Kho Tàng Pháp Học

M. I. 85, 173.

[308] Năm thiên xứ (Devadūta), năm hiện tượng như sứ giả đến báo tin, năm hiện tượng làm tâm thức tỉnh tu tập:

1. Trẻ sơ sinh (Darara), cảnh tượng hài nhi mới sanh ra yếu ớt, bất lực, chịu nhiều điều khổ... cảnh tượng ấy cảnh báo cho bậc trí sợ hãi sanh tử mà tu tập.

2. Người già (Jiṇṇa), cảnh tượng một ông lão hay bà lão thân thể suy tàn, thể lực suy yếu, bạc nhược... cảnh tượng ấy cảnh báo cho bậc trí chán nản mà tu tập.

3. Người bệnh (Byādhita, ābādhika), cảnh tượng một người mắc phải bệnh tật chịu đau đớn với cảm thọ khốc liệt, oằn oại rên xiết... cảnh tượng ấy là điềm báo cho bậc trí chán xác thân mà tu tập.

4. Người bị gia hình (Kammakāranappatta), cảnh tượng một người phạm lỗi lầm bị xử tội, bị hành phạt, như bị đánh đập tra tấn với nhiều hình thức đáng sợ... cảnh tượng ấy làm động tâm người trí, nhận thức thảm trạng cuộc đời mà tu tập.

5. Người chết (Mata), cảnh tượng một người mất mạng sống, bị thiêu xác hay bị chôn vùi trong lòng đất hoặc bị vất bỏ tại tha ma mộ địa... cảnh tượng ấy làm động tâm người trí, nhận thức sự giả tạm của thân này mà tu tập.

M. III. 179.

[309] Năm thứ ma (Māra), sự phá hoại, sự đem lại bất hạnh, sự xấu xa:

1. Phiền não ma (Kilesamāra). Phiền não phá hoại thiện pháp và làm cho chúng sanh bị bất hạnh luân hồi nên gọi là ma.

2. Ngũ uẩn ma (Khandhamāra). Ngũ uẩn có thực tính đổi thay biến hoại, luôn là tính chất khổ đau, đem lại sự suy sụp, nên gọi là ma.

3. Hành vi ma (Abhisaṅkhāramāra). Nghiệp thiện ác tạo ra quả luân hồi, kết buộc vào vòng sanh tử khổ đau triền miên, nên gọi là ma.

4. Thiên tử ma (Devaputtamāra). Hạng thiên thần nhiều uy lực trong cõi trời dục giới nhưng có tính đố kỵ, hay quấy phá người tu tập hiền thiện, cản trở sự tu tiến của người tu hành, nên gọi là ma.

5. Tử thần ma (Maccumāra). Sự chết luôn cướp đoạt mạng sống và tạo nên nỗi ám ảnh sợ hãi cho chúng sanh, nên gọi là ma.

Vism. 211; Thag A.II.16, 46

[310] Năm thứ mắt (Cakkhu):

1. Nhục nhãn (Maṃsacakkhu), là mắt bằng thịt, thần kinh nhãn, thị giác.

2. Thiên nhãn (Dibbacakkhu), là mắt do thần thông hay do phước sanh, có khả năng thấy xa, thấy được cảnh sắc mà mắt thường không thấy được.

3. Tuệ nhãn (Paññācakkhu), là mắt trí tuệ, thứ mắt có khả năng thấu triệt tính chất các pháp hay thấy rõ tứ đế.

4. Phật nhãn (Buddhacakkhu), là mắt giác ngộ, hay là khả năng trí hiểu biết căn cơ trình độ cao thấp của chúng sanh. Chỉ Đức Phật mới có Phật nhãn như vậy.

5. Biến nhãn (samantacakkhu), là toàn giác trí, nhứt thiết chủng trí, trí này như mắt thấy suốt tam giới pháp. Chỉ có Đức Phật Chánh Đẳng Giác mới có loại biến nhãn.

Đối với Đức Phật có đủ cả năm thứ mắt này. Hạng thánh thinh văn và phàm phu không thể có Phật nhãn và biến nhãn.

Nd2 235.

[311] Năm Phật sự thường nhật (Buddhakicca), lịch sinh hoạt hằng ngày của Đức Phật:

1. Buổi sáng Ngài khất thực (Pubbaṇhe piṇḍapātañca).

2. Buổi chiều Ngài thuyết pháp cho các cư sĩ (Sāyaṇhe dhammadesanaṃ).

3. Buổi tối Ngài giáo giới cho chư tỳ-kheo (Padose bhikkhu ovādaṃ).

4. Khuya Ngài trả lời nghi vấn của chư thiên (Adharatte devapañhānaṃ).

5. Buổi rạng đông Ngài quán xét người hữu duyên nên tế độ (Paccūseva gate kāle bhabbābhabbe vilokanaṃ).

BvA.

[312] Năm cách hỏi pháp (Pucchā):

1. Hỏi cho biết điều chưa biết (Adiṭṭhajotanā pucchā).

2. Hỏi cho rõ điều đã biết (Diṭṭhasaṃsandanā pucchā).

3. Hỏi để dứt nghi ngờ (Vimaticedanā pucchā).

4. Hỏi để xác nhận (Anumati pucchā).

5. Hỏi để tự nói (Kathetukamyatā pucchā), như Đức Phật muốn thuyết pháp gì cho chư tỳ-kheo, Ngài nêu câu hỏi rồi tự Ngài giải thích luôn.

Atthasālinī.

[313] Năm tuần tự pháp thoại (Anupubbī-kathā), pháp thoại thứ lớp từ thấp lên cao:

1. Đề tài bố thí (Dānakathā), là thuyết về hạnh xả ly tài sản, san sẻ đến kẻ khác và nói về quả báo bố thí.

2. Đề tài trì giới (Sīlakathā), là thuyết về đời sống phạm hạnh, nghiêm trì giới hạnh và nói về quả báo trì giới.

3. Đề tài cõi trời (Saggakathā), là thuyết về sự vinh hoa ở các cõi chư thiên là những chúng sanh có nhiều phước báu.

4. Đề tài sự nguy hiểm dục lạc (Kāmādīnava kathā), là thuyết về nỗi khổ lụy của sự mê luyến dục trần.

5. Đề tài lợi ích xuất ly (Nekkhammānisaṃsa kathā), là thuyết về lợi ích của sự xuất gia, lìa bỏ ái dục.

Năm pháp thoại này Đức Phật thường giảng áp dụng đối với những người có duyên tiệm tiến, cần dẫn dắt niềm tin của họ từ thấp lên cao. Ngài thuyết năm pháp thoại này trước, rồi khi thấy tâm tư của họ đã nhu nhuyến, đã sẵn sàng lãnh hội pháp cao, Ngài mới thuyết tứ diệu đế, chừng ấy họ dễ dàng chứng pháp nhãn.

Vin.I.15; D.I. 148.

[314] Năm nguyên nhân chánh pháp không vững trú (Aciraṭṭhitikasaddhamma):

1. Tứ chúng không tôn kính vâng thuận bậc Đạo Sư (Satthāri agāravā viharanti appatissā).

2. Tứ chúng không tôn kính vâng thuận Giáo pháp (Dhamme agāravā viharanti appatissā).

3. Tứ chúng không tôn kính vâng thuận Tăng chúng (Saṅghe agāravā viharanti appatissā).

4. Tứ chúng không tôn kính vâng thuận học giới (Sikkhāya agāravā viharanti appatissā).

5. Tứ chúng không tôn kính vâng thuận lẫn nhau (Aññamaññaṃ agāravā viharanti appatissā).

A.III.247

[315] Năm nguyên nhân chánh pháp vững trú (Ciraṭṭhitikasaddhamma):

1. Tứ chúng tôn kính vâng thuận bậc Đạo Sư (Satthāri sagāravā viharanti sappatissā).

2. Tứ chúng tôn kính vâng thuận Giáo pháp (Dhamme sagāravā viharanti sappatissā).

3. Tứ chúng tôn kính vâng thuận Tăng chúng (Saṅghe sagāravā viharanti sappatissā).

4. Tứ chúng tôn kính vâng thuận học giới (Sikkhāya sagāravā viharanti sappatissā).

5. Tứ chúng tôn kính vâng thuận lẫn nhau (Añ-ñamaññaṃ sagāravā viharanti sappatissā).

A.III.247

[316] Năm nguy hại của ác hạnh (Duccaritādīnava):

1. Tự mình chê trách mình (Attāpi attānaṃ upavadati).

2. Các bậc trí thẩm xét chỉ trích (Anuvicca viññū garahanti).

3. Tai tiếng đồn đãi (Pāpako kittisaddo abbhug-gacchati).

4. Lâm chung mê loạn (Sammuḷho kālaṃ karoti).

5. Sau khi thân hoại mạng chung sẽ sanh vào khổ cảnh (Kāyassa bhedā parammaraṇā duggatiṃ upapajjati).

A.I.58

[317] Năm lợi ích của thiện hạnh (Sucaritānisaṃsa):

1. Tự mình không chê trách mình (Attāpi attānaṃ na upavadati).

2. Các bậc trí thẩm xét khen ngợi (Anuvicca viññū pasaṃsanti).

3. Danh thơm tiếng tốt đồn đãi (Kālyāṇo kittisaddo abbhuggacchati).

4. Lâm chung không mê loạn (Asammūḷho kālaṃ karoti).

5. Sau khi thân hoại mạng chung sẽ sanh vào cõi vui (Kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ upa-pajjati).

A.I.58

[318] Năm sự bố thí hợp thời (Kāladāna):

1. Bố thí cho người mới đến (Āgantukassa dānaṃ deti), người cư sĩ hộ độ cúng dường đến một vị tỳ-kheo là khách ghé qua địa phương. Như vậy gọi là bố thí hợp thời.

2. Bố thí cho người sắp ra đi (Gamikassa dānaṃ deti), như có một vị tỳ-kheo sắp rời khỏi địa phương, cư sĩ hộ độ cúng dường vị ấy, gọi là bố thí hợp thời.

3. Bố thí đến người bệnh (Gilānassa dānaṃ deti), tại địa phương có vị tỳ-kheo đang bị bệnh, cư sĩ hộ độ cúng dường vị ấy, gọi là bố thí hợp thời.

4. Bố thí lúc nạn đói (Dubbhikkhe dānaṃ deti), trong thời kỳ vật thực khó tìm, cư sĩ hộ độ cúng dường các tỳ-kheo địa phương, gọi là bố thí hợp thời.

5. Dành ưu tiên cho các bậc giới hạnh những gì đầu mùa như trái cây mới có... (Yāni tāni navasas-sāni navaphalāni tāni paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭ-ṭhāpeti). Đó gọi là bố thí hợp thời.

Lời giải trên đây dựa theo kinh luật Đức Phật thuyết trong trường hợp có người làm phước đến các tỳ-kheo, bậc trí nên suy xét để hiểu trường hợp khác cũng được gọi là bố thí hợp thời.

A.III.41

[319] Năm cách bố thí của bậc chân nhân (Sappurisadāna):

1. Bố thí có tôn trọng (Sakkaccaṃ deti), là bố thí đến bậc tu hành thì cung kính, nếu bố thí đến người thường thì có lòng từ mẫn.

2. Bố thí có suy nghĩ (Cittīkatvā deti), là bố thí có suy xét đến nghiệp quả, hay có tư tiền, tư hiện và tư hậu.

3. Bố thí tự tay (Sahatthā deti) là bố thí bằng tài vật do chính mình làm ra, hay là đích thân bố thí, không ra lệnh cho ai làm.

4. Bố thí đồ không quăng bỏ (Anapaviddhaṃ deti), là bố thí vật mình đang dùng xài, không phải là vật thiu thối dư thừa.

5. Bố thí có nhìn tương lai (Āgamanadiṭṭhiko deti), tức là bố thí có mục đích để thành tựu, có nguyện vọng.

A.III.171.

[320] Năm cách bố thí của hạng phi chân nhân (Asappurisadāna):

1. Bố thí không tôn trọng (Asakkaccaṃ deti), là có thái độ khinh thường đối tượng thọ thí.

2. Bố thí không suy nghĩ (Acittākatvā deti), là thái độ bố thí thờ ơ, không quan tâm tới việc đang làm.

3. Bố thí không tự tay (Asahatthā deti), là bố thí chỉ bằng mệnh lệnh để người khác làm, không phải tự mình làm, hoặc bố thí bằng vật không phải do chính mình tạo nên.

4. Bố thí đồ quăng bỏ (Apaviddhaṃ deti), là cho những thứ mà mình dư thừa không dùng xài được nữa.

5. Bố thí không nhìn tương lai (Anāgamanadiṭ-ṭhiko deti), là bố thí không nhắm đến mục đích, không có nguyện vọng thành tựu.

A.III.171.

[321] Năm kết quả bố thí của bậc chân nhân (Sappurisadānavipāka):

1. Bố thí bằng niềm tin (Saddhāya dānaṃ deti), được quả tương lai giàu có và xinh đẹp khả ái.

2. Bố thí tôn trọng (Sakkaccaṃ dānaṃ deti), được quả tương lai giàu có và nhiều người qui phục.

3. Bố thí hợp thời (Kālena dānaṃ deti), được quả tương lai giàu có và các nhu cầu được đáp ứng đầy đủ đúng lúc.

4. Bố thí tâm không gượng ép (Anuggahitacitto dānaṃ deti), được quả tương lai giàu có và hưởng thụ với tâm thoải mái mãn nguyện.

5. Bố thí không tổn hại mình và người khác (Attānañca parañca anupahacca dānaṃ deti), được quả tương lai giàu có và giữ vững được tài sản, không bị phá sản bởi lửa, nước, vua, kẻ cướp, hay người thừa kế.

A.III.172

[322] Năm lợi hưởng do thí thực (Bhojanadānabhāgī):

Người bố thí vật thực (thức ăn) là đem lại cho người thọ thí lợi ích về tuổi thọ, dung sắc, an vui, sức lực và biện tài. Do đó thí chủ được lợi hưởng năm điều là

1. Hưởng tuổi thọ nhơn thiên (Āyussa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā).

2. Hưởng dung sắc nhơn thiên (Vaṇṇassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā).

3. Hưởng an vui nhơn thiên (Sukhassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā).

4. Hưởng sức lực nhơn thiên (Balassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā).

5. Hưởng biện tài nhơn thiên (Paṭibhāṇassa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā).

A.III.42

[323] Năm lợi ích của sự bố thí (Dānānisaṃsa):

1. Được nhiều người thương mến (Bahuno janassa piyo hoti manāpo).

2. Các bậc chân nhân thiện đức thân cận (Santo sappurisā bhajanti).

3. Danh thơm tiếng tốt loan truyền (Kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati).

4. Không đi lệch đạo đức người cư sĩ (Gihidhammā anapagato hoti).

5. Sau khi thân hoại mạng chung được sanh vào nhàn cảnh thiên giới (Kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati).

A.III.41

[324] Năm lợi ích của đức tin (Saddhānisaṃsa):

1. Các bậc thiện đức chân nhân thương tưởng người có niềm tin trước nhất (Santo sappurisā te saddhaññeva paṭhamaṃ anukampantā anukampanti).

2. Các bậc thiện đức chân nhân sẽ viếng thăm người có niềm tin trước nhất (Saddhaññeva paṭhamaṃ upasaṅkamantā upasaṅkamanti).

3. Các bậc thiện đức chân nhân sẽ thọ nhận của người có niềm tin trước nhất (Saddhasseva paṭhamaṃ paṭiggaṇhantā paṭiggaṇhanti).

4. Các bậc thiện đức chân nhân sẽ thuyết pháp cho người có niềm tin trước nhất (Saddhasseva paṭhamaṃ dhammaṃ desentā desenti).

5. Người có niềm tin sau khi thân hoại mạng chung sẽ sanh vào nhàn cảnh cõi trời (Saddho kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati).

A.III.42

[325] Năm lợi ích của sự kinh hành, việc đi tản bộ (Caṅkamānisaṃsa):

1. Có sự chịu đựng đường xa (Addhāna khamo hoti), đi đường xa không mệt mỏi.

2. Có sức chịu đựng bền chí (Padhānakhamo hoti), sức dẻo dai.

3. Ít đau bệnh (Appābādho hoti) nhờ hoạt động gân cốt.

4. Dễ tiêu hóa các thứ ăn uống nhai nếm (Asitaṃ pitaṃ khāyitaṃ sāyitaṃ sammāparināmaṃ gacchati).

5. Năm pháp định có thể chứng đạt và duy trì trong lúc kinh hành (Caṅkam' ādhigato samādhi ciraṭṭhitiko hoti).

A.III.29

[326] Năm lợi ích của sự nghe pháp (Dhammassavanānisaṃsa):

1. Nghe được điều chưa từng nghe (Assutaṃ suṇāti).

2. Thông suốt điều đã từng nghe (Sutaṃ pariyodapeti).

3. Đoạn trừ được nghi ngờ (Kaṅkhaṃ vihanati).

4. Cải chánh tri kiến (Diṭṭhī ujuṃ karoti).

5. Tâm được trong sáng (Cittam-assa pasīdati)

A.III.248

[327] Năm lợi ích của sự trì giới (Silānisansa):

1. Do nhân không dể duôi nên đạt được tài sản lớn (Appamādādhikaraṇaṃ mahantaṃ bhogakkhan-daṃ adhigacchati).

2. Danh thơm tiếng tốt đồn xa (Kaḷyāṇo kitti-saddo abbhuggacchati).

3. Đi đến bất cứ hội chúng nào cũng dạn dĩ ung dung (Yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati visārado amaṅkubhūto).

4. Chết không hôn mê (Asammūḷho kālaṃ karoti).

5. Sau khi thân hoại mạng chung sẽ sanh vào nhàn cảnh cõi trời (Kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati).

Ud.86

[328] Năm nguy hại cho người ác giới (Dussīlādīnavā):

1. Do nhân dể duôi nên hư hao tài sản (Pamādādhikaraṇaṃ mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati).

2. Tiếng xấu đồn đãi (Pāpako kittisaddo ab-bhuggacehati).

3. Đi đến hội chúng nào cũng sợ sệt hổ thẹn (Yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati avisārado maṅku-bhūto).

4. Chết bị hôn mê (Sammuḷho kālaṃ karoti).

5. Sau khi thân hoại mạng chung sẽ sanh vào khổ cảnh đọa xứ (Kāyassa bhedā parammaṇā apā- yaṃ duggatiṃ upapajjati).

Ud.85

[329] Năm định luật, pháp cố nhiên, qui luật tự nhiên (Niyāma):

1. Định luật về thời tiết (Utuniyāma), mùa mưa, nắng, nóng, lạnh là qui luật tự nhiên của vũ trụ, không ai làm khác lại được.

2. Định luật về chủng tử (Bīyaniyāma), giống chua, ngọt, cay, đắng là qui luật tự nhiên của thảo mộc, không ai làm khác được.

3. Định luật về tâm thức (Cittaniyāma), tâm sanh trụ diệt, từng sát na biết cảnh, đó là qui luật của danh uẩn, không thể làm khác được.

4. Định luật về nghiệp (Kammaniyāma), sự kiện có nguyên nhân sanh hậu quả, nhân tốt kết quả tốt, nhân xấu kết quả xấu, nghiệp báo ứng... Đó là qui luật tự nhiên, không thể làm khác.

5. Định luật về pháp (Dhammaniyāma), sự vận hành của pháp hữu vi, mỗi pháp có thực tính riêng biệt, được cấu tạo bởi nhiều duyên hệ... Đó là qui luật tự nhiên, không ai điều phối được.

DA.II.432, DhsA.272

[330] Năm điều không xác định (Avavaṭṭhāna):

1. Thọ mạng (Jīvita). Một kẻ phàm phu không thể định đoạt được mình sẽ sống bao lâu, tuổi thọ của mình phải là chừng nào.

2. Bệnh tật (Byādhi). Không thể định đoạt được là mình phải bệnh như thế này, đừng đau bệnh như thế kia, hoặc mình đừng bệnh gì hết.

3. Thời điểm (Kāla). Không thể định đoạt được rằng ta phải chết vào lúc này hay lúc kia, chết sáng hay chết trưa v.v...

4. Chỗ bỏ xác (Dehanikkhepana). Không thể định đoạt được rằng mình sẽ chết trong nhà hay ngoài đường, chết dưới nước hay trên mặt đất v.v...

5. Chỗ sanh (Gati). Không thể định đoạt được chỗ mình tái sanh sau khi chết là cõi này hay cõi kia.

Vism. 236

[331] Năm uẩn, ngũ uẩn (Pañcakkhandha), những tổng hợp tính chất của danh sắc, những thành phần tạo nên chúng sanh:

1. Sắc uẩn (Rūpakkhandha), nhóm vật chất, thuộc sắc pháp tiêu biểu là bốn đại (đất, nước, lửa, gió).

2. Thọ uẩn (Vedanākkhandha), nhóm cảm thọ như khổ, lạc, ưu, hỷ, xả, thành phần giúp tâm có cảm giác khi bắt cảnh. Thọ uẩn chính là tâm sở thọ trong 52 tâm sở.

3. Tưởng uẩn (Saññākkhandha), nhóm ký ức, tưởng tri đối tượng, thành phần giúp tâm nhận biết cảnh. Tưởng uẩn chính là tâm sở tưởng trong 52 tâm sở.

4. Hành uẩn (Saṅkhārakkhandha), nhóm danh pháp cấu tạo tính chất của tâm, có tốt có xấu. Hành uẩn là 50 tâm sở ngoài thọ và tưởng.

5. Thức uẩn (Viññāṇakkhandha), nhóm thức biết cảnh: nhãn thức, nhĩ thức v.v... Thức uẩn đây là 89 hoặc 121 tâm.

Ngũ uẩn phân theo danh sắc thì thọ, tưởng, hành, thức là danh, sắc uẩn là sắc.

Ngũ uẩn phân theo pháp chân đế thì thức uẩn là tâm, thọ, tưởng và hành uẩn là tâm sở, sắc uẩn là sắc pháp. Riêng níp-bàn chân đế là ngoại uẩn.

S.III.47; Vbh.1

[332] Năm cảm thọ (Vedanā), cảm giác của tâm khi xúc cảnh:

1. Lạc (Sukha), cảm giác thoải mái của thân. Thọ này đồng sanh thân thức thọ lạc.

2. Khổ (Dukkha), cảm giác khó chịu của thân, thọ này đồng sanh thân thức thọ khổ.

3. Hỷ (Somanassa), cảm giác vui thích của tâm. Thọ này đồng sanh với 62 tâm thọ hỷ.

4. Ưu (Domanassa), cảm giác bực phiền của tâm. Thọ này đồng sanh với 2 tâm thọ ưu.

5. Xả (Upekkhā), cảm giác thản nhiên của tâm. Thọ này đồng sanh với 55 tâm thọ xả.

Năm thọ này trong 22 quyền (Indriya), chúng là lạc quyền, khổ quyền, hỷ quyền, ưu quyền, và xả quyền.

S.IV.232; Vism. 461

[333] Năm thứ hỷ lạc (Pīti), phỉ lạc, sự no vui do thiền định sanh:

1. Tiểu hỷ (Khuddakā pīti), cảm giác an vui nhẹ nhàng như nổi lông ốc, chảy nước mắt v.v…

2. Đản hỷ (Khaṇikā pīti), cảm giác hưng phấn thoáng qua.

3. Ba hỷ (Okkantikā pīti), cảm giác hưng phấn dạt dào như sóng nước ập vào bờ.

4. Khinh hỷ (Ubbegās pīti), cảm giác vui lâng lâng như bay bổng.

5. Sẩm hỷ (Pharaṇā pīti), cảm giác vui tràn ngập toàn thân, sung mãn toàn thân.

Vism. 143

[334] Năm hạng Đạo Sư (Satthā), các bậc thầy lãnh đạo môn phái, hạng thầy phàm phu:

1. Có hạng thầy nhờ đệ tử bao che về giới hạnh (Satthā sāvakehi sīlato rakkhaṃ paccāsiṃsati).

2. Có hạng thầy nhờ đệ tử bao che về sự nuôi mạng (Satthā sāvakehi ājīvato rakkhaṃ paccāsiṃsati).

3. Có hạng thầy nhờ đệ tử bao che về sự thuyết pháp (Satthā sāvakehi dhammadesanato rakkhaṃ paccāsiṃsati).

4. Có hạng thầy nhờ đệ tử bao che về sự ứng đáp (Satthā sāvakehi veyyākaraṇato rakkhaṃ paccāsiṃsati).

5. Có hạng thầy nhờ đệ tử bao che về tri kiến (Satthā sāvakehi ñānadassanato rakkhaṃ paccāsiṃsati).

A.III.122.

[335] Năm hạng thánh Tư-đà-hàm (Sakadāgāmipuggala), cũng gọi là thánh Nhất lai:

1. Hạng chứng đắc trong cõi này và níp-bàn tại cõi này.

2. Hạng chứng đắc trong cõi này rồi sanh cõi trời và níp-bàn tại đấy.

3. Hạng chứng đắc trong cõi trời và níp-bàn tại cõi trời.

4. Hạng chứng đắc trong cõi trời rồi sanh xuống cõi này và níp-bàn tại đây.

5. Hạng chứng đắc tại cõi này, sanh lên cõi trời rồi sanh lại cõi này mới níp-bàn.

Sớ giải Paramatthamañjusā (Kh A .182), phân 5 hạng Nhất lai như vậy. Còn trong Pāli chánh tạng thì chỉ nói đến một hạng thứ năm.

Sớ giải Paramatthajotikā chỉ phân có 3 hạng Nhất lai là hạng chứng đắc trong cõi dục, hạng chứng đắc trong cõi sắc, hạng chứng đắc trong cõi vô sắc.

Ngoài ra, còn có chỗ phân thành 4 hạng, 12 hạng Nhất lai, nhưng ở đây không cần nêu ra.

[336] Năm hạng A-na-hàm (Anāgāmipuggala), cũng gọi là thánh Bất lai:

1. Trung bang níp-bàn (Antarāparinibbāyī), là hạng Bất lai sau khi sanh vào một trong năm cõi tịnh cư, đắc A-la-hán và viên tịch trong khoảng từ nửa đời trở lại dù tuổi thọ chưa hết.

2. Sanh bang níp-bàn (Upahaccaparinibbāyī) là hạng Bất lai sanh lên cõi tịnh cư, đến quá nửa đời, sắp mãn tuổi thọ mới đắc A-la-hán và viên tịch.

3. Vô hành bang níp-bàn (Asaṅkhāraparinibbāyī) là hạng Bất lai không cần ráng sức nỗ lực cũng đắc A-la-hán dễ dàng.

4. Hữu hành bang níp-bàn (Sasaṅkhāraparinibbāyī), là hạng Bất lai phải cần ráng sức nỗ lực mới đắc A-la-hán và viên tịch.

5. Thượng lưu sắc cứu cánh (Uddhaṃsotāka-niṭṭhagāmī), là hạng Bất lai sanh tuần tự qua năm cõi tịnh cư, đến cõi sắc cứu cánh tột cùng mới đắc A-la-hán và viên tịch.

A.I.233; A.IV.14,70,380; A.V.120; Pug.16.

[337] Năm hạng A-la-hán (Arahantapuggala), cũng gọi là bậc Ưng cúng:

1. Bậc tuệ giải thoát (Paññāvimutti), là hạng A-la-hán chỉ có tuệ quán đoạn trừ phiền não chứ không có chứng thiền hiệp thế. Còn được gọi là bậc Can Quán (Sukkhavipassako). Xem [255].

2. Bậc câu phần giải thoát (Ubhatobhāgavi-mutta), là hạng A-la-hán chứng đắc cả hai phần giải thoát là tâm giải thoát và tuệ giải thoát.

3. Bậc tam minh (Tevijja). Xem [255].

4. Bậc lục thông (Chaḷabhiññā). Xem [255].

5. Bậc đắc tuệ phân tích (Paṭisambhidappatto). Xem [255].

Thật ra hai bậc Tam minh và Lục thông cũng đắc được Tâm giải thoát và Tuệ giải thoát, như bậc Câu phần giải thoát (2), nhưng ở đây phân ra ba bậc: Bậc câu phần giải thoát, bậc Tam minh và bậc Lục thông vì bậc tam minh là có minh hiệp thế, bậc lục thông là có thông hiệp thế; còn bậc Câu phần giải thoát thì không hẳn có minh và thông hiệp thế.

Riêng về bậc đắc tuệ phân tích, dù không như bậc Câu phần giải thoát, nhưng lại đặc biệt hơn bậc Tuệ giải thoát vì là bậc thuần thục bốn tuệ đạt thông với các yếu tố học, nghe và thẩm nghiệm.

Vism. 710

CHƯƠNG PHÁP SÁU CHI

[338] Sáu pháp đa tác dụng (Bahukārā dhammā):

Đây là sáu khả niệm pháp (Sāraṇīyadhamma) cũng gọi là pháp hòa kính, pháp thương tưởng, pháp tạo hòa hợp:

1. Thân nghiệp từ (Mettākāyakamma), sống hành động đối với các bạn đồng phạm hạnh, an trú với tâm từ không hận không sân, dù trước mặt hay sau lưng.

2. Khẩu nghiệp từ (Mettāvacīkamma), có lời nói đối với các bạn đồng phạm hạnh, an trú với tâm từ không hận không sân, dù trước mặt hay sau lưng.

3. Ý nghiệp từ (Mettāmanokamma), có ý nghĩ đối với các bạn đồng phạm hạnh, an trú với tâm từ không hận không sân, dù trước mặt hay sau lưng.

4. Cộng hưởng lợi lộc (Sādhāraṇabhogī), khi có những lợi lộc phát sanh hợp pháp, dù ít hay nhiều, cũng chia sớt cho các bạn đồng phạm hạnh cùng hưởng.

5. Có giới Sa-môn (Sīlasāmaññatā), sống với các bạn đồng tu được thành tựu giới cao thượng đúng theo Sa-môn hạnh, có giới không bị lấm nhơ bể vụn .

6. Có tri kiến Sa-môn (Diṭṭhisāmaññatā), sống với các bạn đồng tu được thành tựu tri kiến cao thượng đúng theo Sa môn hạnh, loại tri kiến bậc thánh, có khả năng đưa đến giải thoát diệt tận khổ đau.

Sáu khả niệm pháp này còn gọi là pháp tạo thân ái (Piyakaraṇa), pháp tạo tương kính (Garukaraṇa), pháp đưa đến đoàn kết, vô tranh, hòa hợp, thống nhất trí (Saṅgah' āvivādāsamaggī - ekabhava-saṃvattanadhamma).

D.III.281; A.III.280.

[339] Sáu pháp cần tu tập (Bhāvetabbā dhammā):

Đây là sáu tùy niệm xứ (Anussatiṭṭhānāni):

1. Niệm Phật (Buddhānussati), suy niệm mười hồng danh của Đức Phật, như "Ưng cúng, Chánh biến tri, Minh hạnh túc... ".

2. Niệm Pháp (Dhammānussati), suy niệm sáu ân đức của Giáo pháp, như là "Pháp được Thế Tôn khéo thuyết, thiết thực hiện tại..."

3. Niệm Tăng (Saṅghānussati), suy niệm chín ân đức Tăng, như là "Tăng đệ tử Thế Tôn là thiện hạnh, trực hạnh..."

4. Niệm Giới (Sīlānussati), suy niệm tính lợi ích của giới hạnh rồi quán xét đến giới thanh tịnh không tỳ vết của mình.

5. Niệm Thí (Cāgānussati), suy niệm đặc tính của sự bố thí mà mình đã làm, tức là đức tính vô tham, không bỏn xẻn... rồi quán xét hạnh bố thí ấy là lợi lạc cho ta, làm cho tâm ta không ô nhiễm v.v...

6. Niệm Thiên (Devānussati), suy niệm những đức tính tạo sanh làm thân chư thiên như: Tín, giới, thí, văn, tuệ rồi quán xét những đặc tính đó có nơi mình để hoan hỷ.

D.III.280; A.III.284.

[340] Sáu pháp cần biến tri (Pariññeyyā dhammā):

Đây là sáu nội xứ (Ajjhatikāyatana), sáu giác quan để nhận thức đối tượng:

1. Nhãn xứ (Cakkhvāyatana), là mắt hay thần kinh nhãn, giác quan nhìn cảnh sắc.

2. Nhĩ xứ (Sotāyatana), là tai hay thần kinh nhĩ, giác quan nghe tiếng.

3. Tỷ xứ (Ghānayatana), là mũi hay thần kinh tỷ, giác quan ngửi mùi.

4. Thiệt xứ (Jivhāyatana), là lưỡi hay thần kinh thiệt, giác quan nếm vị.

5. Thân xứ (Kāyāyatana), là thần kinh thân, giác quan xúc chạm vật thể.

6. Ý xứ (Mānāyatana), là tâm thức, giác quan suy nghĩ, nhận thức.

Sáu nội xứ, có chỗ dịch là lục nhập hay lục căn (Saḷāyatana); cũng được gọi là quyền (indriya) như nhãn quyền, nhĩ quyền, tỷ quyền, thiệt quyền, thân quyền, ý quyền. Vì sáu giác quan này có chức năng đặc biệt .

D.III.243; M.III.216; Vbh.70.

[341] Sáu pháp cần được đoạn trừ (Pahātabbā dhammā):

Đây là sáu ái thân (Taṇhākāya), sự tham muốn đối với nội thân hay ngoại thân qua sáu cảnh:

1. Ái sắc (Rūpataṇhā), tham luyến đối với sắc tự thân hay sắc ngoại thân.

2. Ái thinh (Saddataṇhā), tham luyến đối với tiếng tự thân hay ngoại thân.

3. Ái hương (Gandhataṇhā), tham luyến đối với mùi tự thân hay ngoại thân.

4. Ái vị (Rasataṇhā), tham luyến đối với vị tự thân hay ngoại thân.

5. Ái xúc (Phoṭṭhabbataṇhā), tham luyến đối với xúc tự thân hay ngoại thân.

6. Ái pháp (Dhammataṇhā), tham luyến đối với tính chất hoặc tính tình tự thân hay ngoại thân.

D. III. 244, 280; S.II.3; Vbh.102.

[342] Sáu pháp thuộc phần hạ liệt (Hānabhāgiyā dhammā):

Đây là sáu pháp bất kính (Agāravatā):

1. Bất kính Đạo Sư (Satthari agāravatā), không cung kính Đức Phật.

2. Bất kính Giáo pháp (Dhamme agāravatā), không cung kính lời dạy của Đức Phật.

3. Bất kính Tăng chúng (Saṅghe agāravatā), không cung kính chư tỳ-kheo đệ tử Phật.

4. Bất kính học giới (Sikkhāya agāravatā), không kính trọng pháp môn học tập và hành trì.

5. Bất kính hạnh chuyên (Appamāde agāravatā) không quí trọng sự nỗ lực chuyên cần.

6. Bất kính tiếp đãi (Paṭisanthāre agāravatā), không trân trọng việc tiếp đãi xã giao.

D.III.244,280.

[343] Sáu pháp thuộc phần thù thắng (Visesabhāgiyā dhammā):

Đây là sáu pháp kính trọng (Gāravatā):

1. Kính trọng Đạo Sư (Satthugāravatā), là kính trọng Đức Phật.

2. Kính trọng Giáo pháp (Dhammagāravatā), là kính trọng lời dạy của Đức Phật.

3. Kính trọng Tăng chúng (Saṅghagāravatā), là kính trọng chư tỳ-kheo đệ tử Phật.

4. Kính trọng học giới (Sikkhāgāravatā), là kính trọng pháp môn học tập và hành trì.

5. Kính trọng hạnh chuyên (Appamādagāravatā), là quí trọng sự chuyên cần nỗ lực không dể duôi.

6. Kính trọng tiếp đãi (Paṭisanthāragāravatā), là trân trọng việc tiếp đãi xã giao.

D.III.244,280; A.III.330.

[344] Sáu pháp khó thể nhập (Duppaṭivij-jhā dhammā):

Đây là sáu xuất ly giới (Nissāraṇīyā dhātuyo):

1. Xuất ly sân hận là từ tâm giải thoát (Nissa-raṇaṃ vyāpādassa yadidaṃ mettā cetovimutti).

2. Xuất ly não hại là bi tâm giải thoát (Nis-saraṇaṃ vihesāya yadidaṃ karuṇā cetovimutti).

3. Xuất ly tỵ hiềm là hỷ tâm giải thoát (Nis-saraṇaṃ aratiyā yadidaṃ muditā cetovimutti),

4. Xuất ly tham nhiễm là xả tâm giải thoát (Nissaraṇaṃ rāgassa yadidaṃ upekkhā cetovimutti).

5. Xuất ly nhất thiết tướng là vô tướng giải thoát (Nissaraṇaṃ sabbanimittānaṃ yadidaṃ animittā cetovimutti).

6. Xuất ly mũi tên nghi hoặc là trừ mạn ngã sở (Nissaraṇaṃ vicikicchākathaṅkathāsallassa yadidaṃ asmītimāna-samugghāto).

Sáu xuất ly giới này là sáu sự kiện khó quán triệt và khó tu chứng nên gọi là sáu pháp khó thể nhập.

D.III. 247, 280.

[345] Sáu pháp cần sanh khởi (Uppādetabbā dhammā):

Đây là sáu pháp hằng trú (Satatavihārā):

1. Khi thấy sắc, an trú xả chánh niệm tỉnh giác (Rūpaṃ disvā upekkhako viharati sato sampajāno).

2. Khi nghe tiếng, an trú xả chánh niệm tỉnh giác (Saddaṃ sutvā upekkhako viharati sato sampajāno).

3. Khi ngửi mùi, an trú xả chánh niệm tỉnh giác (Gandhaṃ ghāyitvā upekkhako viharati sato sampajāno).

4. Khi nếm vị, an trú xả chánh niệm tỉnh giác (Rasaṃ sāyitvā upekkhako viharati sato sampajāno).

5. Khi xúc chạm, an trú xả chánh niệm tỉnh giác (Phoṭṭhabbaṃ phusitvā upekkhako viharati sato sampajāno).

6. Khi thức tri cảnh pháp, an trú xả chánh niệm tỉnh giác (Dhammaṃ viññāya upekkhako viharati sato sampajāno).

D. III.250,281.

[346] Sáu pháp cần thắng tri (Abhiññeyyā-dhammā):

Đây là sáu điều cao thượng (Anuttariya):

1. Thấy cao thượng (Dassanānuttariya), tức là sự thấy sự gặp như thế nào làm cho thiện pháp chưa sanh được sanh khởi, làm cho thiện pháp đã sanh được tăng trưởng, như gặp Đức Phật hay gặp các vị đệ tử chân chính của Phật.

2. Nghe cao thượng (Savanānuttariya), tức là sự nghe những gì làm cho thiện pháp sanh khởi và tăng trưởng, như là nghe được pháp của Đức Phật và đệ tử Ngài thuyết.

3. Đắc cao thượng (Lābhānuttariya), tức là có được cái gì mà làm cho thiện pháp sanh khởi và tăng trưởng, như có được bảy tài sản thánh nhân (tín, giới, tàm, quý, văn, thí và tuệ).

4. Học cao thượng (Sikkhānuttariya), là học tập điều gì mà làm cho thiện pháp sanh khởi và tăng trưởng; như là học tập về tăng thượng giới, tăng thượng tâm và tăng thượng tuệ.

5. Phụng sự cao thượng (Pāricariyānuttariya), là phụng sự thế nào làm cho thiện pháp sanh khởi và tăng trưởng, như phụng sự tam bảo, phụng sự lý tưởng, đem lợi ích chính mình và tha nhân.

6. Niệm cao thượng (Anussatānuttariya), là thường suy niệm điều gì mà làm cho thiện pháp sanh khởi và tăng trưởng, như niệm Phật, niệm pháp, niệm tăng, niệm thí, niệm giới, niệm thiên.

Sáu điều này gọi là cao thượng vì khi thực hiện đúng sẽ dẫn đến an tịnh, lạc trú, và thành tựu lợi ích lớn như thành tựu phước báu, thành tựu giải thoát...

D.III.250,281, A.III.284.326,452.

[347] Sáu pháp cần tác chứng (Sacchikātabbā dhammā):

Đây là sáu thần thông hay lục thông (Chaḷabhiññā):

1. Biến hóa thông (Iddhividhi), thần thông làm được điều phi thường như thăng thiên độn thổ, đi trên nước, đi xuyên vách đá, hiện ra các vật v.v...

2. Thiên nhĩ thông (Dibbasota), thần thông nghe được những âm thanh đặc biệt như tiếng nói chư thiên, tiếng nói ở xa...

3. Tha tâm thông (Cetopariyañāṇa), thần thông biết được hiểu được tâm người khác khi họ chỉ khởi tư tưởng chưa nói ra.

4. Túc mạng thông (Pubbenivāsānussati), thần thông biết được đời sống quá khứ của mình, biết tiền kiếp của mình.

5. Thiên nhãn thông (Dibbacakkhu), thần thông thấy được đời sống chúng sanh, thấy được thân tướng sắc tế của loài hóa sanh, thấy được duyên nghiệp dắt dẫn loài hữu tình sinh tử. Thiên nhãn thông cũng còn gọi là sanh tử thông (Cutūpapātaññāṇa).

6. Lậu tận thông (Āsavakkhayañāṇa), thắng trí đoạn trừ được lậu hoặc phiền não chứng quả A-la-hán.

Năm loại thần thông đầu là thông hiệp thế, thần thông thứ sáu là thông siêu thế.

D.III.281; A.III.280.

[348] Sáu cửa suy vong (Apāyamukha), ngõ đi dẫn đến tai hại và tiêu hao tài sản:

1. Say sưa rượu chè (Surāmerayamajjapamā daṭṭhānānuyogo). Say sưa có sáu điều nguy là tài sản tiêu hao, gây sự tranh cãi, phát sanh bệnh tật, đánh mất danh dự, lõa lồ trâng tráo, trí tuệ suy giảm.

2. Du hành đường phố phi thời (Vikālavisikhācariyānuyogo). Đi chơi đêm có sáu điều nguy là không giữ được mình, không giữ được vợ con, không giữ được tài sản, dễ bị tình nghi, thành nạn nhân tin đồn, chuốc lấy ưu phiền.

3. La cà chốn du hí (Samajjhābhicaraṇaṃ). Đến hí trường có năm đều nguy là công việc đình trệ, thối thất siêng năng, mất nhiều thời gian, hao tốn tiền của, bận rộn tâm tìm chỗ vũ nhạc ca hát.

4. Đam mê cờ bạc. (Jūtappamādaṭṭhānānuyogo). Cờ bạc có sáu điều nguy là thắng sinh thù oán, thua bị khổ đau, tài sản bị tổn thất, lời nói không hiệu lực, bạn bè khinh miệt , người đời không dám gả cưới.

5. Giao du ác hữu (Pāpamittānuyogo). Chơi bạn xấu có sáu điều nguy là ảnh hưởng thói cờ bạc, ảnh hưởng thói điếm đàng, ảnh hưởng thói rượu chè, ảnh hưởng thói gian xảo, ảnh hưởng thói lường gạt, ảnh hưởng thói côn đồ.

6. Quen biếng nhác (Ālassānuyogo). Tính lười biếng làm cho không thu hoạch tài sản hoặc tiêu hao tài sản vì thối thác làm việc với sáu lý do là nghĩ rằng lạnh quá, nóng quá, sớm quá, trễ quá, đói quá, no quá.

D.III.182.184.

[349] Sáu tội nghiêm trọng (Abhiṭhāna):

1. Giết cha (Pitughāta)

2. Giết mẹ (Mātughāta)

3. Giết vị thánh A-la-hán (Arahantaghāta)

4. Làm chảy máu thân Phật (Lohituppāda)

5. Chia rẽ Tăng (Saṅghabheda).

6. Xu hướng ngoại đạo (Aññasatthuddesa)

Sáu tội nghiêm trọng này bậc thánh từ Tu-đà-huờn tuyệt đối không vi phạm, nên đây còn gọi là điều bất khả thi của bậc thánh (Abhabbaṭhāna).

A.III.439; Kh.VI.10; Sn.231.

[350] Sáu gốc luận tranh (Vivādamūla) nguyên nhân sanh ra tranh luận:

1. Sân hận (Kodha)

2. Gièm pha (Makkha)

3. Ganh tỵ (Issā)

4. Dối trá (Sātheyya)

5. Ác dục, ham muốn xấu xa (Pāpicchatā)

6. Cố chấp tư kiến (Sandiṭṭhiparāmāsitā).

Vbh.991

[351] Sáu trở ngại việc tu quán tứ niệm xứ (Anupassanābhabbā):

1. Ưa thích công việc (Kammārāmataṃ)

2. Ưa thích nói chuyện (Bhassārāmataṃ)

3. Ưa thích ngủ nghỉ (Middārāmataṃ)

4. Ưa thích hội họp (Saṅgaṇikārāmataṃ)

5. Không phòng hộ các căn (Indriyesu agutta-dvārataṃ), là không thu thúc sáu căn như mắt, tai...

6. Không tiết độ ẩm thực (Bhojane amattaññu- taṃ).

A.III.449, 450.

[352] Sáu pháp thối quá (Parihāniyā):

1. Thích công việc (Kammārāmatā)

2. Thích nói chuyện (Bhassārāmatā)

3. Thích ngủ nghỉ (Middārāmatā)

4. Thích hội họp (Saṅgaṇikārāmatā)

5. Thích chung chạ (Saṃsaggārāmatā)

6. Thích trì hoãn (Papañcārāmatā).

Vbh.996

[353] Sáu pháp thối quá khác (Parihāniyā):

1. Thích công việc (Kammārāmatā)

2. Thích nói chuyện (Bhassārāmatā)

3. Thích ngủ nghỉ (Middārāmatā)

4. Thích hội họp (Saṅgaṇikārāmatā)

5. Tánh khó dạy (Dovacassatā)

6. Có bạn xấu (Pāpamittatā).

Vbh.997.

[354] Sáu ân đức pháp, đức tính của giáo pháp (Dhammaguṇa):

1. Giáo pháp được đức Thế Tôn khéo thuyết (Svākkhāto bhagavatā dhammo), nghĩa là giáo pháp mà Đức Phật đã thuyết có văn nghĩa cụ túc, toàn hảo không mâu thuẫn.

2. Thiết thực hiện tại (Sandiṭṭhiko), là Phật pháp luôn luôn được thấy rõ lợi ích khi người thực hành theo, Phật pháp khi được người thực hành sẽ mang lại hiệu quả ngay trong hiện tại, không chờ đến tương lai.

3. Vượt ngoài thời gian (Akāliko), nghĩa là giáo pháp không bị tùy thuộc vào thời gian, không bị giới hạn bởi thời gian, không có sự lỗi thời, tức là khi thực hành đúng thì chứng đắc Đạo quả tức thì.

4. Đến mà thấy (Ehipassiko), giáo pháp là chân lý, có đi đến mới thấy và đến với giáo pháp là để thấy chân lý, chớ không phải đến để tin chờ sự cứu rỗi.

5. Hướng thượng (Opanayiko), giáo pháp có mục đích giải thoát, dẫn dắt người thực hành đạt đến mục đích ấy, giáo pháp này không phải là triết lý suông.

6. Cần được người trí tự chứng (Paccattaṃ veditabbo viññūhi), giáo pháp này phải do người có trí tuệ tự mình thực chứng, chớ không ỷ lại vào tha lực.

Trong sáu ân đức pháp, ân đức thứ nhất là nói đến pháp học, năm ân đức sau là nói đến pháp hành; có chỗ giải thích rằng năm đức tính sau là nói đến đặc tính của pháp siêu thế.

M.I.37; A.III.285.

[355] Sáu phương hướng (Disā), sáu hướng ám chỉ sáu hạng người mình phải đối xử tốt theo bổn phận:

1. Hướng đông (Puratthimā disā) ám chỉ cha mẹ.

2. Hướng nam (Dakkhiṇā disā) ám chỉ thầy dạy.

3. Hướng tây (Pacchimā disā) ám chỉ vợ chồng.

4. Hướng bắc (Uttarā disā) ám chỉ bạn bè.

5. Hướng trên (Uparimā disā) ám chỉ Sa môn tu sĩ.

6. Hướng dưới (Heṭṭhimā disā) ám chỉ người giúp việc.

Người cư sĩ lễ bái sáu phương không bằng sống thực hành tròn bổn phận đối với mọi người. Ở đây Đức Phật dạy các cư sĩ làm bổn phận đối với sáu phương như sau:

1. Hướng đông - Đối với cha mẹ, làm con có năm bổn phận:

a) Nuôi dưỡng cha mẹ

b) Làm việc thay cha mẹ

c) Duy trì truyền thống gia đình

d) Bảo quản tài sản thừa tự

e) Khi cha mẹ chết, làm phước hồi hướng.

Phận làm cha mẹ cũng phải đối xử với con theo năm điều:

a) Ngăn chặn con làm điều ác

b) Khuyến khích con làm điều thiện

c) Cho con học nghề nghiệp

d) Lập gia thất cho con xứng đáng

e) Đúng thời giao của thừa tự cho con.

2. Hướng nam - Đối với thầy dạy, phận làm học trò có năm điều:

a) Tiếp rước lễ phép

b) Hầu hạ kính cẩn

c) Ngoan ngoãn vâng lời

d) Tự thân phục dịch

e) Học tập ngiêm túc

Phận làm thầy cũng phải đối xử với học trò theo năm điều:

a) Khéo huấn luyện

b) Khéo dạy bảo

c) Dạy hết nghề

d) Khen học trò trước các bạn đồng liêu

e) Bảo bọc trong mọi mặt.

3. Hướng Tây - Phận làm chồng đối với vợ có năm điều:

a) Tôn trọng vợ

b) Không khinh rẻ vợ

c) Không ngoại tình

d) Giao quyền nội trợ

e) Tặng đồ trang sức.

Phận làm vợ đối với chồng cũng có năm điều:

a) Sắp đặt việc nhà vén khéo

b) Đối xử tốt với bà con hai họ

c) Không ngoại tình

d) Gìn giữ tài sản của chồng

e) Thành thạo siêng năng trong mọi việc.

4. Hướng Bắc - Phận làm chủ gia đối với bạn bè có năm điều:

a) Biếu tặng

b) Ái ngữ

c) Lợi hành

d) Bình đẳng

e) Thành thật .

Phận là bạn bè đối xử với chủ gia cũng có năm điều:

a) Bảo vệ lúc chủ gia sơ suất

b) Giữ gìn tài sản cho lúc phóng túng

c) Làm chỗ nương khi có sợ hãi

d) Khi hoạn nạn không bỏ nhau

e) Tôn trọng thân quyến của chủ gia.

5. Hướng trên - Phận là cư sĩ đối với hạng Sa-môn tu sĩ nên hành năm điều:

a) Có hành vi bằng từ tâm

b) Có lời nói bằng từ tâm

c) Có ý nghĩ bằng từ tâm

d) Mở rộng cửa đón tiếp

e) Dâng hiến vật chất.

Các tu sĩ cũng nên thương tưởng cư sĩ theo sáu điều

a) Ngăn chặn làm ác

b) Hướng dẫn làm thiện

c) Thương tưởng với ý tốt

d) Nói cho nghe điều chưa được nghe

e) Giải rõ điều họ đã nghe

f) Chỉ vạch con đường cõi trời.

6. Hướng dưới - Phận làm chủ nhân phải đối xử với người giúp việc, tôi tớ theo năm điều:

a) Cắt đặt công việc vừa theo sức

b) Ban phát vật thực và tiền công.

c) Săn sóc lúc bệnh hoạn

d) Chia sẻ món ngon lạ

e) Có dịp cho nghỉ ngơi.

Phận người giúp việc phải đối xử với chủ nhân theo năm điều:

a) Thức dậy trước chủ

b) Ngủ nghỉ sau chủ

c) Chỉ lấy vật được cho

d) Làm việc kỹ lưỡng khéo léo

e) Đem tiếng thơm cho chủ.

Đây là những điều Đức Phật đã dạy trong kinh Siṅgālovadasutta, dạy cho người cư sĩ. Nếu người tại gia hành đúng theo cách lễ bái lục phương như vậy hằng được che chở, được an ổn và thoát khỏi mọi sự lo âu phiền muộn.

D.III. 189-192.

[356] Sáu cá tính (Carita, cariyā), khuynh hướng nội tâm cá biệt của mỗi chúng sanh:

1. Tính ái (Rāgacarita), có khuynh hướng tham luyến, ái nhiễm. Người tính ái nên tu tập theo đề mục thích hợp để khắc phục là quán tử thi (asubha - bất mỹ) và niệm thể trược (kāyagatāsati - thân hành niệm).

2. Tính sân (Dosacarita), có khuynh hướng nóng nảy, dễ bực mình, dễ bất bình. Đề mục thích ứng để tu tập khắc phục là hành bốn phạm trú (brahmavihāra) và màu biến xứ (vaṇṇakasiṇa).

3. Tính si (Mohacarita), có khuynh hướng mê muội, tối dạ, ngu mê. Đề mục thích ứng để tu tập khắc phục là niệm hơi thở (ānāpānasati) và nên bổ khuyết bằng việc học hỏi, nghe pháp, đàm luận pháp, và sống với thầy.

4. Tính tín (Saddhācarita), có khuynh hướng nhẹ dạ cả tin, thích sùng bái, dễ chấp nhận. Đối với người có cá tính này nên tu tập sáu pháp tùy niệm (anussati) và cần phải có trí cân nhắc niềm tin để hướng đến tốt đẹp.

5. Tính trí (Buddhacarita, ñāṇacarita), có khuynh hướng sáng suốt, suy xét nhạy bén, thích tìm hiểu. Đối với người cá tính này nên tu tập đề mục thích ứng để phát huy trí tuệ chân chánh, là quán tam tướng phổ cập (sammasanānupassanā), niệm sự chết (maraṇānus-sati), niệm tịch tịnh (upasamānus-sati), phân định bốn chất (catudhātuvavatthāna) và tưởng nhờm gớm trong vật thực (āhāre paṭikkūla-saññā).

6. Tính tầm (Vitakkacārita), có khuynh hướng nghĩ ngợi, giao động, lơ đễnh. Đối với người cá tính này nên sửa trị bằng cách hạn chế cảnh là tu tập đề mục nhập xuất tức niệm (ānāpānānussati - niệm hơi thở), hoặc đề mục biến xứ (kasiṇa).

Các loại đề mục đã nói đây xin xem [493] Bốn mươi nghiệp xứ.

Nd 359, 453; Nd2 138; Vism 101.

[357] Sáu căn nguyên tạo nghiệp (Kammanidāna):

1. Tham (Lobha), khuynh hướng ái nhiễm, thuộc bất thiện.

2. Sân (Dosa), khuynh hướng chống đối, thuộc bất thiện.

3. Si (Moha), khuynh hướng lầm lạc, thuộc bất thiện.

4. Vô tham (Alobha), khuynh hướng vô nhiễm, thuộc thiện.

5. Vô sân (Adosa), khuynh hướng không bức xúc, thuộc thiện.

6. Vô si (Amoha), khuynh hướng trí tuệ, nhận thức sáng suốt, thuộc thiện.

Nghiệp làm từ nguồn gốc tham, sân, si sẽ cảm thọ quả dị thục hiện báo, sanh báo và hậu báo mãi mãi không chấm dứt.

Riêng về nghiệp làm từ căn vô tham, vô sân và vô si thì dù cũng có cảm thọ quả dị thục hiện báo, sanh báo và hậu báo nhưng sẽ có lúc kết thúc bởi tính cách ly tham, ly sân và ly si.

A.I.134

[358] Sáu thiên giới (Sagga), 6 cõi trời dục giới, cõi của các chư thiên hưởng phước:

1. Cõi Tứ Thiên Vương (Cātumahārājikā), là cõi của bốn vị trời hộ trì thế gian: đức Dhataraṭṭha, vua loài Càn Thát Bà (Ganthabba), ngự trị hướng Đông; đức Virulhaka, vua loài Cưu Bàn Trà Kumbhaṇḍa, ngự trị hướng Nam; đức Virūpakkha, vua loài rồng rắn (Nāga), ngự trị hướng Tây; đức Kuvera hay Vessa-vana, vua loài Dạ xoa Yakkha, ngự trị hướng Bắc.

2. Cõi Đao lợi (Tāvatiṃsa), cõi của ba muơi ba vị trời Đế thích, thay nhau ở ngôi vị chúa chư thiên.

3. Cõi Dạ ma (Yāmā), cõi của chư thiên ly khổ, nơi đức Suyāma ngự trị.

4. Cõi Đâu suất (Tusita), cõi của chư thiên sung túc tài sản; nơi đức Santusita ngự trị. Đây là cõi sanh của vị bồ tát trước khi giáng trần thành Phật; cũng là nơi tái sanh của Phật mẫu (mẹ của Phật) sau khi băng hà lúc đã thọ sanh Bồ tát kiếp chót.

5. Cõi Hóa lạc thiên (Nimmāmarati), cõi của các vị trời tự hóa hiện dục lạc hưởng thụ; là nơi đức Sunimmita ngự trị.

6. Cõi Tha hóa tự tại (Paranimmitavasavattī), cõi của các vị trời hưởng thiên lạc do chư thiên khác hóa hiện cho; là nơi đức Vasavattī, cũng gọi là Ma vương, ngự trị.

Các ý nghĩa giảng giải trên đây xuất xứ từ các bộ chú giải như Abhidhammatthavibhāvinī. Xem thêm [489] ba mươi mốt cõi.

S.V. 423: Comp. 138.

[359] Sáu kỳ kết tập kinh điển (Dhammasaṅgīti):

1. Kỳ kết tập thứ nhất (Paṭhamasaṅgāyanā) diễn ra sau khi Đức Phật viên tịch 3 tháng, tại thạch động Sattapanni gần thành Rājagaha xứ Māgadha, có 500 vị A-la-hán do trưởng lão Mahākassapa chủ trì kết tập; thời gian kết tập là 7 tháng và chỉ kết tập bằng cách khẩu truyền. Kỳ kết tập này được vua Ajātasattu ủng hộ.

2. Kỳ kết tập thứ hai (Dutiyasaṅgāyanā) vào thời điểm 100 năm sau khi Đức Phật viên tịch, tại chùa Vālikārama gần thành Vesāli xứ Vajjī, có 700 vị A-la-hán do trưởng lão Yasakākaṇḍakaputta chủ trì kết tập, thời gian kết tập là 8 tháng và cũng chỉ kết tập bằng cách khẩu truyền. Kỳ kết tập này được vua Kālāsoka ủng hộ.

3. Kỳ kết tập thứ ba (Tatiyasaṅgāyanā) vào thời điểm Phật lịch 235, tại chùa Asokārāma xứ Pāṭali-putta, có 1000 vị A-la-hán do trưởng lão Moggalliputta-tissa chủ trì kết tập; thời gian kết tập là 9 tháng và cũng chỉ kết tập bằng cách khẩu truyền. Kỳ kết tập này được vua Asoka ủng hộ.

4. Kỳ kết tập thứ tư (Catutthasaṅgāyanā) vào thời điểm Phật lịch 450, tại thạch động Ālokaleṇa vùng Matulajanapada xứ Srilaṅkā, có 1000 vị A-la-hán do trưởng lão Mahādhammarakkhita chủ trì kết tập; thời gian kết tập là một năm và đây là lần kết tập đầu tiên ghi chép bằng chữ viết trên lá buông. Kỳ kết tập này được vua Vaṭṭagāminī Abhaya ủng hộ.

5. Kỳ kết tập thứ năm (Pañcamasaṅgāyanā) vào thời điểm Phật lịch 2404, tại kinh đô Mandalay xứ Myanmar, có 2400 vị tỳ-kheo làu thông uyên bác tam tạng do trưởng lão Bhaddanta Jagara chủ trì kết tập. Kỳ kết tập này trải qua 11 năm mới hoàn thành vì tam tạng được khắc trên 719 tấm bia đá. Kỳ thứ năm này được vua Mindon xứ Myamar ủng hộ.

6. Kỳ kết tập thứ sáu (Chaṭṭhasaṅgāyanā) vào thời điểm Phật lịch 2498 tại thạch động nhân tạo Lokasāma, thủ đô Yangoon xứ Myanmar, có 2500 vị tỳ-kheo thông hiểu tam tạng và chú giải, do trưởng lão Revata chủ trì, kỳ kết tập này kéo dài 2 năm, các ngài làm công việc so sánh đối chiếu các bộ Tam tạng Pāli và chú giải đã có để tu chỉnh làm thành bộ tam tạng và chú giải chuẩn mực các nước Phật giáo hệ phái Theravāda. Kỳ kết tập này được sự bảo trợ của chính phủ Myanmar, đứng đầu là Thủ tướng U Nu.

Theo bộ Janakālamālī.

[360] Sáu ngoại xứ (Bāhirāyatana):

1. Sắc xứ (Rūpāyatana), cảnh sắc, đối tượng của mắt.

2. Thinh xứ (Saddāyatana), cảnh thinh, đối tượng của tai.

3. Khí xứ (Gandhāyatana), cảnh khí, đối tượng của mũi.

4. Vị xứ (Rasāyatana), cảnh vị, đối tượng của lưỡi.

5. Xúc xứ (Phoṭṭhabbāyatana), cảnh xúc, đối tượng của thân.

6. Pháp xứ (Dhammāyatana), cảnh pháp, đối tượng của ý.

D.III.243; M.III.216; Vbh. 70.

[361] Sáu bản chất, sáu giới (Dhātu):

1. Địa giới (Paṭhavīdhātu), bản chất đất, có đặc tính thô cứng hoặc mềm dẻo.

2. Thủy giới (Āpodhātu), bản chất nước, có đặc tính thấm ướt hoặc kết dính.

3. Hỏa giới (Tejodhātu), bản chất lửa, có đặc tính nóng hoặc lạnh.

4. Phong giới (Vāyodhātu), bản chất gió, có đặc tính di động và giãn nở.

5. Hư không giới (Ākāsadhātu), bản chất không gian, khoảng trống, là ranh giới giữa các vật thể.

6. Thức giới (Viññāṇadhātu), bản chất năng tri cảnh, tức là tâm, gồm có nhãn thức giới, nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý giới và ý thức giới.

M.III.31; Vbh.82.

[362] Sáu giới nghiệp xứ (Dhātukammaṭṭhāna), đề mục về sáu bản chất, sáu yếu tố để tuệ quán ghi nhận:

1. Địa giới nghiệp xứ (Paṭhavīdhātukammaṭṭhāna). Cái gì là đặc tính kiên cứng thô phù, thuộc nội phần hay ngoại phần, cái đó gọi là nguyên tố đất, cần được quán sát với trí tuệ rằng "Cái này không phải là tôi, không phải là của tôi, không phải là tự ngã của tôi". Sau khi quán sát như vậy thì sanh nhàm chán đối với địa giới và từ bỏ tâm chấp thủ địa giới.

2. Thủy giới nghiệp xứ (Āpodhātukammaṭṭhāna). Cái gì là đặc tính thấm ướt, chất lỏng, thuộc nội phần hay ngoại phần, cái đó gọi là nguyên tố nước, cần được quán sát với trí tuệ rằng "Cái này không phải là tôi...

3. Hỏa giới nghiệp xứ (Tejodhātukammaṭṭhāna). Cái gì là đặc tính đốt nóng, thuộc nội phần hay ngoại phần, cái đó gọi là nguyên tố lửa, cần được quán sát với trí tuệ rằng "Cái này không phải là tôi...

4. Phong giới nghiệp xứ (Vāyodhātukammaṭ-ṭhāna). Cái gì là đặc tính chuyển động, thuộc nội phần hay ngoại phần, cái đó gọi là nguyên tố gió, cần được quán sát với trí tuệ rằng "Cái này không phải là tôi...

5. Hư không giới (Ākāsadhātukammaṭṭhāna). Cái gì là đặc tính trống rỗng, thuộc nội phần hay ngoại phần, như lỗ tai, lỗ mũi, miệng và các kẽ hở trên thân, cái đó gọi là nguyên tố hư không, cần được quán sát với trí tuệ rằng "Cái này không phải là tôi...

6. Thức giới (Viññānadhātukammaṭṭhāna), là bản chất năng tri cảnh, tức là tâm. Nhờ có tâm nên nhận biết được các sự kiện; khi khổ thọ hay lạc thọ hoặc xả thọ đang sanh đang diệt đều biết rõ. Giữ lại xả thọ thuần tịnh, tác ý đến không vô biên, thức vô biên, vô sở hữu, phi tưởng phi phi tưởng, đạt đến tối thắng tuệ xả, vượt qua nữa, vị ấy thanh lọc tâm và chứng níp-bàn.

M. III. 240

[363] Sáu môn (Dvāra) sáu cửa ngõ tiếp xúc (sáu ngoại xứ):

1. Nhãn môn (Cakkhudvāra), cửa mắt.

2. Nhĩ môn (Sotadvāra), cửa tai.

3. Tỷ môn (Ghānadvāra), cửa mũi.

4. Thiệt môn (Jivhādvāra), cửa lưỡi.

5. Thân môn (Kāyadvāra), cửa thân.

6. Ý môn (Manodvāra), cửa ý, tức là tâm hộ kiếp dứt dòng (Bhavaṅgupacchedacitta).

Sáu môn này chính là sáu nội xứ (Ajjhattikāyatana). Xem [344].

S. IV.194; Comp.208

[364] Sáu xúc (Phassa, samphassa), sự chạm cảnh, sự đối chiếu, sự gặp gỡ giữa căn - cảnh - thức:

1. Nhãn xúc (Cakkhusamphassa), sự gặp gỡ giữa mắt với cảnh sắc và nhãn thức.

2. Nhĩ xúc (Sotasamphassa), sự gặp gỡ giữa tai với cảnh thinh và nhĩ thức.

3. Tỷ xúc (Ghānasamphassa), sự gặp gỡ giữa mũi với cảnh khí và tỷ thức.

4. Thiệt xúc (Jivhāsamphassa), sự gặp gỡ giữa lưỡi với cảnh vị và thiệt thức.

5. Thân xúc (Kāyasamphassa), sự gặp gỡ giữa thân với cảnh xúc và thân thức.

6. Ý xúc (Manosamphassa), sự gặp gỡ giữa ý môn với cảnh pháp và ý thức.