Bát Nhã Trực Giải

THỊ CỐ KHÔNG TRUNG VÔ SẮC, VÔ THỌ, TƯỞNG, HÀNH, THỨC

Cho nên trong tướng không, không có sắc, không có thọ, tưởng, hành, thức.

Cho nên, là lời chuyển từ trên xuống đoạn dưới. Bởi đoạn trên nói Tướng không của các pháp, thì tất cả pháp bình đẳng, vật và ngã đều như, tự và tha cùng một thể. Chẳng còn có cái thấy sai biệt sanh diệt, nhơ sạch, tăng giảm. Chỉ là thể Bát Nhã chiếu soi trác nhiên độc lập, rỗng rang vắng lặng. Trong đó không có năm uẩn sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Nói Trong không, Không nghĩa là các pháp năm uẩn không, tức chỉ cho tướng không của các pháp ở đoạn trước. Trong nghĩa là thể chiếu soi vắng lặng, lắng sâu thường sáng, lìa cả hai bên, tức chỉ hai bên chẳng sanh diệt, chẳng nhơ sạch, chẳng tăng giảm, ở trước. Hai bên đã lìa, thì thường ở Trung đạo. Hợp lại nói là Trong không. Trong không là căn cứ trong tướng không của các pháp ở trên, nói gọn là Trong không.

Nói Không sắc, nghĩa là trong tánh không tịch, chỉ vì tự tánh tự chiếu, không tướng sắc thân, cho đến không tướng cảnh giới.

Nói Không thọ, tưởng, hành, thức, nghĩa là trong tánh không tịch, chỉ dùng thể hư linh chẳng mờ tối làm tâm xưa nay, mà chẳng dùng tâm phân biệt phan duyên thiện ác, tốt xấu, khổ vui. Bởi do chúng sanh mê tâm hiện ra cảnh, cảnh theo tâm sanh. Do cảnh đối tâm, tâm theo cảnh chuyển. Nếu rõ thân và cảnh đều không, thì tâm không chỗ nương, vắng lặng thường tịch, nên nói Không sắc, không thọ, tưởng, hành, thức. Đây là căn cứ trong tướng không của các pháp ở trên, chẳng những bình đẳng không sai biệt, cũng không thân tâm năm uẩn.

VÔ NHÃN, NHĨ, TỸ, THIỆT, THÂN Ý.

Không mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.

Đây tiếp theo trên trong không, chẳng những không năm uẩn, cũng không sáu nhập.

Sáu nhập cũng gọi là sáu căn, là chỗ sáu trần theo vào, nên gọi là sáu nhập. Lại, thức tinh của sáu chỗ, hấp thụ sáu trần, dẫn vào tạng thức, nên gọi là sáu nhập.

Sáu căn nghĩa là sáu tinh: thấy, nghe, ngửi, nếm, giác, biết; Sáu trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, vốn từ mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, mà được hiện sinh, nên gọi là sáu căn. Căn của sáu nhập, nương thân mà có, thấy, nghe, ngửi, nếm, giác, biết, đối cảnh mà hiện. Nếu rõ thân và cảnh đều không, thì sáu căn không chỗ gá. Sáu căn đã lặng thì sáu trần cũng không từ đâu vào, do đó nói không sáu nhập.

Thể chân như chiếu soi chẳng giữ tự tánh, theo vọng thấy có thân và cảnh, năng đối gọi là căn, sở đối gọi là trần. Do căn hay đối, hấp thu sáu trần, dẫn vào tạng thức, nên cũng gọi là sáu nhập. Vì mắt hay thấy dính vào sắc, tai hay nghe dính vào tiếng, mũi hay ngửi dính vào hương, lưỡi hay nếm dính vào vị, thân hay cảm giác dính vào xúc, ý hay hiểu biết dính vào các pháp. Nhưng năng đối sở đối, đồng là năm uẩn. Nếu rõ uẩn không, tất nhiên năng sở đều bặt, thể chiếu soi tròn sáng, vắng lặng thường hằng, ngoài không đối cảnh, trong không sanh tâm, thì trong thể không tịch viên dung chiếu soi lẫn nhau. Thế nên trong không, không tướng căn của sáu nhập.

VÔ SẮC, THANH, HƯƠNG, VỊ, XÚC, PHÁP

Không sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp.

Đây tiếp theo trên, trong không, chẳng những không năm uẩn, các căn của sáu nhập, cũng không sáu trần của mười hai xứ. Trên nói các căn của sáu nhập, là từ tính hay thấy, hay nghe, hay ngửi, hay nếm, hay cảm giác, hay hiểu biết, gọi là căn bên trong nương vào thân tâm mà có tánh hay biết, bởi chúng gần gũi nương tựa thân, nên gọi là căn. Đây nói sáu trần của mười hai xứ. Sáu căn ở trên, sáu trần ở đây. Vì căn và trần đối nhau nên thành mười hai. Mà căn trần mỗi thứ có xứ sở riêng, nên gọi là mười hai xứ.

Nói Trần, là che phủ chân tánh. Bởi căn tánh vắng lặng sáng suốt, như ánh sáng của gương, nhưng hay chiếu vật, mà trần như bóng trong gương. Bóng có xanh, vàng, đỏ, trắng muôn ngàn sai khác. Bóng tuy rỗng không, mà cùng gương đồng thể, huyễn hiện các tướng lộn lạo trong gương. Người không biết, chỉ thấy các tướng, mà chẳng thấy được sự sáng suốt của gương, do các tướng che phủ, lộn lạo, nên gọi là trần. Cũng như tánh của căn tròn sáng, hay chiếu soi các vật, mà bị tướng vật sáu trần khuấy loạn trong căn. Người mê vin theo sáu trần, bên trong mờ tối, che lấp mất đi, chỉ thấy sáu trần, chẳng thấy căn tánh. Nếu nương thể Bát Nhã chiếu soi, quán các pháp không, thì biết sáu trần chẳng từ bên ngoài đến, nhân căn mà có tướng. Sáu căn chẳng phải bản nhiên, nhân trần mà có thấy. Nay quán các pháp vốn không, thì năm uẩn không. Năm uẩn đã không, thì thân cảnh làm sao có? Thân và cảnh đều không, thì sáu căn đâu còn chỗ nương tựa. Sáu căn đã lặng, thì sáu trần vốn không, thế nên trong không, không sáu trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp của mười hai xứ.

VÔ NHÃN GIỚI NÃI CHÍ VÔ Ý THỨC GIỚI

Không nhãn giới, cho đến không ý thức giới.

Đây tiếp theo trên, trong không chẳng những không năm uẩn, sáu nhập, mười hai xứ, mà sáu thức của mười tám giới cũng không.

Thức, liễu biệt sáu trần gọi là thức, nghĩa là căn trần đối nhau, thức sanh phân biệt. Nếu thấy các pháp không, thì căn trần cũng không, thức phân biệt cái gì? Thế nên trong không không sáu thức của mười tám giới.

Đoạn nầy nói Không nhãn giới, cho đến không ý thức giới. Nghĩa là căn của sáu nhập, sáu trần của mười hai xứ, thức của sáu thức, cả ba hòa hợp thành mười tám giới. Mười tám giới, mỗi giới đều có phạm vi riêng nên gọi là giới. Như mắt chỉ hay thấy mà chẳng hay nghe, đó là giới hạn của nhãn căn. Sắc trần chỉ từ mắt vào, chẳng thể từ tai vào, đó là giới hạn của sắc trần. Nhãn thức chỉ phân biệt sắc trần, chẳng thể phân biệt thanh trần v.v... Đó là giới hạn của nhãn thức. Bởi chúng sanh bị năm uẩn ngăn che, vọng hiện căn trần, thức tình phân biệt, nên tất cả danh tướng các pháp hữu vi thế gian, chỉ là tình và khi phan duyên tham ái chẳng thể lìa ra. Hoặc, nghiệp và chướng kết tụ nhau như chùm ác xoa, thiện ác thăng trầm, không lúc nào tạm dứt.

Nếu người tu hành nương tuệ Quán Tự Tại, soi thấy năm uẩn không thì sáu nhập, mười hai xứ, mười tám giới đều không. Thể chiếu soi rỡ ràng, linh minh rỗng suốt, soi chiếu viên dung, lại còn giới hạn nào để nói. Cho nên Kinh nói: "Một căn đã về nguồn, sáu căn thành giải thoát". Thế nên Trong không, sáu thức của mười tám giới cũng không. Người tu hành đến đây chứng được lý nhân không, lìa cái thấy thố chấp ngã của phàm phu.

Từ đây trở lên là không pháp thế gian. Từ đây trở xuống là Trong không cũng không pháp xuất thế gian.

VÔ VÔ MINH, DIỆC VÔ VÔ MINH TẬN, NÃI CHÍ VÔ LÃO TỬ, DIỆC VÔ LÃO TỬ TẬN

Không vô minh, cũng không hết vô minh, cho đến không già chết, cũng không hết già chết.

-Đây tiếp theo trên nói: Trong không chẳng những không pháp thế gian, mà pháp xuất thế gian của ba thừa Thánh nhơn cũng không. Nay đoạn nầy nói không mười hai nhân duyên, là pháp sở quán của Duyên giác.

Vô minh là phàm phu tăm tối, chẳng biết, chẳng hay, chẳng rõ đệ nhứt nghĩa đế, nên gọi là vô minh. Chẳng ngộ tự tánh gọi là vô minh, bị năm uẩn ngăn che gọi là vô minh, tham sân si phiền não chướng nặng gọi là vô minh, đắm trước sáu trần năm dục thế gian gọi là vô minh. Các thứ vô minh nói chẳng hết được.

Tất cả chúng sanh từ nhiều kiếp đến nay ngụp lặn trong cảnh giới vô minh, mà chẳng tự biết là vô minh. Ở trong vô minh, vọng sanh thấy biết lầm cho là hữu minh, tự dùng kiến giải thông minh thế gian cho là minh, mà hoàn toàn chẳng biết trọn là vô minh. Như người trong mộng, có các sự thấy biết, mà chẳng biết là cảnh giới chiêm bao. Cũng như cá trong biển, chẳng hay mình mặn. Tất cả chúng sanh, ở trong vô minh, đi đứng ngồi nằm, sinh hoạt ăn uống, thấy biết làm việc, thảy đều ở trong cảnh giới vô minh, mà chẳng tự biết. Cho đến tuy được xuất gia học đạo, nếu chẳng tự ngộ bản tánh, dầu cho thuộc làu mười hai bộ kinh, kiến giải thông minh, cũng chỉ là cảnh mộng trong vô minh. Có nói diệu nói huyền gì, trọn là trong mộng nói chuyện mộng, có thấy biết làm việc gì cũng trọn là sự nghiệp trong mộng mà chẳng tự biết. Lạ thay! Đáng thương!

Nhưng vô minh có nhiều thứ, khó trình bày cho hết được. Vả lại, người sơ tâm học đạo làm sao liễu biệt được cội gốc vô minh.

Dốt!

Kinh đã nói rõ "Từ gốc vô trụ, lập tất cả pháp". Bởi chân như chẳng giữ tự tánh, một niệm tối sơ bất giác vọng động, bèn là vô minh.

Luận về biển giác nguồn tâm, vốn là chân như, tánh vốn tròn sáng, khắp giáp pháp giới. Chẳng nhân ngộ mới có, chẳng từ tu mà được. Chỉ nhân vọng niệm bất giác, bèn vào vô minh. Nên Kinh nói: Tri kiến lập tri tức gốc vô minh". Lại nói: "Mê lý cưỡng giác, gọi là vô minh". Lại Kinh nói: "Khởi tâm động niệm, không gì chẳng phải là nghiệp". Tổ sư dạy: "Dấy tâm thành nghiệp, dấy tâm tức lầm, động niệm liền trái". Thế thì biết một niệm tâm động, bèn là vô minh.

Mười hai nhân duyên gồm bốn thánh đế, có hai môn lưu chuyển, hoàn diệt. Kinh Pháp Hoa nói: "Vô minh duyên hành, hành duyên thức, thức duyên danh sắc, danh sắc duyên lục nhập, lục nhập duyên xúc, xúc duyên thọ, thọ duyên ái, ái duyên thủ, thủ duyên hữu, hữu duyên sanh, sanh duyên lão tử, đó là mười hai nhân duyên, môn sanh tướng lưu chuyển. Nếu vô minh diệt thì hành diệt, hành diệt thì thức diệt, thức diệt thì danh sắc diệt, danh sắc diệt thì lục nhập diệt, lục nhập diệt thì xúc diệt, xúc diệt thì thọ diệt, thọ diệt thì ái diệt, ái diệt thì thủ diệt, thủ diệt thì hữu diệt, hữu diệt thì sanh diệt, sanh diệt thì lão tử diệt, đó là mười hai nhân duyên môn diệt tướng hoàn diệt". Tướng nhân duyên sanh là hai đế: khổ, tập của phàm phu thế gian. Nếu như tướng nhân duyên diệt là hai đế diệt và đạo của thánh nhân xuất thế gian.

Bậc thánh Nhị thừa Duyên giác quán mười hai nhân duyên, từ đầu là vô minh duyên hành, đến sanh duyên lão tử. Ba đời tuần hoàn, quả khổ chẳng dứt, chán cái khổ luân hồi trong ba cõi, dứt cái nhân khổ tập của ba cõi, hâm mộ vui tịch diệt, chứng tịch diệt mới thôi. Các ngài lấy quả tịch diệt làm chỗ về an ổn rốt ráo. Đắm trước định lặng lẽ, chẳng cầu tiến lên Bồ đề vô thượng. Không hay phấn phát tu tập đạo phẩm, trên hoằng Phật đạo, dưới hóa chúng sanh của tâm Bồ tát. Đó là chỗ chứng của Nhị thừa Duyên giác, tu quán mười hai nhân duyên. Bởi hàng Nhị thừa quán nhân duyên chứng tịch diệt, được tịch diệt bèn thôi, chẳng cầu tiến nữa. Vì thế các Ngài muốn đoạn vô minh, nhưng vẫn chưa hết vô minh. Do còn chấp vi tế về ngã kiến, mà chấp thô về pháp kiến cũng còn. Các ngài thấy ba cõi là thật có, sợ khổ của ba cõi, như con hươu chạy một mình, chẳng ngó lại đàn phía sau. Thế nên biết Nhị thừa cũng gọi là Độc giác. Hoặc nói: Ra đời nhằm lúc không Phật, gọi là Độc giác. Ra đời gặp Phật gọi là Duyên giác, cũng gọi là thừa thiên lệch. Do sự an lạc riêng mình chẳng cùng chúng sanh chung hưởng, nên gọi là thừa thiên lệch.

Nay nói không vô minh cũng không hết vô minh, là người tu hành nương tuệ Quán Tự Tại, soi thấy năm uẩn vốn không, linh quang riêng sáng, thể chiếu soi tròn đầy. Đây là căn trần thức đều không, trong ngoài rỗng lặng thì vô minh vọng niệm từ đâu mà có? Thế nên trong không không vô minh. Vô minh đã không, sao gọi là hết vô minh? Bởi có nhân duyên, quyết có quả báo, có quả báo hẳn có sanh diệt. Tuần hoàn ba đời, chẳng ngoài hai chữ nhân quả. Vả như không vô minh, từ đâu lập nhân? Đã không nhân vô minh, từ đâu có quả báo? Vô minh đã không nhân quả, thì bản nhiên rỗng lặng, sao gọi là không hết vô minh? Thế nên trong không, cũng không hết vô minh. Hết là dứt sạch vậy. Vì thật tướng Bát Nhã là chân không, vốn không vô minh, nên không sanh diệt.

Cho đến không già chết cũng không hết già chết, Cho đến là nêu lên trước sau để bao quát cả chặng giữa. Nghĩa là bắt đầu từ vô minh, bất giác làm duyên, vọng niệm nổi lên, khởi hoặc tạo nghiệp gọi là hành. Đây là nhân duyên quá khứ, nghiệp hành duyên cảm, kéo lôi thức thần, gieo vào thai mẹ, thọ thân có danh sắc. Thân ở trong thai thành căn sáu nhập. Ra khỏi thai sáu căn tiếp xúc với sáu trần, lãnh thọ tất cả sự khổ vui, tốt xấu v.v... của thế gian, đây là thọ quả của hiện tại. Đối với sự thọ dụng hiện tại, yêu thích sáu trần, đắm nhiễm năm dục, chấp trước các cảnh. Tạo tác nghiệp nhân thiện ác hữu lậu, để kết thành quả hữu lậu ở đời vị lai, đây là nhân đã tạo trong hiện tại. nghiệp nhân hữu lậu, kết thành thân tâm năm uẩn, quả báo hữu lậu đời sau. Thân tâm đời sau, lại già rồi chết, bởi vậy sanh cùng với già chết, là quả báo đời sau. Như thế từ trên vô minh đến lão tử gồm cả nhân quả ba đời, lần lựa tuần hoàn luân hồi chẳng dứt. Nếu vô minh diệt thì hành diệt, cho đến sanh diệt thì lão tử diệt.

Người tu hành nương tuệ Quán Tự Tại soi thấy uẩn, căn, trần, thức vốn không, thì vô minh cho đến già chết cũng không. Không, tức là Vô. Bởi vì có sanh

VÔ KHỔ, TẬP, DIỆT, ĐẠO

Không khổ, tập, diệt, đạo.

Đây tiếp văn trên. Trong không chẳng những không pháp mười hai nhân duyên của Nhị thừa Duyên Giác, mà cũng không pháp bốn Thánh đế của Tiểu thừa Thanh văn.

Khổ, ba cõi sáu đường thọ sanh có sanh thì có già, bịnh , chết, đó là bốn khổ. Lại còn có nỗi khổ yêu thương phải xa lìa, nỗi khổ gặp gỡ người mình oán ghét, nỗi khổ mong cầu chẳng toại ý, nỗi khổ năm ấm xí thạnh v.v... gồm có tám khổ. Ngoài ra các thứ khổ ở thế gian nói chẳng thể hết.lại có các thứ tội khổ bị thiêu nấu ở địa ngục. Loài súc sanh si ngoan, bị mang nặng đánh đập, để đền bồi nợ trước, cho đến nỗi khổ sớm sanh chiều chết. Ngạ quỷ chịu nỗi khổ đói khát bức ngặt, chẳng được uống ăn, lửa dữ đốt thân. Các thứ khổ não của tất cả chúng sanh khó nói hết được, đều gọi chung là khổ.

Tập, là nhân khổ hoặc nghiệp. Tập là từ vô thủy đến nay ở trong sanh tử vô lượng, bị vô minh che phủ, vọng tưởng làm mê lầm, buông lung thân, miệng, ý, phóng túng tham sân si, tạo nghiệp thiện ác hợp thành nhân thọ báo trong ba cõi sáu đường. Ở trong vô minh, tích chứa tụ tập. Như ong hút trăm hoa, tích chứa thành mật, thì nghiệp tập thiện ác, thành quả thọ báo trong ba cõi sáu đường, nên gọi là Tập.

Khổ và Tập nầy là nhân khổ quả khổ thế gian.

Diệt là dứt kiến hoặc, tư hoặc, lìa tham, sân, si, thì tập nhân khổ quả vĩnh viễn đoạn dứt không còn dư thừa, sanh tử liền dứt, chẳng còn thọ thân hậu hữu, gọi là Diệt đế.

Đạo, là ba mươi bảy phẩm trợ Bồ đề đạo pháp, gọi là Đạo đế.

Diệt và Đạo là nhân vui quả vui xuất thế gian.

Hàng Tiểu thừa biết khổ, dứt tập, hâm mộ tịch diệt, tu đạo, chứng quả vô sanh, gọi là chân A La Hán. Nếu bậc độn A La Hán chẳng hồi tâm thì chỉ biết khổ, dứt tập, mộ diệt, ở trong diệt rồi nghỉ, đắm trước cảnh tịnh, chẳng ưa Đại thừa, tự cầu Niết Bàn, nên chẳng tiến tu đạo phẩm, đây gọi là Tiểu thừa độn A La Hán. Bốn Thánh đế khổ, tập, diệt, đạo nầy, là pháp Tiểu thừa Thanh văn. Nhưng Kinh nầy nói không, nghĩa là người tu hành nương tuệ Quán Tự Tại, soi thấy năm uẩn không, thật tướng Bát Nhã chơn không xưa nay rỗng lặng. Vốn không các pháp năm uẩn, sáu nhập, mười hai xứ, mười tám giới v.v... Như thế thì ba cõi sáu đường, tất cả danh tướng, đâu chẳng phải là vốn không. Nếu đã vốn không, thì không khổ đáng sợ, không tập nên dứt, không đạo phải tu, xưa nay vắng lặng lại chẳng còn hâm mộ diệt nữa. Do vì các pháp tướng không, nên Trong không đó không các pháp khổ tập diệt đạo hay tu hay chứng.

VÔ TRÍ DIỆC VÔ ĐẮC

Không trí cũng không đắc.

Tông chỉ của Kinh xét kỹ là ở đoạn nầy.

Đây tiếp văn trên. Trong Không, chẳng những không pháp thế gian, mà cũng không pháp xuất thế gian của Nhị thừa, Tiểu thừa, Bồ tát thừa.

Trí, tức là trí Bát Nhã. Người tu hạnh Bồ tát dùng trí dẫn đường đi trước. Từ đó, trên cầu quả Phật, dưới hóa chúng sanh, thành tựu quốc độ.

Nhưng Bát Nhã có ba thứ:

1- Văn tự Bát Nhã.

2- Quán chiếu Bát Nhã.

3- Thật tướng Bát Nhã.

Nếu Bồ tát nghe lời Phật dạy, phát tâm Đại thừa, tin ưa thọ trì, biên chép đọc tụng, là Văn tự Bát Nhã.

Nếu nghe kinh liễu nghĩa, siêng năng tu hành sáu độ muôn hạnh, là Quán chiếu Bát Nhã.

Nếu thấy tánh rõ ràng, ngộ uẩn vốn không, chạm mắt gặp duyên, không gì chẳng phải thật tướng, là Thật tướng Bát Nhã.

Bởi vì phàm phu ngu si, bị vô minh che phủ, khởi hoặc tạo nghiệp, theo nghiệp thọ báo. Nghiệp có thiện ác, báo có khổ vui. Ba cõi sáu đường, thăng trầm chìm nổi như vòng bánh xe quay. Kẻ không trí tự độ, không đạo để tự tu, nên Phật nói trí tuệ vì độ kẻ ngu si. Dứt hẳn nhân vô minh, đến được bờ Niết Bàn, là pháp có tu nhân chứng quả.

Kinh nầy nói: "Không trí cũng không đắc", nghĩa là người tu hành nương tuệ Quán Tự Tại Thật tướng Bát Nhã, soi thấy uẩn, căn, trần, thức vốn không. Quán thấy chúng sanh, tánh đồng chư Phật, xưa nay rỗng lặng, thế thì chúng sanh vốn không. Chúng sanh đã vốn không, thì nhứt chân bình đẳng. Dưới không chúng sanh, để độ, trên không quả Phật để cầu, rốt cuộc chỉ tâm tức Phật. Vậy thì Thật tướng Bát Nhã là trí tánh căn bản, chẳng phải do ngộ mà có, nên nói Không Trí. Tâm vốn là Phật, chẳng từ tu mà được, nên nói cũng không đắc. Nhưng trí không đắc là Đại thừa. Tối thượng thừa, lý cũng tột rốt ráo không tu không chứng, chỉ có người chân thật minh tâm kiến tánh mới có thể được. Vì thật tướng chân không thanh tịnh bản nhiên, nên nói: Trong không, không trí cũng không đắc. Người tu hành đến đây, chứng lý pháp không, lìa pháp chấp, kiến chấp vi tế của Bồ tát. Nên Kinh Kim Cang nói: "Nếu Bồ tát thông đạt không ngã, pháp, thì Như Lai nói đó là Bồ tát chân thật".

DĨ VÔ SỞ ĐẮC CỐ, BỒ ĐỀ TÁT ĐỎA Y BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA

Do vì không chỗ được, nên Bồ tát nương Bát Nhã Ba La Mật Đa.

Câu nầy đối chiếu câu trên Không trí cũng Không đắc, là tổng kết tông chỉ của toàn kinh. Người tu hành khi nương theo thật trí Bát Nhã Quán tự tại, soi thấy năm uẩn, hai pháp sắc và tâm vốn không. Năm uẩn không thì thể chiếu soi độc lập, không tịch bản nhiên là Tướng không của các pháp. Tướng không của các pháp xưa nay trong sạch tức là tướng thật Bát Nhã thanh tịnh chân không. Ở trong tướng thật chân không, xưa nay vắng lặng, thì các pháp sanh diệt, nhơ sạch, tăng giảm đều chẳng thể được. Thế nên Trong không, không pháp thế gian, nghĩa là không các pháp phàm phu sáu nhập, mười hai xứ, mười tám giới, v.v... Trong Không đã không pháp thế gian, thì có gì để che phủ, gì là khổ vui, lo sợ, gì là cầu pháp xuất ly thế gian. Do đó Trong Không, không pháp quán mười hai nhân duyên của Duyên giác, không pháp bốn Thánh đế của Thanh văn, không pháp sáu độ muôn hạnh, thượng cầu hạ hóa của Bồ tát. Thế nên Trong Không xưa nay trong sạch vắng lặng, vốn không thấy phàm thánh, thiện ác, tịnh uế sai biệt.

Phàm là pháp có tu chứng đắc thất, đều là việc trong mộng, trong mộng mà được mất thì chẳng phải chân, tu chứng cũng là việc huyễn nên Kinh Lăng Nghiêm nói: "Tịnh tột sáng thông đạt, tịch chiếu trùm hư không, trở lại quán thế gian, giống như việc trong mộng". Nên biết pháp thế gian cùng pháp xuất thế gian, ở trong pháp nhất chân bình đẳng xưa nay rỗng lặng, đều không thật có, rốt ráo chỉ có tâm là Phật, không sở đắc khác, rốt ráo không đắc mới là chân đắc. Như lúc tỉnh mộng tuy không được gì, mà được tỉnh giác lìa các việc hư vọng chướng ngại khủng bố điên đảo, các vọng tưởng thấy biết trong mộng. Thấy biết trong mộng khiến lòng chẳng an, tỉnh giấc vốn không, lòng được an ổn vui vẻ, nên đoạn dưới nói rốt ráo Niết Bàn. Niết Bàn tức là tâm không sanh diệt tốt ráo vắng lặng tự tại an vui. Thế nên những người tu hành nương kinh nầy chóng ngộ duy tâm tức Phật, không sở đắc khác. Vì không sở đắc, mới thật chứng đắc. Thế nên chỉ nương tự tâm quán hạnh, chẳng hướng bên ngoài tìm. Chẳng tìm bên ngoài thì tâm không chạy cầu, không hy vọng chứng đắc. Đã không chạy cầu, không hy vọng chứng đắc thì tâm được tự tại. Cổ đức nói: "Chẳng cần cầu Phật, chỉ cần dứt tâm". Tâm nầy dứt được một phần tức là học được một phần Bát Nhã, cho nên Bồ tát phải nương Bát Nhã Ba La Mật Đa.

Người tu hành đến đây, chứng lý không không, lìa được ngoan không đoạn diệt, tà kiến ngoại đạo.

CỐ TÂM VÔ QUÁI NGẠI

Nên tâm không ngăn ngại.

Từ đoạn nầy đến câu cứu cánh Niết Bàn là hiển bày người nương tuệ Quán tự tại hành sâu Bát Nhã, ngay khi soi thấy năm uẩn vốn không, thì căn, trần, thức tâm xưa nay vắng lặng, cho đến vốn không pháp thế và xuất thế. Chỉ cần nương tâm tu hành, tâm được tự tại, rõ ràng không đắc mới là chân đắc. Chứng ngộ duy tâm tức Phật, ngoài không chạy tìm, chẳng nhọc cất bước, mà đến được quả tột bờ kia. Do đó sự hiện hữu của ba cõi bốn loài sanh sáu đường, đều như cảnh mộng, cho nên Tâm không ngăn ngại. Chẳng sợ phát tâm Bồ đề, lại vào trong sanh tử, qua lại chốn nhơn thiên hóa độ các chúng sanh, nên nói Không sợ hãi. Chẳng bị phiền não cảnh mộng làm mê lầm, nên gọi xa lìa, rốt ráo nguyên không sanh diệt gọi là Niết Bàn. Đó là căn cứ câu Vượt qua tất cả khổ ách trên.

Nay nói Nên Tâm Không Ngăn Ngại, nghĩa là người tu hành nương tâm tu hành, ngộ không chỗ được, thì tâm thể viên dung, bản nguyên thanh tịnh, chẳng thấy có cảnh tướng chúng sanh trong ba cõi sáu đường. Cảnh tướng chúng sanh còn không, huống là có vô minh, nghiệp chướng, báo chướng, phiền não chướng để ngăn ngại, vì thế nói Nên Tâm Không Ngăn Ngại.

VÔ QUÁI NGẠI CỐ, VÔ HỮU KHỦNG BỐ

Vì không ngăn ngại, nên không sợ hãi.

Do vì có chấp vô tướng, nên tâm sanh ngăn ngại sợ hãi.

Nói Sợ hãi, phàm phu chấp có sắc thân, tham sống sợ chết, e mình thọ mạng chẳng lâu dài, nỗi khổ già chết gần kề nên thường ôm lòng sợ hãi.

Hàng Tiểu thừa thì thấy khổ sanh già bệnh chết trong ba cõi sáu đường, chán khổ sanh tử, ưa vui Niết Bàn. Do vì có ưa chán, nghĩ đến Thành quả khó viên thành, gốc khổ khó nhổ sạch, nên thường ôm lòng sợ hãi. Hàng Nhị thừa thì quán duyên khởi, ba đời tuần hoàn trong vòng sanh tử khổ não, thăng trầm chẳng dứt, nên chán chỗ ồn náo cầu nơi vắng lặng. Nhân gió cảnh đến chạm, tức thì phiền não khó dứt. Biển thức sóng dồi, hẳn rằng giác tâm khó lặng. Do vì khó được, nên thường ôm lòng sợ hãi.

Hàng Bồ tát sơ phát tâm thì trên hoằng Phật đạo, dưới cứu chúng sanh, tuy cầu Phật tuệ, còn chưa minh bạch, đầy mắt chúng sanh, khó mà độ hết. Chúng sanh chưa độ, đâu được thành Phật. Bởi chấp có chúng sanh để độ, có Phật quả đáng cầu, dù có gắng gổ hành sáu độ, siêng năng tu muôn hạnh, nhưng mỗi khi nghĩ đến chúng sanh nghiệp ác khó độ, Phật đạo dài lâu khó thành, bởi hai việc khó nầy, nên thường ôm lòng sợ hãi.

Nương Bồ tát Quán tự tại, hành sâu Bát Nhã, soi thấy năm uẩn tất cả pháp, xưa nay rỗng lặng. Trong thể rỗng lặng chẳng thấy có pháp thế gian, cũng chẳng thấy có pháp xuất thế gian. Dưới chẳng thấy có chúng sanh đáng độ, trên chẳng thấy có Phật quả có thể thành, không có sanh tử đáng sợ, cũng không có Niết Bàn đáng cầu. Một niệm vô vi, mười phương trong sạch, điều hay ngăn ngại trở thành rỗng rang không ngại. Thế nên trong không, không ngăn ngại, nên không sợ hãi.

VIỄN LY ĐIÊN ĐẢO MỘNG TƯỞNG, CỨU CÁNH NIẾT BÀN

Xa lìa mộng tưởng điên đảo, cứu cánh Niết Bàn.

Sao gọi là Xa Lìa? Nghĩa là chẳng bị điên đảo mộng tưởng làm mê lầm, nên gọi là Xa Lìa.

Sao gọi là Điên Đảo? Nghĩa là tất cả chúng sanh trong thế gian, biết lầm thấy lầm, mê chân theo vọng, trái giác hợp trần, nhận thức quên căn, lấy đầu làm đuôi, quên mình làm vật, bỏ mình theo vật, đều gọi là Điên Đảo. Nếu hay xoay lại gốc mê, hồi quang phản chiếu, thì tâm không ngăn ngại không sợ hãi, đó gọi là Xa Lìa.

Nay nói chúng sanh điên đảo, biết lầm thấy lầm, nghĩa là vọng tưởng của ba cõi, sáu đường, bốn đại, năm uẩn, căn trần thức vốn không. Chân tâm viên trạm, tịch chiếu vô biên, đó là chân tánh bản nhiên. Chúng sanh chẳng thấy tự tánh, sót mất chân tâm, quên chân theo vọng, chẳng biết chỉ do tâm hiện, cho rằng thật có ba cõi, sáu đường tất cả danh tướng, theo đuổi phan duyên, nên gọi là Điên Đảo.

Sao gọi là Mộng Tưởng? Mộng là ý thức, tạo ra trong lúc ngủ say thấy các cảnh giới, gọi là Mộng. Tưởng là thầm nghĩ đến hình tượng nào đó và thấy được hình ảnh của nó, gọi là Tưởng nhân tưởng thành mộng, duyên mộng thành tưởng. Việc thấy ban ngày, duyên nơi tâm tưởng, nên ngày thì là tưởng, đêm thì là mộng, nên gọi là Mộng Tưởng. Song chúng sanh ở thế gian, thấy tất cả danh tướng trong ba cõi sáu đường, chẳng biết là hư phù huyễn vọng, tưởng là thật có. Như người trong khi mộng thấy các cảnh mộng, tưởng là thật có, tự chẳng biết là do mộng tạo ra. Như tất cả chúng sanh thấy ba cõi chẳng biết là do tâm mê tạo, do vọng tưởng hiện. Phàm tất cả danh tướng được thấy nghe đều là cảnh giới của vọng tưởng, như cảnh hiện ra trong mộng, vốn chẳng phải thật có mà do mộng tưởng làm ra. Nên gọi là Mộng Tưởng.

Sao gọi là Cứu Cánh Niết Bàn? Cứu là cùng tột căn nguyên sanh diệt. Cánh là sanh diệt diệt rồi. Niết Bàn là tịch diệt làm vui.

Cho nên Kinh Niết Bàn nói: "Các hành vô thường, là pháp sanh diệt, sanh diệt diệt rồi, tịch diệt là vui".

Theo Kinh nầy thì người tu hành nương tuệ Quán tự tại, soi thấy xưa nay rỗng lặng. Như lúc tỉnh mộng, thì sự vật trong mộng rõ chẳng thể được, đã biết đều là cảnh giới điên đảo mộng tưởng, thì chẳng còn đuổi theo phan duyên, gọi đó là Xa Lìa. Thế nên, trong Không, chân thường tịch diệt, tức là Cứu Cánh Niết Bàn.

Tam Thế Chư Phật, Y Bát Nhã Ba La Mật Đa, Cố Đắc Aù Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề

Chư Phật trong ba đời, cũng nương Bát Nhã Ba La Mật Đa, được đạo quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Đầu Kinh từ câu Quán Tự Tại, đến câu vượt tất cả khổ ách là dạy người tu hành nương Bồ tát Quán Tự Tại căn cứ vào tâm mà tu hành, thâm nhập thực tướng, soi thấy uẩn không, vượt hết khổ ách. Nhân địa quả hải đã đến, đã chứng, đã thành, đó là bực Bồ tát tín giải hạnh chứng, đã tròn đầy. Người tu hành từ tín vị mà vào và làm pháp môn tín giải hạnh chứng cho chính mình.

Từ câu Xá Lợi Tử! Sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc v.v... đến câu Không trí cũng không đắc đây nhằm nói rõ tin hiểu nguồn tâm vốn rỗng lặng, không nhọc nắm bắt, quán hạnh tự tại, chẳng quan hệ đến suy lường. Soi thấy năm uẩn đều không, thì sáu căn, sáu trần, sáu thức là tất cả pháp thế gian và khí thế gian của chúng sanh hữu tình; mười hai nhân duyên, bốn Thánh đế, sáu độ muôn hạnh, bốn quả Nhị thừa, thập địa Bồ tát, là tất cả pháp xuất thế gian của chánh giác thế gian, cũng quy về rỗng lặng.Đây chỉ thấy năm uẩn không, thì hai thứ pháp thế gian và xuất thế gian liền không. Hiển nhiên thấy ngay xưa nay trong sạch, tức Phật tức tâm, lại không pháp khác, đó là tín giải hạnh chứng đều viên mãn.

Từ câu Do Không Chỗ Được đến Cứu Cánh Niết Bàn là kết quy cứu cánh triệt để của tất cả Bồ tát tín giải hạnh chứng. Mọi sự ngăn ngại sợ hãi, điên đảo mộng tưởng, đều vượt qua hết, nên nói Cứu Cánh Niết Bàn.

Nay nói, Chư Phật trong ba đời nương Bát Nhã v.v... nghĩa là chẳng những tất cả Bồ tát y vào tâm tu hành, được cứu cánh Niết Bàn, mà tất cả Phật đời quá khứ, tất cả Phật đời hiện tại, tất cả Phật đời vị lai cũng y vào tín giải hạnh chứng nầy nên được đạo quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Tiếng Phạn A đây dịch là Vô, Nậu Đa La dịch là Thượng, Tam dịch là Chánh, Miệu đây dịch là Đẳng, Tam Bồ đề dịch là Chánh Giác. Gọi là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, hoặc Vô thượng Chánh Chân, tức là cực quả thành Phật của chư Phật, cũng tức là đoạn trên nói quả Cứu cánh Niết Bàn. Thế nên người tu hành muốn mau thành đạo Vô thượng Chánh Chân, phải nương đạo của chư Phật, Bồ tát đã thực hành.

Cố Tri Bát Nhã Ba La Mật Đa, Thị Đại Thần Chú, Thị Đại Minh Chú, Thị Vô Thượng Chú, Thị Vô Đẳng Đẳng Chú, Năng Trừ Nhứt Thiết Khổ Chân Thật Bất Hư

Nên biết Bát Nhã Ba La Mật Đa là đại thần chú, là đại minh chú, là vô thượng chú, là vô đẳng đẳng chú, hay trừ được tất cả khổ, chân thật chẳng dối.

Nên biết là lời tán dương Tâm Kinh hết sức tha thiết, để hiển thị phó chúc lưu thông. Tất cả chúng sanh nương đây tu hành, tất cả sở nguyện, sở cầu đều linh nghiệm và được lợi ích, nên nói Nên Biết Bát Nhã BA La Mật Đa v.v...

Bát Nhã Ba La Mật Đa tức là tâm chân như. Tâm nầy tức là chú nầy lại không còn chú nào khác, nên nói là Đại Thần Chú, là Đại Minh Chú, là Vô Thượng Chú, là Vô Đẳng Đẳng Chú.

Chú là Nguyện cầu. Tâm nguyện chúng sanh có hai:

Một là Nguyện cầu không khổ, thì hiển thị tâm chú hay trừ được tất cả khổ.

Hai là nguyện cầu an vui, thì hiển thị tâm chú chân thật chẳng dối.

Người tu hành nương tuệ Quán tự tại, khi soi thấy năm uẩn đều không thì ngay niệm ấy vô minh liền phá, phiền não dứt hẳn, đó là Đại thần chú.

Chỉ quán không tịch viên diệu lặng lẽ, chẳng thấy bị bốn đại, năm uẩn, ba cõi, sáu đường, tất cả danh tướng ngăn che, đó là Đại Minh Chú.

Tất cả phàm phu ngoại đạo Nhị thừa và các Thiên Long quỉ thần, thiên ma yêu mị, chẳng hay phá hoại, mà lại hay phá hoại tất cả hữu vi, hữu tướng, thảy đều tiêu diệt. Dù những vị ấy có chú nguyện đều chẳng thể dính dáng. Trái lại còn khiến các vị ấy hồi tâm chuyển về Phật đạo được lợi ích và hoan hỷ ủng hộ, đó là Vô Thượng Chú.

Bát Nhã hay khiến người tu hành mau thành Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, diệu quả an lạc cứu cánh Niết Bàn, đó là Vô Đẳng Đẳng Chú.

Nương tâm chú nầy đủ công năng của bốn đức linh diệu, nên kết chứng. Hay trừ tất cả khổ, chân thật chẳng dối.

CỐ THUYẾT BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA CHÚ

Nên nói chú Bát Nhã Ba La Mật Đa.

Vì tâm chú nầy công năng thần diệu, hiệu nghiệm khó lường, hay trừ tất cả khổ, chân thật chẳng dối. Thế nên nói, chính ngay tâm nầy là chú, chính chú nầy là tâm. Tâm chú chẳng hai, phải nên dốc lòng tin, vui vẻ thọ trì mới chẳng cô phụ sự giáo hóa của Phật, chẳng mờ tối, tánh linh của mình nên nói mật ngữ tâm chú khiến cho mình tự khế hội được với diệu pháp chẳng thể nghĩ bàn.

TỨC THUYẾT CHÚ VIẾT

Liền nói chú rằng

Một chữ liền là lời thiết yếu, chỉ cho tự tâm của đương nhân. Mở miệng, ngậm miệng, tất cả diệu dụng đều từ đây mà ra, nên nói Liền Nói Chú Rằng.

yết đế, yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, Bồ đề tát bà ha

Yết đế, yết đế, Ba la yết đế, Ba la tăng yết đế, Bồ đề tát bà ha

Kinh tức là hiển chú, đây tức là mật chú. Hiển mật chỉ là Tâm. Đã nói là mật chẳng cho giải thích, chẳng thể nghĩ bàn. Nếu giải sanh thì chú mất, còn suy nghĩ thì loạn sanh, nên chẳng cần gượng giải. Chỉ vững tin và hành trì thì sẽ được bốn đức như trên đã trình bày, công năng thần diệu chẳng thể so lường.

Minh Chánh tôi trực giải tâm kinh, chỉ thẹn mình dùng trí hạn hẹp để giải thích; còn kiến giải rộng lớn lượng đồng hư không kia, thẹn mình chẳng được. Nếu độc giả muốn biết rộng, nên xem thêm các bản chú thích của Cổ Đức.

Khen rằng:

Bát Nhã tâm kinh tối thượng cơ,

Y Quán tự tại nãi linh tri,

Hành thâm chiếu kiến không vô vật,

Độ khổ siêu phàm chánh thị thi.

Quái ngại đốn tiêu vô khủng bố,

Viễn ly điên đảo khế vô vi,

Niết Bàn chân thật phi tha thuyết,

Chú tức đương tâm bất khả tư.

Tâm kinh Bát Nhã tối thượng cơ,

Y Quán tự tại thực linh tri.

Hành sâu soi thấy không, vô vật,

Vượt khổ hơn phàm chẳng còn nghi.

Ngăn ngại liền tiêu không sợ hãi,

Xa lìa điên đảo hợp vô vi.

Niết Bàn chân thực chẳng gì khác,

Chú tức tâm nầy chẳng thể suy.

PHẦN THỨ HAI

KỆ TỤNG

I- Mười Tắc Cương Lãnh (Phụ tụng Tâm kinh)

1. Đề mục kinh.

2. Tựa kinh: Chánh nhân.

3. Tổng tựa: Hạnh môn.

4. Đối diện khai thị.

5. Chỉ ngộ thật tướng

6. Quét sạch hai chấp

7. Ngộ vô sở đắc

8. Chứng nhập tịch diệt

9. Tu chứng đồng Phật

10. Đủ bốn nguyện rộng

Tắc I- Đề Mục Kinh

(Kinh hiển bày khai thị ngộ nhập bất tư nghì đệ nhứt nghĩa).

Ma ha Bát nhã ba la mật đa tâm kinh

Ma ha bát nhã ba la mật,

Thường tịch linh quang mặc khế thì.

Bốn nhứt tinh minh di lục hợp,

Tự gia lãnh noãn tự gia trị.

Ma ha bát nhã ba la mật,

Thầm khế tánh linh tịch chiếu nầy,

Vốn một tinh minh đầy sáu hợp,

Tự mình lạnh nóng tự mình hay.

Tụng chung:

Triển quyển đương sơ bát tự khai,

Quang hàm vạn tượng quách vô nhai.

Nhị hình không sắc phi nguyên di,

Ngũ uẩn thân tâm thị bản lai.

Vô tướng na dung sai biệt kiến,

Không trung hà xứ nhạ trần ai.

Chân như bình đẳng nguyên đồng Phật,

Nhậm vận tùy cầu lạc mãn hoài.

Mở quyển ban đầu chữ Bát khai,

Sáng trùm muôn tượng rộng vô nhai,

Sắc không hai thứ, nguyên không khác,

Năm uẩn thân tâm ấy bản lai.

Vô tướng nào dung sai biệt kiến,

Trong không đâu chỗ dính trần ai.

Chân như bình đẳng nguyên đồng Phật,

Thỏa nguyện mặc tình vui mãn hoài.

Tắc 2: tựa kinh: Chánh Nhân

Khi Bồ tát Quán Tự Tại hành sâu Bát Nhã ba la mật đa.

Linh quang trạm tịch chánh vô vi,

Pháp giới viên dung độc liễu tri.

Vạn loại tượng hình do chỉ xuất,

Nhứt chân tri kiến diệu nan suy,

Thừa tư bảo phiệt năng chân tế,

Thái đắc châu vương đại tổng trì.

Vô lượng pháp môn trung tối thắng,

Tâm quán tự tại bất tư nghì.

Linh quang lặng lẽ đúng vô vi,

Pháp giới viên dung thảy liễu tri.

Tượng hình muôn loại do đây chỉ,

Tri kiến nhứt chân nhiệm khó suy.

Bè báu nương nhờ hay cứu giúp,

Châu vương nhặt được đại tổng trì.

Trong các pháp môn là hơn hết,

Tâm Quán tự tại bất tư nghì.

Tắc 3: tổng tựa: Hạnh Môn

Khi ấy soi thấy năm uẩn đều không liền qua tất cả khổ ách.

Mi tế thần quang trực phóng thì,

Chiếu trung tương kiến hiện tiền ky.

Ngũ ấm giả hữu nguyên phi thật,

Nhứt niệm vô sanh tố bất si.

Liễu liễu bản lai vô nhứt vật,

Như như diệu trạm việt tam kỳ.

Thời thời bất muội viên minh tướng,

Khổ ách không trung tổng bất tri.

Lúc phóng hào quang giữa chặng mày,

Chiếu soi thấy rõ được tiền cơ.

Giả hư năm ấm nguyên không thật,

Một niệm vô sanh vốn chẳng ngờ,

Liễu liễu bản lai không một vật,

Như như diệu trạm vượt ba kỳ.

Giờ giờ chẳng muội gương tròn sáng,

Khổ ách trong không chẳng ngại chi.

Tắc 4: Đối Diện Khai Thị

Nầy Xá Lợi Tử! Sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc, sắc tức là không, không tức là sắc; thọ tưởng hành thức cũng lại như thế.

Hiện tiền tri giác tự đương quan,

Không sắc song chương chiếu nhứt ban.

Bất dị cảnh đài hư ảnh tướng,

Tức tòng không tánh huyễn dung nhan.

Như lai tạng hải chân phi hữu,

Diệu giác linh nguyên vọng bất can.

Tứ đại sắc thân du thị giả,

Lục trần duyên ảnh khởi phi man.

Tri giác hiện tiền, phải quán ngay,

Sắc không hai thứ thảy toàn bày.

Khác gì gương sáng soi hình rỗng,

Hẳn tự tánh không, tướng huyễn bày.

Biển tạng Như Lai, chân chẳng thực,

Nguồn linh Diệu Giác vọng chi hay.

Sắc thân bốn đại là hư giả,

Bóng dáng sáu trần dối trá thay!

Tắc 5: Chỉ Ngộ Thật Tướng

Này Xá Lợi Tử! Tướng không của các pháp chẳng sanh, chẳng diệt, chẳng cấu, chẳng tịnh, chẳng tăng, chẳng giảm.

Tri giác viên minh diệu giác thông,

Thị chư uẩn pháp tướng giai không.

Khứ lai sanh diệt ly ngôn tích,

Tăng giảm thanh ô mạc vấn tung.

Tịch diệt tánh trung phi huyễn ế,

Chân như thật tế tuyệt la lung,

Bảo minh không hải phi ba lãng,

Trạm trạm quang hàm mị bất sung.

Tri giác sáng tròn diệu giác thông,

Aáy là pháp uẩn tướng đều không.

Đến đi, sanh diệt lìa ngôn tích,

Tăng giảm, sạch nhơ chớ hỏi tung.

Tịch diệt tánh linh đâu huyễn bịnh,

Chân như thật tế há lồng khung.

Bảo minh không hải, chi là sóng,

Lặng lẽ sáng ngời thảy thảy không.

Tắc 6: Quét Sạch Hai Chấp

Thế nên trong tướng không, không sắc, không thọ, tưởng, hành, thức; không mắt, tai mũi, lưỡi, thân, ý; không sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; không nhãn giới cho đến không ý thức giới; không vô minh cũng không hết vô minh, cho đến không già chết cũng không hết già chết; không khổ, tập, diệt, đạo; không trí cũng không đắc.

Nhứt thiết câu không thị cố không,

Uẩn căn trần thức thể y trung.

Kết căn nhập xứ hư lao tướng,

Thức giới duyên tâm giả hữu dung.

Hư giả nguyên phi hôn ám diệt,

Chân không bản thị tịch thường dung.

Duyên đế trí đắc tiêu mê chấp,

Ngã chấp du vô pháp diệc vong.

Tất cả đều không, thế nên không,

Uẩn, căn, trần, thức, thể nương trong.

Kết căn, nhập xứ thân huyễn nhọc,

Thức giới toàn duyên hư giả lồng.

Hư giả nguyên không, tăm tối bặt,

Chân không lặng lẽ tánh gồm trong.

Duyên, đế, trí, đắc tiêu mê chấp,

Ngã chấp không còn, pháp cũng không.

Tắc 7: Ngộ Vô Sở Đắc

Do vì không chỗ được nên Bồ tát nương theo Bát Nhã Ba La Mật Đa, tâm không ngăn ngại, vì không ngăn ngại nên không sợ hãi.

Mộng cảnh mê hoang vi trọng miên,

Thất tình ngũ dục uổng phan duyên.

Ngã nhơn năng sở đồ tranh thắng,

Đắc thất vinh khô khống tự triền.

Túng nhĩ tảo tri mê huyễn vọng,

Miễn giao trì giác túy liên miên.

Hứa đa ưu hỷ tâm kham tiếu,

Đản giác chân không tánh bản nhiên.

Ngủ say trong giấc mộng triền miên,

Năm dục, bảy tình, trói buộc duyên.

Hơn thua tranh chấp trò nhân ngã,

Được mất, thạnh suy, hệ lụy phiền,

Ví thử biết rằng mê huyễn vọng,

Khỏi lo giác chậm lắm oan khiên.

Trước những buồn vui, lòng khoan khoái,

Chân không, giác được, tánh như nhiên.

Tắc 8: Chứng Nhập Tịch Diệt

Xa lìa tất cả điên đảo mộng tưởng, cứu cánh Niết Bàn

Y Quán Tự Tại diệu hành thâm,

Tự giác thường quang Bát Nhã tâm.

Thời chiếu kiến trung hư huyễn sắc,

Liễu tri không lý vọng u âm.

Do tư đốn phá vô minh võng,

Tức tiện tàn thiêu ác kiến lâm.

Cứu cánh bản lai chân tịch diệt,

Đà đà tánh bảo bất lao tầm.

Y quán Tự Tại khéo hành thâm,

Tự giác thường soi Bát Nhã tâm.

Chiếu thấu sắc trần đều huyễn vọng,

Tỏ soi không tánh tự tối tăm.

Ngay đây đốt sạch rừng ác kiến,

Nhân đó đập tan lưới mê lầm.

Rốt ráo xưa nay, thuần lặng lẽ,

Rõ ràng tánh báu chẳng cần tầm

Tắc 9: Tu Chứng Đồng Phật

Ba đời chư Phật nương Bát Nhã Ba La Mật Đa nên được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Mục đề Bát Nhã tức tâm kinh,

Viên trạm chân Quán Tự Tại linh.

Thâm chiếu ngũ ấm nguyên bất thật,

Đốn tri chư pháp bản vô sanh.

Dĩ vô sở đắc vi chân đắc,

Ngộ tánh viên thành thật hiện thành.

Bất đản nhân nhân hành thử đạo,

Như Lai chánh giác cộng tư minh.

Nhan đề Bát Nhã tức tâm kinh,

Trạm viên là Quán Tự Tại linh.

Năm ấm chiếu soi nguyên chẳng thật,

Pháp nào cũng biết vốn không sanh.

Lấy không chứng đắc làm chân đắc,

Ngộ tánh viên thành thật hiện thành.

Chẳng những mọi người tu pháp ấy,

Như Lai chánh giác tự đây sanh.

Tắc 10: Đủ Bốn Nguyện Rộng

Nên biết Bát Nhã Ba La Mật Đa là đại thần chú, là đại minh chú, là vô thượng chú, là vô đẳng đẳng chú hay trừ được tất cả khổ, chân thật chẳng dối, nên nói chú Bát Nhã Ba La Mật Đa.

Cố tri Bát Nhã đại thần minh,

Vô thượng nhi vô đẳng đẳng linh.

Toái phá ấm ma trừ khổ ách,

Tịch quang chân thật bất hư kinh,

Chúng sanh phiền não tri như huyễn,

Pháp tánh Bồ đề bản tự thành.

Tứ chú duy tâm thường hướng giác,

Kiết gìa phu tọa Niết Bàn thành.

Biết rằng Bát Nhã đại thần minh,

Vô thượng và vô đẳng đẳng linh.

Đập nát ấm ma trừ khổ ách,

Lặng soi chân thật hết điệu linh.

Chúng sanh phiền não là như huyễn,

Pháp tánh Bồ đề vốn tự thành.

Bốn chú chỉ tâm, thường giác ngộ,

Tréo chân ngồi tại Niết Bàn thành.

Kinh, hiển bày khai thị ngộ nhập bất tư nghì đệ nhứt nghĩa, phân khoa thuyết minh trong mười tắc đã xong.

Chú, hiển mật tổng trì bất tư nghì đệ nhứt nghĩa sau rốt thâm nhập thật tướng, cũng gọi là một tâm chẳng sanh, muôn pháp đều dứt.

Liền nói chú rằng: yết đế, yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, Bồ đề tát bà ha.

Phần hiển là kinh trình bày về công đức của bốn chú; phần mật là tổng trì sự linh diệu của bốn chú. Hai chữ Yết Đế đầu là Đại thần chú. Hai chữ Yết Đế kế là Đại minh chú. Ba La Yết Đế là Vô thượng chú. Ba La Tăng Yết Đế là Vô đẳng đẳng chú. Bồ Đề Tát Bà Ha là năng trừ nhứt thiết khổ chân thật bất hư.

Bất tư nghì, bất tư nghì,

Kinh chú không tâm bất lập tri.

Yết đế đại thần khu ác chướng,

Đại minh yết đế phá ngu si.

Ba la yết đế tôn vô thượng,

Vô đẳng ba la tăng yết đế.

Khổ ách đoạn trừ bằng thật ngữ,

Bồ đề viên mãn chánh y thì.

Đốt!

Nhân không pháp diệc không,

Vạn pháp bàn nguyên đồng,

Nhứt thiết duy tâm tạo,

Phi sắc diệt phi không.

Thực chẳng nghĩ bàn, chẳng nghĩ bàn,

Kinh chú lòng không chẳng lập tri.

Yết đế đại thần xua ác chướng,

Đại minh yết đế phá ngu si.

Ba la yết đế tôn vô thượng,

Vô đẳng ba la tăng yết đế.

Khổ ách dứt trừ nhờ thật ngữ,

Bồ đề tròn đủ phải tu trì.

Dốt!

Nhân không, pháp cũng không,

Muôn pháp, gốc nguồn đồng,

Hết thảy do tâm tạo,

Chẳng sắc cũng chẳng không.

II- Bốn Phần Tín Giải Hạnh Chứng

Pháp môn vô lượng từ xưa đến nay chẳng ngoài bốn phần: Tín, Giải, Hạnh, Chứng.

Tín: Nương tín sanh giải: Tin người, tin pháp, tin tâm ta.

Giải: Nương giải khởi hạnh: Có lòng tin chân cháønh rồi mới có thể hiểu được sâu xa.

Hạnh: Hạnh khởi giải bặt: Giải rồi khởi hạnh lìa ức tưởng.

Chứng: Hạnh thành được chứng: Hạnh thành đắc quả như hạt cải trên đầu kim.

Tựa Tâm Kinh

Trình bày sơ lược về Tín Giải Hạnh Chứng là nói chung về tín giải hạnh chứng của Bồ tát đã thành tựu làm chứng nghiệm. Và tín giải hạnh chứng của toàn kinh sau đây sẽ tuần tự nêu ra để giải thích.

QUÁN TỰ TẠI BỒ TÁT là tin người ấy và tin tự mình chân như diệu tâm bản lai bình đẳng.

HÀNH THÂM BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA là tín giải phương pháp quán tâm là pháp của Đại thừa Bồ tát tu chứng.

THỜI CHIẾU KIẾN NGŨ UẨN GIAI KHÔNG là đã tín giải, nhiếp giải thành hạnh, hạnh giải tương ưng, thấy năm uẩn không, hết thảy pháp giới hư không giới: vốn là nhứt tâm, không có vật nào ở ngoài.

ĐỘ NHỨT THIẾT KHỔ ÁCH là hạnh thành được chứng. Bởi vì năm uẩn không thì Pháp thân thanh tịnh đồng hư không giới, ắt khổ ách cũng không. Ví như có người ngủ chiêm bao sợ hãi, muốn khỏi sợ hãi, trước trừ ngủ mê. Không ngủ không mộng thì sự sợ hãi cũng không.

KHAI BÁT NHÃ TÂM KINH

Ma ha bát nhã thậm hà kỳ,

Mục biểu tâm kinh bất khả tư.

Quán Tự Tại tiền minh trí giác,

Thời chiếu kiến xứ phá ngu si.

Sắc không ngũ uẩn tri hư giả,

Phàm thánh song vong liễu hữu vi.

Độ khổ ly trần bằng tứ chú,

Tự tha kiêm lợi tối thần cơ.

Ma ha Bát Nhã lạ kỳ thay,

Đồ mục Tâm kinh chẳng thể suy.

Trí giác mở đầu Quán Tự Tại,

Chiếu soi chỗ thấy, phá ngu si.

Sắc không năm uẩn toàn hư giả,

Phàm thánh đều quên thoát hữu vi.

Vượt khổ lìa trần nhờ bốn chú,

Mình người đều lợi quả thần kỳ.

Qui Kính Đại Bồ Tát Quán Tự Tại.

III- Hai Mươi Thiên Kệ Hậu Bạt

Sa môn Thanh Đàm Tỳ kheo Minh Chánh

soạn thuật và giải thích kệ.

Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh

Giải thích: Xem đề mục kinh ngộ pháp thật sâu, chóng nhập Đại thừa chẳng đồng với giáo pháp Tiểu thừa.

Bát Nhã phiên xưng trí tuệ tâm,

Siêu sanh tử hải đạt thiền lâm.

Bất đản hành nhân tu chứng lộ,

Như lai Bồ tát cộng do lâm.

Bát Nhã dịch là trí tuệ tâm,

Vượt qua sanh tử đến thiền lâm.

Chẳng những người tu đường đó chứng,

Như lai Bồ tát cũng đồng lâm.

Kinh diễn bày hai giáo hiển và mật. Chia ra làm bốn phần Tín, Giải, Hạnh, Chứng. Nghĩa thì diễn ba không (nhân không, pháp không, không không), bốn đức (đại thần, đại minh, vô thượng, vô đẳng đẳng). Lý thì hợp nhứt thừa, gọi là Đại thừa Tối thượng, chóng rõ các pháp xưa nay vắng lặng, chỉ là nhứt tâm, nên gọi là TÂM KINH.

A. Giải Thích Hiển Giáo

1. Phần tín:

Bồ Tát Quán Tự Tại

Giải thích: Phần Tín đầu tiên này chia ra làm ba: tin người, tin pháp và tin mình.

Tin người: Tin vị Bồ tát Pháp thân đại sĩ nầy địa vị đến bực Đẳng giác, sẽ là Nhứt sanh bổ xứ (một đời nữa sẽ được thành Phật).

Tin pháp: Tin pháp yếu nầy là pháp Bồ tát đã thực hành có kết quả.

Tin mình: Tin tánh linh giác của chính mình tức là Như Lai tạng tánh cùng với Phật không khác, cũng tức là ngài Quán Tự Tại cũng có đầy đủ nơi mình.

Bồ tát là tiếng Phạn, nói đủ là Bồ đề tát đỏa, dịch là chúng sanh giác. Nghĩa là hết thảy phàm phu chúng sanh trái với tánh giác, hợp với trần lao, mê đắm chẳng giác ngộ. Ở đây, người tu hành tuy mang thân chúng sanh mà hay trái lại với trần lao, hợp cùng tánh giác, tên tuy chưa rời chúng sanh, nhưng có phần giác nên gọi là chúng sanh giác. Hay tu hành Phật đạo nên gọi là Bồ tát.

Diệu trạm viên minh quán lục trần,

Trần lai tự hiện tại đương căn.

Nhược ư căn tánh năng linh giác,

Thị giác chân Quán Tự Tại thân.

"Diệu trạm viên minh" quán sáu trần,

Trần qua tự hiện ở ngay căn.

Nếu nơi căn tánh hay linh giác,

Giác ấy là Quán Tự Tại thân.

Hành Thâm Bát Nhã Ba La Mật Đa

Giải thích: Thực hành hạnh Đại thừa, chóng lên địa vị Phật, lý bao hàm sâu rộng nên gọi là HÀNH THÂM.

Nghĩ ly hư vọng nhập chơn phương,

Thúc nhĩ hồi đầu tức cố hương.

Bất tiễn thế tình du lý xứ,

Điều điều hướng thượng tịch quang trường.

Toan lìa hư vọng nhập vào chân,

Bỗng chợt quay đầu tức cố hương.

Chẳng dẫn thế tình theo dấu tục,

Tịch quang chốn ấy khắp mười phương.

Thời chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhứt thiết khổ ách.

(Khổ, cõi trời có năm tướng suy, nhân gian có tám khổ, ba đường ác khổ, nói chung là NHỨT THIẾT KHỔ, ÁCH, vô minh phiền não ngăn che Bồ đề, nên nói ÁCH).

Giải thích: Quán Tự Tại là bốn trí (thành sở tác trí, diệu quan sát trí, bình đẳng tánh trí, đại viên cảnh trí) của người tu hành xưa nay đầy đủ.

HÀNH THÂM BÁT NHÃ là dùng trí sẵn có của mình quán sát trở lại tự tâm.

THỜI CHIẾU KIẾN, ánh sáng tự tâm của người tu hành phát sáng gọi là tuệ. Dùng tuệ nầy soi thấy năm uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) xưa nay vắng lặng, chẳng bị tất cả khổ ách làm não, nên nói: ĐỘ NHỨT THIẾT KHỔ ÁCH.

Hai chữ NHỨT THIẾT nói lên hai lợi tự tha đều hoàn toàn đầy đủ. Nhị thừa chỉ hay tự lợi, chẳng thể lợi tha, đã vượt qua phần đoạn sanh tử, chưa thoát khỏi biến dịch sanh tử. Trong Kinh nầy, Bồ tát tự lợi, lợi tha, đã đến địa vị Đẳng giác nên nói ĐỘ NHỨT THIẾT, đó là ta cùng chúng sanh đều lên ngôi chánh giác.

Trí cảnh hư dung pháp giới thông,

Sắc tâm ảnh tượng thiệp quang trung.

Liễu tri hữu tướng giai hư vọng,

Khoái đắc vô ưu ngộ uẩn không.

Gương trí sáng trùm pháp giới thông,

Sắc tâm đôi bóng hiện bên trong.

Rõ điều có tướng toàn hư vọng,

Mới được vô ưu, ngộ uẩn không.

2. PHẦN GIẢI

Xá Lợi Tử!

Giải thích: Một tiếng kêu đánh thức người trong mộng, lấy Ngài Xá Lợi Phật làm người đương cơ. Bởi Ngài Xá Lợi Phất và tất cả phàm phu chúng sanh từ vô thỉ đến nay trái giác hợp trần, mê đắm năm dục, trong chấp có thân tâm, ngoài chấp có thế giới; chẳng biết ba cõi đều như mộng, niệm niệm đuổi theo, tối tăm chẳng tỉnh giác; như người nằm mộng yêu thích cảnh vật trong mộng mà chẳng tự biết đó là mộng. Nhờ một tiếng kêu mới được tỉnh thức, biết đó là mộng.

Mộng thân mộng cảnh lưỡng tương duyên,

Mẫn bỉ tình hôn uổng túy miên.

Phủ bối hô danh linh tự giác,

Giác lai phương giác nhựt đương thiên.

Thân cảnh duyên nhau đều ảo mộng,

Xót người chưa tỉnh giấc say nồng.

Lay dậy kêu tên cho tỉnh giấc,

Thức rồi mới biết mặt trời trong.

Sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc.

Giải thích: sắc không, nhân của chúng không khác, đều là vật trong diệu minh chân tâm. Kinh nói: Tất cả chỉ do tâm tạo (Nhứt thiết duy tâm tạo).

Ngưng tưởng thành hình giả hữu dung,

Do tâm cố hiện bản nguyên không.

Mê tiền vị sắc không vi nhị,

Thùy tín nguyên vô khởi dị đồng.

Ngưng tưởng thành hình, giả có dung,

Do tâm nên hiện, vốn là không.

Khi mê vẽ sắc, không hai thứ,

Lúc vững niềm tin, vượt dị đồng.

Sắc tức là không, không tức là sắc

Giải thích: chẳng phải sắc diệt mới bảo là không, chẳng phải không không mới chẳng phải sắc. Ngay nơi không sắc nhứt như mà quán.

Vật tương sắc diệt vị vi không,

Sắc tướng hư hoa ảnh cảnh trung.

Đương sắc tức không hưu diệt sắc,

Đương không tức sắc thể câu dung.

Chớ cho sắc diệt mới là không,

Sắc tướng hoa rỗng bóng gương đồng.

Chính sắc là không, đừng diệt sắc,

Ngay không tức sắc, thể gồm thông.

Thọ tưởng hành thức cũng lại như thế.

Giải thích: Đoạn trước nói sắc không là sắc uẩn, tức là phàm phu chấp có thân mình, có thế giới. Đoạn nầy nói: thọ, tưởng, hành, thức, bốn uẩn nầy là tâm, tức là phàm phu chấp có tâm mình, có khổ vui. Tuy nói năm uẩn gồm chung về hai pháp sắc tâm. Sắc là bốn đại hư huyễn hoa đốm trong hư không. Tâm là bóng dáng sáu trần rốt ráo không tịch nên nói cũng lại như thế.

Huyễn sắc thành hình liễu thị vô,

Tham tiền tứ cú nghĩa tương phù.)

Tâm đầâu thọ tưởng tinh hành thức,

Ngũ uẩn giai không lý tịnh khu.

Sắc huyễn thành hình rõ vốn không,

Bốn câu với trước nghĩa tương thông.

Nơi tâm thọ tưởng và hành thức,

Rốt ráo lý mầu năm uẩn không.

Nầy Xá Lợi Tử! Tướng không của các pháp, chẳng sanh chẳng diệt, chẳng cấu, chẳng tịnh, chẳng tăng, chẳng giảm.

Giải thích: ở đây gọi Ngài Xá Lợi Tử một lần nữa, nghĩa là đã quay đầu lại rồi, cần phải tự giác ngộ năm uẩn xưa nay không tịch. Nhưng chẳng phải lìa ngoài uẩn mà riêng có chân không bản lai thật tướng. Phải biết thân tâm năm uẩn như hoa đốm, sắc rỗng trong không, đương thể là không, là chân như, tướng thật xưa nay của ông. Thật tướng là tướng Không của các pháp, nên nói Bất v.v...

Đương cơ khai thị nhĩ văn minh,

Thị nhĩ thân tâm đản giả danh.

Ngôn giả tức không hà thị uẩn,

Ngộ tư lục bất hiển Tâm kinh.

Đương cơ khai thị hãy nghe rành,

Thân tâm ông đó chỉ giả danh.

Nói giả tức không gì là uẩn,

Sáu không ngộ được, rõ Tâm kinh.

Thế nên trong tướng không, không sắc, không thọ, tưởng, hành, thức; không mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; không nhãn giới cho đến không ý thức giới.

Giải thích: Thế nên là lời gạn lại, cũng là lời chuyển mạch từ đoạn trên xuống đoạn dưới. Nghĩa là trong thật tướng chân không không có pháp phàm phu thế gian. Từ đoạn nầy trở lên là lìa chấp ngã, chứng trí nhân không, là lời nói quét sạch dấu vết. Bởi có năm uẩn mới có căn trần thức, nay năm uẩn đã không thì căn trần thức cũng không có chỗ nương gá, nên không có pháp phàm phu thế gian.

Bản lai thật tướng bất vân vân,

Thị cố không trung pháp tánh thân.

Vô ấm nhập xứ thập bát giới,

Độc diệu linh quang trí tuệ nhân.

Tướng thật xưa nay chẳng vân vân,

Trong tánh chân không, pháp tánh gần.

Không ấm, nhập, xứ, mười tám giới,

Riêng sáng linh quang trí tuệ nhân.

Không vô minh cũng không hết vô minh, cho đến không già chết cũng không hết già chết.

Giải thích: Trong thật tướng chân không chẳng những không có pháp phàm phu thế gian, cũng không có pháp mười hai nhân duyên của bậc thánh Nhị thừa xuất thế gian. Bởi vì hàng Duyên Giác chán cái khổ ba đời luân hồi mà quán mười hai nhân duyên, lấy vô minh làm đầu đến lão tử làm cuối, ba đời tuần hoàn như bánh xe quay lên xuống chẳng dừng. Nếu Vô minh diệt thì Hành diệt, cho đến Lão tử cũng diệt, chẳng còn làm nhân duyên cho nhau nữa, nên hễ Vô minh hết thì Hành hết cho đến Lão tử cũng hết. Hết nghĩa là diệt. Hàng Nhị thừa, trước tiên phải dứt vô minh cầu lấy tịch định, chẳng còn chịu luân hồi. Nay soi thấy năm uẩn đều không vốn không vô minh, đâu có vô minh để hết, vốn không Lão tử, đâu có Lão tử để hết; vốn không sanh diệt, đâu có luân hồi để chán. Nói tóm lại trong chân không cũng không có pháp mười hai nhân duyên của hàng Nhị thừa tiểu thánh.

Nhứt luân sanh diệt trách vô minh,

Tam thế tuần hoàn dĩ phục sanh.

Nhược ngộ uẩn không tiêu ngã chấp,

Hà tồâng thập nhị nhân duyên danh.

Một vòng sanh diệt trách vô minh,

Ba thuở tuần hoàn tử lại sanh.

Nếu ngộ uẩn không tiểu ngã chấp,

Mười hai nhân tố chẳng còn danh.

Không khổ, tập, diệt, đạo.

Giải thích: Cũng không có pháp tứ Thánh đế của Tiểu thừa.

Yểm khổ tư cầu miễn khổ căn,

Tức tình đoạn tập kiến tư nhân.

Diệt trừ tham dục tâm không tịch,

Nhứt niệm vô sanh thoát khổ luân.

Chán khổ lo tìm dứt khổ căn,

Dứt tình đoạn tập kiến tư nhân.

Sạch rồi tham dục tâm không tịch,

Một niệm không sanh thoát khổ luân.