Bát Nhã Trực Giải

KHÔNG TRÍ CŨNG KHÔNG ĐẮC

Giải thích: Cũng không có pháp của Bồ tát tu chứng. Từ đây trở lên là lìa chấp pháp, chứng trí Pháp không.

Ái hải tham nguyên tấn dục lưu,

Tu bằng trí phiệt xuất ba đào.

Cẩu tri tam giới giai như mộng,

Yểm khổ hân an diệc mộng đầu.

Biển ái nguồn tham dòng nước dục,

Sóng mòi vượt khỏi, trí là phao.

Nếu hay ba cõi đều như mộng,

Chán khổ tìm yên cũng chiêm bao.

3. PHẦN HẠNH

Do không chỗ được nên Bồ tát nương theo Bát Nhã ba la mật đa nên tâm không ngăn ngại, vì không ngăn ngại nên không sợ hãi, xa lìa điên đảo mộng tưởng,

Giải thích: Vì không mong cầu nên tâm được tự tại, xa lìa hẳn phiền não, rốt ráo tịch diệt. Đến đây nhân pháp đều không, nhận rõ chỉ là một tâm, xưa nay vốn trong lặng, chứng trí không không.

Đây cũng là lời quét sạch dấu vết. Đoạn trước đã quét sạch chấp thô của chúng sanh, đoạn nầy quét sạch chấp vi tế của các bậc Thánh Tam thừa. Bởi vì các bậc Thánh trong Tam thừa quan niệm rằng có pháp để tu, có vô minh để dứt, có đạo quả để chứng, có chúng sanh để độ, có chư Phật để thành. Chấp các thứ ấy đều có, nên nói chung là Pháp chấp. Nay rõ biết năm uẩn không, tức là căn, trần, thức vốn không, ngã và chúng sanh vốn không. Đã là vốn không thì Mười hai nhân duyên như Vô minh v.v..., Tứ đế như Khổ v.v... đến như sáu độâ muôn hạnh cũng vốn không. Đó là nói rõ có bịnh mới cần thuốc không bệnh cần chi, nên nói Không trí cũng không đắc.

Đây là Bồ tát Đại thừa chỉ quán tự tâm xưa nay vắng lặng là thật trí trong lặng, lấy không tu làm chân tu, lấy không chứng làm thật chứng, lấy không chỗ được làm chân thực đắc, dưới không có chúng sanh để độ, trên không có chư Phật để cầu. Đây là vì không chỗ được nên tâm không ngăn ngại v.v...

Duy năng triệt ngộ uẩn nguyên không,

Yểm dữ hân hề niệm đốn vong.

Hữu niệm khả tu vô niệm dược,

Bản vô khổ ách đắc hà công.

Chỉ cần triệt ngộ uẩn vốn không,

Chán với ưa chữ niệm dứt xong.

Hữu niệm nên cần thuốc vô niệm,

Vốn không khổ ách được chi công

4. PHẦN CHỨNG

Cứu cánh Niết Bàn

Giải thích: Sanh diệt đã diệt, tịch diệt hiện tiền.

Cứu cực căn trần tất cánh không,

Hư minh pháp tánh bản phi vong.

Đà đà viên tịch ly sanh diệt,

Bình đẳng từ bi bất kế công.

Xét tột căn trần rốt ráo không,

Chẳng quên pháp tánh, sáng rỗng không.

Niết Bàn vắng lặng, lìa sanh diệt,

Bình đẳng từ bi chẳng kể công.

Ba đời chư Phật nương Bát Nhã ba la mật đa, nên được đạo quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Giải thích: Tâm là bản nguyên của chư Phật, là Phật tánh của hết thảy chúng sanh. Kinh Hoa Nghiêm nói: "Nếu người muốn rõ biết tất cả Phật ba đời, phải quán tánh pháp giới tất cả do tâm tạo". Nên biết một môn quán tâm là mẹ của tất cả chư Phật.

Thập phương tam thế thiên nhân sư,

Diệc liễu duy tâm nhập nhứt như.

Vô thượng chánh chân viên giác hải,

Xuất sanh vô lượng chứng vô dư.

Mười phương ba đời, thiên nhân sư,

Cũng rõ duy tâm nhập nhứt như.

Biển giác chánh chân, là vô thượng,

Sanh ra vô lượng chúng vô dư.

B. GIẢI THÍCH MẬT GIÁO ĐẠI TỔNG TRÌ

Đây là trong hiển có mật, phần sau thì trong mật có đủ đức của hiển.

Nên biết Bát Nhã ba la mật đa, là đại thần chú, là đại minh chú, là vô thượng chú, là vô đẳng đẳng chú.

Giải thích: Tâm nầy là môn đại tổng trì, nghĩa là bao gồm tất cả pháp, nắm giữ vô lượng nghĩa. Người tu hành chỉ cần y cứ tự tâm thì bốn đức thảy đều viên mãn.

Phá ngũ ấm ma chí Đại thần,

Liệt vô minh võng, Đại minh chân.

Đường đường thượng xuất quần sanh biểu,

Đẳng tác quần sanh chánh đẳng nhân.

Đại thần phá dẹp năm ma ấm,

Xé lưới vô minh, thật Đại minh.

Nghi biểu đường đường hơn vạn loại,

Làm nhân chánh đẳng của quần sinh.

Hay trừ được tất cả khổ chân thật chẳng dối, nên nói chú Bát Nhã ba la mật đa.

Giải thích: Chú là từ bi thệ nguyện, nguyện lợi mình, lợi người. Nương theo Bát Nhã nầy sở nguyện đầy đủ, thế nên Tâm Kinh nầy cũng gọi là Tâm Bát Nhã, cũng gọi là chú Bát Nhã. Người tu hành phải nên tin sâu, truyền bá rộng rãi, chướng hết nguyện mãn, mau thành chánh giác.

Chúng khổ nguyên tòng vọng niệm sinh,

Niệm không thường tịch tánh thường minh.

Minh viên giác mãn vô hư vọng,

Vọng cảnh nguyên vô cố bất kinh.

Các khổ vốn từ vọng niệm sinh,

Niệm không thường lặng tánh thường minh.

Sáng tròn, giác trọn, không hư dối,

Cảnh vọng nguyên không nên chẳng kinh.

Liền nói chú rằng:

Đây tức là trong mật có đủ đức của hiển.

Giải thích: Chú, là mật ngữ của chư Phật. Mật, khiến người tu hành mau được như sở nguyện, là lời thành thật của chư Phật, nên cũng gọi là chân ngôn. Lời Phật chẳng tin thì lời nào đáng tin? Lại cũng gọi là Thần chú, tha thiết tin tưởng chuyên trì thì sự thần nghiệm rất mau.

Tiếng Phạn Đà la ni, dịch là Đại tổng trì, nghĩa là tổng tất cả pháp, trì vô lượng nghĩa. Chỉ riêng nói trì ắt nêu cả hai. Chỉ cần tin tưởng thọ trì thì công đức bí mật viên mãn chẳng nhọc nghĩ bàn.

Chú xưng mật ngữ nẫm oai linh,

Hiển giáo hàm trung cụ túy tinh.

Đản giải tâm không thường khẩu tụng,

Tùy thời hiển mật cộng viên minh.

Chú là mật ngữ thật oai linh,

Hiển giáo gồm trong đủ túy tinh.

Chỉ hiểu tâm không, thường miệng tụng,

Tùy thời hiển mật thảy viên minh.

YẾT ĐẾ YẾT ĐẾ, BA LA YẾT ĐẾ, BA LA TĂNG YẾT ĐẾ, BỒ ĐỀ TÁT BÀ HA.

Khen rằng: Ba không nghĩa đủ, bốn đức công tròn, tin nhận vâng làm, bồ đề nguyện mãn.

Thanh thanh lưu xuất đại thần minh,

Bất thiệp tư lương loạn ý tinh.

Thiệt tướng quảng trường tâm diệu chsuyển,

Đương cơ mặc khế giá chân kinh.

Lời lời lưu xuất đại thần minh,

Loạn ý suy tư ắt chẳng tinh.

Tướng lưỡi rộng dài, tâm diệu chuyển,

Đương cơ thầm hợp với chân kinh.

Bát Nhã tâm kinh liễu nghĩa bạt hậu giải thích xong.

HÀNH THÂM BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA

Bài minh rằng:

Siêu tình tuyệt lự,

Ngữ mặc song vong.

Bát Nhã hiện tiền,

Tứ nghi bất khuyết.

Tâm kinh tâm chú khế huyền tham,

Hiển mật song tu lý thậm thâm.

Động tịnh nhứt như vô ngại pháp,

Tiền tam tam dữ hậu tam tam.

Vượt tình dứt lự,

Nói nín đều quên.

Bát Nhã hiện tiền,

Bốn nghi chẳng thiếu.

Tâm chú, tâm kinh hợp đạo mầu,

Hiển mật gồm tu lý thật sâu,

Động tịnh nhứt như, pháp chẳng ngại,

Trước ba ba sau lại ba ba.

Một câu sau cùng, pháp thế gian và xuất thế gian phô diễn chẳng hết. Tóm lại, trước sau thuần nhứt.

Nguyện đem công đức nầy,

Chan rải khắp tất cả,

Chúng sanh cùng chúng con,

Đều trọn thành Phật đạo,

Qui kính Đại Bồ tát Quán Tự Tại.

Hoàng triều Thiệu Trị năm thứ ba

Năm Quý Mão (1943)

Tháng mạnh hạ, ngày An cư viết

IV. Giải Thích Kệ Bát Nhã

Cổ đức Cao tăng nói kệ Bát Nhã:

Trí tuệ vi thuyền tinh tấn cao,

Linh đồng dụng lực xuất ba đào.

Phiên thân trực đáo Bồ đề ngạn,

Tản thủ qui lai minh nguyệt cao.

Trí tuệ làm thuyền, tinh tấn sào,

Linh đồng dùng sức vượt ba đào.

Xoay mình thẳng đến bên bờ giác,

Buông thỏng tay về sáng trăng sao.

Hậu học Sa môn Thanh Đàm Tỳ kheo Minh Chánh thích nghĩa.

1. PHẦN GIẢI THÍCH

Trí tuệ vi thuyền tinh tấn cao

Trí tuệ làm thuyền tinh tấn sào.

Giải thích: Tiếng Phạn Bát nhã, dịch là Trí tuệ. Trí là tâm tánh có linh tri, biết thiện nên làm, biết ác nên dừng, gọi đó là trí. Tuệ là diệu tánh của sáu căn sáng suốt linh diệu, như mắt hay thấy gọi là kiến tuệ, tai hay nghe gọi là văn tuệ, cũng có nghĩa là tánh thấy, tánh nghe, cho đến ý hay suy tư, gọi là tư tuệ. Nhưng trí tuệ làm thể dụng lẫn nhau, nghĩa là tuệ tuy hay chiếu soi, nếu không trí thì không thể phân biệt được thiện ác. Như các loài súc sanh trâu ngựa tuy có đủ tánh chiếu soi của sáu căn mà chỉ biết đói ăn khát uống. Ngoài ra không biết gì khác. Đó là có tuệ tánh thấy nghe mà si ngoan không trí phải vậy. Còn như hết thảy các loài vô tình gỗ đá thì mờ rỗng hoàn toàn không có trí tuệ.

Lại như ngoại đạo tuy có sáu căn thông minh mà chẳng tin nhân quả thiện ác, không thể tự thấy bản tánh. Chỉ khoe sự thông minh cuồng tuệ của mình, vọng sanh sự hiểu biết sai lệch, cho rằng con người chết rồi mất hẳn, chỉ một nguồn chân khí trở về thái hư. Đây cũng là hạng si ngoan tà kiến, cho nên dù đắc phi phi tưởng định sanh lên cõi trời phi phi tưởng, tuổi thọ lâu dài, báo hết trở lại đọa vào loài súc sanh. Còn hạng phàm phu chúng sanh thì đắm trước năm dục thế gian, chỉ biết có sự nghiệp trước mắt, nghĩa là người sống một đời đến sau khi chết chẳng biết có lý nhân quả thiện ác, luân hồi báo ứng. Vì chẳng biết có quả báo thiện ác của thân sau, nên gọi là chúng sanh phàm phu ngu si.

Nay nói trí tuệ là vì nó hay phá ngu si, tức là người tu hành hay tin biết nhân quả thiện ác mới siêng năng thực hành các điều thiện, xa lìa các điều ác. Đây lấy sự giải thoát sanh tử luân hồi, tự độ độ tha thẳng lên bậc Chánh giác, đấy gọi là trí tuệ. Nhưng trí tuệ tuy đồng mà cửa vào của người tu hành thì vô lượng. Bởi vì căn tánh chúng sanh vô lượng, có lanh lợi, trì độn bất đồng và nghiệp cấu, phước lành của chúng sanh cũng có sai biệt vô lượng, chỉ có Phật mới có thể biết hết vô lượng nghiệp tánh của chúng sanh, nên nói pháp cũng vô lượng để thích hợp với mọi căn cơ.

Trong vô lượng pháp môn lại có một pháp môn có thể thống nhiếp tất cả pháp môn và đó là chỉ cho pháp môn của trí tuệ Bát Nhã Tâm Kinh. Nếu người có lợi căn đại ngộ trí tuệ nầy thì chẳng cần phải nhiều phương tiện, liền vào được Như Lai bảo minh không hải. Thế nên biết, trí tuệ nầy giống như ghe thuyền, nương nơi đó để độ chúng sanh qua biển khổ sanh tử. Đây nói Trí tuệ làm thuyền là nghĩa nầy vậy.

Tinh tấn làm sào, trong sáu pháp ba la mật thì Tinh tấn ba la mật là thứ tư, Trí tuệ ba la mật là thứ sáu. Trí tuệ ví như ghe thuyền, tinh tấn ví như cây sào. Nếu có thuyền mà không có sào thì vĩnh viễn ở bờ sanh tử bên nầy, không thể đến bờ kia được. Cho nên cần phải có tinh tấn làm sào mới có thể vượt từ bờ sanh tử bên nầy sang bờ Niết Bàn bên kia, đó là nghĩa tinh tấn làm sào vậy.

Linh đồng dụng lực xuất ba đào

Linh đồng dùng sức vượt ba đào.

Giải thích: Linh là tự tâm của đương nhân, tự tánh hư linh chẳng mờ tối tức là diệu tánh trong sáu căn. Trong các kinh gọi nó là Như Lai tạng tánh, hoặc gọi các Tánh chẳng sanh diệt, Chân như, Chân không, Linh giác, Linh tri, Phật tánh, Viên giác, Diệu tâm, Diệu minh nguyên tinh, Chân thức Phật tri kiến, Niết Bàn diệu tâm, Thật tướng các pháp, Pháp thể, Pháp tánh, Thanh tịnh Pháp thân, các danh hiệu nầy không thể nói hết được. Bát Nhã tâm kinh nầy gọi là Bát Nhã tâm, cũng gọi là Tướng không của các pháp, còn mật chỉ tức là ba chữ: Quán Tự Tại ở đầu kinh, hiển thị tức là ba chữ: Thời Chiếu Kiến, là Diệu tánh thấy nghe hay biết sáu căn của đương nhân. Đồng là tánh thanh tịnh không nhiễm vốn sẵn có, vốn thiện của lúc sơ sinh nghĩa là tự tánh vốn tự thanh tịnh, nhân vì chạm cảnh gặp duyên, vật dục xen vào che phủ, chợt sanh vọng tâm, chạy theo tham ái, nên bị sáu trần mê hoặc, vô minh phủ che, thành ra ô nhiễm. Sao gọi là ô nhiễm? Chính là tự tâm khởi tham sân si, gọi là ô nhiễm. Nếu như ngộ được tâm cảnh đều không, chẳng sanh tham ái, thì căn tánh bản nhiên thanh tịnh, đó là đồng chân. Ví như lúc còn thơ bé chưa biết danh lợi tham dục, nên gọi là Đồng tử. Căn tánh ví như trẻ thơ nên gọi là Đồng chân. Nay giữ tánh đồng chân, nên gọi là Linh đồng. Thế nên hai chữ Linh đồng tức là tự tâm chúng ta hiện tại thấy nghe lóng lặng tịch chiếu vậy. Kinh Lăng Già gọi đó là Đại viên cảnh trí, Kinh Lăng Nghiêm gọi đó là Căn viên thông, cũng tức là câu trước nói rằng: Trí tuệ.

Dùng sức tức là hết sức siêng năng. Bởi vì chướng vô minh nặng, gốc phiền não sâu, tâm chìm nặng tham ái như dòng nước sông to đang chảy xiết, nên gọi là sông ái. Nghiệp nhân khổ quả tích tụ như biển cả sâu rộng không bờ mé, nên nói là biển khổ. Nghiệp khổ vô minh phiền não tham ái là như thế đó. Lại từ nhiều kiếp đến nay, chẳng biết chẳng hay thì sông biển cũng không sánh được với sự sâu rộng của tham ái. Nếu người tu hành tự ỷ mình có trí tuệ mà chẳng siêng năng, dầu có siêng năng mà chẳng dùng hết sức mình cũng không thể ra khỏi sông ái biển khổ mênh mông. Cho nên xin nhắn gởi đến các người có trí tuệ phải cầm sào tinh tấn, hết sức cầu vượt đến bờ bên kia nên nói là dùng sức.

Vượt ba đào, nước nổi sóng cuồn cuộn gọi là ba đào. Sóng nhỏ ở sông gọi là ba, sóng to ở biển gọi là đào. Ba, sóng nhỏ, ví như các thứ khổ nhỏ sanh lão bịnh tử, năm tướng suy và tám thứ khổ của trời người. Đào, sóng to ví như các thứ khổ lớn của các loài ở Địa ngục, Ngạ quỷ, Súc sanh. Tại Trời Người mà chẳng siêng tu trí tuệ thì trước tiên chịu khổ nhỏ rồi sau đó sẽ bị khổ lớn, sáu nẻo luân hồi không có lúc ra khỏi. Thương thay! Thật đáng sợ! Nhưng ba đào của nước, nhân gió mà khởi thì ba đào là sự nhiễu động của nước. Ba đào của chúng sanh trong sáu đường do nghiệp, nghiệp ấy như gió, nên nói là gió nghiệp chiêu cảm. Quan sát kỹ chỗ khởi của gió nghiệp là vô minh vọng động, tham ái lăng xăng của tâm, nên biển tánh chẳng lóng lặng, thì nổi sóng khổ não chẳng dứt.

Nay người tu hành muốn dứt khổ ấy, trước tiên phải y nơi trí tuệ, dứt được nhân vô minh, diệt trừ tham ái thì thức tánh tròn sáng trong lặng, bao hàm cả hư không giới. Lúc ấy sông ái biển khổ còn không có tên huống là có dấu vết gì. Sông biển đã không, gì là ba đào? Thế nên chỉ cần trừ tham ái thì các khổ tự dứt. Tham ái kết chặt vào nhân tình rất khó mà trừ khử, cần phải dùng hết sức mới có thể trừ được nó. Đó là nghĩa Linh đồng dùng sức vượt ba đào.

Phiên thân trực đáo Bồ đề ngạn

Xoay mình thẳng đến bên bờ giác.

Giải thích: Xoay là chuyển, nghĩa là chuyển tri kiến chúng sanh để mở tri kiến Phật, tức là chuyển ngu thành trí, chuyển Phàm thành Thánh, chính là nghĩa hồi quang phản chiếu, cũng là nghĩa bội trần hướng giác.

Thân mình là tự thể của Linh đồng, tức là tánh trạm nhiên trong căn. Căn tánh mê chạy theo tham ái tức là phàm phu. Nếu tự ngộ được căn tánh lìa bỏ tham ái, tức là trí tuệ, là Thánh. Thế nên biết, Trí cùng với Ngu, Phàm cùng với Thánh, chưa từng có ngăn cách, chỉ do mê ngộ mà chia đó thôi. Cổ đức nói: "Niệm trước mê tức chúng sanh, niệm sau ngộ tức Phật". Bỏ mê về ngộ tức là nghĩa xoay mình.

Thẳng đến bên bờ giác. Thẳng đến tức là quyết chí tiến lên, niệm niệm không lùi. Lại cũng chẳng rơi vào tà kiến, tà giải, cũng chẳng ở giữa đường thành cuồng, cũng chẳng còn ở trong sự dụ dự giải đãi mà sanh mõi mệt chán nãn. Chỉ tinh tấn tiến tới, gọi là thẳng đến. Thẳng đến bên bờ giác, nghĩa là người tu hành y nơi trí tuệ, phàm có tất cả thiện căn công đức chẳng nguyện hồi hướng về phước báo nhân thiên, chẳng cầu Niết Bàn của Tiểu thừa, Nhị thừa, chỉ nguyện hồi hướng Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, cực quả cứu cánh Niết Bàn, gọi là cứu cánh thành Phật vậy.

Tản thủ qui lai minh nguyệt cao.

Buông thỏng tay về sáng trăng sao.

Giải thích: Tay là nghĩa chấp trước phan duyên tham ái một cách kiên cố. Nay nói buông tay là dùng trí tuệ soi thấy rõ biết năm ấm đều không, hẳn rằng thân tâm vô ngã, sáu trần ngoại cảnh là do mắt mỏi hiện ra, giống như hoa đốm giữa hư không, chẳng có thật thể, cho đến ba cõi sáu đường cũng như không hoa mộng huyễn. Vì biết không ngã, không nhân, không chúng sanh nên không còn chấp trước phan duyên, đó là hoàn toàn lìa tướng thọ giả, ắt biết một tâm chẳng sanh, là nghĩa buông tay.

Trở về nghĩa là vốn từ không mà đến, trở về cũng về nơi không. Nhưng ở đây nói không là chân không. Tánh không tròn sáng, nhưng chẳng phải là ngoan không của sự hỗn độn hư vô.

Trăng sáng tức là tánh không tròn sáng như mặt trăng rằm tròn sáng soi khắp mười phương, dụ như trăng sáng.

Cao là địa vị cao cả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác ba thân hiển bày trọn vẹn, mười hiệu đủ đầy, muôn hạnh trang nghiêm, là bậc Lưỡng túc hùng tôn, là cao tột trong cái cao vậy. Nghĩa của câu: buông thỏng tay về sáng trăng sao là như thế.

2. Phần Giải Nghi:

Hỏi: Bồ tát tu lục độ vạn hạnh mới chứng bồ đề, nay sao chỉ nói trí tuệ và dùng tinh tấn trợ giúp mà đến được cảnh giới bờ bên kia?

Đáp: Người có trí tuệ, tự biết thân tâm là hư giả, bốn đại vốn không, năm uẩn chẳng phải có, nên chỉ kiên cố trí tuệ mà chẳng yêu tiếc thân mạng, huống là tiền của, vật quí, siêng năng tu hành pháp Phật mà chẳng sanh nhàm mỏi, đó là chân thật bố thí.

Người có trí tuệ, biết thân là huyễn, không có ngã tưởng. Thân mình còn thế, thân người cũng vậy. Sáu trần ngoại cảnh đều là hoa đốm trong hư không. Đã biết là không hoa huyễn có thì chẳng còn phan duyên tham ái để khởi tâm thuận nghịch thương ghét sân si, ấy là chân thật trì giới.

Người có trí tuệ rõ biết thân tâm vô ngã, ngoại cảnh vô nhân, không mình không người tức là không có thị phi. Không mình không người thì ta đâu có nhục, huống chi ta cũng vô ngã thì ai mà chịu nhục, mà gọi là nhẫn nhục. Không mình không người nầy là chân thật nhẫn nhục.

Người có trí tuệ, chỉ dùng trí của mình tự chiếu soi, trong sốt mười hai thời ngày đêm chẳng quên tự chiếu soi. Thể chiếu soi hiện tiền tròn sáng độc lập, chẳng bị vọng trần làm mê hoặc, đó là chân thật tinh tấn.

Người có trí tuệ, chẳng bị trần làm mờ tối, chẳng bị vọng mê hoặc. Trí như trời cao vốn sáng, tuệ như biển cả nguyên lặng, tuy động tịnh qua lại mà thể tánh linh giác vẫn lặng lẽ chẳng động, đó là chân thật thiền định.

Người có trí tuệ sáng suốt riêng soi, rõ ràng thường biết, thanh tịnh tròn sáng cùng khắp pháp giới. Người ngộ được như thế gọi là chân thật trí tuệ.

Thế nên biết y nơi trí tuệ thì lục độ vạn hạnh cho đến hết thảy Phật pháp đều đầy đủ ở trong đó. Thành thật mà nói thì Bát Nhã là mẹ chư Như Lai, thật đáng tin thay!

Cổ Đức cao tăng nói bốn câu kệ Bát Nhã đã giải thích xong.

Kinh Lăng Già chú thuyết bốn trí quán duy tâm thức là pháp quán chuyển tám thức thành bốn trí của Bồ tát Mã Minh, nói về ba tánh như sau:

- Chân như là Viên thành thật.

- Nghiệp thức là Y tha khởi.

- Chuyển thức, hiện thức và phân biệt sự thức là Biến kế chấp.

a. Dứt diệt tướng vô minh

Ngũ nhãn thanh tịnh chẳng nhiễm tức là Tướng Tông chuyển năm thức trước làm Thành sở tác trí.

Thành sở tác trí tức là năm thức nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân tuy chiếu cảnh mà chẳng nhiễm, như gương soi vật, chẳng nhận cũng chẳng chống, rõ ràng tròn sáng, tùy ứng liền hiện là Thành sở tác trí.

b. Dứt dị tướng vô minh

Niệm không tướng khác, nên không có cái gì mà chẳng khắp biết, là chuyển thức thứ sáu thành Diệu quan sát trí.

Diệu quan sát trí tức là ý thức không có niệm phân biệt, nên niệm không có tướng khác, tức là thức của năm căn trước cùng với ý thức thanh tịnh đồng sáng, tùy theo sáu trần đến liền hiện, biết khắp tất cả, ấy là Diệu quan sát trí.

c. Dứt Trụ tướng vô minh

Niệm không tướng trụ, tức là niệm không kẹt vào tư lương đối với tướng của sáu trần, cho đến chẳng trụ sanh tử, chẳng trụ Niết Bàn. Động loạn tức sanh tử, tịch tịnh tức Niết Bàn. Nay đều lìa cả hai động và tịnh mà bình đẳng soi khắp thì tức chiếu mà tịch đó là chẳng trụ tướng động, tức tịch mà chiếu đó là lìa tướng tịnh. Tất cả các sự sanh diệt, có không, động tịnh, sáng tối, sắc không đều bình đẳng chiếu khắp, gọi là Bình đẳng tánh trí.

Bình đẳng tánh trí, tức là chuyển thức thứ bảy thành Bình đẳng tánh trí. Do từ vô thủy đến nay thức thứ bảy bên trong chấp thức thứ tám làm ngã, ngoài chấp các pháp, ấm, nhập, xứ, giới v.v... năm ấm, bốn đại, sáu trần làm cảnh giới tự thọ dụng, gọi là pháp chấp. Nay quán các pháp chỉ do tâm hiện, nên biết trong ngoài chỉ do tâm, há lại đem tâm chấp lấy tâm! Nếu yêu trong ghét ngoài là tâm lại ghét tâm. Nhưng các pháp là do vọng tưởng huyễn hiện, trong ngoài vốn không, tuy có mà chẳng phải thật. Vì biết trong ngoài chỉ là tâm, nên không thương ghét, lìa cả hai chấp Ngã và Pháp ấy gọi là Bình đẳng tánh trí.

d. Dứt sanh tướng vô minh

Chuyển tạng thức thức thứ tám thành Đại viên cảnh trí, tức là Như Lai tạng tâm là Tự giác thánh trí, là Niết Bàn diệu tâm. Thức nầy hiện ở nơi năm căn không lúc nào chẳng có, cũng gọi là chân như thức, ấy là Đại viên cảnh trí.

Đại viên cảnh trí, tâm tánh vốn thanh tịnh, nhân bị vô minh huân tập, niệm che lấp, nay chỉ dùng chân như bình đẳng quán thì chánh niệm của ly niệm đồng hư không giới. Nên biết hư không tức tâm, tâm tức hư không. Tâm hư không là gương sáng tròn lớn không chỗ nào chẳng soi, tất cả ba cõi, bốn loài sanh, sáu đường cho đến cõi Phật ở mười phương, chư Phật Bồ tát tất cả hiền thánh đều là huyễn ảnh hiện trong gương tâm. Hãy lặng lẽ tự quán, đây là đạo lý gì?

Tất cả các pháp chẳng ngoài tướng phần và kiến phần. Nhưng đều là do tự chứng phần của tạng thức chuyển biến, thật giống như hình ảnh hiện trong gương.

Hàn sơn tử nói:

Nam nhi đại trượng phu

Tác sự mạc mãng lỗ.

Kính đĩnh thiết thạch tâm,

Trực thú bồ đề lộ.

Tà đạo bất dụng hành,

Hành chi chuyển tân khổ.

Bất dụng cầu Phật quả,

Thức thủ tâm vương chủ.

Nam nhi đại trượng phu,

Làm việc chớ lỗ mãng.

Tâm sắt đá vững vàng,

Thẳng bẳng trên giác ngạn.

Đường tà chớ nên đi,

Nếu đi càng cay đắng.

Chẳng cần cầu quả Phật,

Tự làm chủ tâm đăng.

Kệ chuyển tám thức thành bốn trí.

THÀNH SỞ TÁC TRÍ

Ngũ căn viên trạm tánh hư minh,

Trí cảnh thường quang độc diệu linh.

Vạn tượng ư trung trình hữu tướng,

Tịch nhiên giám chiếu oánh chân tinh.

Năm căn tròn lặng tánh hư minh,

Gương trí thường soi ánh sáng linh.

Muôn tượng ở trong bày tướng có,

Lặng yên soi chiếu rạng chân tinh.

DIỆU QUAN SÁT TRÍ

Ý thức duy minh niệm lự hưu,

Ngũ căn tùy tức các châu lưu.

Lục trần đối chí giai trung hiện,

Quảng đại hàm dung diệu trí châu.

Ý thức sáng ngời niệm lự tan,

Năm căn theo đó dụng vô vàn.

Sáu trần đối chiếu nguyên trong hiện,

Trí ngọc nhiệm mầu rộng thênh thang.

BÌNH ĐẲNG TÁNH TRÍ

Niệm vô trụ tướng tắc tâm không,

Bình đẳng viên minh tịch chiếu thông.

Sanh tử Niết Bàn câu bất trụ,

Đường đường độc lộ quách hư dung.

Niệm không trụ tướng ắt tâm không,

Bình đẳng sáng tròn tịch chiếu thông.

Sanh tử Niết Bàn đều chẳng trụ,

Sờ sờ bày hiện thái hư đồng.

ĐẠI VIÊN CẢNH TRÍ

Tạng thức như như hiện ngũ căn,

Tùy thời chiếu ứng nhứt nguyên chân.

Đản năng ly niệm hàm không giới,

Nhứt thiết giai vi huyễn ảnh trần.

Tạng thức như như hiện ngũ căn,

Tùy thời chiếu ứng nhứt nguyên chân.

Chỉ hay lìa niệm trùm không giới,

Tất cả đều như bóng huyễn trần.

V. Kệ Sáu Căn, Bảy Đại

Tổ Trúc Lâm Điều Ngự, tựa rằng:

Sáu căn hư vọng đồng là Bồ đề diệu tâm

Bảy đại cùng khắp thảy đều Như Lai tạng tánh

Thanh Đàm Đạo Tuân Minh Chánh thuật kệ rằng:

NHÃN KIẾN

Như bồ đào đóa hạ mi hoành,

Viên bích lưu ly lưỡng diệu tình.

Minh ám tương hình thành kiến thể,

Sắc không tề hiện diệu căn tinh.

Thanh hoàng xích bạch tùy cơ biện,

Trường đoản phương viên giá lý sinh.

Ký ngữ đương quan đồng tử giả,

Song linh thị hiện tức tâm minh.

MẮT THẤY

Tựa trái bồ đào dưới mày ngang,

Lưu ly hai khối ngọc sáng choang.

Sáng, tối nương nhau thành kiến thể,

Sắc, không đều hiện diệu căn quang.

Xanh, vàng, đỏ, trắng tùy cơ biện,

Dài, ngắn, vuông, tròn ấy vô vàn.

Nhắn người nên quán đôi tròng mắt,

Linh diệu phơi trần rõ tâm can.

NHĨ VĂN

Như tân quyển diệp Thủ Lăng đề,

Quan Thế Âm Quan Tự Tại cơ.

Động tịnh tương trình thành thính chất,

Nhĩ hà hưởng ứng hiển căn tri.

Thử phương giáo thể văn âm tịnh,

Diệu pháp liên hoa trí tuệ trì.

Lục nhập viên thông thường đệ nhất,

Thiền môn Thích tử cộng quy y.

TAI NGHE

Như cuống lá mới Thủ Lăng đề,

Quán Thế Âm, Quán tự tại cơ.

Động, tịnh cùng bày thành thính chất,

Xa, gần vang vọng hiển căn tri.

Giáo thể phương này: văn âm tịnh,

Diệu pháp liên hoa trí tuệ tri.

Sáu nhập viên thông thường bậc nhất,

Cửa thiền họ Thích thảy quy y.

TỸ KHỨU

Như song thùy trảo bình trung cư,

Khổng lý linh quang giác tự như.

Hô hấp nhiêu tha thông xuất nhập,

Tỹ hương nhậm bỉ phổ tri tư.

Chúng sanh tánh mạng huyền do tại,

Nguyên khí châu lưu lại hữu tư.

Hương tỹ bất lai hà sở thức,

A Di Đà Phật hiện chân cơ.

MŨI NGỬI

Song song nhưnhư dáng duỗi móng tay,

Trống rỗng linh quang giác tự khai.

Hơithở ra vào đều thông suốt,

Mũi ngữi hương trần khắp biết hay.

Tánh mệnh chúng sanh ngầm trong ấy,

Nguyên khí châu lưu bởi có đây.

Hương, tỹ chẳng đến, đâu chỗ biết,

A Di Đà Phật hiện chân bày.

THIỆT THƯỜNG

Như sơ yển nguyệt bán viên hoàn,

Điềm biến tương tham nhứt thể quan.

Hàm đạm thường minh danh thiệt tướng,

Ngữ ngôn liễu lý hiển căn nhan.

Thánh phàm lý thú do tư đạo,

Tông chỉ nhân duyên bản thị thuyên.

Ẩm thủy tự đương tri lãnh noãn,

Hà tu hướng ngoại mích tâm can.

LƯỠI NẾM

Như mảnh trăng non nửa vành cong,

Nếm, vị hợp nhau một thể đồng.

Mặn, nhạt rõ ràng là tướng lưỡi,

Ngữ ngôn suốt lý tỏ bày xong.

Lý thú thánh phàm đều diễn nói,

Nhân duyên tông chỉ vốn đây thông.

Uống nước tự mình hay nóng, lạnh.

Cần chi hướng ngoại kiếm tổ tông.

THÂN GIÁC

Như yêu cổ tảng hiện hình dung,

Căn thức y chi nhứt thể đồng.

Ly hiệp tương ma thành xúc giác,

Hàn ôn các dị biệt lai tông.

Pháp Hoa Trì Địa xưng tiên chứng,

Thuần giác di thân đốn ngộ không.

Thường niệm tha vi chư khổ bản,

Tánh không chân sắc thật vô cùng.

THÂN XÚC GIÁC

Hình dáng in như cái trống cơm,

Căn thức cùng nương một thể đồng

Ly, hợp chạm nhau thành xúc giác,

Hàn, ôn mỗi mỗi chính nguyên tông.

Pháp Hoa Trì Địa đầu tiên chứng,

Thuần giác, quên thân đốn ngộ không.

Luôn nhớ xúc kia là gốc khổ,

Tánh không chơn sắc thật dung thông.

Ý TƯ

Như u thất kiến tự tư lương,

Thống lãnh quần cơ tác chủ trương.

Sanh diệt lưỡng đoan tương tục niệm,

Hữu vô chư pháp giác tri tường.

Sát na vạn lý đô phân biệt,

Thuấn tức thời lai nhậm đoản trường.

Thiện ác thành phàm bao quát tận,

Đường đường tự tại pháp trung vương.

Ý NGHĨ

Trong ngôi nhà tối, thấy suy lường,

Thống lãnh quần cơ nắm chủ trương.

Sanh diệt hai đầu tương tục niệm,

Có không các pháp giác tri tường.

Sát na muôn dặm đều phân biệt,

Chớp mắt ngay đây mặc đoản trường.

Thiện ác thánh phàm bao quát cả,

Đường đường tự tại pháp trung vương.

ĐỊA ĐẠI

Thô vi đại địa, tế vi trần,

Tánh sắc chân không bản chánh nhân.

Thượng dục quần sanh tự tạo hóa,

Hạ ngưng thành chất tải thiên nhân.

Căn cai nha giáp mông thâm hậu,

Động thực phi tiềm cảm đại ân.

Hà phụ chúng sanh chân địa tạng,

Đại tai! Vô lượng địa dư luân.

ĐỊA ĐẠI

Thô là đại địa, tế vi trần,

Tánh sắc chân không vốn chánh nhân.

Trên dưỡng quần sanh làm tạo hóa,

Dưới ngưng thành chất chở thiên nhân.

Mộng mầm gốc rễ luôn nhờ đó,

Người vật muôn loài cảm đại ân.

Gánh vác chúng sanh là địa đại,

Lớn thay! Vô lượng địa dư luân.

THỦY ĐẠI

Tánh thủy chân không bản tự thanh,

Châu lưu giác hải nhuận quần manh.

Trừng trừng nguyệt hiện viên minh tướng,

Trạm trạm quang hàm bích lục hình.

Âm thấp bản vô, hàn bất hữu,

Oánh trừng nguyên tịnh, trọc hà sanh.

Không minh hà xứ thành ba lãng,

Phi đạm phi hàm triệt thái thanh.

THỦY ĐẠI

Tánh thủy chân không vốn tụ thanh,

Mênh mông bể giác gội quần manh.

Long lanh ánh ngọc tuôn làn biếc,

Vằng vặc trăng soi nét tròn vành.

Ẩm ướt vốn không, hàn chẳng có,

Lắng trong nguyên tịnh, trược nào sanh?

Rỗng sáng nơi nao thành sóng cả,

Chẳng nồng, chẳng nhạt ngất trời xanh.

HỎA ĐẠI

Chân không tánh hỏa bản nhiên minh,

Biến chiếu hôn cù lợi chúng sanh.

Tuệ diễm đà đà thông pháp giới,

Thần quang thước thước đổng u minh.

Gia gia hàm lại sanh tri kiến,

Xứ xứ quân mông lãng thức tinh.

Bất cộng thế tình duy nhứt tánh,

Phi phiền phi nhiệt thả oai linh.

HỎA ĐẠI

Tánh hỏa chân không bản nhiên minh,

Chiếu soi tăm tối lợi quần sanh.

Tuệ diễm sáng bừng thông pháp giới,

Thần quang chói rực suốt u minh.

Người người nhờ đó sinh tri kiến,

Chốn chốn thảy đều sáng thức tinh.

Tình thế chẳng cùng, duy nhứt tánh,

Chẳng phiền, chẳng nhiệt, thực oai linh.

PHONG ĐẠI

Tánh phong thanh tịnh biến hư không,

Động tịnh đoan tùng nhứt niệm trung.

Hữu tắc thanh đằng thành hữu tướng,

Vô thời tịch mặc khởi vô phong.

Thập phương bất ngại du hành tích,

Tam giới du phòng xuất nhập tông.

Phong tánh Đặc Ca quán tỹ tức,

Phi sanh phi diệt chứng viên thông.

PHONG ĐẠI

Gió khắp hư không tánh sạch trong,

Từ trong một niệm động tịnh sanh,

Có ắt tiếng vang thành có tiếng,

Không thì vắng lặng gió chẳng không.

Mười phương dấu vết đâu là ngại,

Ba cõi ra vào há chẳng thông.

Phong tánh Đặc Ca hơi thở quán,

Chẳng sanh chẳng diệt chứng viên thông.

KHÔNG ĐẠI

Vô biên vô tế đại vô cùng,

Cắn cổ nhi kim bất cải dung.

Quách nhỉ châu viên hà tướng trạng,

Hồn nhiên khoát đạt khởi thù đồng.

Thập phương chư Phật du kỳ nội,

Lục đạo quần sanh diệc thị trung.

Tuy bỉ ngoan hư tòng vọng hiện,

Tánh không chân giác thật viên thông.

KHÔNG ĐẠI

Không ngằn không mé lớn vô cùng,

Suốt cả xưa nay chẳng đổi dung.

Cùng khắp tròn đầy đâu tướng trạng,

Hồn nhiên rộng rãi há sai đồng.

Mười phương chư Phật đi trong ấy,

Sáu nẻo quần sanh cũng ở trong.

Dù cái ngoan hư từ vọng hiện,

Tánh không chân giác thật viên thông.

KIẾN ĐẠI

Lục nhập tuy thù nhứt kiến thành,

Hư linh bất muội oánh chân tinh.

Sắc thanh hương vị tề chiêu trước,

Kiến giác văn tri cộng hiện hình.

Minh ám khứ lai quán tự tại,

Hữu vô viễn cận chiếu phân minh.

Tuy nhiên kiến diệu du hư ế,

Chân kiến linh tri bản tự thanh.

KIẾN ĐẠI

Sáu nhập khác nhau một kiến thành,

Rỗng linh chẳng tối, sáng chân tinh.

Sắc thanh hương vị đều soi tỏ,

Hay biết thấy nghe thảy hiện hình.

Sáng, tối, lại, qua quán tự tại,

Xa, gần, không, có chiếu phân minh.

Tuy nhiên kiến diệu còn lòa quáng,

Chân kiến linh tri vốn tự thanh.

THỨC ĐẠI

Trí cảnh quang hàm ảnh vạn ban,

Lục tinh thần dụng chiếu trần gian.

Sắc không động tịnh đô minh biện,

Đồng dị phương viên đẳng giác quan.

Đại sĩ hồi tư thành Phật tuệ,

Tăng nhân định thị tức tâm an.

Long Hoa tam hội thời tương thức,

Thỉ giác ngô tâm diệc cổ nhân.

THỨC ĐẠI

Gương trí sáng ngời bóng vạn ban,

Sáu tinh thần dụng chiếu trần gian.

Sắc không độn tịnh đều rạng rỡ,

Đồng dị tròn vuông thảy rõ ràng.

Đại sĩ về đây thành Phật duệ,

Tăng nhân ở đó tức tâm an.

Long Hoa ba hội khi tỉnh thức,

Mới biết tâm ta giống cổ nhân.

LỤC CĂN, THẤT ĐẠI DUY THỨC TỔNG QUI NGUYÊN KỆ

Lục căn thất đại bản đồng nhiên,

Thiết vật tương vi biệt dị quan.

Kiến hỏa sắc trần thành địa tướng,

Văn ba thanh thủy hiện cung luân.

Niệm động phong diêu tứ đại chủng,

Ngoan si ám độn nhứt không hoàn.

Cá trung duy thức sanh chư hữu,

Thức tánh vô sanh giác bản viên.

KỆ SÁU CĂN, BẢY ĐẠI DUY THỨC ĐỀU QUI VỀ MỘT GỐC

Sáu căn bảy đại đồng bản nhiên,

Bày vật tương vi phân biệt riêng.

Thấy lửa sắc trần thành tướng đất,

Nghe sóng nước trong hiện bóng thiên.

Niệm động gió lay tứ đại chủng,

Mờ mịt ngoan không trải vô biên.

Thức ấy sinh ra thành các cõi,

Tánh thức không sanh giác bản viên.

Hoàng triều Thiệu Trị năm thứ ba,

nhằm năm Quí Mão (1843),

tháng hạ, ngày lành soạn thuật

PHẦN THỨ BA: PHỤ LỤC

Lạc đạo ca

lục tổ huệ năng

Lạc đạo ca! Lạc đạo ca!

Xướng ngã bình sanh tự trác ma

Ngũ hồ tứ hải phi vi quảng,

Tam thập tam thiên vị vi cao.

Nhứt phiến địa, ngũ mẫu điền,

Niên niên canh chủng tính thiên nhiên,

Thế gian vấn ngã tại hà xứ?

Nam bắc đông tây tổng thị thiên.

Nhứt thảo am, thắng già lam,

Bát vạn thiền đồ nhựt dạ tham,

Pháp cổ tài minh san nhứt đốn,

Cá trung nhân ngã bất đam.

Thổ giác trượng, qui mao phất,

Nhược dục mích thời hựu vô vật,

Bát phất thế gian địa trần ai,

Tận phất bản lai thiên chân Phật.

Nhứt tịnh bình, nhứt phó bát,

Càn khôn cấn tổn vị vi khoát,

Nhựt nguyệt tinh đẩu lý trung huy,

Nhứt thiết nhân gian vi sinh hoạt.

Địa vi tòa, thiên vi cái,

Xuất nhập ưu du vô quái ngại,

Nhậm tha thương hải biến thành điền,

Thế giới hoại thời cừ bất hoại.

Triêu triêu xướng, dạ dạ ca,

Bất luận nhân gian phú dữ hào,

Thanh bần lạc đạo chân khoái lạc,

Bạch nhựt vô sự tọa bàn đà.

Thiết ngưu canh, thạch nữ tiếu,

Kỷ nhân thức đắc huyền trung diệu,

Thử huyền huyền trung cánh vô huyền,

Thử diệu diệu trung cánh vô diệu.

Dã vô diệu, dã vô huyền,

Cơ lai khiết phạn khốn lai miên.

Nhược nhân hội đắc giá ban ý,

Xúc xứ tiện thị thiên trung thiên.

Nê ngưu hống, mộc mã tê,

Khiêu xuất thiên nhai đạp vân thê,

Thế gian vấn ngã hà xứ,

Nhựt luân đông bạn nguyệt luân tê.

Bất trích diệp, bất tầm chi,

Đa thiểu diệu dụng thức giả hy,

Mạc tương thế sự vi đoan đích,

Bất tri bất ngộ hựu huyền vi.

Học nhân hội đắc vô vi sự,

Hiện đổ thiều thiều thanh thiên lộâ.

Chỉ khủng tâm tâm bất liễu,

Hựu phạ nhân nhân bất ngộ,

Ngã đẳng đương sơ đắc pháp thời,

Văn tự hà tằng thức nhứt cú.

Bất khán kinh, bất thức tự,

Đản bả phiến tâm đạc hàn thử,

Nhậm độc thiên chương dữ vạn chương,

Bất hiểu chỉ thị nhà ngôn ngữ.

Chư môn đồ, cùng Thích tử,

Bất hội Như Lai chân tông thú,

Tận tâm hướng thượng đạt huyền tông,

Bất luận hiền ngu đô khuyến luận.

Đạo ngô ác, ngô dã ác,

Đạo ngô hảo, ngô dã hảo,

Vô tư, vô lự, vô phiền não,

Bất sân, bất hỷ, bất động tác.

Tự gia tâm địa tự gia tu,

Thiên đường địa ngục tự gia trác,

Lai dã không, khứ dã không,

Sanh tử huyễn như nhứt mộng trung,

Bất tín đản khan đào lý thọ,

Hoa khai năng hữu kỷ thời hồng.

Sanh hữu nhứt, tử hữu nhị,

Đô lai thế thượng tranh danh lợi,

Nhậm quân mãi đắc vạn khoảnh điền,

Tử hậu chỉ đắc tam bộ địa.

Hoành lục xích, trường trượng nhị,

Tử tế khán lai chân cá thị,

Nhược nhân đới đắc tại điền khư,

Ngô cảm vị quân lập bi ký.

Khúc ca vui đạo

Lục tổ huệ năng

Lạc đạo ca! Lạc đạo ca!

Hát rằng: Ta tự giũa mài ta,

Năm hồ bốn biển chưa là rộng,

Tam thập tam thiên chẳng phải cao.

Một miếng đất, năm mẫu điền,

Mỗi năm cày cấy tín thiên nhiên,

Nhân thế hỏi ta đâu chỗ ở,

Bốn phương chẳng tự có trời riêng.

Một am tranh, hơn già lam,

Mỗi ngày tám vạn thiền đồ tham,

Trống pháp vừa vang, ăn một bữa,

Ngã nhân trong đó chẳng còn đam.

Gậy sừng thỏ, chổi lông rùa,

Bằng lúc muốn tìm không một vật,

Chẳng phủi thế gian cát bụi mù,

Phủi sạch bản lai thiên chân Phật.

Một tịnh bình, một chiếc bát,

Cấn tốn càn khôn chưa bát ngát,

Nhựt nguyệt tinh tú trong đó soi,

Tất cả nhân gian cùng sinh hoạt.

Đất làm tòa, trời che mái,

Thong thả ra vào không chướng ngại,

Mặc cho biển cả hóa nương dâu,

Thế giới hoại mà nó chẳng hoại.

Sáng sáng hát, tối tối ca,

Mặc kẻ sang giàu chẳng luận qua,

Vui đạo quên nghèo sung sướng thật,

Ngày ngày vô sự tọa bàn đà.

Trâu sắt cày, gái đá cười,

Mấy ai biết được diệu trong huyền,

Huyền nầy trong huyền lại không huyền,

Diệu nầy trong diệu lại không diệu,

Cũng không diệu, cũng không huyền,

Đói lại ăn cơm, mệt ngủ liền,

Nếu người hiểu được ý như thế,

Đối cảnh ngay đây Phật hiện tiền

Trâu đất rống, ngựa gỗ hí,

Nhảy đến ven trời đạp thang mây,

Nhân thế hỏi ta đâu chỗ ở,

Vầng đông vừa rạng, nguyệt về tây.

Không vạch lá, chẳng tìm cành,

Diệu dụng thế nào, ít kẻ rành,

Chớ đem việc ấy làm manh mối,

Chẳng ngộ chẳng tri lý diệu huyền;

Học nhân hội việc vô vi nầy,

Đường trời thăm thẳm lấp ngăn ngay,

Chỉ sợ tâm tâm không liễu đạt,

Người người chẳng ngộ đáng thương thay!

Ta vừa đắc pháp lúc ban đầu,

Văn tự chưa từng biết một câu.

Chẳng xem kinh, chẳng biết chữ,

Ấm lạnh chỉ dùng tâm đo thử,

Dẫu cho có đọc ngàn muôn chương,

Không hiểu chỉ là ngôn ngữ suông.

Các môn đồ, cùng Thích tử,

Chẳng hội Như Lai chân tông thú,

Hết lòng hướng thượng đạt huyền tông,

Chẳng luận hiền ngu khuyên tiến thủ.

Nói ta ác, ta cũng ác,

Nói ta hảo, ta cũng hảo,

Không nghĩ, không lo, không phiền não,

Không giận, không vui, không động tác,

Tự ta tâm địa, tự ta tu,

Thiên đường địa ngục, tự ta chuốc.

Đến cũng không, đi cũng không,

Sanh tử huyễn như giấc mộng cuồng,

Không tin, thử ngắm cây đào lý,

Hoa nở, bao lâu nhạt sắc hồng.

Một là sanh, hai là chết,

Danh lợi thế gian tranh được mất,

Dẫu ông mua được vạn khoảnh điền,

Chết rồi cũng chỉ ba thước đất.

Ngang sáu thước, dài trượng hai,

Xét suy kỹ lưỡng thật thế nầy,

Ruộng đất nếu ông mang theo được,

Ta dựng bia ghi việc ấy ngay.

ĐÀN KINH: Sư dạy đại chúng:

Tự sắc thân của người đời là thành; mắt, tai, mũi, lưỡi là cửa; ngoài có năm cửa, trong có một cửa ý. Tâm là đất, tánh là vua; vua ở trên đất tâm. Tánh ở thì vua còn, tánh đi thì vua mất. Tánh ở thì thân tâm còn, tánh đi thì thân tâm hoại. Phật nên nhắm vào trong tánh mà tìm, chớ hướng ra ngoài thân mà cầu. Tự tánh mê tức là chúng sanh, tự tánh giác tức là Phật. Từ bi tức là Quan Âm; hỷ xả gọi là Thế Chí; năng tịnh tức là Thích Ca; bình trực tức là Di Đà. Nhân ngã là núi Tu Di, tâm tà là biển nước, phiền não là sóng mòi, độc hại là rồng dữ, hư vọng là quỷ thần, trần lao là loài cá trạnh, tham sân là địa ngục, ngu si là súc sanh.

Nầy thiện tri thức! Thường thực hành mười điều lành thì thiên đường tự đến, trừ nhân ngã thì núi Tu Di sụp đổ, khử bỏ tâm tà thì biển nước cạn khô, phiền não không thì sóng mòi dứt, độc hại hết thì loài cá trạnh bặt. Trên đất tâm của mình tánh giác Như Lai phóng ánh sáng lớn soi ra ngoài sáu cửa thanh tịnh hay phá được sáu cõi dục của chư Thiên. Tự tánh chiếu soi vào trong ba độc liền trừ, các tội địa ngục v.v... đồng thời tiêu diệt, trong ngoài sáng suốt chẳng khác Tây phương. Chẳng tu như thế thì làm sao đến nơi kia được.

Đại chúng nghe Sư dạy xong đều rõ ràng thấy tánh.

Hoàng triều Thành Thái năm thứ 15,

Nhằm năm Quý Mão (1903), tháng Trọng Thu, ngày rằm

Đệ tử chùa Bích Động,

Tỳ kheo Thanh Thành sao lại,

Tỳ kheo Thanh Đức phụng chép.

Table of Contents

MA HA BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH

QUÁN TỰ TẠI BỒ TÁT HÀNH THÂM BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA, THỜI CHIẾU KIẾN NGŨ UẨN GIAI KHÔNG,

ĐỘ NHỨT THIẾT KHỔ ÁCH

XÁ LỢI TỬ! SẮC BẤT DỊ KHÔNG, KHÔNG BẤT DỊ SẮC, SẮC TƯùC THỊ KHÔNG, KHÔNG TƯùC THỊ SẮC

THỌ, TƯỞNG, HÀNH THỨC DIỆC PHỤC NHƯ THỊ

XÁ LỢI TỬ! THỊ CHU PHÁP KHÔNG TƯỚNG, BẤT SANH DIỆT, BẤT CẤU BẤT TỊNH, BẤT TĂNG BẤT GIẢM

THỊ CỐ KHÔNG TRUNG VÔ SẮC, VÔ THỌ, TƯỞNG, HÀNH, THỨC

VÔ NHÃN, NHĨ, TỸ, THIỆT, THÂN Ý.

VÔ SẮC, THANH, HƯƠNG, VỊ, XÚC, PHÁP

VÔ NHÃN GIỚI NÃI CHÍ VÔ Ý THỨC GIỚI

VÔ VÔ MINH, DIỆC VÔ VÔ MINH TẬN, NÃI CHÍ VÔ LÃO TỬ, DIỆC VÔ LÃO TỬ TẬN

VÔ KHỔ, TẬP, DIỆT, ĐẠO

VÔ TRÍ DIỆC VÔ ĐẮC

DĨ VÔ SỞ ĐẮC CỐ, BỒ ĐỀ TÁT ĐỎA Y BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA

CỐ TÂM VÔ QUÁI NGẠI

VÔ QUÁI NGẠI CỐ, VÔ HỮU KHỦNG BỐ

VIỄN LY ĐIÊN ĐẢO MỘNG TƯỞNG, CỨU CÁNH NIẾT BÀN

Tam Thế Chư Phật, Y Bát Nhã Ba La Mật Đa, Cố Đắc Aù Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề

Cố Tri Bát Nhã Ba La Mật Đa, Thị Đại Thần Chú, Thị Đại Minh Chú, Thị Vô Thượng Chú, Thị Vô Đẳng Đẳng Chú, Năng Trừ Nhứt Thiết Khổ Chân Thật Bất Hư

CỐ THUYẾT BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA CHÚ

TỨC THUYẾT CHÚ VIẾT

yết đế, yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, Bồ đề tát bà ha

Tắc I- Đề Mục Kinh

Tắc 2: tựa kinh: Chánh Nhân

Tắc 3: tổng tựa: Hạnh Môn

Tắc 4: Đối Diện Khai Thị

Tắc 5: Chỉ Ngộ Thật Tướng

Tắc 6: Quét Sạch Hai Chấp

Tắc 7: Ngộ Vô Sở Đắc

Tắc 8: Chứng Nhập Tịch Diệt

Tắc 9: Tu Chứng Đồng Phật

Tắc 10: Đủ Bốn Nguyện Rộng

Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh

2. PHẦN GIẢI

KHÔNG TRÍ CŨNG KHÔNG ĐẮC

3. PHẦN HẠNH

4. PHẦN CHỨNG

B. GIẢI THÍCH MẬT GIÁO ĐẠI TỔNG TRÌ

YẾT ĐẾ YẾT ĐẾ, BA LA YẾT ĐẾ, BA LA TĂNG YẾT ĐẾ, BỒ ĐỀ TÁT BÀ HA.

HÀNH THÂM BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA

1. PHẦN GIẢI THÍCH

THÀNH SỞ TÁC TRÍ

DIỆU QUAN SÁT TRÍ

BÌNH ĐẲNG TÁNH TRÍ

ĐẠI VIÊN CẢNH TRÍ

NHÃN KIẾN

MẮT THẤY

NHĨ VĂN

TAI NGHE

TỸ KHỨU

THIỆT THƯỜNG

LƯỠI NẾM

THÂN GIÁC

THÂN XÚC GIÁC

Ý TƯ

Ý NGHĨ

ĐỊA ĐẠI

ĐỊA ĐẠI

THỦY ĐẠI

THỦY ĐẠI

HỎA ĐẠI

HỎA ĐẠI

PHONG ĐẠI

PHONG ĐẠI

KHÔNG ĐẠI

KHÔNG ĐẠI

KIẾN ĐẠI

KIẾN ĐẠI

THỨC ĐẠI

THỨC ĐẠI

LỤC CĂN, THẤT ĐẠI DUY THỨC TỔNG QUI NGUYÊN KỆ

KỆ SÁU CĂN, BẢY ĐẠI DUY THỨC ĐỀU QUI VỀ MỘT GỐC

Khúc ca vui đạo