danh, hiện tượng và số lượng chẳng thể giải thích, siêu việt sự hiểu biết của phàm tình, ý thức suy lường chẳng thể đến, nên gọi là độc tịnh.

LƯỢC GIẢI

Tác-giả lấy phi hữu phi vô để bàn đi bàn lại, giải thích nghĩa "Bất Chân Không" để phá những người chấp vốn không. Bởi vì tức hữu để rõ nghĩa "không", gọi là "Diệu không"; tức không để rõ nghĩa "Hữu", gọi là "Diệu hữu". Hai chữ "Bất Chân" tả hết nghĩa "Không" của Đại-thừa, huyền diệu đến cực điểm của giáo lý, Chân-đế đều được hiển bày nơi đây.

CHÁNH VĂN

Nên Kinh nói : "Tánh của sắc tự không", chẳng phải sắc hoại rồi thành không, nghĩa là sắc không bất nhị, để sáng tỏ bậc Thánh đối với vạn vật, ngay chỗ vạn vật thấy Tánh-không, vì vạn vật bản tánh tự không, chẳng đợi mổ xẻ, phân tách rồi mới thành không, vậy kẻ chấp "Vốn không" đã lọt vào đoạn diệt rồi. Cho nên Duy-ma-cật nói : "Bệnh của Bồ-tát phi chân, phi hữu", là lời nói có nghĩa "Bất Chân".

Kinh Siêu Nhật Minh Tam Muội nói : "Chẳng có thọ, chẳng bảo mạng, vì tứ đại chẳng thật vậy" là lời có nghĩa "Tất Không".

Vậy thì, vạn vật của Tam-tạng khác nhau nhưng đều qui về một để hiển bày ý chỉ của sắc không bất nhị. Nên kinh Phóng Quang Bát-nhã nói : "Đệ nhất Chân-đế là chẳng có thành, chẳng có đắc; thế tục đế thì có thành, có đắc". Vì Chân-đế lìa duyên nên không có thành và đắc, tục-đế duyên sanh nên có thành và đắc. Có đắc tức là ngụy danh của vô đắc, vô đắc tức là chân danh của có đắc. Chân danh nên dù chân mà "Phi hữu", ngụy danh nên dù ngụy mà "Phi vô". Bởi vì sự có là y chân kiến lập nên "Có" mà "Phi hữu"; Chân thì tùy duyên biến hiện nên "Không" mà "Phi vô"; cho nên nói Chân chưa từng có, nói ngụy chưa từng không, hai lời chẳng phải một, hai lý chẳng phải khác. Nên trong Kinh nói : "Chân-đế, tục-đế, có khác ư ?" Đáp rằng : "Không khác". Kinh nầy biện minh Chân-đế để rõ "Phi hữu", biện minh tục đế để rõ "Phi vô", đâu phải vì có hai đế mà vật cũng có hai đâu ?

Vậy thì, vân vật quả thật có cái sở dĩ "Chẳng có", có cái sở dĩ "Chẳng không". Có cái sở dĩ "Chẳng có" nên dù có mà "Phi hữu", có cái sở dĩ "Chẳng không" nên dù không mà "Phi vô". Dù không mà phi vô, "Vô" là không tuyệt hư, dù có mà phi hữu, "Hữu" là chẳng thật có. Nếu hữu chẳng chân thật, thì vô cũng chẳng đoạn diệt, vậy thì hữu và vô tuy gọi có khác nhau nhưng ý là một vậy.

Nên Đồng-tử than rằng : "Thuyết pháp chẳng có cũng chẳng không, vì nhân duyên nên các pháp sanh". Kinh Anh Lạc nói : "Sự chuyển Pháp-luân cũng chẳng phải có chuyển, cũng chẳng phải không chuyển, nên nói chuyển vô sở chuyển". Đây là lời vi ẩn của các Kinh vậy. Nói vật quả thật "Không" thì người đoạn kiến chẳng phải là kẻ mê hoặc; nói vật quả thật "Có", thì người thường-kiến cũng là đúng sao ? Vì vật "Phi vô" nên đoạn-kiến là mê hoặc; vì vật "Phi hữu" nên thường-kiến là chẳng đúng. Như thế lời "Phi hữu", "Phi vô" đáng tin là Chân-đế vậy.

Nên kinh Đạo Hạnh nói : "Tâm cũng chẳng có cũng chẳng không". Trung Quán Luận nói : "Vật do nhân duyên sanh, khi chưa sanh là không, nên chẳng có; có nhân duyên sanh khởi thì chẳng phải đoạn diệt, nên chẳng không". Tìm xét lý đạo là đúng như thế !

Sở dĩ như thế, sự "Có" nếu thật có thì "Có" phải thường có, đâu cần đợi duyên hợp rồi mới có ? Ví như thật không thì sự "Không" phải thường không, đâu cần đợi duyên tan rồi mới không ? Nếu "Có" chẳng tự có, đợi duyên hợp rồi mới có thì biết sự có chẳng thật có, sự có chẳng thật có thì dù "Có" chẳng thể cho là có vậy ! Nói đến chỗ chẳng không, nếu "Không" là thật không, thì trạm nhiên chẳng động mới được cho là không, vạn vật nếu "Không" thì chẳng thể sanh khởi, có sanh khởi thì chẳng không, đây là để tỏ rõ duyên khởi nên chẳng không vậy.

Nên Đại-thừa Luận nói : "Tất cả các pháp, do tất cả nhân duyên sanh nên phải có; tất cả các pháp, do tất cả nhân duyên sanh nên chẳng phải có. Tất cả các pháp "Không", do tất cả nhân duyên sanh nên phải có, tất cả các pháp "Có" do tất cả nhân duyên sanh nên chẳng phải có". Cứu xét lời "Có" và "Không" nơi đây, đâu phải là lời Luận phản nghịch nhau mà thôi đâu ?

Nếu "Phải có" tức là có, chớ nên nói "Không"; nếu "Phải không" tức là không, chớ nên nói có. Nói có chỉ là giả có, để tỏ "Phi vô", mượn chữ "Vô" để biện biệt "Phi hữu". Ở đây, việc tuy một mà gọi thành hai, xem văn hình như chẳng đồng, nếu lãnh hội được chỗ đồng thì không có sự khác biệt nào mà chẳng đồng vậy. Thế thì, vạn pháp quả thật có cái sở dĩ chẳng có, không được cho là "Có"; có cái sở dĩ chẳng không, chẳng được cho là "Không".

Tại sao ? Muốn nói nó có thì cái "Có" ấy chẳng phải thật sanh; muốn nói nó không thì sự tướng đã hình thành, có hình tướng thì chẳng phải thật không, cả hai đều chẳng chân thật, thế thì nghĩa "Bất Chân Không" hiển bày ở đây rồi. Nên kinh Phóng Quang nói : Các pháp giả danh chẳng thật, ví như người huyễn hóa, chẳng phải không có người huyễn hóa, người huyễn hóa chẳng phải người thật vậy. Về việc lấy tên để tìm vật thì vật chẳng có chỗ thật để gán tên, lấy vật để tìm tên, thì tên ấy chẳng có công dụng để đắc được vật. Vật chẳng có chỗ thật để gán tên thì chẳng phải vật; tên không có công dụng để đắc vật thì chẳng phải tên, cho nên tên chẳng đúng thật, thật chẳng đúng tên. Tên và thật đều chẳng đúng thì vạn vật ở đâu ?

Nên Trung Quán Luận nói : "Vật không bỉ thử mà người này (thử) lấy thử làm thử, lấy bỉ làm bỉ, người kia (bỉ) thì lấy thử làm bỉ, lấy bỉ làm thử. Bỉ, thử chẳng định vào một tên mà kẻ mê hoặc ôm lấy cái thành kiến nhất định. Cũng như hai người đông, tây đối lập, cùng xem một vật ỡ giữa, người bên đông cho vật ở hướng tây, người bên tây thì cho vật ở hướng đông; sự thật vật chẳng có đông tây, vì kẻ mê có thành kiến chấp sự nhất định. Cho nên bỉ, thử vốn chẳng có, kẻ mê vốn chẳng không.

Đã ngộ bỉ thử là chẳng có thì đâu có vật gì có thể chấp thật ? Nên biết vạn vật chẳng chân, giả danh đã lâu rồi. Cho nên kinh Thành Cụ nói : "Các pháp chẳng có thật mà cưỡng lập danh để gọi".

Tề Vật Luận của Trang-tử nói : Lấy "Ngón tay" dụ cho ngón tay chẳng phải ngón tay, không bằng lấy "Phi ngón tay" dụ cho ngón tay chẳng phải ngón tay; lấy "Ngựa" dụ cho ngựa chẳng phải ngựa, không bằng lấy "Phi ngựa" dụ cho ngựa chẳng phải ngựa. Trời đất là một ngón tay, vạn vật là một con ngựa.

Ý Luận nói rằng : Vạn vật chẳng tề (không bằng nhau) bởi do mọi người kiến chấp thị phi. Ngón tay và ngựa vốn không có thị phi, mà người vọng chấp nhất định cho là có bỉ thử, đâu chẳng phải là mê hoặc ư ? Việc trên để thí dụ thật tướng của các pháp đâu có tự, có tha, mà người mê chấp lầm có lầm không, là cũng như vậy. Nếu được ý quên lời, khế lý, thì sự tình chấp bỉ-thử đều quên sạch, lời thị-phi cũng tiêu luôn cả, thì đâu còn có pháp nào để dính dáng đến tình cảm. Như thế thì lời thâm sâu của Kinh&Luận ở nơi nào mà chẳng có ?

Cho nên bậc Thánh độ chúng sanh, thiên bá ức Hóa-thân mà chẳng biến đổi; vào thế giới ác trược, sống chung với chúng sanh mà chẳng bị phiền não chướng ngại là vì vạn vật ngay đó tự không, chẳng cần nhờ sự "Không" để không giùm cho vật.

Nên Kinh nói : "Lạ quá Thế-tôn ! Ngay chỗ bất động Chân-tâm mà kiến lập vạn pháp, chẳng phải lìa Chân-tâm mà có chỗ để kiến lập, ngay chỗ kiến lập tức là Chân-tâm vậy".

Như thế, đạo có xa xôi đâu ? Sự tiếp xúc nào cũng là Chân đạo. Thánh có xa xôi đâu ? Thể hội ngay việc trước mắt tức là bậc Thánh vậy !

BÁT NHÃ VÔ TRI

TIỂU DẪN :

Vua Tần Diêu Hưng (từ năm 394-416 CN) là Minh-chúa lúc đương thời, đã triệu tập các Pháp-sư Giáo-môn hơn 500 vị, trong đó có những vị Sư người Ấn như : Thiền-sư Phật-đà Bà-đà-la, học thiền với Phật Đại Tiên ở Ấn-độ sang Trung Quốc vào thời Hoằng Thủy, dạy thiền ở Ngọa Quang Tự (1). Ngoài ra, còn có Tam-tạng Pháp-sư Phất-nhã-đa-la, và hai Luận-sư Tỳ-bà-sa là Đàm-ma-da-xá và Đàm-ma-quật-đa, dịch kinh ở vườn ngự uyển Tiêu Dao quán. Ngài Cưu-ma-la-thập đọc nghĩa chữ Phạn, vua Tần chính tay viết ra Hán văn để dịch các kinh Đại-thừa. Tôi là người ít học, từng dự vào dịch-tràng, được nghe những điều tâm yếu khác thường và ý chỉ nhiệm mầu của Bát-nhã bắt đầu từ lúc ấy.

GHI CHÚ :

(1) Tác-giả cũng theo Sư học thiền và được ngộ.

GIẢI ĐỀ :

Bát-nhã dịch là Trí Huệ, là thật trí của Pháp-thân do chư Phật khế ngộ. Trong kinh nói : Trí huệ của chư Phật thâm sâu vô lượng, sự nhiệm mầu trong Pháp-giới phải nhờ trí nầy chiếu soi, nên gọi là Căn-bản Trí. Tam-thừa đều lấy Trí nầy làm nhân mà được chứng quả, vì tâm chấp lớn nhỏ bất đồng nên sự chứng có cao thấp, chỉ có Phật mới đạt đến cùng tột.

Hai luận Vật Bất Thiên và Bất Chân Không ở trước hiển bày Chánh-lý bất nhị của Chân-đế và tục-đế, ấy là cảnh sở quán. Nay lấy Bát-nhã làm Trí năng quán, là dùng sự vô tri của Bát-nhã để chiếu soi sự bất nhị của Trung-đạo, tạm lập Bát-nhã làm nhân, chứng được bất sanh bất diệt của Niết-bàn làm quả, nên gọi là Như-lai vậy. Nhưng Bát-nhã chỉ có một mà dụng lại có ba :

l. Thật-tướng Bát-nhã : vì Bát-nhã là thật tướng của các Pháp.

2. Quán-chiếu Bát-nhã : tức là thật trí nhiệm mầu của Trung-đạo để chiếu soi lý nhiệm mầu của Trung-đạo. Lý và Trí đồng một, bình đẳng nhất như, nên lý và sự song dung, quyền-trí và thật-trí cùng hiển bày cũng gọi là nhị trí.

3. Văn-tự Bát-nhã : vì ngôn giáo của chư Phật đều xuất phát từ Bát-nhã, nên mỗi văn tự đều hiễn bày tổng-trì (tổng nhất thiết pháp, trì nhất thiết nghĩa) ấy là muốn nhờ văn tự để sáng tỏ Bát-nhã.

Sự "Vô tri" có hai nghĩa :

l. Lìa vọng : nói là vốn chẳng có sự tri mê lầm.

2. Hiển chân : có ba nghĩa :

a) Là Bổn-giác lìa niệm, linh tri tự chiếu, tri tức là vô tri.

b) Là Thủy-giác vô tri (thủy-giác : giác đầu tiên), nói thấu suốt nhiệm mầu, quên cả chiếu soi, sự đại dụng chẳng cần tác ý nên không có sở tri để đối đãi.

c) Là Văn-tự tánh không, chẳng phải tri và bất tri. Dù nói nghĩa có ba, nhưng chẳng phải khác biệt bởi vì Chân-đế vô tướng, bặt tri kiến, tuyệt chiếu soi, thể dụng của chiếu soi độc lập, chẳng có đối đãi, ấy là nghĩa vô tri vậy !

CHÁNH VĂN

Sự linh động nhiệm mầu của Bát-nhã là Tông-thể (căn bản) cùng cực của Tam-thừa. Kỳ thực Chân-tâm bất nhị, chẳng có sai biệt, nhưng vì những kẻ ham chấp dị kiến, tự lập Tông phái để luận bàn, cho nên từ lâu nay đã làm cho tà kiến lan tràn khắp nơi.

Diệu-trí của bậc Thánh nhiệm mầu vi ẩn, thâm sâu khó hiểu, vô tướng vô danh, lời nói chẳng thể diễn đạt được, tôi nay lấy lòng thành cả gan mượn lời nói để luận bàn thôi, chứ thực không dám nói rằng Chân-tâm của bậc Thánh có thể tả ra được.

Kinh Phóng Quang nói : "Bát-nhã chẳng có tướng sở hữu, chẳng có tướng sanh diệt". Kinh Đạo Hạnh nói : "Bát-nhã vô sở tri, vô sở kiến". Đây là muốn tỏ rõ sự chiếu dụng của diệu-trí. Tại sao lại nói vô tướng vô tri ? Vì quả thật có cái tri của vô tướng và có cái chiếu dụng của vô tri rõ ràng. Tại sao vậy ? Vì có sở tri thì có sở bất tri, mà Chân-tâm của bậc Thánh vô tri nên chẳng có chỗ bất tri, tri của bất tri mới được gọi là nhất thiết tri, nên kinh nói : "Chân-tâm của bậc Thánh chẳng có chỗ tri, chẳng có chỗ bất tri" là đáng tin vậy.

Lại sự chiếu dụng của Bát-nhã không cần tác ý, cho nên Chân-tâm của bậc Thánh nếu trống rỗng trong sạch được chừng nào, thì sự chiếu dụng đầy đủ chừng ấy, do đó suốt ngày tri mà chưa từng tri là vậy.

Thật-trí chứng lý bên trong, ánh sáng tiềm ẩn mà quyền-trí luôn luôn hiện ra sự ứng cơ hóa độ bên ngoài. Vì vô tri thì tâm được trống rỗng, tự nhiên đạt đến chiếu soi nhiệm mầu, lấp bít tâm trí thông minh mà sự độc giác lại âm thầm cùng khắp nơi, thành ra chẳng có chỗ bất tri là nghĩa đây vậy.

Nguyên thật-trí có cái chiếu soi nhiệm mầu mà vô-tri, quyền-trí có công dụng ứng cơ hóa độ mà không qua sự tác ý. Dụng của quyền-trí chẳng cần tác ý nên được siêu việt trên thế tục, thật-trí chứng lý mà vô tri nên được chiếu soi nhiệm mầu thấu qua ngoài sự vật. Thật-trí dù thấu qua ngoài sự vật chẳng phải là vô sự; quyền-trí dù siêu việt thế tục mà suốt ngày ở trong thế gian. Cho nên quyền trí tùy cơ hóa độ vô biên chúng sanh mà chẳng thấy lao nhọc; sự chiếu soi của thật-trí dù sáng tỏ khắp Pháp-giới mà không có công chiếu, vì cái tri của vô tri là đã âm thầm dung hợp với Tâm thần-diệu của bậc Thánh rồi.

Cái dụng của Bát-nhã chân thật mà bản thể trống rỗng, bản thể trống rỗng mà sự dụng vẫn chẳng phải không, sự dụng vốn thường còn mà không thể luận bàn nghĩ ngợi, ấy là diệu-trí của bậc Thánh vậy. Tại sao ? Muốn nói nó có, thì vô hình vô danh; muốn nói nó không thì bậc Thánh chiếu soi vạn vật, sự ứng cơ nhiệm mầu linh động. bậc Thánh ứng cơ nhiệm mầu linh động nên trống rỗng mà chẳng lìa chiếu soi; vô hình vô danh nên chiếu soi mà chẳng lìa trống rỗng. Chiếu soi chẳng lìa trống rỗng nên quyền-trí lẫn lộn trong vạn vật mà bản thể trạm nhiên chẳng biến đổi; trống rỗng mà chẳng lìa chiếu soi nên thật-trí chứng lý tịch diệt mà chẳng bỏ chúng sanh.

Như thế, Trí dụng của bậc Thánh chẳng bao giờ tạm ngưng, mà muốn tìm ra hình tướng thì không khi nào có thể được. Nên kinh Bảo Tích nói : "Vì vô tâm (chẳng tác ý) mà được sự hiện hành", kinh Phóng Quang nói : "Bất động đẳng giác mà kiến lập các pháp".

Vì thế, sự tích của bậc Thánh dù có muôn điều nhưng ý nghĩa chỉ là một mà thôi. Nên Bát-nhã có thể trống rỗng mà chiếu soi, Chân-đế có thể tịch diệt mà hiểu biết, vạn vật có thể náo động mà ngay đó thường tịch, sự ứng cơ của bậc Thánh có thể trống rỗng mà vẫn làm thành, vậy thì chẳng biết mà tự biết, chẳng làm mà tự làm. Lại còn muốn biết cái gì nữa ? Muốn làm cái gì nữa ?

VẤN NẠN RẰNG :

Chân-tâm của bậc Thánh tự sáng tỏ nên được chiếu soi vạn vật, ứng cơ giáo hóa khắp nơi, sự hành động đều thích ứng với căn cơ. Chiếu soi vạn vật nên sự hiểu biết chẳng có chỗ thiếu sót; hành động thích ứng với căn cơ nên sự thích ứng chẳng sai với căn cơ. Sự thích ứng chẳng sai với căn cơ nên phải có căn cơ để cho thích ứng; sự hiểu biết chẳng có thiếu sót nên phải có chỗ hiểu biết để cho biết. Có chỗ hiểu biết để cho biết nên sự hiểu biết của bậc Thánh chẳng phải vô tri; có căn cơ để cho thích ứng nên sự ứng cơ của bậc Thánh chẳng phải trống rỗng. Đã có tri có ứng mà tại sao lại nói vô tri vô ứng ? Nếu nói quên tri quên ứng thì đó chỉ là vì bậc Thánh không ngã chấp, có tri có ứng mà không cho là tri là ứng của mình mà thôi ! Ấy chỉ có thể nói : "Chẳng tự cho là có cái tri", chớ có phải là vô tri đâu ?

ĐÁP RẰNG :

Công đức của bậc Thánh cao hơn trời đất mà bất nhơn (1), sáng hơn nhật nguyệt mà lại càng lu mờ (chẳng cần tác ý mà hiểu biết, nên nói là càng lu mờ), chứ đâu phải vô tri như gỗ đá ? Kỳ thật, khác với phàm phu bởi do trí huệ sáng tỏ thần diệu nên chẳng thể theo sự tướng để tìm cầu vậy.

Ý vấn nạn cho rằng "bậc Thánh chẳng tự khoe cái tri mà bậc Thánh chưa từng chẳng có tri" ấy là trái với Chân-tâm của bậc Thánh, mất hết ý chỉ của lời văn.

Tại sao ? Trong kinh nói : "Chân Bát-nhã thanh tịnh như hư không, vô tri vô kiến, vô tác vô duyên", ấy thì sự tri tự nhiên vô tri vậy, đâu phải đợi tiêu diệt cái tâm linh minh rồi mới là vô tri ! Nếu nói "Hữu tri tánh không" mà gọi là thanh tịnh thì chẳng phân biệt được với cái tri mê hoặc của phàm phu. Bởi vì phiền não cũng là tánh không, cũng đều thanh tịnh thì đâu cần phải độc tôn nơi Bát-nhã ? Nếu lấy sở tri để tán thán Bát-nhã thì sở tri chẳng phải Bát-nhã, vì Bát-nhã chẳng có năng sở. Nếu nói Tự-tánh của sở tri luôn luôn thanh tịnh, thì Bát-nhã chưa từng thanh tịnh. Hễ có thanh tịnh thì phải có ô uế, tức còn đối đãi; thành ra cũng không thể lấy sự thanh tịnh tán thán Bát-nhã. Nhưng kinh nói : "Bát-nhã thanh tịnh" là vì thể tánh của Bát-nhã chân tịnh, vốn chẳng lấy cái tri mê lầm.

Vốn chẳng có cái tri mê lầm nên chẳng thể gán cho cái tên là "Tri" vậy, đâu phải vô tri mới gọi là vô tri, sự Chân-tri tự là vô tri đó ! Cho nên bậc Thánh lấy vô tri của Bát-nhã chiếu soi cái vô tướng của Chân-đế, Chân-đế chẳng có dấu vết nào thiếu sót, sự chiếu soi của Bát-nhã không chỗ nào chẳng cùng tột. Do đó, ứng cơ mà chẳng sai, gặp việc nào cũng đúng lý mà chẳng có chỗ để thấy đúng, nên trống rỗng vô tri mà chẳng có chỗ bất tri là vậy.

GHI CHÚ :

Đại nhơn bất nhơn : Nhơn là thương mến, sự thương mến của bậc Thánh bình đẳng, cùng khắp mọi chúng sanh, vậy thì đâu còn thấy một chúng sinh nào được thương mến nữa, cho nên nói "Đại nhơn bất nhơn" là vậy.

VẤN NẠN RẰNG :

Sự vật vốn chẳng tự thông đạt được, nên phải lập danh để sự vật được thông đạt. Sự vật dù chẳng phải danh mà quả thật có sự vật xứng với danh này để lập danh; cho nên theo danh mà tìm sự vật, sự vật chẳng thể ẩn dấu, mà luận nói : "Chân-tâm của bậc Thánh vô tri", lại còn nói "Chẳng có chỗ bất tri", ý nói "Vô tri chưa từng tri, tri chưa từng vô tri", ấy là sự thông đạt của ngôn Giáo, và cũng là bản ý của lập ngôn rồi ! Nhưng Luận nói "Chân-tâm của bậc Thánh là một mà ý chỉ của lời văn thì nhiều khác biệt".

Vậy theo lời văn để tìm sự thật thì chưa thấy có chỗ đúng. Tại sao ? Nếu "Tri" là hợp với Chân-tâm của bậc Thánh thì khỏi cần nói là vô tri; nếu "Vô tri" hợp với Chân-tâm của bậc Thánh thì cũng chắng cần nói tri, nếu cả hai đều chẳng hợp thì còn gì đâu để luận bàn nữa ?

ĐÁP RẰNG :

Trong kinh nói : "Ý nghĩa của Bát-nhã vô danh vô thuyết, phi hữu phi vô, phi thực phi hư; hư chẳng lìa chiếu, chiếu chẳng lìa hư". Vậy thì Giáo-pháp vô danh, cho nên lời nói chẳng thể nói được. Dù lời nói chẳng thể nói, nhưng không có lời nói thì chẳng thể truyền Giáo-pháp được, cho nên bậc Thánh suốt ngày nói mà chưa từng nói là vậy ! Nay vì ông mà tôi cả gan nói thử : Chân-tâm của bậc Thánh vi diệu vô tướng nên chẳng thể cho là "Có"; luôn luôn chiếu dụng nên chẳng thể cho là "Không".

Chẳng thể cho là "không" nên Diệu-trí của bậc Thánh thường còn, chẳng thể cho là "Có" nên ngôn ngữ của giáo lý dứt bặt, cho nên nói "Tri" chẳng nói là tri, mà chỉ muốn thông đạt sự chiếu soi; "Bất tri" chẳng nói là bất tri, mà chỉ muốn tỏ cái tướng mê lầm. Tỏ tướng mê lầm, chẳng phải là "Không", thông đạt chiếu soi, chẳng phải là "Có"; "Phi hữu" nên tri mà vô tri, "Phi vô" nên vô tri mà tri. Cho nên, tri tức là vô tri, vô tri tức là tri, chớ nên vì lời nói khác biệt mà làm cho Chân-tâm của bậc Thánh cũng khác biệt theo.

VẤN NẠN RẰNG :

Chân-đế thâm sâu nhiệm mầu, kẻ vô trí chẳng thể suy lường được, cái năng lực của Thánh-trí do đây mà hiển bày. Nên kinh nói : "Chẳng được Bát-nhã thì chẳng thấy Chân-đế, Chân-đế là duyên của Bát-nhã". Lấy duyên để tìm Trí thì Trí là tri rồi, tại sao nói vô tri ?

ĐÁP RẰNG :

Lấy duyên tìm Trí, Trí chẳng phải tri. Tại sao ? kinh Phóng Quang nói : "Chẳng duyên sắc mà sanh thức nên gọi là chẳng thấy sắc". Lại còn nói "Vì ngũ ấm thanh tịnh nên Bát-nhã thanh tịnh". Bát-nhã tức là năng tri, ngũ ấm tức là sở tri. Sở tri tức là duyên, năng tri với sở tri đối đãi nhau mà "Có", đối đãi nhau mà "Không".

Đối đãi nhau mà "Không" nên tâm và cảnh "Chẳng có"; đối đãi nhau mà "Có" nên tâm và cảnh "Chẳng không". "Tâm và cảnh chẳng không" là chưa quên được tâm cảnh, nên mới có nhân duyên sanh khởi; "Tâm và cảnh chẳng có" là tâm cảnh đều quên, nên nhân duyên chẳng thể sanh khởi. Duyên chẳng thể sanh khởi vì Chân-trí lìa duyên, nên chiếu duyên mà chẳng phải tri; vì nhân duyên sanh khởi nên biết nhân duyên đối đãi mà sanh; cho nên, tri với vô tri sanh nơi sở tri.

Tại sao ? Trí vì tri sở tri, chấp tướng nên gọi là tri; Chân-đế vốn vô tướng, Chân-trí làm sao tri ? Như thế sở tri chẳng phải sở tri, vì sở tri sanh nơi tri. Sở tri đã sanh tri, tri cũng sanh sở tri, năng sở đã tương sanh với nhau tức là nhân duyên; nhân duyên nên chẳng thật, chẳng thật nên chẳng phải Chân-đế vậy !

Trung Quán Luận nói : "Vật do nhân duyên sanh nên chẳng thật, chẳng do nhân duyên sanh nên tức là Chân". Nay Chân-đế nói Chân, Chân thì chẳng phải nhân duyên.

Chân chẳng phải nhân duyên vì không có vật nào do phi duyên mà sanh được, nên Kinh nói "Chẳng thấy có pháp nào không duyên mà sanh".

Vì thế, Chân-trí quán Chân-đế chưa từng lấy sở tri. Trí chẳng lấy sở tri, Trí nầy do đâu tri. Nhưng Trí chẳng phải vô tri, vì Chân-đế chẳng phải sở tri nên Chân-trí cũng chẳng phải tri, mà ông muốn lấy duyên để tìm Trí, nên cho Trí là tri, duyên vốn chẳng phải duyên, ở đâu mà tìm tri ?

VẤN NẠN RẰNG :

Luận nói : "Chẳng chấp lấy", là khi vô tri chẳng chấp lấy hay là tri rồi chẳng chấp lấy ? Nếu vô tri nên chẳng chấp lấy thì bậc Thánh tối mò như đi chơi đêm, chẳng phân biệt được trắng đen có khác; nếu tri rồi mới chẳng chấp lấy thì cái tri đã khác với chẳng chấp lấy rồi ?

ĐÁP RẰNG :

Chẳng phải vô tri mà chẳng chấp lấy cũng chẳng phải tri rồi mới chẳng chấp lấy, ngay chỗ tri tức là chẳng chấp lấy, nên được chẳng chấp lấy mà tri.

VẤN NẠN RẰNG :

Luận nói chẳng chấp lấy, kỳ thật vì Chân-tâm của bậc Thánh chẳng chấp lấy vật nơi vật, nên không có sự chấp lấy mê lầm. Chẳng chấp lấy thì chẳng có tâm nhận vật, chẳng có tâm nhận vật thì chẳng có cơ để ứng, vậy thì còn có cơ nào để ứng với Chân-tâm của bậc Thánh ? Thành ra đoạn diệt rồi, mà sao lại nói Chân-tâm của bậc Thánh chẳng có chỗ bất tri.

ĐÁP RẰNG :

Phải vậy ! Chẳng có tâm nhận vật thì chẳng có cơ để ứng; chẳng có cơ để ứng thì không cơ nào chẳng được ứng. Ứng là tâm, cơ là cảnh, nếu có một cảnh ứng với tâm thì Chân-tâm bị kẹt mà chẳng thông (có sở trụ), nếu chẳng có cảnh ứng với tâm thì cảnh tịch tâm không, Chân-tâm được Chánh-biến-tri (chẳng có chỗ bất tri) nên không có cơ nào chẳng được ứng.

Không có tâm nhận vật thì tâm không, tâm không thì cảnh tịch; tâm không cảnh tịch thì mỗi pháp đều Chân, nên chẳng có vật nào mà không nhận ra được. Chẳng có vật nào không nhận ra được, nên nhận mà chẳng thấy nhận, chẳng có cơ nào không được ứng, nên ứng mà chẳng thấy ứng. Vì thế Kinh nói : "Thấy tất cả các pháp mà chẳng có sở thấy" là vậy.

VẤN NẠN RẰNG :

Chân-tâm của bậc Thánh chẳng phải không thể nhận vật, thật là không có tâm nhận vật mà nhận được vật. Dù không có tâm nhận vật mà nhận được vật, nên phải nhận vật nơi không có tâm nhận (lầm tưởng lọt vào "không"). Cho nên Kinh nói : "Chân-đế vô tướng nên Bát-nhã vô tri", thật là Bát-nhã chẳng có cái tri hữu tướng. Nếu lấy vô tướng làm vô tướng thì đâu có tổn hại cái nghĩa của Chân-đế ? (1)

GHI CHÚ :

(1) Người vấn nạn chẳng thông đạt được Chân-tri độc chiếu của Bát-nhã, nên cho sự tuyệt vô là Bát-nhã.

ĐÁP RẰNG :

Bậc Thánh chẳng có sự vô tướng (không có tướng để vô). Tại sao ? Nếu lấy vô tướng làm vô tướng thì vô tướng tức là tướng, (chấp vô tướng thì vô tướng cũng là tướng). Bỏ "Có" mà vào "Không", cũng như tránh chết đuối mà nhảy vào lửa, đều chẳng khỏi tai họa.

Chân-tâm của bậc Thánh vô trụ, đâu có giống như thế ? Cho nên chí nhân ở nơi hữu mà "Chẳng có", ở nơi vô mà "Chẳng không"; dù chẳng chấp "có, không", nhưng cũng chẳng lìa "có, không" cho nên hòa quang đồng trần (Thánh-trí ẩn trong trần lao), không có chúng sanh để độ mà độ chúng sanh trong lục đạo;

Tịch nhiên mà đi, chẳng động bản thể mà ứng hiện tất cả; trống rỗng mà đến, muôn triệu biến hóa mà tâm vô sở trụ. bậc Thánh lấy vô trụ làm tâm, nên vô vi mà vô sở bất vi là vậy.

VẤN NẠN RẰNG :

Chân-tâm của bậc Thánh dầu vô tri, nhưng cái đạo ứng cơ hóa độ chẳng sai, cho nên cái cơ có thể ứng thì ứng, cái cơ chẳng thể ứng thì để lại. Thế thì Chân-tâm của bậc Thánh có khi sanh, có khi diệt, há có thể được ư ?

ĐÁP RẰNG :

Nói "Sanh diệt" là sanh diệt của phàm phu, bậc Thánh vô tâm thì sanh diệt làm sao sanh khởi được ? Nhưng chẳng phải vô tâm như gỗ đá, chỉ là vô cái tâm sanh diệt mà thôi ! Lại cũng chẳng phải không có ứng cơ, chỉ là tùy duyên mà ứng, vốn chẳng có tác ý muốn ứng cơ vậy.

Cho nên cái đạo ứng cơ của bậc Thánh, cũng như tiếng dội trong hang, tùy theo thật chất của tứ thời mà ứng cơ chẳng sai, vì lấy trống rỗng làm thể nên chẳng thể sanh, cũng chẳng thể diệt vậy.

VẤN NẠN RẰNG :

Sự vô của thật-trí và sự vô của quyền-trí đều chẳng sanh diệt thì đâu có chỗ nào khác biệt ?

ĐÁP RẰNG :

Sự "Vô" của thật-trí là "Vô tri", còn sự "Vô" của quyền-trí là "Tri vô". Nói "Vô" dù là đồng, nhưng cái ý chỉ của vô thì khác. Tại sao ? Vì Chân-tâm của bậc Thánh hư tịnh, chẳng có tri để vô, nên gọi là "Vô tri", chẳng thể nói "Tri vô"; quyền-trí có tri, là có tri để vô, nên gọi là "Tri vô", chẳng được nói "Vô tri" vậy ! Vô tri tức là cái vô của Bát-nhã, tri vô tức là cái vô của Chân-đế. Cho nên, Bát-nhã với Chân-đế nói về dụng thì đồng mà khác; nói về tịch thì khác mà đồng. Vì "Đồng" nên vô tâm (vô tác ý) nơi tâm và cảnh, vì "Khác" nên chẳng mất cái công dụng chiếu soi. Cho nên nói "Đồng" là đồng chỗ chẳng đồng; nói "Khác" là khác chỗ chẳng khác; thế thì "Khác" chẳng thể cho là khác, "Đồng" cũng chẳng thể cho là đồng vậy.

Tại sao ? Bên trong có cái sáng của tự chiếu soi, bên ngoài có sự chân thật của vạn pháp. Vạn pháp dầu thật mà không chiếu soi thì chẳng được cái thật, trong và ngoài cùng nhau mới thành cái công dụng chiếu soi, thế thì sự dụng của bậc Thánh chẳng thể đồng là vậy. Bên trong dầu chiếu soi mà vô tri, bên ngoài dầu chân thật mà vô tướng. Trong và ngoài tịch nhiên, cả hai đều không, thế thì cái tịch của bậc Thánh chẳng thể khác là vậy. Cho nên Kinh nói : "Các pháp không có sai biệt", đâu phải dời chỗ gò cao, lấp bằng trũng thấp rồi mới cho là chẳng khác ? Kỳ thật vì chẳng khác ở nơi khác nên dù khác mà chẳng khác vậy. (1) Chớ nên thấy cảnh khác mà cho là tâm cũng khác. Nên kinh nói : "Lạ thay, Thế-tôn ! Ở trong pháp không khác mà nói các pháp có khác". Lại còn nói : "Bát-nhã nơi các pháp chẳng phải một tướng, cũng chẳng phải khác tướng" là đáng tin vậy.

GHI CHÚ :

(1) Tự-tánh bất nhị. Nếu có 'đồng' là nhị; có khác' cũng là nhị.

VẤN NẠN RẰNG :

Luận nói : "Nói về dụng thì khác, nói về tịch thì đồng", chưa rõ ở trong Bát-nhã có sự dụng và tịch khác nhau chăng ?

ĐÁP RẰNG :

Dụng tức là tịch, tịch tức là dụng; dụng và tịch thể tánh là một, cùng xuất phát từ một tâm, nhưng tên gọi thì khác nhau; thật ra thì chẳng có cái tịch của vô dụng để làm thành sự dụng. Cho nên thật-trí càng lu mờ thì sự chiếu soi càng sáng tỏ; quyền-trí càng vắng lặng thì sự ứng cơ càng linh động, đâu phải vì lời nói sáng tối và động tịnh mà sanh ra sự khác biệt ? Nên kinh Thành Cụ nói : "Chẳng làm mà siêu việt sự làm".

Kinh Bảo Tích nói : "Vô tâm vô thức, nên chẳng có chỗ nào chẳng được tri". Ấy là quyền-trí ứng cơ đến cùng tột, thật trí chiếu lý đến cứu cánh. Quả thật là lời nói diễn tả thấu suốt ra ngoài hiện tượng vậy. Dựa theo lời văn sáng tỏ của các kinh thì có thể rõ được Chân-tâm của bậc Thánh rồi.