Trái Tim Mặt Trời

Tại sao cô khóc?

Mới mấy tháng trước đây, giới thân cận chính quyền ở thành phố Hồ Chí Minh có đưa ra tin là sau một trận đau tim, tôi đã qua đời. Tin này gây xáo trộn khá nhiều và làm lợi cho sở vô tuyến viễn thông không ít. Ni sư P.H. mới cho tôi biết là tin này tới Ni viện Từ Nghiêm vào lúc ni sư đang giảng học trong một lớp ni sinh trẻ tuổi. Cả lớp lặng đi khi nghe tin này và trong số các ni sinh có một cô ngất xỉu. Tôi bị đày ra khỏi xứ đã mười mấy năm vì những hoạt động hòa bình, chắc chắn là tôi không quen biết vị ni sinh trẻ tuổi này, cũng như tôi chưa được quen biết cả thế hệ tăng sinh và ni sinh trẻ tuổi mới lớn lên bây giờ. Sống chết là chuyện giả trá bề ngoài, tại sao cô khóc? Cô đang học Phật và đang làm những chuyện tôi làm thì cô còn đó là tôi còn đó. Đã không thì không bao giờ trở thành có, đã có thì không bao giờ trở thành không, cô có thấy điều đó chưa? Nếu một hạt bụi mà ta không thể làm cho nó từ có trở thành không thì một con người cũng thế. Trên thế giới, người ta đã tìm cách thủ tiêu bao nhiêu người từng tranh đấu cho nhân quyền, cho tự do và bình đẳng xã hội, nhưng không ai thực sự thủ tiêu được ai. Những người họ muốn thủ tiêu vẫn có mặt hoài hoài, và khắp nơi, cô có biết không? Chúa Ki Tô, thánh Gandhi, Lambrakis, Mục sư Martin Luther King, cô nghĩ họ là "những người chết" hay sao? Cô là chính họ. Cô mang trong họ từng tế bào của cô. Lần sau, cô có nghe một cái tin như thế thì cô phải mỉm cười mới được. Nụ cười lặng lẽ của cô sẽ chứng tỏ rằng cô có trí tuệ và nghị lực lớn. Đạo Pháp và nhân loại trông đợi rất nhiều nơi cô.

Tất cả nằm ở trong một cái biết

Tôi có người bạn là nhà khảo cứu khoa học, hiện đang hướng dẫn cho nhiều sinh viên làm luận án tiến sĩ khoa học, làm gì cũng muốn cho scientifique. Nhưng ông bạn này lại làm thơ, thành ra nhiều khi anh ấy không được scientifique cho lắm. Mùa Đông năm ngoái, ông bạn của tôi trải qua một cơn khủng hoảng tinh thần khá lớn. Biết được tình trạng nghiêm trọng, tôi gởi lên cho anh một bức họa nhỏ trong đó chỉ có hình một con sóng vươn đầu trên nước bạc, và một hàng chữ tôi viết bên dưới: "tự bao giờ, sóng vẫn sống đời sống của sóng và đời sống của nước cùng một lúc và anh thở là thở cho tất cả chúng tôi".

Viết câu ấy cho ông bạn khoa học gia có nghĩa là tôi cùng bơi với anh để vượt qua giai đoạn khó khăn. May mắn cho chúng tôi là cái phao ấy đã giúp nhiều cho tôi và cho ông bạn. Phần đông chúng ta chỉ thấy rằng chúng ta là sóng mà quên rằng chúng ta là nước. Chúng ta quen sống với sinh diệt mà không quen sống với bất sinh và bất diệt. Sóng sống đời sống của nước hoặc ta sống đời sống của bất sinh bất diệt, điều ấy nào có lạ lùng gì, nào có khó khăn gì. Thì bao giờ mà sóng chẳng sống đời sống của nước, ta chẳng sống đời sống của bất sinh bất diệt? Chỉ cần biết là ta đang sống trong đời sống của bất sinh bất diệt mà thôi. Tất cả nằm trong một tiếng biết, mà biết tức là nhận ra, là chánh niệm. Bao nhiêu công phu của thiền quán chỉ là để tỉnh dậy mà biết một điều đó: sinh diệt đâu có động gì được đến ta.

Chú thích

[1]. Dấu chân trên cát

[2]. Trong Duy Thức Học, nếu niệm đi với định và tuệ, thì thất niệm đi với tán loạn và bất chánh tri. Tán loạn và bất chánh tri chỉ là những gì ngược lại với định và tuệ. Niệm, định và tuệ là ba trong số năm tâm sở biệt cảnh, còn thất niệm, tán loạn và bất chánh tri là ba trong số hai mươi sáu tâm sở bất thiện.

[3]. Fritjob Capra, The Tao of Physics, The Chancer Press, Suffolk.

[4]. "Tư lương cá bất tư lương để, bất tư lương để như hà tư lương? Phi tư lương tức ngọa thiền chi yếu giả".

[5]. Satipatthan sutta, kinh thứ 10 trong Trung Bộ Kinh, được xem như là kinh căn bản về thiền quán của Nam Tông. Bạn có thể tìm thấy bản dịch Việt Ngữ trong cuốn Phép lạ của sự tỉnh thức, Lá Bối, Paris 1976.

[6]. "Les termes objectif et subjectif ne designent que des cas limites. Par la mécanique quantique, nous savons qúil ne peut exister aucun phénomène totalement objectif, c'est à dire independant de l'état de l'observateur. Corrélativement, tout phenomène subjectif présente une face objective". (Brian D. Josephson, Science et Conscience, Stock, Paris 1980)

[7]. Thực tại không thể chứa đựng trong khuôn khổ các ý niệm phân biệt

[8]. A lại gia, thức thứ tám, có tác dụng hàm tàng, tức là cất chứa. Ý niệm về hàm tàng được diễn tả bằng các danh từ năng tàng (khả năng hàm chứa), sở tàng (nội dung được hàm chứa) và ngã ái chất tàng (bị thức thứ bảy là mạt-na bám lấy cho là cái ta). A lại gia lại còn có tác dụng trì chủng, nghĩa là duy trì tất cả các chủng tử (tức là năng lượng) của vạn pháp, và tác dụng dị thục nghĩa là chuyển biến và chín muồi để làm phát hiện ra các hiện tượng sinh lý, tâm lý và vật lý. Mạt-na, thức thứ bảy, là một tác dụng bám chặt lấy một phần của A lại Gia mà cho là ngã _ tác dụng nầy gọi là tư lượng.

[9]. Yêm-ma-la-thức là tên của thức A-lại-gia khi thức này đã thoát khỏi sự níu kéo của thức mạt na.

[10]. Rất nhiều người nghĩ rằng đi vào tứ thiền và tứ không định là đi vào trạng thái tâm không còn đối tượng. Thực ra tâm lúc nào cũng có đối tượng, nếu không, tâm không phải là tâm. Trong tứ không định, đối tượng của tâm là sự vô biên của không gian, sự vô biên của thức, tính cách vô sở hữu của vạn vật hoặc tính cách vừa có vừa không của ý thức. Định chỉ là trạng thái của nhận thức trong đó không có sự phân biệt chủ thể và đối tượng, nghĩa là trong đó tướng phần của thức không bị kiến phần của thức đối tượng hóa, cho là độc lập ngoài nó. Tướng phần (nimittabhāga) và kiến phần (darśanabhāga) là hai yếu tố chủ thể và đối tượng tương sinh tương thành của thức, không thể tồn tại ngoài nhau. Cả hai cùng có một bản thể: đó là tự thể phần hoặc tự chứng phần, tức là bản chất của thức.

[11]. Nguyễn Công Trứ (1778 - 1859) tự là Tồn Chất, hiệu là Ngộ Trai, quê làng Uy Viễn ở Hà Tĩnh.

[12]. Walt Whitman, Song of myself: "Do it contradict myself? Very well then... I contradict myself I am larger... I contain multitudes".

[13]. "Il s'agit ici au contraire de pousser jusqu'au bout la conception des particules en tant que réseau d'interconnexions relationnelles. La philosophie du bootstrap renonce non seulement à l'idée de "briques" élémentaires de la matière, mais à quelque entité fondamentale que ce soit: lois, équations ou principes. Pour elle, l'univers est un tissu dynamique d'évènements interdépendants. Aucune propriété d'une quelconque partie de ce tissus n'a valeur de base: toutes résultent des propriétés des autres parties, et c'est la cohérence globale de leurs relations mutuelles qui détermine la structure de tout le tissụ" Fritjob Capra, Le Tao de la Physique, bài tham luận tại tọa đàm Cordue, in trong Science et Conscience, les deux lectures de 'Univers, Stock, Paris, 1980.

[14]. Vikalpa

[15]. L'imagination et L'Ordre Impliqué, bà tham luận của David Bohm tại cuộc tọa đàm Cordoue (tr. 453, Science et Conscience, Stock, Paris, 1976).

[16]. Erwin Schrodinger, My view of the world, Cambridge Univ. Press 1964, London.

[17]. Pháp Tướng Tông: một tông phái Phật Giáo chuyên tham khảo về tướng trạng của vạn pháp.

[18]. Những tiếng vô cùng và vô tận vì tạm dùng nên được đặt trong vòng kép.

[19]. Các độc giả không quen thuộc với thuyết tương đối có thể chưa hiểu được thế nào là cái liên hệ không-thời-gian bốn chiều mà Einstein nói đến. Trước Einstein, nhà toán học Đức Minkowski đã từng nói là nếu tách biệt khỏi nhau, không gian và thời gian chỉ là những bóng ma không có thực, chỉ khi nào hai thứ đó phối hợp với nhau thì chúng mới diễn bày một thực tại. Thuyết tương đối cho rằng tất cả mọi hiện tượng vật lý đang di động (tất cả mọi tảng đá trên trái đất cũng đang di động theo trái đất) đều chỉ có thể tự xác định cùng một lúc trong không gian và thời gian. Ví dụ một chiếc máy bay cất cánh từ Paris để đi New Delhi: người kiểm soát phi vụ dưới mặt đất không những phải biết vĩ tuyến x, kinh tuyến y, cao độ z mà thôi; ông ta cũng phải biết thời gian t nữa thì mới đoán định được vị trí của chiếc máy bay trong suốt lộ trình. Thời gian ở đây là chiều thứ tư vậy. Không gian, thời gian, vật thể và sự di động liên đới với nhau mà hiện hữu, và khi mật độ (densité) của vật chất lớn thì không gian gần đó cong lại. Ánh sánh tinh tú đi ngang những khối vật chất như mặt trời đi theo một đường cong, bởi vì không gian ở đây cong hơn những nơi mà mật độ vật chất yếu. Ánh sáng là năng lượng vì vậy nó cũng có chất lượng (masse), bởi vì vật chất và năng lượng là một, theo công thức trứ danh e = mc2, trong đó e là năng lượng, m là chất lượng và c là tốc độ ánh sáng. Sự có mặt của vật chất kéo theo tính cách "cong" của không gian, và vì vậy trong thuyết tương đối, không có ý niệm về đường thẳng tuyệt đối theo kiểu toán học của Euclide nữa.

[20]. "L'électron ne possède pas de propriétes indépendantes de mon esprit" Fritjof Capra, Le Tao de la Physique, bài tham luận tại tọa dàm Cordoue, (Science et Conscience, Stock, Paris 1980)

[21]. "Il faut considérer la matière sous ses deux aspects complémentaires, onde et particule, et renoncer à ces objects ou à ces choses dont était constituée pour nous depuis toujours la nature"(Alfred Kastler, Cette Étranger Matière, Stock, Paris, 1976)

[22]. Samyutta-Nikaya

[23]. "À des questions en apparence des plus simples, nous allons êtres amenés soit à ne donner aucune réponse, soit à en fournir une qui, a première vue, fait penser à un étrange catéchisme plutôt qúaux affirmations catégoriques de la physiquẹ Si l'on demande par exemple si la position de l'électron reste la même, nous devrons répondre "non"; si l'on demande si elle varie au cours du temps, nous devrons repondre "non"; si l'on demande si l'électron est immobile, nous devrons repondre "non" et si l'on demande s'il est en mouvement, nous devrons toujours répondre "non" (J.R.Oppenheimer, La Science et le bon sens, Gallimard, Paris 1955).

[24]. "Tử, nhược nhân kiến triệt danh đại trượng phu”

[25]. Tức là công án "vô" của Triệu Châu.

[26]. "Không có gì là thánh cả", câu trả lời của Bồ Đề Đạt Ma cho vua Lương Võ Đế khi vua này hỏi về "ý nghĩa thâm sâu nhất của thánh đế”

[27]. Một người hỏi thiền sư Mã Tổ: Ý định của Đạt Ma từ Ấn Độ qua đây là gì? Xin thầy cho con biết mà đừng dùng những mệnh đề phủ định và khẳng định nào hết. Mã Tổ nói: Hôm nay ta mệt, ngươi đến hỏi sư huynh Trí Tạng, Trí Tạng nói: "Tại sao không hỏi thầy?" Người ấy nói: "Thầy bảo tôi hỏi sư huynh". Trí Tạng nói: "Hôm nay tôi nhức đầu, xin đến hỏi sư Hoài Hải". Người ấy tới hỏi Hoài Hải, Hoài Hải nói: "Cái đó tôi không biết". Người kia trở về báo cáo với thiền sư Mã Tổ. Mã Tổ bảo: "Trí Tạng đầu bạc, Hoài Hải đầu đen". (Công án thiền thứ 73 trong Bích Nham Lục).

[28]. Chữ Dị có nghĩa là "khác", cũng có nghĩa là "đa nguyên”

[29]. Đây chỉ là những nét vắn tắt về Duy Thức cần thiết cho công phu thiền quán. Bạn đọc muốn tham cứu rộng rãi hơn thì xin đọc Vấn đề Nhận Thức Trong Duy Thức Học của Nhất Hạnh, Lá Bối xuất bản lần thứ ba, Paris 1978.

[30]. David Bohm, Wholeness and the Implicate Order, Routledge and Degan Paul, London, 1980

[31]. Tôi không nghĩ rằng chỉ có trong truyền thống đạo Phật mới có tuệ giác. Ở đâu hễ có sự sống là có tuệ giác. Vì vậy tôi tôn trọng mọi truyền thống văn hóa và tôn giáo. Một truyền thống có thể hư nát, không chuyên chở được tuệ giác nữa, nhưng tuệ giác có thể phục sinh bất cứ lúc nào, bởi chính nó đã làm phát sinh truyền thống. Đời sống của chính bạn là một nguồn tuệ giác: mỗi thế hệ phải đóng góp phần mình cho dòng tuệ giác, đóng góp bằng kinh nghiệm sống của chính mình. Tuệ giác nằm trong sự sống, vậy nên kinh điển và kinh nghiệm do những thế hệ đi trước trao lại cần được bạn thực nghiệm, kiểm chứng và cuối cùng, bồi đắp. Có phát kiến và bồi đắp thì ta mới không phụ công khai phá của tiền nhân.

[32]. Bắc là những nước giàu, Nam là những nước nghèo.

Table of Contents

Lời nói đầu của tác giả

Chương 1: Nắng trên lá xanh

Ly nước táo của bé Thủy

Dòng sông tâm tưởng

Nắng và lá cây xanh

Bóng tối thành ánh sáng

Một bài thơ cho bạn cài nút áo

Ba giờ đồng hồ cho một ấm trà

Thì giờ để tắm một đức Phật sơ sinh

Nuôi dưỡng chánh niệm trong những lúc làm việc

Nụ cười đáng giá ngàn vàng

Thở cùng một nhịp

Bài thơ và cây tía tô

Tạo lập một quê hương

Hát ca trong chánh niệm

Từ mê sang tỉnh

Niệm, Định và Huệ

Bung một nồi ngô

Khán một thoại đầu

Chánh niệm vừa là nhân vừa là quả

Suy tư về cái không thể suy tư

Hạt muối đi vào lòng biển mặn

Chương 2: Điệu múa của loài ong

Đừng giao phó thân mạng cho kẻ khác

Người bị cảm chưa được tắm nước lạnh

Hãy chăm bón cây lựu trướcsân nhà

Đừng trở thành một thuộc địa

Đối tượng nhận thức không thể tách rời khỏi chủ thể nhận thức

Buông bỏ ý niệm trong và ngoài

Thực tại không chịu đựng được khuôn khổ

Tuệ là công trình của quán chiếu không phải của suy tư

Điệu múa của loài ong

Kiến thức là chướng ngại của tuệ giác

Không nói nên lời

Ai biết

Biết trong trời xanh

Trong gió có cái biết

Động tác là bản thân của chủ thể động tác

Objets inanimés, avez vous donc une ame?

Tác dụng muôn mặt của cái biết

Bạn hãy ra ngồi gần một cây chanh

Chương 3: Nhỏ không trong mà lớn cũng không ngoài

Tâm cảnh nhất như

Nhỏ không trong mà lớn cũng không ngoài

Mặt trời là trái tim

Tương tức và tương nhập

Mở mắt trong định

Thấy nghĩa là thương

Những điều trông thấy mà đau đớn lòng

Đại bi tâm là bản chất của hòa giải

Đại bi tâm không có chỗ đứng

Bất diệt trong sinh diệt

Quá khứ, hiện tại và tương lai trên đầu một sợi tóc

Thuyết tương đối giúp ta đi vào thế giới tương tức tương nhập

Chiếc bè để qua sông

Khả năng rũ bỏ và khả năng phát minh

Chương 4: Rách tung lưới sinh tử

Tâm thức tạo nên tướng trạng của thực tại

Người quan sát và người tham dự

Núi vẫn là núi sông vẫn là sông

Không có cũng không không

Hoa Ưu-bát-la còn đang nở

Như lai không tới cũng không đi

Lưới sinh tử có thể rách tung

Chiếc lá đưa thẳng vào thực tại vô niệm

Tâm vô ngại và cảnh vô ngại

Tấm gương lớn tròn đầy

Mạt na và liễu biệt cảnh

Nhìn thực tại bằng con mắt tuệ

A-lại-gia là một hay là nhiều

Quán chiếu pháp thân

Từ y tha khởi đi vào viên thành thật

Từ sự đến lý, lý sự viên thông

Chương 5: Con hãy nhìn bàn tay con

Chánh niệm cho ta niềm vui trong sáng

Tạo điều kiện cho nếp sống chánh niệm

Người yêu ơi, em là ai?

Tiêu chuẩn định hướng

Lá tình thư

Muốn an lạc thì tự khắc được an lạc

Quả theo liền với nhân

Tất cả tùy thuộc vào hạnh phúc của bạn

Bồ tát lấy con mắt từ bi để nhìn mọi loài

Conhãy nhìn bàn taycon

Tại sao cô khóc?

Tất cả nằm ở trong một cái biết

Chú thích