Kho Tàng Pháp Học

A.II.249.

[238] Bốn điều an lạc của cư sĩ (Gihisukha):

1. Lạc sở hữu (Atthisukha), sự an lạc vì có được tài sản thu hoạch hợp pháp, bằng sự nỗ lực làm nghề nghiệp.

2. Lạc hưởng thụ (Bhogasukha), sự an lạc khi thọ dụng tài sản của chính mình để nuôi mạng, nuôi gia đình, làm các công đức.

3. Lạc vô trái (Anaṇasukha), sự an lạc do không bị mắc nợ ai, khiến tâm tự do thoải mái.

4. Lạc vô tội (Anavajjasukha), sự an lạc do không làm điều ác, điều bất thiện, không lo sợ người khác chê trách về hành vi của mình.

Trong bốn điều an lạc này, lạc vô tội là điều an vui có giá trị cao nhất.

A.II.69.

[239] Bốn sự thiên vị (Agati), cách xử sự không trung thực:

1. Thiên vị do thương (Chandāgati), tức là xử sự thiếu trung thực vì bị chi phối tình cảm.

2. Thiên vị do ghét (Dosāgati), tức là xử sự không công bằng vì có ác cảm.

3. Thiên vị do dốt (Mohāgati), tức là xử sự không trung thực vì thiếu hiểu biết.

4. Thiên vị do sợ (Bhayāgati), tức là xử sự không trung thực vì bị áp lực.

D. III.182, 228; A. II.18.

[240] Bốn nghiệp phiền não (Kammakilesa), nghiệp ô nhiễm, nghiệp cấu uế:

1. Nghiệp phiền não sát sanh (Pāṇātipāto kammakileso).

2. Nghiệp phiền não trộm cắp (Adinnādānaṃ kammakileso).

3. Nghiệp phiền não tà dâm (Kāmesumicchācāro kammakileso).

4. Nghiệp phiền não nói dối (Musāvādo kam-makileso).

D.III.181.

[241] Bốn sự vô minh (Avijjā), sự si mê dốt nát khiến cho không giác ngộ:

1. Bất tri khổ (Dukkhe aññāṇaṃ), tức không hiểu khổ đế là pháp cần biến tri.

2. Bất tri khổ tập (Dukkhasamudaye aññāṇaṃ), không hiểu tập đế là pháp cần đoạn trừ.

3. Bất tri khổ diệt (Dukkhanirodhe aññāṇaṃ), không hiểu diệt đế là pháp cần tác chứng.

4. Bất tri khổ diệt đạo lộ (Dukkhanirodhagāminīpaṭipadāya aññāṇaṃ), không hiểu đạo đế là pháp cần tu tập.

Nói tóm lại, vô minh là không thấu hiểu về sở dụng trong tứ đế.

S.II.4;S.IV.256;Vbh.135.

[242] Bốn pháp thủ (Upādāna), sự cố chấp, sự chấp thủ thuộc bất thiện:

1. Dục thủ (Kāmupādāna), sự chấp thủ theo các dục lạc như sắc, thinh .v.v...

2. Kiến thủ (Diṭṭhupādāna), sự chấp thủ theo tri kiến sai lầm như thường kiến và đoạn kiến.

3. Giới cấm thủ (Sīlabbatupādāna), sự chấp thủ theo những giới cấm vô ích phi lý như khổ hạnh cực đoan.

4. Ngã chấp thủ (Attavādupādāna), sự chấp thủ bản ngã đối với ngũ uẩn, cho rằng ngũ uẩn là ta, ta là ngũ uẩn, trong ngũ uẩn có ta, trong ta có ngũ uẩn.

Bốn pháp thủ, Dục thủ là phiền não tham; Kiến thủ, Giới cấm thủ và Ngã chấp thủ là phiền não tà kiến.

D.III.230; M.I.66; Vbh.375.

[243] Bốn lậu hoặc (Āsava), thứ phiền não làm chúng sanh bị trầm luân:

1. Dục lậu (Kāmāsava), ái tham các cảnh dục như sắc, thinh .v.v...

2. Hữu lậu (Bhavāsava), ái tham sự tái sanh luân hồi, hoặc ái luyến trong thiền lạc.

3. Kiến lậu (Diṭṭhāsava), chấp tri kiến sai lạc, chấp tà kiến như thường kiến và đoạn kiến.

4. Vô minh lậu (Avijjāsava), sự si mê, sự mê muội, không hiểu biết pháp đáng biết như bốn sự thật .v.v...

Vbh.373.

Phần lớn trong kinh tạng chỉ trình bày có ba pháp lậu hoặc là dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu - Xem [105]. Sớ giải giải thích rằng trong hữu lậu đã có tà kiến, nên được kể là một (M.A. 1/93) .

[244] Bốn cách trả lời câu hỏi (Pañhābyākaraṇa):

1. Có vấn đề cần trả lời dứt khoát (Atthi pañho ekaṃsabyākaraṇīyo). Như hỏi "Bốn đại là gì?". Cần đáp ngay: "Bốn đại là đất, nước, lửa, gió".

2. Có vấn đề cần trả lời bằng cách phân tích (Atthi pañho vibhajjabyākaraṇīyo). Như hỏi: "Phải chăng người nào còn tham thì người ấy cũng còn sân?" Cần đáp bằng cách phân tích: "Bậc A-na-hàm còn phiền não tham nhưng không còn phiền não sân, chỉ có phàm nhân và bậc hữu học thấp thì còn tham cũng còn sân".

3. Có vấn đề cần trả lời bằng cách hỏi lại (Atthi pañho paṭipucchābyākaraṇīyo). Như hỏi: "Chúng sanh có linh hồn chăng?". Cần hỏi lại để xác định "Bạn hiểu linh hồn là gì? ".

4. Có vấn đề cần trả lời bằng cách bỏ qua (Atthi pañho thapaṇīyo). Như họ hỏi: "Chúng sanh còn hay không còn sau khi chết?". Vấn đề này không ích lợi, nên phải bỏ qua không cần giải thích.

A.II.46

[245] Bốn thế nằm (Seyyā):

1. Thế nằm của ngạ quỉ, hay thế nằm của người chết (Petaseyyā), là thế nằm ngửa bụng (petā uttānā senti).

2. Thế nằm của người hưởng dục (Kāmabhogīseyya), là thế nằm nghiêng về phía trái (kāmabhogī vāmena passenasenti).

3. Thế nằm của sư tử (Sīhaseyyā), loài sư tử, chúa muông thú, có thế nằm nghiêng phía hông phải, hai chân gác lên nhau, đuôi cuộn vào giữa hai vế, (sīho migarājā dakkhiṇena passena seyyaṃ kappeti).

4. Thế nằm của Đức Phật (Tathāgataseyyā), đức Như Lai cũng nằm với dáng nằm của sư tử, nghiêng phía hữu, luôn tỉnh giác và an trú với tâm thiền định (tathāgato jhānaṃ viharitvā seyyaṃ kappeti).

A.II.244

[246] Bốn lý do nữ nhân ít thành đạt (Apayojanahetu):

1. Nữ nhân thường phẫn nộ (Kodhano mātu-gāmo).

2. Nữ nhân thường ganh tỵ (Issukī mātugāmo).

3. Nữ nhân thường bỏn xẻn (Maccharī mātugāmo).

4. Nữ nhân thường kém trí tuệ (Duppañño mātugāmo).

A.II.82

[247] Bốn pháp làm duyên xứng đôi chồng vợ (Samajīvīdhamma):

1. Đồng đẳng đức tin (Samasaddhā), hai người đều có chánh tín.

2. Đồng đẳng giới hạnh (Samasīla), hai người đều có giữ giới.

3. Đồng đẳng thí xả (Samacāgā), hai người đều có hạnh bố thí.

4. Đồng đẳng trí tuệ (Samapaññā), hai người đều có trí tuệ hiểu biết.

A.I.60

[248] Bốn sự chung sống gia đình (Saṃvāsā):

1. Tiện nam chung sống với tiện nữ (Chavo chavāya saddhiṃ saṃvasati), tức là một người nam xấu xa ác độc sống chung với một người nữ xấu xa ác độc.

2. Tiện nam chung sống với thiên nữ (Chavo deviyā saddhiṃ saṃvasati), tức là một người nam xấu xa ác độc sống chung với một người nữ hiền thiện đạo đức.

3. Thiên nam chung sống với tiện nữ (Devo chavāya saddhiṃ saṃvasati), tức là một người nam hiền thiện đạo đức sống chung với một người nữ xấu xa ác độc.

4. Thiên nam chung sống với thiên nữ (Devo deviyā saddhiṃ saṃvasati), tức là một người nam hiền thiện đạo đức sống chung với một người nữ hiền thiện đạo đức.

A.II.57,59

[249] Bốn danh hiệu gọi cha mẹ (Mātāpitu adhivacana):

1. Cha mẹ là Phạm thiên (Brahmā). Được nói như vậy vì Phạm thiên là thần tượng kính ngưỡng theo quan niệm dân gian thời ấy, nên Đức Phật ví cha mẹ như Phạm thiên của con cái.

2. Cha mẹ là tiên thiên (Pubbadeva). Được nói như vậy vì chư thiên là vị thần hộ mệnh theo quan niệm dân gian thời đó, nên Đức Phật đã ví cha mẹ như chư thiên đầu đời của con cái.

3. Cha mẹ là tiên sư (Pubbācariya). Được nói như vậy vì cha mẹ như vị thầy đầu tiên của con cái, cha mẹ dạy dỗ con trước khi chúng vào đời học với thầy khác.

4. Cha mẹ là bậc ưng cúng (Āhuneyya). Được nói như vậy vì cha mẹ xứng đáng được cúng dường, xứng đáng được cung phụng bởi con cái.

A.II.92

[250] Bốn sở hành chúng sanh, bốn hạng người (Puggala):

1. Người chuyên làm khổ mình (Puggalo attantapo hoti), tức là hạng người có quan niệm sai lầm, sống khắc kỷ, hành khổ hạnh gay gắt.

2. Người chuyên làm khổ người khác (Puggalo parantapo hoti), tức là hạng người sống ác độc với bàn tay vấy máu, làm nghề đồ tể, thợ săn, ngư phủ, đao phủ, cai ngục v.v...

3. Người tự làm khổ mình và làm khổ kẻ khác (Puggalo attantapo ca hoti parantapo), tức là người có uy quyền với tri kiến sai lầm, họ hành động khắc khổ, hành xác, lại khiến kẻ khác đau khổ phục vụ mệnh lệnh của họ.

4. Người không làm khổ mình và không làm khổ người khác (Puggalo n' eva attantapo hoti na paran-tapo), là hạng người ly phiền não, sống tịch tịnh, an trú phạm thể, và vị ấy thuyết pháp thanh tịnh để giúp chúng sanh tiến hóa. Như Đức Phật và các vị đệ tử A-la-hán của Ngài.

M.II.342

[251] Bốn hạng trí giả (Ñātapuggala):

1. Lược khai trí giả (Ugghaṭitaññū), người có trình độ cấp trí, chỉ nghe thuyết đầu đề là đã chứng ngộ.

2. Quảng diễn trí giả (Vipacitaññū), người có trình độ tương đối, trí khá bén nhạy, khi được nghe giải rộng đề tài mới tỏ ngộ.

3. Tiến dẫn trí giả (Neyya), người có trình độ trí chậm, phải được hướng dẫn hành đạo từng bước, sau mới có thể giác ngộ.

4. Văn cú tối vi giả (Padaparama), người mà thiếu cơ trí giác ngộ trong hiện kiếp, nếu cố gắng lắm chỉ thông suốt chữ nghĩa thôi.

A.II.135; Pug.41; Nett.7,125

[252] Bốn hạng phi bằng hữu (Mittapaṭirūpaka), là bạn giả dối, bạn trá hình, bạn xấu:

1. Bạn vụ lợi (Aññadatthuhara), là người bạn tham của, gặp gì cũng muốn lấy, cho ít muốn nhiều, vì sợ mới làm, giao du vì mưu lợi.

2. Bạn môi miếng (Vacīparama), là người bạn chỉ biết nói; như tỏ thân tình việc đã qua, tỏ thân tình việc chưa đến, mua chuộc tình cảm bằng sáo ngữ, khi bạn hữu sự lại tỏ ra bất lực.

3. Bạn dua nịnh (Anuppiyabhāṇī), là người bạn a dua lấy lòng, người này có dấu hiệu như tán đồng việc làm xấu, bất đồng việc làm tốt, trước mặt thì ca tụng, sau lưng thì chê bai.

4. Bạn trụy lạc (Apāyasahāya), là người bạn xúi giục hư đốn; như bạn rượu chè say sưa, bạn ưa đi chơi đêm, bạn du hý điếm đàng, bạn mê cờ bạc.

D.III.185.

[253] Bốn hạng chân bằng hữu (Suhadamitta), hạng bạn chân tình, bạn tốt:

1. Bạn tán trợ (Upakārakamitta), là người bạn giúp đỡ tương trợ. Có bốn đức tính: bảo vệ nhau khi bạn bè khinh suất; giữ gìn tài sản của bạn bè khi bạn sơ ý, làm chỗ nương tựa khi có sự sợ hãi, nhiệt tình giúp đỡ khi bạn bè hữu sự.

2. Bạn đồng vui khổ (Samānasukhadukkhamit-ta), là người bạn thủy chung. Có bốn đặc tính: tỏ chuyện thầm kín của mình, giữ kín chuyện bí mật của bạn bè, không bỏ nhau khi bạn bè nguy khốn, dám bỏ mạng vì bạn.

3. Bạn khuyến lợi (Atthakkhāyīmitta), là người bạn xây dựng tiến hóa. Có bốn đức tính: ngăn bạn bè làm điều ác, khuyên bạn bè làm điều thiện, nói cho nghe điều chưa từng nghe, chỉ cho con đường thiên giới.

4. Bạn thân ái (Anukampakamittta), là người bạn chí tình. Có bốn đức tính: không vui khi bạn bè gặp nạn, vui mừng khi bạn bè gặp may mắn, phản đối người chê bai bạn, khích lệ người khen tụng bạn.

D. III. 187.

[254] Bốn vị thầy (Ācariya), giáo thọ sư, A Xà lê, thầy trong pháp luật này:

1. Thầy độ xuất gia (Pabbajjācariya), tức là thầy truyền giới sa di.

2. Thầy truyền cụ túc (Upasampadācariya), tức là thầy tế độ tu lên tỳ-kheo.

3. Thầy y chỉ (Nissayācariya), tức là thầy thay mặt thầy tế độ để cho nương nhờ tinh thần hành pháp.

4. Thầy giáo hóa (Uddesācariya, dhammācariya) , tức là vị thầy dạy giáo pháp, dạy pháp học.

Có chỗ còn nói thêm một bậc thầy nữa là thầy ban huấn từ (Ovādācariya), tức là vị khuyên nhắc, khiển trách khi lầm lỗi. Nếu kể thêm như vậy thì có đến năm bậc thầy.

Vism. 94; VinA. v.1085; VII.1397.

[255] Bốn hạng người đáng lập tháp thờ (Thūpārahapuggala):

1. Đức Chánh Đẳng Giác (Sammāsambuddho), tức là Đức Phật Toàn Giác.

2. Đức Độc Giác (Paccekabuddha), tức là Phật Bích Chi.

3. Vị đệ tử Như Lai (Tathāgatasāvaka), tức là vị A-la-hán thinh văn.

4. Vị Chuyển Luân Vương (Cakkavattirāja)

Đức Toàn Giác, Độc Giác, Thinh Văn Giác, là các bậc thanh tịnh, nên xứng đáng để lập tháp thờ, vị Chuyển Luân Vương là bậc Minh quân, đại phước, đại hiền, trị dân bằng thánh pháp, nên cũng xứng đáng để lập tháp thờ.

D.II. 142

[256] Bốn hạng thánh nhân (Ariyapuggala):

1. Bậc Dự Lưu, Nhập Lưu, cũng gọi là Tu-đà-huờn (Sotāpanna). Tức là vị đã đắc sơ quả, tuyệt trừ ba kiết sử: Thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ.

2. Bậc Nhất Lai, cũng gọi là Tư-đà-hàm (Sakadāgāmi), tức các vị đã đắc nhị quả, đã giảm trừ hai kiết sử là dục ái và sân.

3. Bậc Bất Lai, cũng gọi là A-na-hàm (Anāgāmi), tức các vị đã đắc tam quả, tuyệt trừ hẳn hai kiết sử dục ái và sân.

4. Bậc Ưng Cúng, cũng gọi là A-la-hán (Arahanta), tức các vị đã đắc tứ quả, tuyệt trừ năm kiết sử còn lại là ái sắc, ái vô sắc, ngã mạn, phóng dật và vô minh; một bậc thánh hoàn toàn thanh tịnh, đoạn diệt tất cả phiền não dù thô hay tế, vị đã đặt xuống mọi gánh nặng, không còn sự luân hồi sanh tử.

D. I. 156.

[257] Bốn hạng A-la-hán (Arahanta):

1. A-la-hán can quán (Sukkhavipassako), tức là bậc Lậu Tận mà chỉ khô sạch phiền não bằng tuệ quán thôi, vị này không có thiền thông hay có năng lực đặc biệt gì khác.

2. A-la-hán tam minh (Tevijjo) tức là bậc Lậu Tận mà đắc được ba minh: Túc mạng minh, sanh tử minh và lậu tận minh. Xem ba minh [81].

3. A-la-hán lục thông (Chaḷabhiññā), tức là bậc Lậu Tận đắc luôn cả thiền nhập hiệp thế, có được sáu thần thông: biến hóa thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông, túc mạng thông, thiên nhĩ thông, lậu tận thông. Xem sáu thắng trí [347].

4. A-la-hán đắc tuệ phân tích (Paṭisambhidappatto), tức là bậc Lậu Tận mà vừa khi đắc tứ quả cũng đồng thời đắc bốn tuệ phân tích, hay tuệ đạt thông là: pháp đạt thông, nghĩa đạt thông, ngữ đạt thông, biện đạt thông. Xem bốn tuệ đạt thông [217].

Vism. 710.

[258] Bốn hội chúng (Parisā), đoàn thể tín đồ Phật giáo:

1. Hội chúng tỳ-kheo (Bhikkhuparisā), gồm những nam tu sĩ Phật giáo.

2. Hội chúng tỳ-kheo ni (Bhikkhunīparisā), gồm những nữ tu sĩ Phật giáo.

3. Hội chúng cận sự nam (Upāsakaparisā), gồm những người nam cư sĩ đã quy y tam bảo.

4. Hội chúng cận sự nữ (Upāsakaparisā), gồm những người nữ cư sĩ đã quy y tam bảo.

A.II.132.

[259] Bốn hội chúng (Parisā), cộng đồng xã hội theo bối cảnh thời Đức Phật:

1. Hội chúng Sát-đế-lỵ (Khattiyaparisā), gồm những người thuộc giai cấp quí tộc, hoàng tộc, vua chúa thời ấy.

2. Hội chúng Bà-la-môn (Brāhmaṇaparisā), gồm những người thuộc giai cấp trí thức tôn giáo của xã hội thời ấy.

3. Hội chúng gia chủ (Gahapatiparisā), gồm tất cả người thường dân ngoài hai giới quí tộc và Bà-la-môn.

4. Hội chúng Sa-môn (Samaṇaparisā), gồm những hạng tu sĩ, đạo sĩ, là những người xuất gia từ ba hội chúng trên.

A.II.132.

CHƯƠNG PHÁP NĂM CHI

[260] Năm pháp đa tác dụng (Bahukārā dhammā):

Tức là năm chi cần (Padhāniyaṅga), năm chi phần trợ sự tinh tấn:

1. Có đức tin (Saddho), có niềm tin chắc chắn nơi tam bảo, tin lý nhân quả nghiệp báo.

2. Ít bệnh tật (Appābādho), thân khinh an, khỏe mạnh, dễ dàng trong bốn oai nghi.

3. Không gian trá (Asaṭho), tâm trung thực ngay thằng, không ươn hèn lừa lọc.

4. Siêng năng (Āraddhaviriyo), chăm chỉ năng động, không biếng nhác thụ động.

5. Có trí tuệ (Paññavā), sáng suốt hiểu biết trong mọi vấn đề.

D.III. 277

[261] Năm pháp cần tu tập (Bhāvetabbā dhammā):

Tức là năm chi phần chánh định (Pañcaṅgiko sammāsamādhi):

1. Hỷ biến mãn (Pītipharaṇatā), ám chỉ định nhị thiền; một trạng thái chánh định với hỷ sung mãn.

2. Lạc biến mãn (Sukhapharaṇatā), ám chỉ định tam thiền; một trạng thái chánh định với lạc sung mãn.

3. Tâm biến mãn (Cetopharaṇatā), ám chỉ tha tâm thông; một trạng thái chánh định nhạy bén về tác ý, biết được tâm người khác.

4. Quang biến mãn (Ālokapharaṇatā), ám chỉ thiên nhãn thông; một trạng thái chánh định nhạy bén về tác ý, thấy được các sắc gần xa thô tế.

5. Phản khán tướng (Paccavekkhaṇanimittaṃ) ám chỉ tuệ quán chiếu kiến danh sắc, một trạng thái chánh định nhạy bén sát trừ phiền não.

D. III. 277.

[262] Năm pháp cần biến tri (Pariññeyyā dhammā):

Tức là năm thủ uẩn (Pañcupādānakkhandha):

1. Sắc thủ uẩn (Rūpūpādānakkhandha), tức là bất cứ sắc gì thuộc quá khứ, hiện tại, vị lai, nội phần, ngoại phần, thô tế, xa hoặc gần, mà bị chấp thủ, thành cảnh lậu.

2. Thọ thủ uẩn (Vedanūpādānakkhandha), tức là bất cứ thọ gì thuộc quá khứ... xa hoặc gần, mà bị chấp thủ, thành cảnh lậu.

3. Tưởng thủ uẩn (Saññūpādānakkhandha), tức là bất cứ tưởng gì thuộc quá khứ... xa hoặc gần, mà bị chấp thủ, thành cảnh lậu.

4. Hành thủ uẩn (Saṅkhārūpādānakkhandha), tức là bất cứ hành gì thuộc quá khứ... xa hoặc gần, mà bị chấp thủ, thành cảnh lậu.

5. Thức thủ uẩn (Viññāṇūpādānakkhandha), tức là bất cứ thức gì thuộc quá khứ... xa hoặc gần, mà bị chấp thủ, thành cảnh lậu.

Đây là sự phân biệt giữa uẩn (khandha) và thủ uẩn (upādāna): năm uẩn là nói tổng quát danh sắc hữu vi, năm thủ uẩn là nói giới hạn các uẩn còn bị chấp thủ, còn thuộc cảnh lậu.

D. III.278; S.III.47; PS.II.109; Vism.505

[263] Năm pháp cần đoạn trừ (Pahātabbā dhammā):

Tức là năm triền cái (Nīvaraṇa), năm thứ phiền não ngăn che sự tiến tu, làm trở ngại thiền định đạo quả:

1. Dục dục cái (Kāmāchandanīvaraṇa), sự tham muốn dục lạc.

2. Sân độc cái (Byāpādanīvaraṇa), sự sân hận thù oán.

3, Hôn thụy cái (Thīnamiddhanīvaraṇa), sự dã dượi buồn ngủ, uể oải mệt mỏi.

4. Trạo hối cái (Uddhaccakukkuccanīvaraṇa), sự ray rứt phóng tâm, xao động lo lắng.

5. Hoài nghi cái (Vicikicchānīvaraṇa), sự ngờ vực, do dự, hoang mang.

D.III.78; A.III.62; Vbh.378

Năm thứ triền cái này trong kinh có thí dụ tính chất ngăn che tâm như năm thứ nước:

Dục tham như nước pha màu.

Sân hận như nước nóng sôi.

Hôn thụy như nước đóng rong.

Trạo hối như nước dậy sóng.

Hoài nghi như nước bùn.

S.V.121

[264] Năm pháp thuộc phần hạ liệt (Hānabhāgiyā dhammā):

Tức là năm tâm hoang vu (Cetokhila):

1. Hoài nghi bậc Đạo Sư (Satthari kaṅkhati), là nghi ngờ, thiếu lòng tin nơi Đức Phật.

2. Hoài nghi Giáo pháp (Dhamme kaṅkhati), là nghi ngờ, thiếu lòng tin nơi lời dạy của Đức Phật, không tin chắc hiệu năng giáo pháp.

3. Hoài nghi Tăng chúng (Saṅghe kaṅkhati), là nghi ngờ, thiếu lòng tin nơi sự thanh tịnh và vai trò của giáo hội tỳ-kheo đệ tử Phật.

4. Hoài nghi Học giới (Sikkhāya kaṅkhati), là nghi ngờ pháp môn tu tập, thiếu lòng tin đối với giới học, định học, tuệ học.

5. Phẫn nộ với Bạn đồng phạm hạnh (Sabrahmacārīsu kupito hoti), có tâm hiềm khích, bất mãn đối với các vị đồng tu.

Khi một vị tỳ-kheo sống với tâm nghi ngờ bậc Đạo Sư v.v... thì vị ấy không chuyên cần nỗ lực để tu tập, không hướng đến mục đích, không thiết tha sống phạm hạnh. Nên gọi đó là tâm hoang vu.

M.I. 101; D.III.237, 278.

[265] Năm pháp thuộc phần thù thắng (Visesabhāyiyā dhammā):

Tức là ngũ quyền (Pañcindriya), năm pháp có khả năng đặc biệt, pháp trọng yếu để phát triển thiện pháp, pháp có quyền lực trấn áp các tính chất bất thiện:

1. Tín quyền (Saddhindriya), tức là niềm tin tam bảo, một yếu tố khắc chế tâm hoài nghi.

2. Tấn quyền (Viriyindriya), tức là sự dũng mãnh tinh cần, một yếu tố khắc chế tâm biếng nhác thụ động.

3. Niệm quyền (Satindriya), tức là chánh niệm ghi nhớ rõ ràng một yếu tố khắc chế tâm buông thả.

4. Định quyền (Samādhindriya), tức là sự tập trung tư tưởng, trụ tâm vào một cảnh, một yếu tố khắc chế tâm tán loạn.

5. Tuệ quyền (Paññindriya), tức là trí sáng suốt, hiểu biết thấu đáo, minh sát thực tính của danh sắc, một yếu tố khắc chế tâm si mê.

Năm quyền này cũng được gọi là năm lực (Bala), sức mạnh nội tâm.

D.III.239; A.III.10; Vbh.342

[266] Năm pháp khó thể nhập (Duppaṭivijjhā dhammā):

Tức là năm xuất ly giới (Nissāraṇīyā dhātuyo), tính chất ly khai chướng ngại pháp:

1. Xuất ly các dục (Kāmānaṃ nissaraṇaṃ), tức là tâm giải thoát khỏi sự tham muốn dục lạc. Được như vậy do khéo tu chứng thiền đề mục Bất tịnh (Asubhajhānaṃ).

2. Xuất ly phẫn nộ (Byāpādassa nissaraṇaṃ), tức là tâm giải thoát khỏi sự sân giận. Được như vậy nhờ khéo tu tập thiền đề mục Từ tâm (Mettājhānaṃ).

3. Xuất ly não hại (Vihesāya nissaraṇaṃ), tức là tâm giải thoát khỏi sự não hại. Được như vậy nhờ khéo tu tập thiền đề mục Bi tâm (Karuṇā jhānaṃ).

4. Sự xuất ly các sắc (Rūpānaṃ nissaraṇaṃ), tức là tâm giải thoát khỏi các sắc tưởng. Được như vậy nhờ khéo tu tập, chứng bốn thiền vô sắc (Arūpaj jhānaṃ).

5. Xuất ly hữu thân (Sakkāyanissaraṇaṃ), tức là sự giải thoát khỏi năm thủ uẩn tái sinh trong tương lai. Ở đây một vị đã chứng đắc đạo quả A-la-hán (Arahattamaggaphalaṃ), sự chứng đạt ấy gọi là xuất ly hữu thân.

D.III.239,278, D.A Saṅgītisutta.

[267] Năm pháp cần được sanh khởi (Uppādetabbā dhammā):

Tức là năm chánh định trí (Pañcañāṇiko sammāsamādhi), loại chánh định được thấu triệt bởi năm phản khán trí (Paccavekkhaṇañāṇa):

1. Tự sanh trí, biết "Đây là Định hiện tại lạc, tương lai quả lạc" (Ayaṃ samādhi paccuppannasukho c' eva āyatiñca sukhavipāko' ti paccattaṃyeva ñā-naṃ uppajjati).

2. Tự sanh trí, biết "Đây là Định cao thượng ly vật chất" (Ayaṃ samādhi ariyo nirāmiso' ti paccat-taṃyeva...).

3. Tự sanh trí, biết "Đây là Định chỉ do bậc kỳ nhân thực nghiệm" (Ayaṃ samādhi akāpurisasevito' ti paccattaṃyeva...)

4. Tự sanh trí, biết "Đây là Định thanh tịnh, tinh lương, tĩnh lặng, đạt đến nhất tâm, không hữu trợ, không bị chống đối, không bị thất bại" (Ayaṃ samādhi santo paṇīto paṭippassaddhaladdho ekodi-bhāvādhigato na ca sasaṅkhāraniggayhavāritavato' ti paccattaṃyeva...)

5. Tự sanh trí, biết "Ta đang chánh niệm nhập định này, đang chánh niệm xuất định này" (So' haṃ imaṃ samādhiṃ sato va samāpajjāmi sato vuṭṭhahāmī' ti paccattaṃyeva ñāṇaṃ uppajjati).

D. III.278

[268] Năm pháp cần thắng tri (Abhiññeyyā dhammā):

Tức là năm giải thoát xứ (Vimuttāyatana), năm nhân tố giúp vị tỳ-kheo đạt đến tâm định tĩnh:

1. Lãnh hội nghĩa văn giáo pháp (Dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca), nhờ hiểu nghĩa lý pháp nên sanh hân hoan, nhờ hân hoan nên sanh hỷ tâm, nhờ hỷ tâm nên thân khinh an, nhờ khinh an nên cảm thọ lạc, nhờ cảm thọ lạc nên tâm được định tỉnh.

2. Thuyết pháp rộng rãi đến người khác (Dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti), tùy theo pháp đã nghe, pháp đã học, đem pháp ấy giảng rộng cho người khác biết, nhờ vậy mà càng thâm hiểu giáo lý, nhờ thâm hiểu giáo lý nên sanh hân hoan...

3. Làu thông giáo pháp (Dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti), pháp nào đã nghe đã học, thuộc làu pháp ấy; nhờ thuộc làu nên thâm nhập nghĩa lý, nhờ thâm nhập nghĩa lý nên sanh hân hoan...

4. Thẩm nghiệm giáo pháp (Dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti), pháp nào đã nghe đã học, suy tư quán xét pháp ấy; nhờ vậy mà thâm hiểu nghĩa lý pháp, nhờ thâm hiểu nên sanh hân hoan...

5. Khéo nắm giữ định tướng (Samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti), tức là khi tu tập có phát sanh ấn chứng thiền định gì, vị ấy khéo tác ý, khéo gìn giữ ấn chứng tâm định ấy, nhờ khéo nắm giữ ấn chứng tâm định nên sanh hân hoan, nhờ hân hoan nên sanh hỷ tâm, nhờ hỷ tâm nên thân khinh an, nhờ thân khinh an nên cảm thọ lạc, nhờ cảm thọ lạc nên tâm được định tĩnh.

D. III. 241, 279

[269] Năm pháp cần tác chứng (Sacchikātabbā dhammā):

Tức là năm pháp uẩn (Dhammakkhandha):

1. Giới uẩn (Sīlakkhandha), sự tổng hợp pháp môn thuộc phần giới, như là pháp cung kính, pháp phục vụ, biệt giải thoát thu thúc, thân thiện hạnh, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng v.v...

2. Định uẩn (Samādhikhandha), sự tổng hợp pháp môn thuộc phần định, như là dục, cần, tâm, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định...

3. Tuệ uẩn (Paññākhandha), sự tổng hợp pháp môn thuộc phần tuệ, như là trạch pháp, thẩm, đạt tri, chánh kiến, chánh tư duy...

4. Giải thoát uẩn (Vimuttikhandha), sự tổng hợp pháp môn thuộc phần giải thoát, như là sự đoạn trừ, sự ly tham, sự giải thoát, sự thanh tịnh, sự tịch tịnh, sự đoạn diệt, níp-bàn...

5. Giải thoát tri kiến uẩn (Vimuttiñāṇadassana khandha), sự tổng hợp pháp môn thuộc về thánh trí đạt đến giải thoát, như là đạo tuệ, quả tuệ, phản khán tuệ.

Bốn pháp uẩn đầu còn gọi là pháp cốt lõi (Sāra).

D. III.279, A.II.140, A.III.134.

[270] Năm cố chấp (Saṅga), năm thứ phiền não hệ lụy tin thần:

1. Tham chấp (Rāgasaṅga), sự ái luyến làm cho người thành cố chấp.

2. Sân chấp (Dosasaṅga), sự oán hận làm cho người thành cố chấp.

3. Si chấp (Mohasaṅga), sự ngu dốt làm cho người thành cố chấp.

4. Mạn chấp (Mānasaṅga), sự kiêu ngạo làm cho người thành cố chấp.

5. Kiến chấp (Diṭṭhisaṅga), tà kiến làm cho người thành cố chấp.

Vibh.509, Thag.633, DhA. IV.187

[271] Năm mũi tên (Salla), năm thứ phiền não làm đau khổ như bị tên bắn xuyên thủng:

1. Ái tiển (Rāgasalla), tham ái như mũi tên.

2. Sân tiển (Dosasalla), sân hận như mũi tên.

3. Si tiển (Mohasalla), si mê như mũi tên.

4. Mạn tiển (Mānasalla), kiêu mạn như mũi tên.

5. Kiến tiển (Diṭṭhisalla), tà kiến như mũi tên.

Vibha. 509

[272] Năm sự suy sụp (Byasana):

1. Suy sụp thân quyến (Ñātibyasana), là không có bà con người thân, hoặc quyến thuộc bị ly tán.

2. Suy sụp tài sản (Bhogabyasana), là nghèo khổ không có tài sản, hoặc tài sản khánh tận.

3. Suy sụp bệnh hoạn (Rogabyasana), là sức khỏe suy sụp do bệnh tật.

4. Suy sụp giới hạnh (Sīlabyasana), là sống ác giới, vi phạm giới luật, có giới bị ô nhiễm bất tịnh.

5. Suy sụp tri kiến (Diṭṭhibyasana), là chấp theo tà kiến, ác kiến, có quan điểm sai lầm phi chân lý.

Ba suy sụp đầu là ba sự bất hạnh thuộc quả của nghiệp xấu, hai suy sụp sau là sự dể duôi thiếu trí, là nhân đưa đến bất hạnh.

Vbh.128, 184

[273] Năm nghiệp vô gián (Anantariyakamma):

1. Giết mẹ (Mātughāta)

2. Giết cha (Pitughāta)

3. Giết bậc thánh A-la-hán (Arahantaghāta)

4. Làm chảy máu Phật (Lohituppāda)

5. Chia rẽ tăng (Saṅghabheda).

Một người với sân tâm hay tà kiến hành động giết mẹ, giết cha v.v... mới kể vào trọng nghiệp vô gián.

Một người tạo nghiệp như vậy chắc chắn bị quả sanh báo nghiệp đọa địa ngục, không có nghiệp khác ngăn che được, nên gọi là vô gián nghiệp.

A. III. 146.

[274] Năm cách bỏn xẻn (Macchariya):

1. Bỏn xẻn chỗ ở (Āvāsavamacchariya), hẹp lượng về trú xứ, không thích cho người khác ngụ nhờ tá túc, thậm chí là ở dưới bóng cây nhà mình.

2. Bỏn xẻn gia đình (Kulamacchariya), có hai nghĩa: kỳ thị giai cấp, hoặc không muốn người khác chia sẻ tình cảm quan hệ của mình.

3. Bỏn xẻn lợi lộc (Lābhamacchariya), không muốn bố thí đến người khác, không muốn ai chia sẻ lợi lộc của mình.

4. Bỏn xẻn dung sắc (Vaṇṇamacchariya), tức là hẹp lượng lời khen tặng, không muốn khen ngợi người khác.

5. Bỏn xẻn pháp (Dhammamacchariya), hẹp hòi sự chỉ dạy cho người khác về tài nghệ hay kiến thức, sợ người khác sẽ biết bằng mình hoặc hơn mình.

D. III. 234; A. III. 271; Vbh. 357

[275] Năm nghề buôn bán trái đạo của người cư sĩ (Micchājīvavaṇijjā):

1. Buôn bán vũ khí (Satthavaṇijjā), bán khí giới để người dùng giết hại nhau như gươm đao, cung tên, súng đạn v.v...

2. Buôn bán chúng sanh (Sattavaṇijjā), theo chú giải điều này tức là bán con người để người khác mua về làm nô lệ.

3. Buôn bán thịt (Maṃsavaṇijjā), theo chú giải điều này tức là bán con thú để người mua về lấy thịt ăn, cũng có nghĩa là mua thịt thú bán lại cho người khác ăn...

4. Buôn bán chất say (Majjavaṇijjā), nghĩa là bán thức uống làm cho người khác say sưa như các loại rượu...

5. Buôn bán thuốc độc (Visavaṇijjā), tức là bán chất độc dùng để hại chúng sanh.

Người cư sĩ nuôi sống bằng năm nghề buôn bán này gọi là người sống tà mạng, có nghề tà mạng.

A. III. 207

[276] Năm lực (Pañcabala), năm sức mạnh hỗ trợ tinh thần tu tập:

1. Tín lực (Saddhābala), sức mạnh niềm tin.

2. Tấn lực (Viriyabala), sức mạnh tinh tấn.

3. Niệm lực (Satibala), sức mạnh ghi nhận.

4. Định lực (Samādhibala), sức mạnh tập chú.

5. Tuệ lực (Paññābala), sức mạnh trí tuệ.

Năm lực này có chi pháp giống như năm quyền (indriya); khi nói đến khả năng hoạt dụng thì gọi là Quyền, nói đến công năng tác dụng thì gọi là Lực. Xem [263] năm pháp thuộc phần thù thắng.

D. III. 239; A.II.10; Vbh. 342.

[277] Năm pháp thu thúc (Saṃvara), sự phòng hộ, sự ngăn ngừa:

1. Biệt giải thoát thu thúc (Pāṭimokkhasaṃvara), sự thu thúc trong giới bổn Ba-la-đề-mộc-xoa, giữ gìn các học giới thanh tịnh không vi phạm. Đây cũng gọi là Giới thu thúc (Sīlasaṃvara).

2. Niệm thu thúc (Saṭisaṃvara), sự thu thúc bằng chánh niệm khi thấy - nghe - ngửi - nếm - đụng - suy nghĩ, không để bất thiện sanh khởi. Đây cũng gọi là Quyền thu thúc (Indriyasaṃvara).

3. Trí thu thúc (Ñāṇasaṃvara), sự thu thúc ngăn chặn phiền não bằng trí tuệ quán xét, như là quán tưởng khi thọ dụng bốn món vật dụng. Đây cũng gọi là Quán tưởng thu thúc (Paccayapaccavekkhaṇasaṃvara).

4. Nhẫn thu thúc (Khantisaṃvara), sự thu thúc ngăn chặn phiền não bằng cách kham nhẫn với nghịch cảnh, kham nhẫn với các cảm thọ khó chịu.

5. Cần thu thúc (Viriyasaṃvara), sự thu thúc ngăn chặn phiền não bằng cách tinh tấn, cố gắng duy trì thiện pháp và từ bỏ ác pháp, sống chánh mạng. Đây cũng gọi là Dưỡng mạng thanh tịnh (Ājīvaparisuddhi).

Năm pháp thu thúc này là phần Luật thu thúc (Saṃvaravinaya) kể trong hai phần luật: Samva-ravinaya Pahānavinaya (Luật đoạn trừ).

Vism. 7; PsA.14, 447; VbhA. 330.

[278] Năm chi phần đa văn (Bahussutaṅga), điều kiện để trở thành bậc đa văn:

1. Nghe nhiều (Bahusutā), siêng học hỏi pháp với các bậc trí hoặc nghiên cứu kinh điển.

2. Ghi nhớ (Dhatā), nhớ được những điều đã học hỏi.

3. Đọc làu (Vacasā paricitā), tập quen tụng đọc hoặc phát ngôn những pháp đã biết.

4. Suy luận (Manasānupekkhitā), thường suy nghĩ thẩm nghiệm pháp đã học.

5. Khéo thể nhập tri kiến (Diṭṭhiyā supaṭividdhā), chứng nghiệm pháp bằng chánh tri kiến.

A. III. 112.

[279] Năm pháp tân tỳ-kheo (Navakabhikkhudhamma), điều mà vị tỳ-kheo mới tu phải hành theo:

1. Thu thúc giới bổn Ba-la-đề-mộc-xoa (Pāṭimokkhasaṃvara), nghiêm trì giới hạnh, không vi phạm các điều học đã được Đức Phật chế định, biết sợ hãi trong các tội lỗi nhỏ nhặt.

2. Thu thúc lục căn (Indriyasaṃvara), phòng hộ chánh niệm đối với mắt - tai - mũi - lưỡi - thân - ý; khi thấy - nghe - ngửi - nếm - đụng - suy nghĩ đều chánh niệm để ngăn ngừa tham sân sanh khởi.

3. Hạn chế phiếm luận (Bhassapariyanta), ít nói chuyện vô ích; nếu có nói thì đàm luận các đề tài Phật pháp cho trí phát sanh.

4. Sống thân viễn ly (Kāyavūpakāsa), thích sống yên lặng độc cư, không tụ họp ồn ào.

5. Có chánh kiến (Sammādassana), hiểu biết đúng, quan niệm đúng, có tri kiến chân chánh về Phật pháp.

A. III. 138.

[280] Năm pháp của vị tỳ-kheo trụ trì (Āvāsikadhamma) đáng nêu gương:

1. Đầy đủ hạnh kiểm và trách nhiệm (Ākappavattasampanna).

2. Nghe nhiều học rộng (Bahussuta)

3. Sống tĩnh lặng (Paṭisallekhitā)

4. Lời nói hiền thiện (Kalyāṇavācā)

5. Có trí tuệ sáng suốt (Paññavā)

A. III. 261

[281] Năm pháp của vị tỳ-kheo trụ trì (Āvāsikadhamma) đáng kính trọng:

1. Có giới hạnh (Sīlavā)

2. Nghe nhiều học rộng (Bahussuta)

3. Lời nói hiền thiện (Kalyāṇavācā)

4. Đắc được thiền định (Jhānalābhī)

5. Chứng ngộ vô lậu tâm giải thoát và tuệ giải thoát (Anāsavacetovimittipaññāvimuti).

A. III. 261.

[282] Năm pháp của vị tỳ-kheo trụ trì (Āvāsikadhamma) làm chói sáng địa phương:

1. Có giới hạnh (Sīlavā).

2. Nghe nhiều học rộng (Bahussuta).

3. Lời nói hiền thiện (Kalyāṇavācā)

4. Có khả năng thuyết pháp khích lệ sách tấn người khác (Dhammikathāya sandassanā).

5. Đắc được thiền định (Jhānalābhī).

A. III. 262.

[283] Năm pháp của vị tỳ-kheo trụ trì (Āvāsikadhamma) làm lợi ích cho địa phương:

1. Có giới hạnh (Sīlavā)

2. Nghe nhiều học rộng (Bahussuta)

3. Biết tu sửa vật hư hỏng (Khaṇḍaphullapaṭi-saṅkharaka)

4. Biết kêu gọi làm phước đến tăng khách (Puññakaraṇāy' ārocaka).

5. Đắc được thiền định (Jhānalābhī).

A. III. 263.

[284] Năm pháp của vị tỳ-kheo trụ trì (Āvāsikadhamma) có lòng bi mẫn với cư sĩ:

1. Sách tấn tu tăng thượng giới (Adhisīle samā dapaka).

2. Hướng dẫn sống theo gương chánh pháp (Dhammadassane nivesaka).

3. Trợ niệm cho người bệnh (Gilānasatuppādaka).

4. Kêu gọi làm phước đến khách tăng (Puññakaraṇāy' ārocaka).

5. Không làm tổn thất của tín thí (Saddhādeyyāvinipātaka).

A. III. 263.

[285] Năm pháp của vị tỳ-kheo trụ trì (Āvāsikadhamma) đáng được sanh cõi trời:

1. Đã thẩm xét mới chê người đáng chê (Anuvicca avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsati).

2. Đã thẩm xét mới khen người đáng khen (Anu-vicca vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsati).

3. Đã thẩm xét mới không tín ngưỡng nơi không đáng tín ngưỡng (Anuvicca appasādanīye ṭhāne appa-sādaṃ upadaṃseti).

4. Đã thẩm xét mới tín ngưỡng nơi đáng tín ngưỡng (Anuvicca pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃseti).

5. Không làm tổn thất của tín thí (Saddhādeyyaṃ na vinipāteti).

A. III. 264.

[286] Năm pháp của vị tỳ-kheo trụ trì (Āvāsikadhamma) cũng đáng được sanh cõi trời:

1. Không bỏn xẻn trú xứ (Na āvāsamaccharī hoti), không ngăn cản chỗ ở khách tăng.

2. Không bỏn xẻn gia đình (Na kulamaccharī hoti), tức là không ngăn cản gia đình đàn tín cúng dường đến khách tăng.

3. Không bỏn xẻn lợi lộc (Na lābhamaccharī hoti), tức là không tiếc chia sẻ lợi lộc đến khách tăng.

4. Không bỏn xẻn lời khen (Na vaṇṇamaccharī hoti), tức là không tiếc lời khen tụng người đáng khen tụng.

5. Không bỏn xẻn pháp (Na dhamma maccharī hoti), tức là không tiếc lời để giảng giải Phật pháp cho những ai muốn học hỏi.

A. III. 264.

[287] Năm đức tính pháp sư (Dhammadesakadhamma), năm pháp trú để thành vị pháp sư chân chánh:

1. Thuyết tuần tự pháp (Anupubbikathaṃ katheti), tức là thuyết pháp dẫn giải thứ lớp từ thấp lên cao.

2. Thuyết trọng tâm vào pháp môn (Pariyāyadassāvī kathaṃ katheti), tức là dẫn giải y cứ vào pháp, không nói lạc đề.

3. Thuyết pháp vì lòng bi mẫn (Anudayataṃ paṭicca kathaṃ katheti), tức là thuyết cho người khác nghe với tâm thương xót muốn họ lợi ích

4. Thuyết không vì tài vật (Na āmisantare kathaṃ katheti), tức là thuyết pháp không phải vì được tài vật cúng dường.

5. Thuyết không làm thương tổn đến mình và người (Attānañca parañca anupahacca kathaṃ katheti), tức là thuyết pháp không xuyên tạc người khác, cũng không tự hạ mình.

A. III. 184.

[288] Năm pháp tăng thịnh cao quí (Ariyavaḍḍhi):

1. Đức tin (Saddhā), niềm tin chân chánh nên làm tăng trưởng

2. Giới hạnh (Sīla), sự thanh tịnh giới nên an trú.

3. Đa văn (Suta), sự học hỏi nên phong phú.

4. Xả thí (Cāga), sự dứt bỏ lòng bỏn xẻn nên thực hành.

5. Trí tuệ (Paññā), sự hiểu biết nên trau dồi.

A. III. 80.

[289] Năm pháp tiến hành cho thuần thục tâm giải thoát (Cetovimutt paripākasaṃvattana dhamma):

1. Có bạn lành (Kalyāṇamitto hoti), nghĩa là thân cận với bạn hiền thiện, cũng có nghĩa là làm bạn với thiện pháp.

2. Có giới hạnh (Sīlavā hoti), tức là thọ trì giới được thanh tịnh.

3. Không biết mệt mỏi với cuộc thảo luận về đề tài bổ ích như hạnh thiểu dục... (Apicchakathādiyā kathāya nikāmalābhī hoti).

4. Sống chuyên cần (Āraddhaciriyo viharati), tức là tâm siêng năng linh hoạt không biếng nhác thụ động.

5. Có trí tuệ (Paññavā hoti), tức là có sự hiểu biết sáng suốt trong pháp môn tu tập.

A.IV.354, Ud.328.

[290] Năm pháp lạc trú (Phāsuvihāra):

1. Thể hiện thân nghiệp từ (Mettaṃ kāyakam-maṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti), là hành động bằng tâm từ.

2. Thể hiện khẩu nghiệp từ (Mettaṃ vacī-kammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti), là miệng nói bằng tâm từ.

3. Thể hiện ý nghiệp từ (Mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti), là ý nghĩ bằng tâm từ.

4. Sống thành tựu giới (Sīlasāmaññagato viha-rati), là an trú trong giới hạnh cao thượng.

5. Sống thành tựu tri kiến (Diṭṭhisāmaññagato viharati), là an trú với chánh tri kiến.

A.III.132

[291] Năm pháp tăng chúng lạc trú (Saṅ-ghaphāsuvihāra):

1.Vị tỳ-kheo tự thành tựu giới mà không phiền hà người khác về tăng thượng giới (Bhikkhu attanā sīlasampanno hoti no paraṃ adhisīle sampavattā).

2. Tự xét lỗi mình không xét lỗi người (Attānupekkhī hoti no parānupekkhī).

3. Không có danh tiếng nhưng chẳng thất vọng vì không có danh tiếng (Appaññāto ca hoti tena Appañ-ñātikena no paritassati).

4. Chứng đắc thiền hiện tại lạc trú không khó khăn (Jhānānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ ni-kāmalābhī hoti).

5. Ngay hiện tại chứng đạt và an trú vô lậu tâm giải thoát tuệ giải thoát (Anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimutti diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati).

A.III.132

[292] Năm pháp tạo can đảm (Vesārajjakaraṇadhamma), pháp làm cho thành người dạn dĩ:

1. Đức tin (Saddhā), có niềm tin tam bảo, tin lý nhân quả nghiệp báo.

2. Giới hạnh (Sīla), sống đạo đức, không lầm lỗi.

3. Đa văn (Bāhusaccaṃ), kiến thức quảng bác, nghe nhiều học rộng.

4. Tinh cần (Viriyārambha), nỗ lực siêng năng.

5. Trí tuệ (Paññā), hiểu biết thấu đáo mọi điều.

Năm pháp này gọi là pháp tạo can đảm vì cái gì làm cho người không niềm tin bị sợ hãi thì cái đó không làm cho người có niềm tin sợ hãi, cái gì làm cho kẻ ác giới sợ hãi thì cái đó không làm cho người có giới sợ hãi v.v... nên gọi là pháp tạo can đảm.

A. III. 127.

[293] Năm pháp làm tăng tuổi thọ (Āyussadhamma):

1. Làm việc thích hợp (Sappāyakārī), là làm việc không quá phí sức, làm việc điều hòa.

2. Tiết độ trong sự thích hợp (Sappāye mattaññū), là biết vừa phải trong việc ăn uống sao cho thích hợp.

3. Ăn đồ dễ tiêu hóa (Pariṇatabhojī), là tránh ăn những thức ăn khó tiêu hóa làm cho cơ thể mệt mỏi.

4. Sở hành hợp thời (Kālacārī), là sự đi, đứng, nằm, ngồi đúng lúc và điều hóa.

5. Sống phạm hạnh (Brahmacārī), là không trụy lạc, không đam mê sắc dục.

Cũng có năm pháp gia tăng tuổi thọ khác nữa là:

1. Làm việc thích hợp

2. Tiết độ trong sự thích hợp

3. Ăn uống dễ tiêu hóa

4. Có giới hạnh (Sīlavā)

5. Có bạn lành (Kalyānamittatā)

Có sự khác biệt ở 2 pháp sau.

A. III. 145.

[294] Năm điều nên thường quán tưởng (Abhiṇhapaccavekkhaṇa):

1. Tình trạng già (Jarādhammatā), phải thường quán xét rằng: "Ta phải già, không thoát khỏi sự già." Quán tưởng điều này để giảm trừ kiêu mạn tuổi trẻ.

2. Tình trạng bệnh (Byādhidhammatā), phải thường quán xét rằng: "Ta phải bệnh, không thoát khỏi sự bệnh". Quán tưởng điều này để giảm trừ kiêu mạn sức khỏe.

3. Tình trạng chết (Maraṇadhammatā), phải thường quán xét rằng: "Ta phải chết, không thoát khỏi sự chết". Quán tưởng điều này để giảm trừ kiêu mạn sống lâu.

4. Tình trạng thân ly (Piyavinābhāvatā), phải thường quán xét rằng: "Mọi thứ ta thương yêu đều phải đổi khác, biệt ly". Quán tưởng điều này để giảm trừ ái luyến dính mắc.

5. Tình trạng sở hữu nghiệp (Kammassakatā), phải thường quán xét rằng: "Ta là sở hữu của nghiệp, là kẻ thừa tự nghiệp, ta sẽ chịu lãnh hậu quả tùy theo nghiệp thiện hay nghiệp ác đã làm". Quán tưởng điều này để giảm trừ các ác hạnh.

Năm điều quán tưởng này giúp cho từ bỏ sự dể duôi trong bất thiện pháp. Nếu thường xuyên quán sát như vậy có thể phát sanh tuệ quán đắc đạo quả níp-bàn.

A. III. 71.

[295] Năm pháp của người cận sự tam bảo (Upāsakadhamma), đức lành của cư sĩ:

1. Có niềm tin (Saddho hoti)

2. Có giới hạnh (Sīlavā hoti)

3. Không bói toán, đoán điềm (Akotuhala-maṅgaliko hoti).

4. Không tìm đối tượng đáng cúng dường ngoài tam bảo (Na ito bahiddhā dakkhineyyaṃ gavesati).

5. Phục vụ tam bảo trước hết (Idha ca pubbakāraṃ karoti).

A. III. 206.

[296] Năm giới của cư sĩ, ngũ giới (Pañcasīla):

1. Tránh sát sanh (Pāṇātipātā veramaṇī), từ bỏ sự hại chết sanh mạng người và vật.

2. Tránh trộm cướp (Adinnādānā veramaṇī), từ bỏ việc lấy tài sản kẻ khác mà người ta không bằng lòng.

3. Tránh tà dâm (Kāmamicchācārā veramaṇī), từ bỏ hành vi tà vạy gian dâm trái đạo.

4. Tránh nói dối (Musāvādā veramaṇī), từ bỏ lời nói sai với sự thật.

5. Tránh uống rượu (Surāmerayamajjapamā daṭṭhānā veramaṇī), từ bỏ sự uống các chất say là nhân làm cho dể duôi.

Năm giới này trong Tiểu bộ kinh (tập Apadāna và Buddhavaṃsa). Còn gọi là thường giới (niccakāla) vì là giới mà cư sĩ phải thường thọ trì; cũng được gọi là giới nhân đạo (manussadhamma) vì đây là điều đạo đức căn bản của con người.

D. III. 235; A. III. 203; Vbh. 285.

[297] Năm hảo pháp (Pañcakalyāna dhamma), năm đức hạnh, năm pháp hỗ trợ cho sự giữ giới tốt đẹp:

1. Từ bi (Mettākaruṇā), tính hiền hòa và thương xót mọi loài. Đức tính này hỗ trợ giới thứ nhất (không sát sanh).

2. Chánh mạng (Sammā-ājīva), nuôi mạng chân chính, không gian tham. Đức tính này hỗ trợ giới thứ hai (không trộm cắp).

3. Thúc liễm dục tham (Kāmasaṃvara), kềm chế tình dục, thu thúc ý căn không cho ái nhiễm dục trần. Đức tính này hỗ trợ giới thứ ba (không tà dâm).

4. Chân thật (Sacca), tính ngay thẳng trung thực. Đức tính này hỗ trợ giới thứ tư (không nói dối).

5. Chánh niệm tỉnh giác (Satisampajañña), tâm bén nhạy trong sự ghi nhớ và nhận thức. Đức tính này hỗ trợ giới thứ năm (không uống rượu).

Năm hảo pháp này có nhiều chỗ sai khác nhau vài điểm, như là pháp thứ hai có chỗ ghi là bố thí (dāna), pháp thứ ba là tri túc vợ nhà (sadārasantosa), pháp thứ năm là không dể duôi (appamāda). Sở dĩ có sự sai khác như vậy vì năm pháp này do các vị đời sau dẫn giải dựa theo sự tu tập mà nêu lên thôi.

Về xuất xứ kinh trình bày năm pháp này cũng không rõ ràng.

[398] Năm pháp tự lợi lợi tha (Attahitaparahitapaṭipanna):

1. Tự mình thành tựu giới và khuyến khích người khác thành tựu giới (Attanā ca sīlasampanno hoti parañca sīlasampadāya samādapeti).

2. Tự mình thành tựu định và khuyến khích người khác thành tựu định (Attanā ca samādhisam-panno hoti parañca samādhisampadāya samādapeti).

3. Tự mình thành tựu tuệ và khuyến khích người khác thành tựu tuệ (Attanā ca paññāsampanno hoti parañca paññāsampadāya samādapeti).

4. Tự mình thành tựu giải thoát và khuyến khích người khác thành tựu giải thoát (Attanā ca vimuttisampanno hoti parañca vimuttisampadāya samādapeti).

5. Tự mình thành tựu tri kiến giải thoát và khuyến khích người khác thành tựu tri kiến giải thoát (Attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti parañca vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti).

A.III.13

[299] Năm uy lực (Teja), quyền năng áp chế được nghịch cảnh:

1. Uy lực hạnh (Caraṇateja), sở hành thiện, nhất là giới hạnh, có uy lực giải trừ nghịch cảnh.

2. Uy lực đức (Guṇateja), đức độ có uy lực cảm hóa, như ân đức Phật, ân đức Pháp, ân đức Tăng, ân đức Mẹ Cha...

3. Uy lực trí (Paññāteja), trí tuệ có uy lực tỏa sáng.

4. Uy lực phước (Puññateja), phước báu có uy lực thành tựu.

5. Uy lực pháp (Dhammateja), chánh pháp có uy lực thắng tà.

PsA. Ñāṇakathā.

[300] Năm pháp chúc tụng (Vara), điều tốt lành mà người ta chúc cho nhau:

1. Tuổi thọ (Āyu)

2. Dung sắc (Vaṇṇa)

3. An lạc (Sukha)

4. Tài sản (Bhoga)

5. Thế lực (Bala)

Năm pháp chúc tụng này theo Phật giáo thì muốn thành tựu cho mình phải nên thực hành những thiện pháp tương xứng. Riêng về các bậc xuất gia nên biết ý nghĩa đặc biệt và an trú theo đó. Ý nghĩa đặc biệt như sau:

a) Tuổi thọ, ám chỉ sự duy trì sanh mạng bằng bốn như ý túc (Iddhipāda).

b) Dung sắc, ám chỉ sự trong sáng các căn, đó là giới hạnh (Sīla).

c) An lạc, ám chỉ sự hạnh phúc tinh thần, là bốn thiền chứng (Jhānalābhī).

d) Tài sản, ám chỉ pháp hỗ trợ an vui tu tập, là bốn phạm trú (Brahmavihāra).

e) Thế lực, ám chỉ sức mạnh đoạn trừ phiền não, chấm dứt khổ đau, đó là sự giải thoát (Vimutti) hay quả vị A-la-hán (arahattaphala).

D.III.77; S.V.147

Pháp chúc mừng này có chỗ nói 5 điều khác là tuổi thọ (āyu), dung sắc (vaṇṇa), an lạc (sukha), sức lực (bala), biện tài (paṭibhāna)

A.III.42

Lại có chỗ nói 5 điều chúc mừng khác nữa là tuổi thọ (āyu), dung sắc (vaṇṇa), danh vọng (yasa), an lạc (sukha), địa vị (ādhipacca)

Pv.308.

Lại có chỗ nói 4 điều chúc mừng là tuổi thọ (āyu), dung sắc (vaṇṇa), an lạc (sukha), sức mạnh (bala) Dh.109,

A.II.63.

Lại có chỗ nói 6 điều chúc mừng là tuổi thọ (āyu), dung sắc (vaṇṇa), danh vọng (yasa), tiếng tăm (kitti), an lạc (sukha), sức mạnh (bala)

A.II.35, A.III.36, It.89.

Lại có chỗ nói 7 điều chúc mừng là tuổi thọ (āyu), dung sắc (vaṇṇa), an lạc (sukha), danh vọng (yasa), tiếng tăm (kitti), thiên giới (sagga), thế gia tộc (uccākulīnatā)

A.III.48

[301] Năm pháp tự tại (Vasī) của vị hành giả đắc thiền:

1. Tự tại hướng tâm vào đề mục (Āvajjanavasī).

2. Tự tại nhập thiền (Samāpajjanavasī).

3. Tự tại an trú thiền (Adhiṭṭhānavasī).

4. Tự tại xuất thiền (Vuṭṭhānavasī).

5. Tự tại phản khán chi thiền (Paccavekkhaṇavasī).

Ps. ñānakathā

[302] Năm thời tranh thủ tu tập, thời để tinh cần (Padhānasamayā):

1. Thời tuổi trẻ (Daharo hoti)

2. Thời khỏe mạnh, ít bệnh (Appābādho hoti)

3. Thời no đủ, dễ kiếm sống (Subhikkhaṃ hoti)

4. Thời con người sống hòa bình (Manussā samaggā viharanti)

5. Thời tăng chúng sống hòa hợp (Saṅgho samaggo viharati).

A.III.65

[303] Năm duyên hợp thọ ký độc giác (Samodhānadhamma):

1. Thân nhân loại (Manussattaṃ), bồ tát kiếp được thọ ký phải là loài người.

2. Thành tựu giới tính (Liṅgasampatti), bồ tát kiếp được thọ ký phải là đàn ông.

3. Gặp bậc lậu tận (Āsavakkhayaṃ dassanaṃ), bồ tát nguyện độc giác, kiếp được thọ ký phải gặp được thánh nhân A-la-hán, không nhất thiết phải gặp đức Toàn giác.

4. Đang tạo một công đức lớn (Adhikāro), lúc sẽ được thọ ký phải làm được thiện sự gì lớn lao đến vị thánh nhân vô lậu.

5. Có nguyện vọng (Chandatā), phải có tâm nguyện vững chắc mong quả vị Độc giác ngay lúc đối diện với vị vô lậu ấy.

Bv. Khuddakanikāya

[304] Năm loại châu báu hy hữu (Dulla-bharatanapātubhāva):

1. Sự xuất hiện bậc Chánh Đẳng Giác là khó tìm (Sammāsambuddhassa pātubhāvo dullabho).

2. Người thuyết được pháp do Đức Phật trình bày, là khó tìm (Tatthāgatappaveditassa dham-mavinayassa desitā puggalo dullabho).

3. Người hiểu được pháp do Đức Phật trình bày là khó tìm (Tathāgatappaveditassa dhammavi-nayassa viññātā puggalo dullabho).

4. Người tùy hành pháp khi hiểu rõ pháp do Đức Phật trình bày là khó tìm (Tathāgatappaveditassa dhammavinayassa viññātā dhammānudhammappaṭi-panno puggalo dullabho).

5. Người tri ân báo ân là khó tìm (Kataññūkatavedī puggalo dullabho).

A.III.239.

[305] Năm sự đoạn diệt (Nirodha):

1. Trấn phục đoạn diệt (Vikkhambhananirodha), là sự đoạn diệt phiền não bằng cách đè nén áp chế. Như hành giả đã đắc thiền thì trong suốt thời gian trú trong thiền sẽ chế ngự được phiền não triền cái.

2. Nhất thời đoạn diệt (Tadaṅganirodha), là sự đoạn diệt phiền não bằng cách khởi pháp đối trị. Như hành giả dùng trí phân tích danh sắc, khi ấy tạm thời diệt thân kiến ngã chấp.

3. Triệt tiêu đoạn diệt (Samucchedanirodha), là sự đoạn diệt phiền não bằng trí thánh đạo. Khi tâm đạo sanh khởi thì phiền não lập tức bị tuyệt trừ.

4. Tịnh chỉ đoạn diệt (Paṭipassaddhinirodha), là cách đoạn diệt phiền não của tâm quả siêu thế. Phiền não đã được tuyệt trừ vào sát na tâm đạo nên khi tâm thánh quả sanh khởi thì vắng lặng phiền não.

5. Xuất ly đoạn diệt (Nissaraṇanirodha), là sự xuất ly phiền não của trạng thái níp-bàn (nibbāna), sự đoạn diệt phiền não do đã giải thoát.

Năm sự đoạn diệt này cũng được gọi là năm sự đoạn trừ (pahāna), năm sự giải thoát (vimutti), năm sự viễn ly (viveka), năm sự vô nhiễm (virāga), năm sự xả thí (vossagga).

Ps.I.27,220.221, Vism 410.

[306] Năm sự lo sợ (Bhaya):

1. Lo sợ việc nuôi mạng (Ājīvitabhaya), sợ thất nghiệp, sợ suy sụp tài sản, sợ kinh tế khó khăn.

2. Lo sợ thị phi (Asilokabhaya), sợ mang tai tiếng, sợ người chê trách.

3. Lo sợ dính líu hội chúng (Parisasārajjabhaya), sợ hội chúng dưới tay không đoàn kết, rạn vỡ, phản bội.

4. Lo sợ tử biệt (Maraṇabhaya), sợ chết rồi bỏ tài sản, bỏ người thân, hoặc ám ảnh với tình trạng đau đớn.

5. Lo sợ khổ cảnh (Duggatibhaya), sợ phải tái sanh đọa vào cõi khổ, nhất là đối với kẻ đã tạo ác nghiệp.

Vbh. 379

[307] Năm dục trưởng dưỡng (Kāmaguṇa), năm món vật chất làm tăng trưởng phiền não dục, ngũ trần:

1. Sắc (Rūpa), là bất cứ cảnh sắc gì khả ái mà mắt thấy được.

2. Thinh (Sadda), là bất cứ âm thanh gì khả ái mà tai nghe được.

3. Hương (Gandha), là bất cứ mùi thơm nào khả ái mà mũi ngửi được.

4. Vị (Rasa), là bất cứ chất gì khả ái mà lưỡi nếm được.

5. Xúc (Phoṭṭhabba), là bất cứ vật gì khả ái mà thân xúc chạm được.

Năm cảnh dục này nếu là cảnh tốt hấp dẫn thì mới gọi là cảnh dục trưởng dưỡng, nếu là cảnh xấu không hấp dẫn được lòng tham thì đó chỉ là cảnh đối tượng của ngũ quan mà thôi. Được gọi là tốt hay xấu tùy theo môi trường, sở thích, hay tùy sự nhận thức của số đông.