Trên đường hoằng pháp của Phật tổ Gotama

Đức-Phật tùy trình-độ của mỗi người, mỗi nhóm, đem những pháp phù-hạp với tâm-địa, hoàn-cảnh của thính-giả mà giảng-giải cho họ nghe. Thường khi trước công-chúng, Ngài bắt đầu dạy những pháp thông-thường dễ-hiểu, dễ-hành như sự bố-thí đến kẻ tật-nguyền, đói khổ, tư-cách ăn ở theo luân-thường đạo-lý để gieo trồng cội-phúc, hầu tiến hóa từ địa vị con người đến ngôi-phẩm của các vị Trời. Ngài chỉ rõ những tội-lỗi trong sự đam-mê theo tình-dục và những phước-báu của sự trì-giới tham-thiền. Khi nhận thấy tinh-thần của người hỏi đạo hoặc của thính-giả, đã được tắm-gội, mềm-dịu, hân-hoan và có đức tin nơi Ngài thì Ngài bắt qua giảng-giải về cái khổ ở đời, về nhân-sanh khổ, về phương-pháp diệt khổ và con đường giải-thoát khỏi khổ. Chẳng khác nào như một tấm vải vừa giặt sạch-sẽ, trắng-trẻo, liền được nhúng vào nước nhuộm, vải ấy cầm màu tươi-tắn; cũng như người hỏi đạo hoặc thính-giả được tâm-trí mở rộng liền liễu-ngộ chân-lý, ngay khi Đức-Phật dứt lời. Được khai sáng, đã thấy, đã chứng, đã thấm-nhuần lý-đạo đã dứt hoài-nghi, đầy tin-tưởng, hoàn-toàn bị chinh-phục bảo sao họ không hoan-hô ca-tụng: "Bạch Đức Thế-Tôn, thật là huyền-diệu, phi-thường chẳng khác nào chúng con té, được Đức Thế-Tôn đở dậy; chẳng khác nào chúng con lạc đường, được Đức Thế-Tôn chỉ nẻo; chẳng khác nào chúng con đi trong đêm tối, được Đức Thế-Tôn rọi đèn. Đức Thế-Tôn chỉ dạy rành-rẻ đủ phương-diện. Từ nay chúng con xin qui-y Phật, qui-y Pháp, qui-y Tăng".

123- Có lúc nào Đức-Phật thâu-phục toàn cả thính-giả trong một thời pháp chăng?

Có. Một ngày nọ, Vua Bimbisãra triệu-tập tám muôn vị lý-trưởng trong xứ Magadha về kinh-thành Rajagaha để dạy phương-pháp trị dân. Sau cuộc hội-nghị, Vua Tần-Bà-Sa khuyên họ đến viếng Đức-Phật đương tịnh-dưỡng trên núi Kicchakuta (Kỳ-Xà-Quật). Các vị lý-trưởng ấy vốn không thích tu-hành nhưng khi Đức-Phật giảng cho họ nghe một thời pháp, họ liền xin qui-y thọ-giới làm thiện-nam trong Phật-Giáo.

124- Có lúc nào Đức-Phật bị người ta âm-mưu hảm-hại chăng?

Một lúc nọ, Đức-Phật ngự tại vườn Veluvana (Trúc-Lâm), ngoài thành Rajagaha, có một vị giáo-chủ trong nhóm Lục-Sư tên Purana phái một tín-đồ đại-phú gia đến lân-la tỏ-vẻ nhiệt-thành sùng mộ Đức-Phật. Ngày nọ, ông đến thỉnh Phật và Chư-Tăng thọ-trai tại tư-gia. Trước khi tổ-chức bữa trai-tăng, ông cho đào giữa sân ngay lối vào nhà một cái hầm sâu ngặp đầu, chờ khi Đức-Phật sắp đến, ông cho đốt lửa than đỏ rực, trên miệng gát ván mỏng, trải chiếu lót đường nghinh tiếp Đức-Phật và Chư-Tăng. Biết trước mưu-sâu kế-độc của ông trưởng-giả Srigupta, Đức-Phật cũng vẫn đến. Khi Ngài cùng Chư-Tăng tới nơi, cái hầm lửa bổng trở thành một hồ sen tươi-tốt, bông to lá lớn, nổi lên làm cầu cho Đức-Phật và Chư Thinh-Văn đi vào. Đức-Phật cũng thản-nhiên như không hay biết chi cả. Thọ-thực rồi Ngài thuyết-pháp độ được vợ ông Srigupta.

Thất-bại, hôm sau Đạo-sĩ Purana và nhóm đồ-đệ mang bát đến nhà ông Srigupta xin ăn như thường lệ. Vào trong ông ta chép miệng cười. Một vị Đạo-sĩ nhỏ đã toa-rập trước với thầy liền hỏi:

"Bạc Tôn Sư, thiên-nhãn của Ngài đã thấy điều chi phi-thường, mà hôm nay Ngài lại chép miệng cười?"

Ông Tôn-Sư nghiêm-nghị trả lời:

-"Không có chi lạ, bần-tăng vừa thấy cách đây trăm dậm, một con khỉ té xuống nước, đương chơi-vơi giữa dòng sông, chảy ngang qua thành Savatthi (Xá-Vệ).

Cả nhà kinh-ngạc cảm-phục, ngoại trừ bà Srigupta. Để thử tài vị Tôn-Sư của chồng, bà bước ra rước bát và trái hơn thường lệ, bà để vật thực dưới đáy bát rồi mới đổ cơm lên trên, đem dâng trả lại cho Đức-thầy. Liếc mắt thấy toàn là cơm trắng, ông Đạo-sĩ Purana liền kêu bà nói: "Nầy con, con quên để vật thực cho thầy".

Bà tín-nữ của ông Sa-Môn Gotama (Cồ-Đàm) giả-bộ không nghe xây lưng trở vào, vừa đi vừa nói:

-"Vật-thực ở dưới đáy bát mà không thấy, lại thấy khỉ chết chìm cách xa trăm dậm".

125- Tại xứ Magadha Đức-Phật còn ở chỗ nào khác hơn Vườn Trúc-Lâm và còn thâu được tín-đồ nữa chăng?

Rajagaha (Vương-Xá) là một kinh-đô phồn-thịnh, các vị thương-gia khắp xứ Ấn-Độ thường tới lui buôn bán, được dịp nghe Đức-Phật thuyết-pháp giảng-đạo, đi tới nơi khác họ loan-truyền và ca tụng thanh-danh của Vị Giáo-chủ mới ra đời, nên từ bốn phương các nhà mộ đạo, đủ giai-cấp, cho đến những người lầu-xanh kỵ nữ, đều lũ-lượt đến Trúc-Lâm ra mắt Đức-Phật, chẳng khác nào kẻ khát nước đi tìm mạch nước. Hằng ngày đàn ông, đàn bà, thanh-niên, thiếu nữ, trang phục xinh đẹp, kẻ đem bông hoa, người đem vật thực đến cúng-dường Đức-Phật và bao vây qui-y hỏi đạo. Ngày nầy sang qua ngày nọ, Đức-Phật luôn luôn ôn-tồn niềm-nở đón tiếp trai lành, gái tín: như một nguồn nước công cộng ngọt-ngào mát-mẽ, để cho mọi người tự-do đến giải-khát. Mỗi ngày Đại-Đức Ananda có phận sự tiếp khách đưa vào yết-kiến Đức-Phật và sau khi khách ra về phải lo đi gom-gót cất giùm đồ-vật của khách bỏ quên lại, ông cũng như Đức-Phật không biết mệt-mỏi. Đối với hai thầy trò, nghệ-thuật cảm hóa chúng-sanh vào của chân-lý tựa hồ như một môn thể-thao.

Lúc nào có chút thì giờ rảnh-rang, Đức-Phật cùng Đại-Đức Ananda, khi thì ngự tại Tịnh-Xá "Vườn-xoài" của Ông Ngự-y Jivaka cất dâng cho Đức-Phật, dưới triền núi Kỳ-Xà-Quật, khi thì lên tịnh-dưỡng trên núi Vediyaka (núi kên-kên), cũng gọi là núi Kicchakuta (Kỳ-Xà-Quật), cách Trúc-Lâm không bao xa.

Không gặp Đức-Phật tại Trúc-Lâm, thiện-nam tín-nữ cũng lên núi tìm Ngài, trong thạch-động Indasãlã. Nơi đây, ban ngày Đức-Phật vẫn phải tiếp chuyện với thập-phương bá-tánh, ban đêm còn phải giảng-đạo cho hàng Chư-Thiên và Càn-Thát-Bà nữa.

126- Cũng có các Vị-Trời xuống thọ-giáo với Đức-Phật nữa sao?

Chúng sanh trong Tam-giới còn ở trong vòng sanh-tử luân-hồi; Đức-Phật là bậc siêu-thoát khỏi Tam-giới, nên Ngài là thầy của Chư-Thiên và Nhân-loại. Gặp thời kỳ Đức-Phật ra đời, các Vị Trời có chánh-kiến, đêm khuya thanh-vắng thường xuống hầu Phật hỏi đạo, nên có nhiều Vị đắc Thánh-quả.

Một dêm nọ, tại thạch-dộng Indasãlã, Vua Trời Sakka (Đế-Thích) và Chư-Thiên trên cõi Đạo-Lợi có xuống yết-kiến Đức-Phật và yêu cầu Ngài giải-thích 42 diều hoài-nghi. Sau khi được cởi-mở hoài-nghi, Vua Trời Sakka đắc Tu-Đà-Hườn Đạo-Tuệ cùng một lượt với một muôn Vị trời trong đám tùy-tùng của Ngài. Nhờ đắc quả Tu-Đà-Hườn Đạo-Tuệ Vua Trời Đế-Thích, vừa mãn-kiếp, được hoá-sanh trở lại ngôi vị cũ. Tích nầy rất dài có lợi ích cho người tìm chân-lý, đã được trích-dịch ra việt-văn, tựa đề: Sakkapanha (Đế-Thích vấn đạo), soạn-giả: Thông-Kham (Bộ kinh Dighanikãya : Trường A-Hàm; phẩm Mahãmagga).

H. Từ Rajagaha trở lại Savatthi

127- Đức-Phật ở Rajagaha bao lâu và còn đi đâu nữa?

Lịch-sử ít khi dề cập đến thời gian Đức-Phật cư-ngụ mỗi nơi là bao lâu. Từ Rajagaha, Ngài trở lại Savatthi.

128- Tại sao Đức-Phật chỉ qua lại hai kinh-thành Vương-Xá và Xá-Vệ mà không đi mở-đạo nơi khác?

Rajagaha và Savatthi là hai trung-tâm Phật-giáo rất quan-trọng. Vương-Xá ở miền Nam, Xá-Vệ thuộc về miền Tây-Bắc, trong lưu-vực phồn -thạnh của sông Găng. Từ thành nầy qua thành kia, dĩ-nhiên Đức-Phật phải đi cả tháng và ghé nhiều thành nhỏ như Kusinara, Saketa ... cùng nhiều làng-mạc thôn-quê, phổ-độ dân-chúng; vì không xảy ra việc chi đáng kể nên lịch-sử không ghi-chép. Vả lại mỗi nơi ấy đều có các Vị Thánh-Tăng lãnh nhiệm-vụ Hoằng-pháp, lâu lâu Đức-Phật qua lại cũng như đi kinh-lý.

129- Đức-Phật đối đải với các môn-đệ của Ngài ra sao?

Đức-Phật luôn luôn ân-cần lo-lắng cho các thầy Tỳ-Khưu. Mỗi bữa vào xế chiều Ngài hội các thầy lại, chỉ dạy đường lối tu-hành, dìu-dắt mọi người mạnh tiến trên đường giải-thoát. Đối với các thầy Tỳ-Khưu kiết-hạ ở phương xa, Đức-Phật hằng có hai mối bận lòng: lo cho họ không hòa-thuận với nhau và không đuợc no ấm, bởi hai điều nầy là nguồn tai hại thường đe-dọa những người sống chung-chạ, nhàn-rổi, lại bám-nhờ nơi đàn-na tín-thí. Ra hạ, các thầy tìm dến vấn-an Đức-Phật; vừa gặp các thầy, Ngài lăng-xăng cật hỏi: "Các thầy được an-vui không? Các thầy no-dủ không? Các thầy có hòa-thuận nhau không? Có gây-gổ nhau không? Có thiếu-thốn vật-thực không? " Tự thấy trách-vụ lớn lao đối với hàng môn-sinh, về phương-diện vật-chất lẫn tinh-thần, Đức-Phật hằng khuyến-khích tín-đồ bố-thí cúng-dường đến các bậc tu trì-giới-đức, để hưởng lấy phước báu nhân-thiên.

130- Đối với các thầy Tỳ-Khưu có bệnh, Đức-Phật làm sao?

Hàng cư-sĩ không để cho Đức-Phật bận lo về việc ấy. Tại Vương-Xá, Vua Bimbisãra giao nhiệm-vụ săn-sóc Đức-Phật và Chư-Tăng cho Ông Jivaka, vị ngự-y đại-tài của hoàng-triều; tại Xá-Vệ có Ông Cấp-Cô-Độc và Bà Visakhã; ngoài ra còn nhiều tín-đồ sẵn lòng lo thuốc men cho Chư-Tăng. Còn Đức-Phật thì ít đau-ốm.

131- Thầy Tỳ-Khưu đối với nhau trong lúc bệnh hoạn ra thế nào?

Các thầy có phận-sự kiếm thuốc giùm cho người có bệnh và nếu cần, họ phải thay phiên nhau chăm nom canh giữ ngày đêm cho đến khi lành mạnh. Nhưng đôi khi họ cũng quên phận-sự của họ. Một bữa nọ tại Savatthi, Đức-Phật và Đại-Đức Ananda, rảo bước trong vùng Tịnh-Xá Cấp-Cô-Độc, Ngài gặp một vị Tỳ-Khưu Girimananda té nằm trên phẩn và nước tiểu, Ngài vội vã bước đến đở ông ấy và hối Đại-Đức Ananda đi xách nước; rồi hai thầy-trò xúm nhau tắm rữa sạch-sẽ, khiêng thầy để lên giường, thay y-phục, an-ủi và hỏi:

"Thầy đau bệnh chi? Không ai săn-sóc thầy sao? Tại sao các thầy Tỳ-Khưu không chăm-nom giúp đở thầy? "

-"Bạch Đức Thế-Tôn, con đau cả tạng-phủ, lại thêm kiết-lỵ. Chẳng có người bạn nào săn-sóc con vì con đã không giúp ích họ".

Đức-Phật liền triệu-tập Tăng-chúng lại quở-trách và dạy rằng: "Nầy các thầy, nơi đây các thầy là người không cha, không mẹ để chăm nom săn-sóc các thầy, nếu các thầy không trợ giúp lẫn nhau, thì lấy ai nương-nhờ trong khi đau-ốm? Từ nay về sau, thầy nào muốn ân-cần săn-sóc Như-Lai, xin để tâm ân-cần săn-sóc các bạn mình trong cơn bệnh hoạn".

132- Đức-Phật có tâm Từ-bi rộng lớn bao la, tại sao môn-đệ của Ngài lại chẳng giống Ngài?

Trong Tăng-chúng có hai hạng: Thánh-Tăng và Phàm-Tăng. Các Vị Thánh-Tăng mới có tâm rộng lớn như Đức-Phật. Các Ngài được phó-thác trọng trách Hoằng-pháp độ sanh, dĩ-nhiên hàng Thinh-Văn La-Hán cũng chăm nom săn-sóc môn-đệ của các Ngài với tấm lòng Từ-bi như Đức-Phật. Trái lại, trong nhóm Phàm-Tăng có rất ít người xuất-gia với chí-nguyện giải-thoát, đại đa số là những người xuất-thân từ giai-cấp thấp-thỏi, chưa cởi bỏ được tánh-nết xấu-xa; họ chỉ lợi-dụng uy-danh và đức-độ khoan-hồng của Đức-Phật, xin nhập-môn giữ đạo, vì hoàn-cảnh cô-độc, nghèo-khó, tạm mang lốt Tỳ-Khưu để làm kế nuôi mạng. Trong các bộ chú-giải có nhiều tích chỉ cho thấy rằng xưa kia Đức-Phật phải buộc lòng khiển-trách các thầy Tỳ-Khưu thiếu tư-cách nhã-nhặn, thiếu tiết-độ liêm-sĩ, thiếu nết-na trinh-khiết. Ngài hết sức ngăn-cấm không cho họ nêu gương xấu, không cho họ xúc-phạm đến phong-tục tập-quán, đến tín-ngưỡng cổ-truyền của từng lớp dân-chúng. Mỗi khi, vì hành động xấu-xa của các thầy Tỳ-Khưu, mà có sự chê-bai, chỉ-trích của người thế-tục, Đức-Phật nhóm họp Chư-Tăng để nghe Ngài xử-phạt các thầy đã làm mất thanh-danh Tăng-già và liền lúc ấy Ngài chế-định điều-luật răn cấm.

133- Phải chăng tại giới-luật nghiêm khắc mà ít người theo nổi?

Ngoài đời có pháp-luật để duy-trì an-ninh trật-tự cùng bảo-tồn thuần-phong mỹ tục, thì trong đạo cũng phải có giới-luật để diệt-trừ tham sân tật-đố tà-mạng mê-tín; như thế không thể gọi là nghiêm khắc. Không ai bắt buộc phải tu, nếu muốn tu, chẳng những phải nghiêm-trì giới-luật trong đạo, mà cũng phải thừa-hành luật-pháp ngoài đời.

134- Có khi nào xảy ra những cuộc xung đột giữa các thầy Tỳ-Khưu chăng?

Sự xung-đột không thể tránh được trong một đoàn-thể bình-đẳng đông người trình-độ khác nhau. Ngoài các Vị Thánh-Tăng đã diệt tận Tham, Sân, Si và các Vị Phàm Tăng chân-chánh đương nông-trang tu-học, còn lại những thầy Tỳ-Khưu chưa tẩy sạch được bợn-trần; hoài-nghi, biếng-nhác, sân-hận, buông-lung theo điều-ác, dính-mắc trong tình-dục, xan-tham, nguyện-cầu, ganh-gỗ, không hoan-hỷ, không tri-túc là hạng người còn mang những chứng bệnh trầm-kha, dầu họ có học thức, nằm lòng kinh-pháp của Đức-Phật giảng-giải hằng ngày, họ cũng chẳng khác nào như cái vá nằm trong nồi canh. Chân-lý đối với họ không có giá trị bằng lợi dụng uy-danh của Đức-Phật và oai-lực của bộ Cà-sa dể làm kế sinh-nhai cấp-thời.

Những sự gây-gỗ, cải-vả là thường-sự. Đức-Phật hằng lo sợ họ nuôi mầm chia rẽ, lưu-truyền gương xấu cho hậu-thế, mà làm cho Phật-Pháp phải suy-đồi. Biết rằng đoàn-kết là sống, chia-rẽ là chết, nên Đức-Phật khép tội chia-rẽ vào bốn Ngỗ-nghịch đại-tội:

- Giết cha

- Giết mẹ

- Hãm-hại Phật

- Chia-rẽ Tăng-chúng.

Tội này sẽ đem lại kết-quả thảm-khốc trong đời hiện tại.

I. Từ Savatthi sang qua Kosambi

135- Có khi nào các thầy Tỳ-Khưu tỏ thái-độ vô-lễ với Đức-Phật chăng?

Lúc nọ Đức-Phật cùng Chư-Tăng ngự đến Kosambi, kinh-đô của Vua Udayana, thuộc dòng Vatsas, ở về hướng Tây xứ Magadha và hướng Nam xứ Kosala. Đức Thế-Tôn và Chư-Tăng nhập-hạ tại Tịnh-Xá Ghosita. Trong hạ có một vị Tỳ-Khưu, một hôm nọ vào phòng tắm-rửa xong, vô-tình quên dọn quét và cũng quên xách nước châm thêm vào lu. Kế một vị khác, cũng bậc thượng-tọa như ông trước, vào tắm. Có lẽ vì thiếu nước nên ông nầy bất-bình; thay vì đi ngay lại nhắc-nhở người bạn của mình, ông đem câu chuyện ấy thuật với nhóm học trò của ông và bảo rằng ông kia phạm điều-luật răn cấm của Đức-Phật. Đám học trò nầy, ác-nghiệt, đem câu chuyện thuật lại cho nhóm đồ-đệ của ông kia nghe với giọng nhạo-báng, khoe rằng thầy mình là một vị đệ-nhất luật-sư. Câu chuyện rất xoàng, trở thành quan-trọng. Vì binh thầy-tổ, bên nào cũng giành phần phải, sanh ra gây-gổ, la-lối, cải-vả om-sòm, cho đến thấu tai Đức-Phật. Ngài vội-vàng đến nơi, vừa đi vừa nói: "Thôi rồi, Tăng-chúng đã chia rẽ". Xây qua nhóm của Vị Luật-sư, Đức-Phật khuyên: "Các thầy nên hoan-hỷ tha-thứ cho nhau đi". Dòm qua phía đối-lập, Ngài dạy: "Các thầy nên thành thật sám-hối với nhau đi". Rồi Đức-Phật phân-giải cho đôi bên thấy rõ đặc tính cao-thư?ng của bậc tu-hành là khoan-từ và dễ-dạy; nhưng chẳng ai đếm-xĩa đến Ngài. Đức-Phật nhẫn-nại thuật lại cho họ nghe một tiền-tích rất cảm-động, để chỉ rõ những tai-hại về sự kết-cấu oan-trái, mà chúng-sanh phải vay trả nhiều đời nhiều kiếp, do sự không tha-thứ cho nhau, và khuyên họ biểu-dương tinh-thần khoan-dung hòa-thuận để làm guơng cho tín-đồ. Lời vàng, tiếng ngọc của bậc Chí-tôn không còn hiệu-lực thức tỉnh các ông Tỳ-Khưu đương quên mình vì tự-ái và danh-dự của phe-đảng. Chẳng những không biết phục-thiện, họ còn cưỡng-biện với Đức-Phật bằng những lời mĩa-mai vô-lễ: "Bạch Đức Thế-Tôn, bởi Đức Thế-Tôn là bậc Giáo-chủ, nên Ngài cần phải nhẫn-nại. Vậy xin Ngài chẳng nên bận lòng, cứ tỉnh-tọa an-hưởng hạnh-phúc; chúng tôi gây-gổ, cải-vả, xung-đột, xin để chúng tôi chịu lấy trách-nhiệm". Nghe qua mấy lời, Đức-Phật tự nghĩ: "Kẻ ngu-ngốc nầy đã lâm vào tình cảnh tuyệt-vọng, hết còn biết phải quấy!". Rồi Ngài ôm bát vào rừng, sống với một con khỉ đột và một con voi chúa-đoàn. Voi và khỉ cũng vì sự quấy-rầy của bầy dả thú, chán-nãn tìm nơi thanh-vắng tịnh-cư an-nhàn. Đồng một cảnh-ngộ cô-độc, như Vị chúa-đoàn của loài người, voi và khỉ hết lòng săn-sóc nuôi-dưỡng Đức-Phật, để hưởng lấy sự mát-mẻ an-vui bên cạnh Ngài.

Hay tin các thầy Tỳ-Khưu xung-đột chia rẻ nhau vì một nhân nhỏ mọn, đã không vâng lời khuyên-nhủ lại còn vô-lễ với Đức-Phật, tín-đồ Kosambi hợp lại quyết-định không bố-thí vật-thực cho các thầy ấy nữa. Biện-pháp cương-quyết nầy làm cho các thầy không còn sức lực để tranh-chấp nhau nữa. Các thầy phải xuống nước kêu gọi tín-đồ: "Chúng tôi đã ăn-năn và hòa-thuận nhau rồi; các ông, các bà nên hoan-hỷ hộ-độ chúng tôi cho qua ba tháng hạ nầy. Chúng tôi đói khát còn da bọc xương, các ông các bà đành bỏ chúng tôi chết đói hay sao?". Thấy vậy, thiện tín không nở làm lơ, trở lại hộ-độ cầm-chừng và ra điều kiện: "Các thầy phải tìm cho được Đức-Phật, sám-hối tội-lỗi và thỉnh Ngài trở lại, thì chúng tôi sẽ cung-cấp đầy-đủ vật-thực như xưa". Túng thế, các thầy yêu-cầu Đại-Đức Ananda đi tìm thỉnh giùm Đức-Phật trở về cho họ sám-hối. Đại-Đức Ananda nói rằng Ngài không dám lãnh sứ-mạng ấy; hơn nữa Ngài không được phép bỏ hạ ra đi, chờ mãn hạ sẽ hay. Các thầy phải cam chịu mọi sự thiếu-thốn; xanh-xao, ốm-gầy, trông cho mau hết mùa hạ đặng đi tìm Đức-Phật.

Tiếng đồn đến thành Savatthi, Ông Anathapindika (Cấp-Cô-Độc) và Bà Visakhã nóng lòng lo sợ cho Đức-Phật phải sống khổ-cực trong rừng. Vừa ra hạ, Ông Cấp-Cô-Độc và Bà Visakhã thỉnh Chư-Tăng nhập hạ tại Kỳ-Viên cấp tốc lên đường sang qua thành Kosambi, hiệp cùng Đại-Đức Ananda tìm thỉnh Đức-Phật về Savatthi. Một phái-đoàn 500 vị Tỳ-Khưu đến Kosambi đi cùng Đại-Đức Ananda tìm gặp Đức-Phật ở giữa rừng. Hỏi lại thì trong hạ, Đức-Phật nhờ con voi chúa-đoàn và một con khỉ cung-cấp đủ loại trái cây và mật ong, nên Ngài vẫn khỏe mạnh. Đại-Đức Ananda chuyển lời thỉnh cầu của Ông Cấp-Cô-Độc và Bà Visakhã lên Đức-Phật. Khi Đức-Phật ra đi, voi chúa-đoàn và con khỉ tỏ vẻ buồn rầu, đứng ra cảng đường, ra dấu yêu cầu Đức-Phật ở lại. Đức-Phật vuốt-ve an-ủi chúng nó an-phận ở rừng và Ngài cũng không thể đem chúng nó theo Ngài từ xứ nầy sang xứ nọ. Ra tới mé rừng, Đức-Phật an-ủi chúng nó một lần nữa, bảo rằng vì mang lốt thú, chúng nó không thể sống chung-chạ với loài người, khuyên chúng nó trở lại. Hai con thú buộc lòng từ biệt Đức-Phật và hết sức đau-khổ vì cảnh chia-lìa nên ngã ra chết rục giữa rừng.

Hai thế-kỷ sau, Hoàng-đế Asoka (A-Dục) đến chiêm bái chỗ Đức-Phật chung sống với voi và khỉ và có cho xây một trụ đá kỷ-niệm, trên ấy có khắc chiếu-chỉ nghiêm-cấm sự chia-rẽ trong Tăng-già.

J. Từ Kosambi trở lại Savatthi

136- Ra khỏi rừng, Đức-Phật và Chư-Tăng có trở lại Kosambi không?

Đức-Phật và đoàn tùy-tùng trực-chỉ về Savatthi vì có lời thỉnh cầu của Ông Cấp-Cô-Độc và Bà Visakhã.

137- Các thầy Tỳ-Khưu ở Kosambi tính sao?

Hay tin Đức-Phật ngự về Savatthi, các thầy liền lên đường đến đó, để xin sám-hối tội-lỗi.

Nghe vậy, Đức Vua Pasenadi (Ba-Tư-Nặc) vào Kỳ-Viên Tịnh-Xá yết-kiến Đức-Phật và bạch rằng: "Bạch Đức Thế-Tôn, trẫm nhất-định cấm các thầy Tỳ-Khưu đã phạm tội chia rẽ và vô-lễ với Đức Thế-Tôn tại Kosambi, để chân vào lãnh-thổ Kosala của trẫm, xin Đức Thế-Tôn biết cho". Đức-Phật can-gián: "Tâu Đại-Vương, các thầy ấy đã biết lỗi, ăn-năn, Đại-Vương nên rộng lượng cho họ đến đây sám-hối với Như-Lai”.

Nghe lời Từ-bi khoan-hồng của Đức-Phật, Vua Pasenadi cảm-động, vâng lời.

138- Thái-độ của tín-đồ Savatthi đối với các thầy ấy ra sao?

Khi các thầy đến trước cổng Kỳ-Viên Tịnh-Xá, người gát cổng, khoá cổng không cho vào vì có lệnh của Ông Cấp-Cô-Độc. Đức-Phật hay tin cho mời Ông Cấp-Cô-Độc đến khuyên lơn: "Nầy Ông Trưởng-giả, các thầy Tỳ-Khưu xứ Kosambi đã lở-lầm gây ra tội-lỗi, nay họ đã ăn-năn cải-hóa, Ông cũng nên hoan-hỷ cho họ vào gặp Như-Lai, để họ sám-hối".

Không dám cải lời Đức-Phật, Trưởng-giả Cấp-Cô-Độc buộc lòng cho họ vào; nhưng khi các thầy Tỳ-Khưu Kosambi vừa đến thềm cửa, thiện-nam tín-nữ giả-vờ rộ lên hỏi: "Bạch Đức Thế-Tôn, những thầy Tỳ-Khưu nào ngoan-ngạnh, vô-lễ với Đức Thế-Tôn và đã chủ-trương sự chia rẻ Tăng-chúng tại Kosambi, xin Đức Thế-Tôn hoan-hỷ giới-thiệu cho chúng con biết với".

Đức-Phật trỏ tay chỉ ra cửa: "Đó, các thầy đương bước vào đó".

Các thầy tủi-nhục, không dám ngước mặt lên, ríu ríu vào lạy dưới chân Đức-Phật, tỏ lời thiết-tha xin ân-xá tội-lỗi. Đức-Phật vui-vẻ tha-thứ và để lời phủ-vụ: "Các thầy, từ nay phải cố-gắng trau-giồi hạnh-kiểm, trước tỏ ra xứng-đáng với lòng sùng-mộ của hàng thiện-nam tín-nữ, sau chuyên lo tu-học, để mạnh tiến trên đường giác-ngộ".

Tín-đồ xầm-xì: "Họ báo-hại cho Đức Cha-lành của chúng mình phải liên-đới chịu mọi sự thiếu-thốn trong hạ nầy; chẳng thấy Ngài để lời quở-trách, lại còn nhỏ-nhẹ an-ủi. Cao cả thay lòng Từ-bi Vô-lượng của Bậc Chí-Tôn".

139- Đức-Phật còn tại-tiền mà có những thầy Tỳ-Khưu quá-quắt như vậy; nhờ đâu mà Phật-Pháp còn tồn-tại tới ngày nay?

Sau khi Đức-Phật nhập Niết-bàn, Phật-Pháp còn tồn-tại tới nay, trước nhờ ảnh-hưởng của các Vị Tánh-Tăng, ẩn-dật nơi rừng núi, duy-trì đạo quả Tứ-Thánh và các Vị Chân-tu nơi chùa-chiền, sau nhờ sự sáng-suốt và tâm nhiệt-thành của các nhà lãnh-đạo, kế đó nhờ số tín-đồ chánh-kiến. Nơi nào không có hai hạng tín-đồ hộ-pháp như Đức Vua Pasenadi, như Ông Trưởng-giả Anathapindika, như Bà tín-nữ Visakhã, kế-tiếp như hàng thiện-tính chùa Kosambi và chùa Jetavana, thì nơi ấy không còn Thánh-Tăng và cũng không còn Chánh-Pháp.

Khi con người đã xuống dốc tội-lỗi rồi, tâm của họ hết rung-động trước lời thức tỉnh chân-chánh của Đức-Phật. Đối với họ phải dùng biện pháp cứng-rắn như các vị thiện-nam tín-nữ ở Kosambi và Savatthi, mới có thể đem họ trở lại lẻ phải.

Bài học ở Kosambi cho thấy rằng, dầu trong thời kỳ Đức-Phật còn tại thế, hoặc trong những thế-hệ hậu-lai, những người gánh vai-trò quan-trọng trong sự duy-trì Chánh-Pháp, là hàng Tín-đồ chân-chánh, dám hy-sinh và bất-chấp dư-luận tà-vạy, cương-quyết thực-hành đúng theo lẽ phải.

140- Hành-động cứng-rắn quá đối với các thầy Tỳ-Khưu, sợ e mang tội chăng?

Hành-động theo lẽ phải, để đánh thức kẻ mê-lầm, trở về với Chánh-Pháp, sao gọi là cứng-rắn, là tội-lỗi?

Cương-quyết bỏ đói và làm cho hổ-thẹn các phần-tử ngỗ-nghịch, không kỷ-luật, không hạnh-kiểm, cố-tâm gây mầm chia rẽ, các Ông thiện-nam xứ Kosambi và Savatthi đã giúp một cách đắc-lực Đức-Phật cứu vớt họ khỏi vòng đọa-lạc; ấy là thi-ân cho họ, là bảo tồn Phật-Pháp. Đây là một bài học đáng ghi nhớ cho toàn thể Phật-Giáo đồ.

Ngày nay, những tín-đồ nào cương-quyết bài trừ hành-động xấu-xa của các thầy Tỳ-Khưu, đều bị các thầy khép vào tội: khi Tăng, dứt Qui, phá Đạo. Bài-trừ tật-xấu để nâng-cao giá-trị Tăng-già là có tội, người Phật-tử nghĩ sao, trước những lời hăm-dọa ngông-nghênh ấy? Không lẻ vì sợ tội mà phải xúm nhau cung-cấp đủ mọi nhu cầu cho các thầy Tỳ-Khưu giả-dối, ngụy-thiện, ích-kỷ, không kiêng-nể giới-luật, không ghê-sợ tội-lỗi; giúp đủ phương-tiện cho người bất-chánh tự do thao-túng, lập phe chia đảng, tranh dành địa-vị, nuôi mộng lập-giáo?

So-sánh lại hai cách hành-động kể trên, rồi mới thấy rõ ai là kẻ mang tội: khi Tăng, dứt Qui, phá Đạo.

K. Từ Savatthi sang qua Rajagaha

141- Ở Savatthi lâu ngày, Đức-Phật tính đi đâu?

Đức-Phật trở lại Rajagaha, vì có tin bất-tường thấu đến tai Ngài.

142- Tin chi mà gọi là bất-tường?

Tại Rajagaha, là nơi Đức-Phật lập nền-tãng vững-chắc cho Đạo của Ngài, nhờ Vua Bimbisara hết lòng ủng-hộ. Nhưng lâu ngày phải có sự thay đổi; vì một tiền-nghiệp ác-nghiệt của chúng-sanh, mà Đức-Phật phải cam-chịu mất người hộ-pháp nhiệt-thành; Vua Tần-Bà-Sa đã bị Hoàng-tử Ajãtasatta (A-Xà-Thế) đoạt-ngôi, hạ-ngục và bỏ đói đến chết. Tội giết cha làm cho Hoàng-tử trở thành kẻ thù-địch với Đức-Phật. Người bỉnh-cán cho Hoàng-tử A-Xà-Thế giết Vua cha là một thầy Tỳ-Khưu trong Giáo-Hội. Kẻ ác-độc nầy cố ý mượn tay Hoàng-tử A-Xà-Thế thủ-tiêu Vua Tần-Bà-Sa, để mưu-toan cướp Ngôi Giáo-chủ của Đức-Phật. Khi tước-vị Đế-vương rồi, vua A-Xà-Thế dùng uy-quyền ủng-hộ thầy nọ thi-hành thủ-đoạn dã-man của thầy. Trong triều-đình, ai lộ-vẽ tin-tưởng Đức-Phật đều bị tử hình. Ông Ngự-y Jivaka nhiệt-thành sùng-mộ Đức-Phật, củng phải ôm lòng nín chịu.

Đấng Từ-bi Vô-lượng, đã từng nếm đủ mùi cay-đắng trên đường thực-hiện các pháp Ba-La-Mật và biết rằng nợ oan-trái của chúng-sanh phải vay-trả là thường, nên Ngài thản-nhiên đón rước nghịch-cảnh.

Thầy Tỳ-Khưu ác-độc đương ngấm-ngầm hảm-hại Đức-Phật, chính là thầy Devadatta (Đề-Bà-Đạt-Đa), anh ruột của Công-chúa Yasodhara (Da-Du-Đà-La). Thầy quen tánh kiêu-căng, mục-hạ vô-nhân, đầy tham vọng, nặng-mang chứng-bệnh trầm-kha rất phổ-thông và nguy-hiểm, là bệnh Ái-dục, mặc dầu thầy đã đắc Tứ-Thiền và các pháp thần-thông. Thầy chỉ thua Đức-Phật vài ba tướng tốt; về giai-cấp xã-hội, thầy cũng ngang hàng với Đức-Phật; thầy cũng được tín-đồ tôn-kính.

Vì đó thầy xin Đức-Phật để cho thầy thay thế chưởng-quản Giáo-Hội Tăng-già. Đức-Phật không thể làm vừa lòng thầy. Ngài đã không tính phó-thác trọng-trách ấy cho hai vị đại Đệ-tử xứng-đáng là Đại-Đức Sariputa (Xá-Lợi-Phất) và Moggalãna (Mục-kiền-Liên), thì lẽ nào Ngài lại khứng giao quyền bỉnh-cán Chư-Tăng cho một người mà Ngài dư biết có tánh đê-tiện tật-đố như Đề-Bà-Đạt-Đa.

Không được toại-nguyện, thầy Devadatta tìm chiến-lược khác. Trong Tăng-già có nhiều thầy Tỳ-Khưu còn tin-tưởng nơi hiệu-lực của lối tu khổ-hạnh. Thầy Devadatta thấu hiểu tâm-lý ấy thường khen tặng cách tu-hành của phái Lục-Sư và chỉ-trích thuyết trung-đạo của Đức-Phật. Nhờ tài giả-dối ngụy-thiện, thầy Devadatta chinh-phục được một số người và lập ra một nhóm gọi là nhóm "Thanh-nghiêm tu-sĩ".

Ngày nọ, giữa Đại-hội, thầy Devadatta, nhân-danh nhóm Thanh-nghiêm tu-sĩ, đứng ra yêu cầu Đức-Phật tái-lập thủ-tục khổ-hạnh cổ-truyền, bắt-buộc các thầy Tỳ-Khưu, từ nay về sau phải: ẩn-dật nơi thanh-vắng, đi xin ăn mỗi ngày, mặc y bàng giẻ-rách chầm-vá, ở nơi không che-lợp và kiêng-cử thịt cá.

Là người yêu-chuộng tự-do chủ-nghĩa, Đức-Phật nhất quyết để cho các thầy Tỳ-Khưu tùy thích áp-dụng cùng không năm qui-tắc của thầy Devadatta đề-nghị.

Thầy Devadatta cũng chưa chịu thua. Nhờ một đồ-đệ đầy tham-vọng lại có tánh sàm-báng, tên Kokãlika, giúp sức, lợi-dụng sự từ-khước của Đức-Phật, khoe-khoang với mọi người rằng thầy Devadatta là người chỉnh-túc nghiêm-trang; nhờ đó thầy dụ-dỗ được 500 người từ Vesali mới đến, vừa được Đức-Phật cho phép xuất-gia. Hay tin các vị Tỳ-Khưu nầy cuốn gói theo thầy Devadatta. Đức-Phật phái hai Vị Đại đệ-tử Xá-Lợi-Phất và Mục-Kiền-Liên đến thuyết-phục họ. Nhận rõ mình là bầy chiên đi lạc, họ kéo nhau trở về với Đức-Phật.

Devadatta càng tức-giận thêm, nhất định phải hạ-sát cho được Đức-Phật. Thầy liền vào kể-lể công-ơn với Vua A-Xà-Thế và xin giúp thế-lực cho thầy chiếm đoạt ngôi-vị của Đức-Phật. Được sự ủng-hộ của nhà vua, thầy Devadatta tổ chúc liên-tiếp ba cuộc mưu-sát Đức-Phật. Đầu tiên thầy muợn bọn côn-đồ thích-khách Đức-Phật. Nhưng khi bọn ấy đến nơi bị Đức-Phật bắt gặp và đem lời đạo-đức thức-tỉnh; chúng nó liền bỏ gươm-đao mọp lạy, xin xuất-gia theo Phật.

Kế đó thầy Devadatta chực đón Đức-Phật trên đường lên núi Kỳ-Xà-Quật, xẻo một tạng đá to lớn, từ trên chót núi lăn xuống cho nát thây. Rất may, chỉ có một mảnh đá nhỏ va-chạm nhằm bàn chân Đức-Phật, làm cho rướm máu.

Đến lượt thứ ba, thầy Devadatta cho thả voi Nalagiri, là một con vật hung dữ đệ-nhất của Vua A-Xà-Thế, đón chà-đạp Đức-Phật, giữa lúc Ngài đi trì-bình trong thành Vương-Xá (Rajagaha). Voi nầy được phục rượu cho hăng thêm, vừa gặp Đức-Phật nó ngóng-vòi, vảnh-tai, cong-đuôi, xốc tới. Mọi người kinh-hải chạy trốn, kêu réo Đức-Phật, bảo Ngài mau mau tạm lánh trong một nhà kế-cận. Đức-Phật thản-nhiên đi tới và rải tâm Từ-bi cho voi. Con vật hung-ác nầy liền tỉnh trí, mọp quì dưới chân Đức-Phật, chịu cho Ngài vuốt tay lên trán, như rước lấy pháp qui-y tế-độ, để rồi từ đó trở nên hiền-lành; về sau có câu phương-ngôn:

Người ta chế-ngự loài voi,

Bằng cây, bằng móc, bằng xiềng;

Tay không khí-giới, thản-nhiên,

Đức-Phật chỉ lấy Đức hiền thắng voi.

Lúc ấy chỉ có Đức-Phật thấu rõ mưu-sâu kế-độc của thầy Devadatta. Ngài không nói ra và Ngài cũng biết kẻ thù của Ngài chưa chịu dừng bước trên đường tội-lỗi. Ngài thương hại Devadatta, nhưng chẳng biết làm sao cứu-rỗi thầy, vì tham-vọng mà thầy quá đổi si-mê cuồng-nhiệt.

143- Tại sao Đức-Phật cảm-hoá được bọn côn-đồ đến thích-khách Ngài và voi Nalagiri, mà Ngài không độ được thầy Devadatta, là vị thầy tu đã đắc tứ-thiền và các phép thần-thông?

Trường-hợp của bọn côn-đồ và voi Nalagiri khác với cảnh-ngộ của thầy Devadatta. Bọn côn-đồ không có ác-tâm giết Đức-Phật, họ chỉ vì tiền bạc thôi. Voi Nalagiri có thú-tánh hung-dữ, gặp ai giết nấy, không phải cố-tâm thù-oán Đức-Phật. Thầy Devadatta tham-lam vô-độ, cố-ý thủ-tiêu Đức-Phật, để đoạt ngôi giáo-chủ, như Hoàng-tử A-xà-Thế cũng vì ngôi vua mà nở lòng giết cha.

Ác tâm của thầy Devadatta, của Vua A-Xà-Thế, làm cho họ si-mê, không phân biệt phải quấy, không ghê-sợ tội-lỗi, nên những lời đạo đức không có năng-lực cảm-hóa họ được.

Thầy Devadatta, mặc dầu nhờ Đức-Phật chỉ dạy đường lối tu-hành, đắc được tứ-thiền và các pháp thần-thông; nhưng còn nặng mang bẩm-tính sâu-đọc, thầy không chứng Tuệ-Giác để diệt tận Tham, Sân, Si, cùng các ác pháp trầm-nịch ẩn-khuất trong tiềm-thức. Khi ác-tâm của thầy phát khởi, thì thiền-định của thầy đã đứt mất, các pháp thần-thông cũng tiêu-ma. Đã không tự-tỉnh ăn-năn, lại còn muốn sánh với Đức-Phật, muốn làm thầy các bậc phàm-Tăng và Thánh-Tăng. Bên trong có bọn tà-sư ca-tụng kích-thích, bên ngoài có nhóm mê-tín sùng-bái cúng-dường, nên càng ngày thầy càng đi sâu vào đường tội-lỗi.

Sẵn tánh tự-đắc ngã-mạn, thầy Devadatta thấy sự tu-hành được phát-triển tốt đẹp, càng hãnh-diện tự-cao, lầm tưởng rằng không ai bằng mình; chẳng dè tâm xấu-xa ấy là nhân che-lấp con đường Niết-bàn và cũng là nhân thiêu-hủy những kết-quả của thầy đã gieo-trồng. Không tìm trở lại được những phàp-lành trong thiền-định, các pháp thần-thông cũng không còn linh-nghiệm, thầy Devadatta đã trở thành người thất-vọng cuồng-si. Càng thất bại trong mưu-mô chia rẻ Tăng-chúng và hảm-hại Đức-Phật, tâm của thầy càng ác-độc thêm lên.

Do đó , có tục-truyền rằng thầy Devadatta có kết oan-trái với Đức-Phật tù khi còn làm vị Bồ-Tát trong Vô-lượng tiền-kiếp và trong các kiếp luân-hồi, mối oan-trái ấy càng tăng-bồi thêm mãi, vì mỗi khi thầy Devadatta ra tay rửa thù, thì Bồ-tát sẵn có phước báu Ba-La-Mật che chở được bình-yên vô-sự. Vì đó mà thầy Devadatta căm-hận, nhất nguyện phải trả-thù cho được mới thôi. Ác-ý sâu-độc ấy đưa đẩy hai bên gặp nhau trong mỗi kiếp. Đến kiếp cuối-cùng, mối thù của thầy Devadatta đã biểu-lộ từ thuở thiếu-niên, trong những lúc chơi đùa trửng-giởn, đến những buổi tập-luyện võ-nghệ với Hoàng-Tử Sĩ-Đạt-Ta. Một đàng thì khoan-dung hỷ-xả, đàng khác tiểu-mọn cố-chấp, càng thận-trọng nhau, mối thù càng thêm nguy-hiểm.

L. Từ Rajagaha Đức-Phật trở lại Savatthi

144- Thầy Devadatta còn tính hại Đức-Phật bằng cách nào nữa?

Thất bại trong ba cuộc mưu-sát Đức-Phật, thầy Devadatta còn tìm kế-hoạch khác. Lúc ấy Đức-Phật lên đường trở qua Savatthi (Xá-Vệ), cư-ngụ tại Tịnh-Xá của Ông Cấp-Cô-Độc.

Mưu-kế sắp đặt xong, thầy Devadatta và thầy Lokãlika theo qua Xá-Vệ, giả-bộ ăn-năn, đi tìm Đức-Phật để sám-hối, chờ lúc vào mọp lạy, với móng tay tẩm thuốc độc, sẽ quào cho rách chân Đức-Phật. Mưu-chước sâu độc của kẻ tiểu-nhân, muốn tiêu-diệt một bậc Chánh-Đẳng Chánh-Giác không dễ gì thành-tựu được.

Hay tin thầy Devadatta đã hồi đầu hướng-thiện, đến xin yết-kiến Đức-Phật để sám-hối tội-lỗi, ai ai cũng hoan-hỷ, mong từ nay trong nội-bộ Tăng-già sẽ được yên-vui hòa-thuận. Chẳng dè một chập sau có tin báo-cáo rằng hai thầy-trò của thầy Devadata vừa bị đất sụp chôn thây dưới vực thẩm. Nghiệp-lực nặng-nề đã đến lúc phát-hiện, để lôi-kéo kẻ hiểm-độc đi đền tội trong muôn đời.

Trải qua 25 thế-kỷ, dưới sức tàn phá của thời-gian, chùa Kỳ-Viên của Ông Cấp-Cô-Độc hiện nay chỉ còn chút ít nền gạch để làm di-tích, trái lại cái hố-sâu đã vùi thân thầy trò Devadatta dưới tro-bụi vẫn còn nguyên vẹn; dường như tạo-vật muốn cho thập-phương du-khách, trong các thế-hệ về sau, đem cái bản-án về ba cái trọng-tội của thầy Devadatta (xúi Thái-tử A-Xà-Thế giết cha đoạt ngôi, chia rẻ Tăng-chúng, hảm-hại Đức-Phật) nêu lên sách vở, hầu cảnh-tỉnh các thầy Tỳ-Khưu trong bốn phương vũ-trụ, chẳng nên nuôi mộng lập-giáo, làm tổ-sư để thống-trị Tăng-đồ và tín-đồ.

145- Hành-động xấu-xa của thầy Devadatta có gây ảnh-hưởng chi trong Phật-giáo chăng?

?nh hưởng của thầy Devadatta được nhiều nơi hấp-thụ và lưu-truyền, cho nên khi thầy Pháp-Hiển (thế-kỷ thứ bảy) sang Ấn-Độ còn gặp trong hai miền thượng và hạ-lưu sông Găng nhiều nhóm trung-thành với chủ-nghĩa thanh-nghiêm của thầy Devadatta và bỏ Phật Thích-Ca, thờ Phật quá-khứ. Do khởi nguyên thờ phượng trái lý và chủ-nghĩa thanh-nghiêm ấy mà nảy sanh ra nhiều loại kinh-sách không thích-hợp với tôn-chỉ của Đức-Phật Thích-Ca.

146- Đức-Phật là bậc Tuệ-Giác Viên-Minh, cớ sao Ngài cho bọn hung-ác vào hàng-ngũ Tăng-già làm chi cho chúng âm-mưu phản-bội và cũng không thấy Ngài dùng biện-pháp nào để ngăn ngừa?

Đức-Phật, thấu-rõ quá-khứ hiện-tại vị-lai, thông-suốt ba-giới bốn-loài, biết trước sẽ có nhiều chướng-ngại trong sự hoằng-dương đạo-giáo của Ngài, do oan-trái của chúng-sanh tạo ra những nghiệp-lực không thể tránh được. Bởi thế, trước khi rời khỏi rừng Uruvela, Ngài đã xem xét đủ mọi khuynh-hướng tín-ngưỡng của dân-chúng, cân phân lợi-hại và lập một chương-trình châu-du khai-đạo. Cửa chân-lý đã rộng mở cho người hữu-duyên, nhưng chẳng vì đó mà không đón tiếp kẻ bạc-phước. Dầu vô-duyên xấu-phước mà biết phân-biệt chánh-tà, ghê-sợ tội-lỗi, cũng có thể tiến đến nơi giác-ngộ.

Đức-Phật thường tuyên-bố rằng Ngài chỉ là người hướng-đạo dẫn đường, không có quyền-năng sửa đổi luật nhân-quả để cứu-vớt những kẻ gây nhân tạo-nghiệp, dầu cho kẻ ấy là môn-sinh hay thân-nhân quyến-thuộc của Ngài.

Những biện-pháp để ngăn-ngừa các thầy Tỳ-Khưu hư-hỏng là những điều răn-cấm trong Giới-bổn, nhưng chỉ có một số ít người tu-hành chân-chánh tuân-theo.

147- Người ta thường nói xuất-gia để gieo duyên Niết-Bàn là nghĩa sao?

Đây là nói về những bậc xuất-gia có chí-nguyện giải-thoát. Trọn đời nghiêm-trì giới-luật, tinh-tấn tu-hành, nếu kiếp nầy chưa đắc đạo-quả tứ-Thánh, cũng là một đoạn đường tiến lần đến mục-dích cứu-cánh. Nhờ nền tảng sẵn tạo ấy, trong các kiếp vị-lai mới nhớ được mà tiếp-tục xây-dựng thêm mãi mãi, cho đến khi đạo-đầy quả-đủ, gặp Phật khai-sáng, chứng-ngộ chân-lý. Như thế gọi là gieo-duyên Niết-Bàn. Nhưng nói thì dễ, mà làm thật rất khó. Bởi nói dễ, nên có nhiều người xuất-gia. Bởi làm khó, nên không có người đắc-đạo.

Có kẻ lại lầm hiểu rằng miễn là xuất-gia có đủ y-bát có sắc-tướng Tỳ-Khưu, là gieo-duyên Niết-Bàn.

Xuất-gia cho có cái dạng bề-ngoài là một việc mà ai ai cũng làm được; nhưng chí-nguyện giải-thoát, tu-hành chân-chánh, là một điều rất cao-thượng mà hàng thức-giả không dám liều-lĩnh nghe theo những lời rủ-ren ngọt-ngào, khi họ chưa làm-chủ được tâm họ, nhất là khi họ chưa gặp được bậc giới-đức để làm nơi nương-nhờ. Cạo-đầu mặc áo cà-sa, làm thầy Tỳ-Khưu, ăn không ngồi rồi, hưởng của thập-phương bá-tánh, mà không cố-gắng tu-hành cho xứng-đáng với sự cúng-dường của thí-chủ, tâm còn quyến-luyến theo trần-tục, tham-danh trục-lợi, muốn có đệ-tử cho nhiều, muốn gầy-dựng chùa-chiền cho đồ-sộ, nếu chẳng phải với mục-đích lợi-dụng Phật-Pháp để khuếch-trương sự-nghiệp, thì cũng không đúng với đường lối giải-thoát. Như thế không phải là gieo duyên Niết-Bàn, mà chính đó là mở nẻo đi đến nơi đọa-lạc.

148- Còn những người nào đã gieo-duyên Niết-Bàn, được Đức-Phật tế-độ như Angulimãla chăng?

Trọn 45 năm châu-du hoằng-pháp, Đức-Phật tế-độ toàn những người có gieo-duyên Niết-Bàn ít nhiều. Những người ấy thường gọi là người hữu-duyên được tế-độ.

Trong hạ thứ 16, nhầm lúc Đức-Phật ngự tại Tịnh-Xá Cấp-Cô-Độc (Savitthi), có chỗ nói tại xứ Lichavi. Ngài soi thiên-nhản biết nơi xứ Alavĩ (không biết thuộc về hướng nào) một đứa trẻ con sắp bị một con Dạ-xoa (Chằng-tinh) ăn-thịt. Đứa trẻ ấy là Hoàng-tử Alavi có duyên đắc quả A-na-Hàm; con Dạ-xoa tên Alavaka, lại cũng có duyên đắc quả Tư-đà-Hàm. Nếu Đức-Phật không thân-hành đến tế-độ kịp thời, thì hai chúng-sanh ấy mất cơ-hội giải-thoát và cũng nhờ duyên lành của họ sẵn có, nên đúng thời-giờ, nhân-duyên đưa đẩy họ gặp Đức-Phật.

Số là 12 năm về trước, Vua xứ Alavĩ, trong một cuộc săn-bắn, vì mê rượt thịt, lạc vào rừng sâu, bị Dạ-xoa Alavaka bắt, tính ăn th?t. Đức vua yêu cầu xin tha và hứa mỗi ngày sai quân-lính dẫn đến nạp cho một người và một mâm cơm, để chuộc mạng. Dạ-xoa bằng lòng cho về, Vua trọng lời hứa, ban đầu bắt tù tử-hình đem nạp, lần lần tới trọng tội, nhẹ tội. Tiếng đồn không còn ai dám phạm tội, khám-đường bỏ trống. Vua ra lệnh bắt những người già cả, kế đến con nít nhỏ. Dân chúng sợ hãi, bế con trốn ra khỏi xứ; chỉ còn Hoàng-tử Alavĩ là trẻ con; vua phải đành chịu cho quân lính dẫn con đem nạp cho Dạ-xoa.

Trước khi Hoàng-tử Alavĩ bị đưa tới chỗ chết, Đức-Phật thân hành đến tận nơi lâu-đài của Dạ-xoa. Thừa lúc Dạ-xoa vắng mặt, Đức-Phật vào thẳng bên trong, ngồi chờ giữa nhà. Dạ-xoa trở về gặp một Ông Sa-môn liều-lĩnh đến nạp thịt, lại còn cả gan chiếm chỗ ngồi của mình, liền hóa phép bắt Đức-Phật; nhưng Đức-Phật vẫn ngồi bình yên. Dạ-xoa tức-giận đem hết phép-tắt ra chiến-đấu với Đức-Phật; nào là binh-ma tướng-quỉ, mưa-đá, mưa-tro, mưa-lửa, Đức-Phật thản-nhiên ngồi xem, chẳng một phép nào va-chạm đến Ngài. Hết phép rồi, Dạ-xoa nghĩ rằng Ông Sa-Môn nầy ắt có tu pháp nhẫn-nhục cao-siêu, nên khó bề thắng nổi. Dạ-xoa định thí-nghiệm pháp nhẫn-nhục của Đức-Phật, nên kêu bảo rằng: "Sa-Môn kia, ngươi phải đi ra khỏi chỗ này". Đức-Phật đứng dậy đi ra. Dạ-xoa kêu: "Sa-Môn kia, ngươi hãy trở vô". Đức-Phật trở vô. Ra vô ba lượt, đến lượt thứ tư, Đức-Phật nhất-định không ra và bảo Dạ-xoa: "Ngươi còn pháp nào đem ra thử nữa đi; nếu Như-Lai thua. Như-Lai mới đi ra".

Vô phương thắng Đức-Phật, Dạ-xoa đem lòng cảm-phục, dùng lời nhỏ-nhẹ, đem những câu phương-ngôn của ông-cha truyền lại, nhờ Đức-Phật trả lời, để nhóng xem Trí-Tuệ của Ngài: "Nầy Ông Sa-Môn, nếu Ông trả lời đúng lý những câu hỏi của tôi, tôi sẽ cảm-phục ông:

1. Cái chi là của quí-báu nhất trên thế-gian?

2. Cái chi đem lại sự an-vui hơn hết?

3. Cái chi có mùi vị ngon lành hơn hết?

4. Sống cách nào mới gọi là sống cao-thượng hơn hết?"

Đức-Phật đáp:

1. Đức-tin là của quí-báu nhất trong đời

2. Thiện-pháp đem lại an-vui hơn hết

3. Lời nói chân thật có mùi vị ngon hơn hết

4. Sống bằng Trí-Tuệ là sống cao-thượng hơn hết".

Dạ-xoa thỏa-mãn, yêu-cầu Đức-Phật giảng-đạo cho nghe; rồi xin qui-y thọ-giới.

Sáng ngày, quân-lính đem Hoàng-tử Alavĩ nạp cho Dạ-xoa. Vì đã qui-y thọ-giới nguyện làm tôi Đức-Phật, Dạ-xoa không còn ăn thịt người nữa; nên bồng Hoàng-tử trao cho Đức-Phật, yêu cầu Ngài giao trả lại cho đức Vua. Từ đó, Hoàng-tử có cái biệt hiệu là Hattaka-Alavaka, nghĩa là người được Dạ-xoa Alavaka ẵm trên tay, trao trả lại cho Đức-Phật.

Dạ-xoa bắt đầu tu-hành theo Chánh-Pháp, chẳng bao lâu đắc-quả Tu-Đà-Hàm. Hoàng-tử lớn lên xuất-gia đầu-Phật, tu đắc A-Na-Hàm đạo quả.

Chân thành cám ơn Bác sĩ Nguyễn Tối Thiện đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 04-2002)

Trùng-Quang Nguyễn Văn Hiểu

M. Đức-Phật ngự đến Vesali

149- Đức-Phật còn ngự đến xứ nào khác chăng?

Một đoạn lịch-sử nói về cuộc châu-du của Đức-Phật tại xứ Licchavi, nhưng không ghi rỏ vào thời kỳ nào. Xứ Licchavi ở vào hướng Bắc xứ Magadha, thuộc quyền cai-trị của nhiều vị Tiểu-vương; kinh-đô là thành Vesali (Tỳ-đa-ly), nằm trên tã-ngạn sông Găng (bên hữu-ngạn là thành Pataliputta, kinh-đô mới của xứ Magadha), rất giàu-có thạnh-mậu. Nơi đây hiện-giờ còn nhiều di-tích của Đức-Phật, nhất là thạch-trụ của vua A-Dục.

Tục truyền rằng trong kiếp chót, tiền-thân của Đức-Phật đã sanh-trưởng tại Vesali và Bồ-tát có thọ-giáo với thầy Đạo-sĩ Arãdã Kãlãma. Kiếp này, sau khi thành Phật, Ngài được thỉnh đến Vesali tẩy-trừ một bệnh dịch-khí đã giết hại rất nhiều dân chúng. Thuở ấy, cũng như hiện giờ ở khắp thôn-quê, ôn-binh tà-quái là vi-trùng của bệnh dịch. Khi Đức-Phật được thỉnh đến Vesali, Ngài sai Đại-Đức Ananda tới trước, trọn ba canh, đi ba vòng thành, tụng Ân-đức của Phật-Pháp Tăng, cho Chư-Thiên và dân chúng phát-tâm trong sạch, hướng về Ba Ngôi quí-báu, cải-ác tùng-thiện, đem lòng Từ-bi thương xót lẫn nhau. Nhờ oai-lực Tam-Bảo và lòng từ-thiện phát-sanh trong từng lớp dân-chúng mà thành Vesali trở lại bình-an và phồn-thịnh như xưa.

Để tỏ lòng sùng-kính Đức-Phật, các vị Tiểu-vương xứ Licchavi dâng cho Ngài một vuông rừng, nằm về hướng Bắc thành Vesali. Chính nơi đây Bà kế-mẫu Gotami của Đức-Phật đến yêu-cầu nhiều lượt xin cho hàng phụ-nữ xuất-gia làm Tỳ-Khưu-ni. Cũng tại Vesali, Bà đ?c Đạo-Quả A-La-Hán và Niết-Bàn.

Theo lịch-sử, Đức-Phật đến viếng Vesali hai lượt.

Thuở ấy, tại thành này có nàng kỳ-nữ tên Ambapãlĩ, đẹp-đẻ, yêu-kiều, màu da tuyệt-mỹ, có thiên-tài về ca-xướng nhạc-vũ, khiến cho hàng Vương-tôn Công-tử tứ phương đến tìm mua vui với nàng. Chính nhờ nàng mà thành Vesali càng ngày trở nên hào-hoa lộng-lẫy.

Các vị Tiểu-vương Licchavi tướng mạo oai-phong lẫm-liệt ăn-mặc rất sang trong; bọn tùy-tùng cũng vận sắc-phục lộng-lẩy.

Mỗi khi các Vị Tiểu-vương Vesali đến yết-kiến Đức-Phật, từ xa thấy họ đến, Ngài thường nói với các vị Tỳ-Khưu:" Thầy nào chưa từng thấy 33 Vị Trời ở cung Đạo-Lợi, nên dòm các vị Tiểu-vương kia kìa". Các Vị Tiểu-vương này và nàng Ambapãlĩ thường tranh nhau thỉnh Đức-Phật về nhà thọ thực. Ngày nọ, nàng Ambapãlĩ đến thỉnh Đức-Phật, trên đường về gặp xe-giá các vị Tiểu-vương , nàng khoe rằng:" Tâu cùng Chư Đại-Vương, thiếp rất hân-hạnh được Đức Thế-Tôn và Chư-Tăng nhậm lời ngày mai đến thọ trai-tăng tại tệ-xá".

Các Vị Tiểu-vương cũng tính vào Tịnh-Xá thỉnh Đức-Phật, nghe vậy mới đề-nghị rằng:

-"Này cô Ambapãlĩ, cô nhường buổi trai-tăng ấy cho chúng tôi đi; chúng tôi sẽ chịu cho cô 1.000 đồng".

Nàng Ambapãlĩ đáp lại:

-"Xin Quí Ngài tha-thứ cho, dầu Quí Ngài cho trọn cả thành Vesali, thiếp cũng không thể hồi bửa trai-tăng ấy để nhường lại cho Quí ngài".

Các vị Tiểu-vương thất-vọng, búng-tay nói:

-"Quả thật chúng ta bị thua một người đàn-bà yếu-nhược".

Sau buổi trai-tăng này, nàng Ambapãlĩ dâng cho Đức-Phật một vườn xoài, trong ấy có cất một vọng-tháp tốt đẹp, nằm về hướng Đông-Bắc thành Vesali.

N. Đức-Phật sang qua thành Rajagaha

150- Từ Vesali Đức-Phật còn đi đâu nữa?

Qua mùa thu, Đức-Phật trở lại Rajagaha, cư ngụ nơi vườn xoài của Ông Jĩvaka (Ngự-y của vua Bimbisara), dưới chân núi Kỳ-xà-Quật. Tình hình xứ Magadha lúc bấy giờ đã thay đổi, không còn ảnh-hưởng xấu-xa của thầy Devadatta. Vua Ajãtasattu (A-xà-Thế) bị lương tâm cắn rứt vì tội giết cha cướp ngôi, rất hối-hận và lo sợ ngày sau con mình là Hoàng-tử Udayibhadda lớn lên sẽ giết trở lại mình.

Một đêm nọ, dưới ánh trăng thu, vua A-xà-Thế ngự cùng các quan trên nóc lầu bằng để thưởng-nguyệt; cảm thấy trong lòng nao nao buồn thảm, thở ra và định-ý đi tìm một vị Bà-La-Môn cùng vị Sa-Môn nào để tỏ-bày tâm-sự, cầu xin chỉ dạy một đường lối nào cho cõi lòng được thơ-thới an-tịnh.

Các vị đại-thần đề-nghị đi viếng sáu Đạo-sĩ, giáo-chủ của phái Lục-sư; nhưng vua A-Xà-Thế đã dư biết trình-độ của họ nên không nhận lời. Riêng ông Jĩvaka, là vị cựu-thần, ngồi làm thinh; chờ Vua phán hỏi, ông liền khuyên Vua nên đi yết-kiến Đức-Phật, đương-ngự tại vườn xoài của ông với 1.200 vị Tỳ-Khưu: "Tâu Đại-Vương, nếu Đại-Vương gặp được Đức Thế-Tôn, ắt Đại-Vương sẽ cởi mở được những nổi khổ trong lòng". Đức vua liền nhận lời, truyền-lệnh thắng voi cùng đi với Cung-phi và triều-thần đến tịnh-xá của Ông Jĩvaka. Đường-sá quanh co theo triền núi, càng vô sâu chừng nào càng thấy quang-cảnh vắng lặng rùng-rợn. Đức vua sanh nghi, phát run-sợ tự hỏi: Phải chăng Ông Jĩvaka muốn gạt trẫm vào sào-huyệt để hại trẫm? Dầu là ở giữa rừng núi, nhưng gần nơi cu-hội của trên cả ngàn người, mà sao không có một chút ồn-ào, khua-động, cho đến một tiếng ho-khạc cũng không nghe. Ông Jĩvaka đoán biết, nên đến gần trấn-tỉnh Đức vua và trỏ-tay chỉ nơi xa xa phía trước có lập lòe ánh đèn, từ trong ngôi nhà tròn lớn mà ông đã cất để làm giảng-đường cho Đức-Phật thuyết-pháp dạy đạo hằng ngày.

Vua đến nơi được Đức-Phật ân-cần tiếp-rước. Sau khi lễ bái Đức Thế-Tôn, Vua A-Xà-Thế xin phép hỏi một câu, chưa ai từng nghe, để mở đường sang qua mục-đích của sự viếng thăm hôm nay: "Bạch Đức Thế-Tôn, xin Đức Thế-Tôn hoan-hỷ giải cho trẫm cùng bá-quan có mặt nơi đây những diều lợi-ích lớn nhỏ mà người ly-gia thoát-tục có thể thu-hoạch được trong phạm-hạnh của bậc xuất- gia".

Đức-Phật vui-vẻ thuyết nhiều pháp về phạm-hạnh của bậc xuất-gia, từ sự lợi-ích của tư-cách ăn mặc, đi đứng, nằm ngồi, chuyện vản, suy-tưởng cho đến những sự lợi-ích về tư-cách thu-thúc lục-căn, chế-ngự dục-vọng, gìn-giữ lòng an-tịnh, khai-thông Trí-Tuệ, chứng-ngộ chân-lý, tận-diệt Vô-Minh, siêu thoát luân-hồi. Rồi Đức-Phật hỏi: "Ví như Đại-vương có một người bộ-hạ đã xuất-gia thực-hành đúng theo phạm-hạnh như thế. Đại-vương có thể nào muốn cho người ấy trở lại làm bộ-hạ để chìu-lụy phục-vụ Đại-vương chăng?" Bạch Đức Thế-Tôn, nếu người bộ-hạ của trẫm đã xuất-gia tu-hành đúng-đắn theo phạm-hạnh, trẫm sẽ nghiêng mình chào hỏi, mời ngồi và cúng-dường y-phục, vật-thực, chỗ ở, thuốc-men và cam-đoan sẽ bảo-hộ, che-chở cho xứng đáng theo bậc có đầy-đủ phạm-hạnh.

Sau khi thỏa-mản hiếu-kỳ của Vua A-Xà-Thế, Đức-Phật lần lần khôn khéo mở đường cho người đương nặng-mang trọng-tội giết cha, gieo sâu đức-tin trong Phật-Pháp, phát-tâm vui thích muốn vào gần ngôi Tam-Bảo, để tìm phương giải lấy oan-nghiệp.

Vua A-Xà-Thế rất thỏa-thích, liền xin qui-y làm người cận-sự nam và tỏ lời sám-hối: "Bạch Đức Thế-Tôn, trong cơn điên-dại, mù-quáng vì tham muốn ngôi vua, đệ-tử đã phạm tội sát-phụ; cúi xin Đức Thế-Tôn nhận lời thú-tội của đệ-tử, hầu từ nay về sau đệ-tử ăn-năn cải-hối, không còn tái-phạm trong tội-ác nữa".

Đức-Phật đáp: "Tâu Đại-vương, thật vậy, do một oan-trái ác-nghiệt trong tiền-kiếp, Đại-vương đã gây ra trọng tội thảm-khốc, hôm nay Đại-vương đã thú-nhận và hối-ngộ ăn-năn, Như-Lai hoan-hỷ chứng-minh cho Đại-vương. Tâu Đại-vương, chính đó là quan-điểm của một kỷ-luật cao-thượng, dành để cho người biết nhìn nhận tội-lỗi, tỏ dấu ăn-năn, hầu diệt mầm oan-trái trong ngày vị-lai".

Vua A-Xà-Thế cảm thấy lòng được nhẹ-nhàng thơ-thới, hết sức vui-mừng, liền bái-tạ Đức-Phật trở về hoàng-cung.

151- Tại sao Đức-Phật không cứu-độ Vua Bimbĩsara, là người có công giúp cho Phật-Giáo được thạnh-hành trong xứ Magadha, cũng không tế-độ Hoàng-tử Ajatasattu, để tránh tội giết cha, cũng như Ngài đã độ tướng-cướp Angulimala khỏi tội giết mẹ?

Thật vậy, Vua Bimbisara, cũng như Vua Pasenadi xứ Kosala, là một vị quốc-vương đồng tuổi với Đức-Phật, thông hiểu Phật-Pháp, tinh-tấn giử đạo với Đức-Phật từ buổi khai-đạo; lẽ thì Đức-Phật đã tìm mọi phương-thế cứu độ cho khỏi bị Thái-tử A-Xà-Thế phê-ngôi, hạ-ngục, không cho ăn uống cho đến bỏ-mình trong ngục-thất. Nhưng vì bởi oan-trái của vua Bimbisara đã gây ra trong tiền-kiếp với Thái-tử A-xà-Thế, nay đúng giờ phút phải trả quả đền tội; Đức-Phật không thể sửa đổi luật nhân-quả, đành cam chịu mất một người tín-đồ nhiệt-thành và cũng là người bạn thân-mến. Tuy nhiên Đức-Phật đã độ vua Bimbisara (Tần-Bà-Sa) chấm đứt oan-nghiệp và tiến bước khá sâu vào đường giải-thoát: Khi Thái-tử A-Xà-Thế nghe lời thầy Devadatta, mang gươm vào cung-nội, tính hạ-sát vua cha, bị bại-lộ, vua đã không bắt tội, lại còn nhường ngôi cho Thái-tử. Được tức-vị rồi, vua A-Xà-Thế cũng còn nghe lời thầy Devadatta, hạ-ngục vua cha, bỏ đói đến chết cho thầy rãnh tay hạ-sát Đức-Phật. Trong ngục-thất, vua Tần-Bà-Sa nhờ biết đạo, không oán-giận con, cam lòng chịu trả cho dứt mối oan-nghiệt tiền-khiên, nên khi qua-đời được siêu-thoát về cỏi yên-vui.

Cũng vì oan-trái mà nghiệp-lực đưa đẩy Thái-tử A-Xà-Thế sanh làm con Vua Bimbisara, chờ đúng giờ khắc, ác-tâm phát-sanh, hết biết tình cha nghĩa con, hành-động mù-quáng của Thái-tử giúp cho mối thù xưa thực-hiện, y theo quả-báo mà hai bên đã cố tâm gieo trồng.

Chớ chi Thái-tử A-Xà-Thế theo một đường lối với Vua-cha, thông-hiểu được Phật-Pháp, biết luật nhân-quả tự mình biết sửa đổi nghiệp-lực của mình, không làm bạn với kẻ ác Devadatta, thì chẳng những Đức-Phật có thể cứu-độ khỏi tội giết-cha, lại còn dìu-dắt Thái-tử trên đường Thánh-đạo. Cho nên sau khi Vua A-Xà-Thế nghe pháp, qui-y và sám-hối tội lỗi, Đức-Phật liền bày tỏ cho các thầy Tỳ-Khưu biết rằng, mặc dầu Đức vua đã thành-thật ăn-năn, nhưng nếu không có cái trọng tội sát-phụ, thì đã được chứng-ngộ chân-lý (đắc quả Thánh) giữa lúc Ngài thuyết-pháp cho nghe.

Tướng cướp Angulimala và Vua Ajatasattu ở trong hai hoàn-cảnh khác nhau; người trước là kẻ mới vay nợ; người sau là chủ-nợ đến đòi lời vốn. Angulimala phạm tội giết người, quả-báo chưa phát sanh kịp thời, nhờ hiểu Phật-Pháp, tự mình sửa đổi đường hướng phát-triển tinh-thần, để tiến đạo quả Niết-Bàn.

152- Sau khi qui-y, Vua Ajatasattu đối xử với Đức-Phật như thế nào?

Vua A-Xà-Thế hết lòng tôn-kính và tin-tưởng Đức-Phật, như Vua-cha khi trước. Mỗi khi triều-đình có việc quan-trọng phải giải-quyết, Vua thường đến thỉnh-giáo Đức Thế-Tôn.

Một ngày nọ, Vua A-Xà-Thế sanh lòng tham, muốn đem binh chiếm xứ Videha, bên tã-ngạn sông Găng, thuộc của bên ngoại, để tiện bề chinh-phục cã vùng kế-cận rất giàu-có thịnh-mậu của dòng Vajjis và Licchavis. Vua bèn phái vị Đại-thần Vassakara đến núi Kỳ-Xà-Quật đem lời khôn-khéo dọ hỏi ý-kiến Đức-Phật về mưu-chước nói trên.

Khi nghe vị Đại-thần Vassakara dỉ-hơi về ý-định xăm-lăng của Vua A-Xà-Thế, Đức-Phật liền bắt qua nói chuyện khác với Đại-Đức Ananda để giáng-tiếp trả lời cho vị khách của Ngài:

"Này Ananda, ngươi có nghe dân-tộc Vajjis đối xử với nhau bằng cách nào mà xứ-sở họ được hùng-mạnh giàu-có chăng? "

-"Bạch Đức Thế-Tôn, đệ-tử thường nghe rằng người Vajjis, từ bậc Vua-chúa đến hàng thứ dân đều áp-dụng chánh-sách rất khôn-ngoan, để bảo-tồn vĩnh-viển bờ cõi và sự phồn-thịnh của họ".

"Thật vậy Ananda, dòng Vajjis có lập bảy nguyên-tắc căn bản để duy-trì đất-đai và sự giàu có cho xứ sở họ:

- Thường nhóm-họp nhau để giải-quyết những vấn-đề lợi-ích cho quốc-gia dân-tộc.

- Đoàn-kết hòa-thuận với nhau.

- Thi hành đúng theo luật-pháp chế-định.

- Tôn-kính bậc Trưởng-thượng.

- Kính-nể hàng phụ-nữ.

- Bảo-tồn các đền-thờ trong xứ.

- Sùng-bái các bậc Thánh-nhân".

Nhờ áp-dụng trung-thành bảy nguyên-tắc ấy,mà chẳng có cuộc ngoại-xâm nào thắng họ được.

Vị sứ-giả Vassakara, già-dặn về môn chánh-trị, tiếp lời kết-luận: Nếu quả thật vậy thì chẳng nên mạo-hiểm xâm-chiếm đất-đai của dòng Vajjis. Còn muốn thắng họ, thì trước nhất phải tìm cách làm cho họ chia rẻ, thù ghét lẫn nhau. Dứt lời, ông bái-tạ kiếu-từ Đức-Phật và hứa khi rảnh việc sẽ trở lại thỉnh-giáo cầu-đạo. Trên đường về, Ông Vassakara lập tâm phá-rối sự đoàn-kết của dân xứ Vajjis.

Khi Sứ-giả Vassakara vừa xuống núi Kỳ-Xà-Quật, Đức-Phật hội Chư-Tăng lại, dạy Bảy pháp cần-thiết để duy-trì Giáo-hội cho được lâu dài:

- Các thầy Tỳ-Khưu phải sống một đời-sống tập-đoàn và thường hội-họp để học hỏi cùng nhau.

- Các thầy Tỳ-Khưu luôn luôn phải hòa-hảo trong đời sống tập-đoàn, trong lúc hội-họp và trong khi hành Tăng-sự.

- Các thầy Tỳ-Khưu chẳng nên sửa-đổi hoặc phế-bỏ các điều-học, mà phải nghiêm-trì cho đầy-đủ.

- Các thầy Tỳ-Khưu phải tôn-kính và vâng-lời các bậc trưởng-lảo có nhiều kinh-nghiệm.

- Các thầy Tỳ-Khưu không nên để cho lòng tham-muốn chi-phối.

- Các thầy Tỳ-Khưu phải vui-thích nơi thanh-vắng.

- Các thầy Tỳ-Khưu phải biết tự-chủ, biết dìu-dắt đàn em có tài-đức, đến chổ an-vui hạnh-phúc.

O. Đức-Phật sang qua thành Vesali

153- Đức-Phật còn châu-du nơi nào khác chăng?

Sau khi ở Rajagaha (Vương-xá) một thời gian khá lâu, Đức-Phật và đoàn tùy-tùng lên đường trở lại Vesali.

Chặng đầu, Ngài ghé vào vườn xoài Ambalatthika của vua A-Xà-Thế, là nơi Ngài đã đến hai lần, để thuyết-pháp nhắc-nhở tín-đồ nông-trang tu-hành.

Kế đó, Đức-Phật ngự đến làng Nalanda, chỗ sanh-đẻ của Đại-Đức Sariputta (Xá-Lợi-Phất). Về sau, Vua xứ Magadha có lập nơi đây một trường Phật-học để đào-tạo Tăng-tài. Trường ấy trở thành một Đại-học đường sản-xuất nhiều triết-học-gia danh-tiếng, trong thời trung-cổ. Thầy Huyền-Trang, lúc đến Ấn-Độ, có xin vào học môn triết-lý và khảo-cứu tài-liệu về Phật-giáo Đại-thừa, trong nhiều năm.

Đến chặng thứ ba, Đức-Phật ghé làng Pãtali, trên một ngã ba rạch, vựa mé sông Găng, thuận-tiện buôn-bán nên có nhiều dân-cư và cũng là một địa-thế về chiến-lược quân-sự, nên Vua A-Xà-Thế định dời kinh-đô lại đây, lấy tên là Pãtaliputta (hiện nay là Patna), để ngăn-ngừa dân Vajjis và Licchavis và cũng để mưu-toan đô-hộ dân ấy.

Đến đây dân-chúng tổ-chức tiếp-đón Đức-Phật rất trọng-thể và kết thuyền đưa Đức-Phật và Chư-Tăng qua sông, vì nhằm cuối mùa xuân, tuyết rả từ trên núi chảy xuống ngập-bờ. Cũng nơi đây, trên đường hành-trình đầu tiên, từ rừng Uruvela qua vườn Isipattana (Lộc-giả), Đức-Phật muốn qua sông mà không có tiền, tên đưa đò không chịu đưa. Túng thế, Ngài phải dùng thần-thông bay qua; chừng ấy tên chèo đò ăn-năn hối-hận, vì mất dịp làm-phước đến Vị Thánh-nhân. Câu-chuyện nầy thấu-tai Vua Bimbisara, nên Ngài hạ lệnh cấm chủ-đò thâu tiền các vị thầy-tu qua sông.

Đức-Phật vừa đến Vesali thì các Vị Tiểu-vương Licchavis và nàng Ambapãli đua nhau thăm-viếng cúng-dường.

154- Đức-Phật đến Vesali kỳ-nầy có việc chi xảy ra khác thường chăng?

Đức-Phật đến viếng xứ Licchavis lấn nấy là lần cuối-cùng.

Mùa mưa sắp tới, Đức-Phật dạy các thầy Tỳ-Khưu lựa nơi nhập-hạ, trong các làng kế cận. Riêng Ngài, Ngài sang nhập-hạ tại làng Beluva. Vừa an-cư, Đức-Phật lâm bệnh nặng, thân-thể đau nhức, tứ-chi rủ-liệt, nhưng Ngài gom-tâm định thần, nín-chịu không rên-siết. Lúc ấy, Đức-Phật nghĩ: "Nếu Như-Lai bỏ xác mà không tỏ lời vĩnh-biệt với những môn-đệ, đã hết lòng lo-lắng cho Như-Lai, hầu an-ủi họ và không cho Giáo-hội Tăng-chúng biết trước, thì thật là một việc không hay. Vậy Như-Lai phải dùng năng-lực của ý-muốn, để chế-ngự căn-bệnh và tạm giữ sự sống lại". Nói rồi, Ngài thực-hiện theo ý-muốn, nên chứng-bệnh chấm dứt. Vừa phục-hồi sức khoẻ, Đức-Phật đứng dậy, bước ra ngồi dưới bóng mát, ngoài thềm tịnh-thất.

Đại-đức Ananda đến gần đảnh-lễ rồi ngồi kề bên thỏ-thẻ:

"Đệ-tử thấy Đức Thế-Tôn đã lành mạnh rồi; lúc Đức Thế-Tôn lâm bệnh, thân-thể của đệ-tử đã thất-thần, thị-lực của đệ-tử tán-loạn, nhưng đệ-tử được an-ủi khi tưởng rằng, trước khi viên-tịch, Đức Thế-Tôn còn phải cho biết ý-định của Ngài về Giáo-đoàn Tăng-chúng".

-"Nầy Ananda, Giáo-đoàn Tăng-chúng còn muốn gì nữa? Như-Lai đã truyền dạy đầy-đủ Giáo-Pháp rồi; Như-Lai không phân-biệt bên trong, bên ngoài; chân-lý đã chỉ dạy cặn-kẻ không thiếu-sót chỗ nào. Nầy Ananda, kẻ nào cố-ý muốn thống-trị Giáo-đoàn Tăng-chúng, hoặc muốn cho Giáo-đoàn Tăng-chúng phải chịu đặt dưới quyền cai-quản của họ, thì kẻ ấy cứ ban huấn-lệnh cho Giáo-đoàn; điều ấy không phải là tư-tưởng, là ý muốn của Như-Lai đâu. Như-Lai đã già yếu rồi, đã đến mức cuối cùng rồi, tuổi thọ của Như-Lai đã tám-mươi rồi. Nầy Ananda, bởi thế, từ nay hoặc sau khi Như-Lai nhập-diệt rồi, người nào biết tự làm cây đuốc để soi đường, tự nương-nhờ lấy, không nương-nhờ nơi đâu khác hơn, tự lấy Pháp-Bảo làm đuốc soi-đường, chẳng tìm nương-nhờ nơi nào khác hơn, kẻ ấy sẽ là đệ-tử cao-thượng của Như-Lai, sẽ tiến đến nơi giác-ngộ".

Nói rồi Đức-Phật mang bát vào thành Vesali trì-bình; trở về thọ-thực xong, Ngài vào rừng ngồi nghỉ dưới cội cây, chuyện-vãn với Đại-đức Ananda:" Nầy Ananda, người nào đã vun trồng và thực-nghiệm sâu-xa bốn pháp 'Nguyện-Vọng Pháp Mầu' (Iddhipãda: Tứ Căn-Thông hay Tứ Thần-Túc), nếu muốn, có thể sống lâu trọn một kiếp, hoặc nhiều hơn một kiếp; bậc Chánh-Đẳng Chánh-Giác cũng vậy". Đức-Phật lập lại ba lượt, Đại-đức Ananda ngơ-ngẩn không hiểu ý Phật, ngồi lặng-thinh. Đức-Phật bảo Ông Ananda đi nghỉ dưới cội cây khác ở kế-cận. Mara (Ma-vương) liền hiện đến gần Đức-Phật, nhắc lại lời thỉnh cầu Ngài vào an-nghỉ trong Niết-Bàn, từ buổi Ngài mới thành Phật dưới cội Bồ-đề. Lúc ấy Đức Thế-Tôn từ chối không chịu nhập-diệt, vì đạo-pháp chưa được truyền-bá; ngày nay Ngài đã đào-tạo rất nhiều Tăng-chúng kế-nghiệp Giáo-Pháp của Ngài cũng đã được phổ-cập cùng khắp mọi nơi; đệ-tử đến đây thỉnh Đức Thế-Tôn nhập Vô-lượng-thọ Niết-Bàn.

Đức-Phật đáp:" Nầy Ma-vương, ngươi chớ nên âu-lo, ngươi khỏi cần chờ đợi; giờ nhập-diệt của Như-Lai sắp đến; trong ba tháng nữa Như-Lai sẽ nhập Niết-Bàn". Ma-vương vui mừng biến mất. Đức-Phật liền định từ nay là ngày trăng tròn tháng Tư, Ngài sẽ vào Niết-Bàn. Quả địa-cầu bổng nhiên rung động, sấm-sét nổ vang giữa bầu trời thanh-bạch, làm cho mọi người kinh-khủng. Đại-đức Ananda chợt tỉnh, sực nhớ lại những lời Đức-Phật đã thốt ra lúc giờ ngọ. Ông đâm ra lo sợ, và khi mặt trời lặng đến giờ Tăng-chúng tựu-họp lại nghe pháp, ông đến gần Đức-Phật hỏi duyên cớ của hiện-tượng phi-thường vừa xảy ra lúc xế-chiều. Đức-Phật giải thích cho Ông nghe rằng Ngài đã nhận lời thỉnh cầu nhập-diệt của Ma-vương, và khi Ngài định ba tháng nữa sẽ từ-biệt thế-gian vào Niết-Bàn, quả địa cầu rung động như thế ấy. Ông Ananda liền quì lạy thỉnh-cầu Đức-Phật ở lại trọn kiếp thế-gian. Đức-Phật trả lời: "Nầy Ananda, bậc Chánh-Đẳng Chánh-Giác chỉ nói một lời, Như-Lai không thể vì ngươi mà thất-hứa với Ma-vương".

Vì Ông Ananda không thỉnh Đức-Phật lưu-lại thế-gian, lúc ban trưa, khi Ngài cho Ông biết rằng Bậc Chánh-Đẳng Chánh-Giác, nhờ bốn pháp Thần-túc, có thể sống thêm một kiếp hoặc hơn một kiếp, nên sau lại người ta khép Ông Ananda vào cái đại-tội "để cho Đức-Phật nhập Niết-Bàn quá sớm".

Đại-đức Ananda, trọn 25 năm trường, đã hy-sinh tận-tụy, hầu-hạ, săn-sóc Đức-Phật từ giờ khắc, đã không được ban-thưởng, lại còn phải gánh trách-nhiệm về ý-định nhập Niết-Bàn của Đức-Phật, thật là bất-công. Đúng ra không ai phiền-trách Ông Ananda, về sự xao-lãng của Ông, bởi xét-kỷ; việc nào đến, nó phải đến và Đức-Phật cũng thường dạy: "Có sanh thì phải có diệt".

Kế tiếp, Đức-Phật xây qua dạy các thầy Tỳ-Khưu:" Nầy Chư môn-đệ, các con rán học cho thông-suốt Giáo-Pháp của Như-Lai, và phải thực-hành, rèn-luyện, tiến-tới hầu duy-trì cho lâu-dài đời sống Thánh-nhân, đem lại sự tấn-hoa cho nhiều người; vì lòng thương nhân-loại, ban-bố hạnh-phúc an-vui cho trời và người. Giáo-Pháp của Như-Lai đã truyền dạy cho các môn-đệ như thế nào?

Ấy là:

- Tứ-Niệm-Xứ (Satipatthãna)

- Tứ-Chánh-Cần (Samappadhãna)

- Tứ-Thần-Túc (Iddhipãda)

- Ngũ-Căn (Indriya)

- Ngũ-Lực (Bala)

- Thất Bồ-Đề Phần (Bojjhanga)

- Bát-Chánh-Đạo (Atthangikamagga)

Các pháp ấy Như-Lai đã tìm và đã truyền đủ cho các con rồi. Như-Lai cũng thường dạy rằng mọi sự-vật trên thế-gian đều Vô-Thường, các con hãy bền-chí tranh-đấu. Còn chẳng bao lâu Như-Lai sẽ nhập-diệt; từ nay đến ba tháng nữa, Như-Lai sẽ vào Niết-Bàn. Đời sống của Như-Lai sấp đến mức cuối-cùng. Như-Lai sẽ đi, các con ở lại; chỗ của Như-Lai đã dọn sẵn rồi. Các con hảy thức-tỉnh, đừng xao-lãng, hảy sống luôn luôn theo bậc Thánh-nhân, cương-quyết gìn-giữ tâm-trí sáng-suốt. Thầy Tỳ-Khưu nào không thối-chuyển, bền-chí, trung-thành sống theo chân-lý, thầy ấy sẻ thoát khỏi vòng sanh-tử, sẽ đến nơi diệt khổ".

P. Đức-Phật từ giã Vesali đi Kusinara

155- Đức-Phật có định nhập Niết-Bàn tại đâu chăng?

Đức-Phật không cho biết trước. Sáng ngày Đức-Phật vào thành Vesali khất-thực. Khi trở về, Ngài ngoái mặt nhìn thành Vesali và nói với Đại-Đức Ananda: "Nầy Ananda, Như-Lai ngắm xem thành Vesali lần cuối-cùng, Như-Lai sẽ không còn trở lại đây nữa". Về đến chỗ ngụ, thọ, thực. Đức-Phật và đoàn tùy-tùng lên đường, trực-chỉ về hướng Kusinara. Tín-đồ theo khóc-lóc đưa-đón, không muốn rời Đức-Phật. Ngài khuyên-giải nhiều lượt, họ mới chịu trở về.

Sau khi trải qua nhiều chặng đường, ngày nọ Đức-Phật đến thành Pãvã, vào tạm-trú một đêm trong vườn xoài của người thợ rèn tên Cunda. Người chủ vườn hay tin, lật-đật đến xin yết-kiến chào mừng Đức-Phật và thỉnh Ngài cùng Chư-Tăng bữa sau đến nhà thọ-thực.

156- Bữa trai-tang nơi nhà người thợ rèn có chi đặc-biệt chăng?

Đây là bữa cơm cuối cùng trước giờ nhập-diệt của Đức-Phật. Khi thọ-thực rồi, Đức-Phật bị kiết-lỵ, làm cho Ngài mệt nhọc vô cùng. Tuy vậy, Đức-Phật cũng rán sức lên đường cho kịp đến Kusinara.

157- Tại sao Đức-Phật gắp đến Kusinara và trong cơn bệnh hoạn đi đường có xảy ra điều chi chăng?

Đức-Phật đã sắp đặt cuộc hành-trình của Ngài, từ Vesali đến Kusinara, và định phải đến nơi nội buổi xế chiều ngày ấy, để kịp giờ nhập-diệt.

Thân già yếu đi bộ ròng-rả trong ba tháng trường, ngày thì lần-bước theo đường gồ-ghề xuyên qua đồng ruộng, rừng núi, vượt-suối lên đèo, đêm thì ẩn-náu dưới cụm-tre chòm-xoài, dãi-nắng dầm-sương, tránh sao cho khỏi lao-thân mệt-xác, nên đi được nửa đường, Đức-Phật đuối sức, dừng chân tạm nghỉ dưới một cội cây, và bảo Đại-Đức Ananda mau kiếm nước cho Ngài dùng đở cơn trầm-trọng của chứng-bệnh. Ông Ananda bạch cho Đức-Phật biết vừa rồi có 500 cổ-xe thương-mại qua suối, nước nổi cặn-bùn và yêu-cầu Đức-Phật rán đi thêm một đổi nữa đến rạch Kudhãnadĩ, có nước trong-trẻo, tắm-rửa và giải-khát chẳng muộn chi. Đức-Phật cố-gắng đè-nén căn-bệnh, nhưng vì mệt-nhọc quá sức, tứ chi rủ-liệt, bảo Ông Ananda cho uống nước, rồi mới tiếp-tục lên đường được. Ông Ananda không đành cho Đức-Phật uống nước cặn-đục, nhưng vì bị thúc-dục ba luợt, Ông buộc lòng ôm bát xuống khe; tới nơi, thấy nước đã lóng trong lại, Ông vui-mừng mút một bát đem dâng cho Đức-Phật.

Vừa lúc ấy, có một vị Hoàng-tộc tên Pukkusa, dòng Malla xứ Kusinara, đi ngược chiều về hướng Pãvã, thấy Đức-Phật ngồi nghỉ dưới cội cây, ông dừng-bước chào hỏi và truyện-trò với Ngài. Chính Ông Hoàng Pukkusa nầy cũng đồng thọ-giáo, như Đức-Phật lúc mới đi tìm đạo với Vị Đạo-sĩ Alãra Kãlãma. Ông thuật lại cho Đức-Phật nghe một chuyện phi-thường của Đức Thầy chung: "Ngày nọ, Đức thầy Alãra Kãlãma ngồi nhập-định dựa mé lộ, có 500 cổ-xe đi ngang qua, mà thầy không hay biết chi cả. Chừng xuất-định, thấy bụi đóng một lớp dày trên thân-mình, mới biết đã có rất nhiều đoàn xe đi qua".

Đức-Phật cũng thuật cho Ông Hoàng một chuyện tương-tợ:" Ngày nọ, tại làng Atumã, Như-Lai nhập đại-định trong một chòi tranh giữa đồng, trời phát giông-tố, mưa đổ tầm-tả, sét nổ đánh chết hai anh em người nông-phu và bốn con trâu, kế cận Như-Lai. Như-Lai cũng không hay biết".

Nghe vậy, Ông Hoàng Pukkusa tỏ lòng kính-phục thầy Cồ-Đàm, liền xin qui-y làm thiện-nam và kêu người tùy-tùng đem vào hai sấp vải thượng-hạng, màu vàng sặc-sở chói ngời, dâng cho Đức-Phật. Ngài thọ một sấp và cho Ông Ananda một sấp. Ông Hoàng bái-từ Đức-Phật, lên đường v? hướng Pãvã.

Ông Ananda lấy sấp vải mặc cho Đức-Phật; Ông rất kinh-ngạc thấy toàn thân của Đức-Phật bây-giờ lại lóng-lánh chiếu-ngời một màu vàng rực-rở, làm cho sắc vàng của sấp vải kia mất hết vẽ đẹp sáng chói của nó. Ông hỏi duyên-cớ, Đức-Phật giải rằng thân của bậc Chánh-Đẳng Chánh-Giác ửng vàng một cách phi-thường trong hai thời-kỳ: trước giờ thành-đạo và trước giờ nhập Niết-Bàn.

Liền đó, Đức-Phật đứng dậy lên đường. Đến rạch Kudhãnadi, Ngài xuống tắm-rửa, giải-khát để lấy sức lại, nhưng dường như Ngài đã gần kiệt-lực. Tạm nghỉ một chập rồi Ngài chậm-rãi lần bước tới sông Hiranyavãti. Sông cạn phơi-bày những rãnh nước trong, giữa bãi cát trắng, chỉ xăn-y bước qua, nhưng tứ-chi rủ-liệt, Đức-Phật không thể lội qua sông được.

Nhờ thanh-khí bờ sông, vừa khỏe được đôi chút, Đức-Phật hối-hả đứng dậy, kêu Ông Ananda nói: "Rán một đoạn chót nữa Ananda, bên kia sông Hiranyavãti là rừng Salas, vườn thượng-uyễn của Vua Mallas, thuộc địa-phận thành Kusinara, nơi Như-Lai sẽ nhập-diệt."

Có sách ghi rằng từ chỗ gặp Ông Hoàng Pukkusa tới sông Hiranyavãti, Đức-Phật phải nghỉ chân hai-mươi-tám lượt; nhờ pháp Tứ-thần-túc đè nén căn-bệnh và chủ-trì xác-thân, nên Ngài vững lòng từ từ tiến tới, mặc dầu sức-lực tiêu-mòn gần đến cực-độ.

Vừa qua sông, Đức-Phật đã kiệt-quệ, hối Ông Ananda dọn chỗ nằm, giữa hai cây Salas và nói:" Như-Lai đã mệt lắm rồi, kịp lấy y cà-sa trải cho Như-Lai nằm nghỉ".

158- Có xảy ra điều chi khác thường tại Kusinara và trước giờ nhập Niết-Bàn, Đức-Phật có để lời di-chúc chăng?

Đại-Đức Ananda hối-hả trải y trên tảng đá, giữa hai cây Song-long-thọ. Vừa xong Đức-Phật lên nằm, nghiêng mình bên phải, tay mặt lót đầu làm gối, mặt nhìn về hướng Tây, đầu day qua phương Bắc, thì bông Sala rớt trên mình Ngài như mưa, và từ không-trung nhạc-trời reo-trổi.

Đức-Phật kêu Ông Ananda phán rằng:" Thân Như-Lai bao-phủ đầy bông, mặc dầu không phải mùa hoa-trổ; Chư-Thiên tấu-nhạc cúng-dường Như-Lai. Nầy Ananda, còn một sự kính-mến, sùng-bái, tôn-thờ, chiêm-ngưỡng Như-Lai bằng cách khác: Tỳ-Khưu, Tỳ-Khưu-ni, Thiện-nam, Tín-nữ nào thực-hành đúng theo Giáo-Pháp của Như-Lai, chuyên-tu phạm-hạnh và sống cao-thượng theo bậc Thánh-nhân".

Ông Ananda quá cảm-động, bước ra ngoài, dựa vào gốc cây than-khóc: "Ta còn phải tu-học rất nhiều mà Thầy ta lại sắp nhập-diệt; Ngài có lòng Từ-bi thương-xót ta nhiều: Rồi đây ta biết nương-nhờ nơi ai?"

Đức-Phật thấy vắng Ông Ananda, liền cho gọi vào an-ủi: "Nầy Ananda, đừng đau-khổ than-khóc nữa: Như-Lai đã từng nói rằng ở thế-gian nầy có lúc phải xa-lìa nhân-vật yêu-mến; có sanh phải có diệt, không sao tránh khỏi. Ananda ôi, bấy lâu nay những hành-động, lời-nói và tư-tưởng của ngươi đối với Như-Lai, đã chứng-tỏ rằng ngươi là một môn-đệ tận-tâm trung-thành và đáng thương. Ngươi đã tạo nhiều công-đức, chỉ thêm một chút cố-gắng nữa, ngươi sẽ tiến đến đạo-quả Niết-Bàn".

Đức-Phật day qua các thầy Tỳ-Khưu dạy rằng: "Các thầy, Chư Phật quá-khứ và Vị-lai không có một nghĩa-đệ nào ưu-tú như Ananda. Ananda có tài tổ-chức những buổi tiếp-tân của Như-Lai, được mọi người vừa-lòng cảm-phục.

Đối với Tỳ-Khưu, Tỳ-Khưu-ni, Thiện-Nam, Tín-nữ, Vua-chúa cùng các quan đại-thần, các Đạo-sĩ Bà-La-Môn, Ananda đã tỏ ra khôn-khéo lịch-duyệt".

Kế đó, Đúc-Phật sai Ông Ananda làm sứ-giả vào Hoàng-cung tâu cho Đức Vua Mallas hay ý-định của Ngài nhập-diệt tại rừng Salas nội đêm nay. Ông Ananda vội-vã ra đi. Đến hoàng-cung gặp lúc Vua cùng bá-quan đương hội-yến đông-vầy; Ông xin vào chầu Vua Mallas và tâu rằng: "Tâu Đại-Vương, Bần-tăng vâng lệnh Đức Thế-Tôn đến báo-tin cho Đại-Vương rõ, Ngài vừa ngự đến rừng Salas và định nhập Niết-Bàn tại đó vào canh chót đêm nay".

Khi hay được tin ấy, Vua và Triều-thần đồng cảm động: "Đức Gotama là dòng Vua sang-cả; vì thương xót chúng-sinh, chẳng nài lao-khổ, băng rừng lướt bụi, rày đây mai đó để cứu-vớt sanh-linh, nay phải cam-chịu bỏ xác giữa rừng, thật đáng cho chúng ta lễ-bái cúng-dường". Vua và bá-quan đồng rơi-lụy và đồng nhau đến rừng Salas xin vào yết-kiến Đức Thế-Tôn. Đức-Phật để lời khuyên nhủ Vua Mallas cùng bá-quan nên lấy đạo-đức và lòng Từ-bi dìu-dắt dân-chúng hướng-thiện tu-hành, dọn đường thẳng tiến đến nơi hạnh-phúc yên vui.

Tin buồn được loan-báo cùng khắp kinh-thành, dân chúng mũi-lòng than-tiếc, kéo nhau đến vườn Salas bái-yết Đức-Phật. Đến cuối canh một mới rảnh khách; nhưng Đức-Phật và Ông Ananda không nghỉ ngơi được.

Đạo-sĩ Subhadda đến xin ra mắt Đức-Phật. Ông biết rằng trong thế-gian ít có Phật ra đời; ông vừa hay tin Phật-Tổ Gotama sắp nhập Niết-Bàn, ông hy-vọng gặp Ngài để cầu xin giải giùm những mối hoài nghi. Ba lượt Ông Ananda từ chối: "Nầy Hiền-Huynh, Đức Thế-Tôn mệt-nhọc lắm, xin Hiền-Huynh để Ngài an-nghỉ". Đức-Phật nghe liền kêu Ông Ananda dạy rằng: "Thôi Ananda, đừng cản trở Đạo-sĩ Subhadda. Ý ông muốn thỉnh-giáo nơi Như-Lai, chẳng phải muốn làm rộn Như-Lai đâu".

Ông Ananda buộc lòng phải cho Ông Subhadda vào. Đến trước Đức-Phật, ông đảnh-lễ, tỏ lời viếng-an rồi xin phép hỏi đạo:

"Bạch Thế-Tôn, các vị Lục-Sư tự cho là bậc Trí-Tuệ cao-thượng, nên được nhiều người sùng-bái kính-phục; xin Thế-Tôn cho biết họ quả thật là bậc Trí-Tuệ uyên-thâm chăng?"

-"Subhadda nầy, chẳng nên bàn-luận đến Giáo-Pháp của người khác. Nếu ngươi nuốn nghe giáo-lý của Như-Lai. Như-Lai sẽ giảng-giải cho ngươi".

"Bạch Thế-Tôn, xin Ngài Từ-bi chỉ-giáo".

-"Nầy Subhadda, đạo của Như-Lai là phương-pháp thực-nghiệm có tám-chi, con đường duy-nhất đưa người đến nơi tận-diệt phiền-não. Người nào hành đúng theo, thì ắt sẽ được chứng quả Tứ-Thánh chẳng sai. Ngoài giáo-lý của Như-Lai, chẳng có Bốn hạng Thánh-nhân ấy. Nếu trong cõi đời nầy, có người hành đúng theo lời chỉ-dạy của Như-Lai, thì người ấy sẽ chứng đạo quả A-La-Hán".

Ông Subhadda được thỏa-mãn, xin Đức-Phật cho xuất-gia.

Biết người có duyên-lành, Đức-Phật dạy Ông Ananda làm lễ xuất-gia cho Ông Subhadda và bảo ông kiếm chỗ thanh-vắng tham-thiền nhập-định, trong giây-lát ông đắc quả A-La-Hán. Ông là người đệ-tử cuối-cùng của Đức-Phật.

Chính tại Kusinara, nơi rừng Salas nầy, trong Vô-lượng tiền-kiếp, khi Đức-Phật còn là một vị Bồ-Tát, cũng đã cứu-độ người đệ-tử chót nầy rồi. Thuở nọ, Bồ-Tát sanh làm chúa-đoàn một bầy nai. Một ngày kia bị một trận lửa rừng kinh-đởm, bầy nai chạy ra mé rạch, tìm lối thoát thân. Nước đổ như thác, tuy rạch nhỏ nhưng không thể lội qua bên kia bờ được. Lửa cháy gần tới mé rạch bầy nai sợ-hãi xăn-văn chờ chết. Bồ-Tát liều-thân, nổ-lực cõng từ con nai, lội-ngằm dưới nước đưa qua bờ kia. Con nai cuối cùng được cứu khỏi hỏa-hoạn, trước khi Bồ-Tát bị giòng-nước cuống mất, chính là tiền-thân của Ông Subhadda.

Đêm đã gần tàn, Đức Thế-Tôn kêu Ông Ananda lại dạy: "Nầy Ananda, sau nầy ắt có nhiều người tưởng rằng lời nói củaNhư-Lai đã mất rồi, họ không còn Thầy-Tổ nữa. Nầy Ananda, chẳng nên tưởng như thế. Giáo-Pháp và giới-luật của Như-Lai di-truyền, để noi theo đó mà sống một cuộc đời trinh-khiết, chính là Thầy của các ngươi, sau khi Như-Lai tịch-diệt".

Rồi Đức-Phật day qua hỏi hàng Tăng-chúng:" Nầy các thầy Tỳ-Khưu, các thầy còn hoài-nghi điều chi về Giáo-Pháp của Như-Lai, các thầy cứ nói đi, Như-Lai sẽ giải-thích cho". Hỏi ba lượt, chẳng có một ai trả lời, Đức-Phật tiếp thêm: "Như-Lai đã thường dạy các thầy rằng trong đời có sanh thì phải có diệt; vậy các thầy hảy cố-gắng tu-hành đến nơi giải-thoát, chớ nên dãi-đãi, dễ duôi". Đó là lời di-huấn tối-hậu của Đức Thế-Tôn.

159- Giờ nào Đức Thế-Tôn mới nhập-diệt?

Từ đó, Đức-Phật lặng-thinh, nhập-diệt, từ Sơ-Thiền Hữu-Sắc đến Tứ-Thiền Vô-Sắc, đến Diệt-thọ-tưởng-định kế trở lần xuống Sơ-Thiền Hữu-Sắc, rồi trở lên đến Tứ-Thiền Hữu-Sắc, rồi nhập Vô-lượng thọ Niết-Bàn. Lúc ấy trời vừa rạng-đông, nhằm sáng ngày 16 tháng Vesakha.

Quả địa-cầu rung-động và nhạc-trời tiêu-rổi từ không trung.

Trời Phạm-Thiên Sahampati cất tiếng bi-ai:

"Ô hô! chúng-sanh trong hoàn-võ

Ngày kia sẽ bỏ xác lại thế-gian;

Cũng như Đức Thế-Tôn, Đấng Từ-Hàn Đại-giác

Đã vào chốn an-lạc Niết-Bàn".

Trời Đế-Thích Sakka tiếp lời:

"Các pháp Hữu-vi Vô-Thường biến đổi,

Hết sanh đến diệt, diệt rồi lại sanh;

Diệt được pháp-hành mới hết sanh diệt,

Hết sanh, hết diệt mới thật yên-vui".

Hàng Tăng-chúng có nhiều người khóc-lóc than-tiếc:

"Hỡi Đức Thế-Tôn, sao Ngài vội nhập Niết-Bàn?"

-"Ô hô! Con mắt thế-gian đã nhắm lại rồi. Riêng các bậc đã thấu-lý Vô-Thường của vạn-vật, các vị Đại A-La-Hán, đều bình-tỉnh lặng-thinh".

160- Ai lãnh nhiệm-vụ lo phần nghi-thức tẩn-liệm và an-táng Thánh-thể của Đức Thế-Tôn?

Sáng ngày Đại-Đức Anurudha phái tôn-giả Ananda vào cung báo tin cho Vua Mallas hay Đúc Thế-Tôn đã viên-tịch lúc sao-mai vừa mọc. Vua chúa và triều-thần cảm-xúc rơi-lụy. Dân-chúng được lệnh đem trầm-hương, bông hoa, nước thơm và nhạc-lễ đến cúng-dường Đức-Phật tại vườn Salas.

Vua Mallas đích-thân đứng ra đảm-đương công việc tẩn-liệm Thánh-thể của Đức Thế-Tôn, theo nghi-thức dành riêng cho một Vị Đế-Vương: Dùng một ngàn cây lụa trắng bao bọc Thánh-thể, liệm vào hòm sắt, sơn vàng; quàn lại bảy ngày đêm cho toàn-thể dân-chúng đến chiêm-bái cúng-dường.

Đức Vua cho thiết-lập hỏa-đài tại cửa Nam thành Kusinara. Đến giờ đi linh-cửu ra hỏa-đài, tám vị lực-sĩ tắm rửa sạch-sẽ, sắc-phục chỉnh-tề vào động-quan, nhưng không thể đở hòm lên nổi. Vua Mallas ngạc-nhiên, hỏi Đại-Đức Anurudha. Ngài bảo rằng Chư-Thiên-Vương tỏ-ý muốn thỉnh Thánh-thể Đức Thế-Tôn vào thành Kusinara do cửa Bắc, đến trung-tam thành-phố trở qua cửa Đông, thẳng tới Hoàng-điện "Tôn-Vương", rồi sẽ cử-hành lễ trà-tỳ tại đó.

Đức Vua phải ra lệnh dời hỏa-đài qua cửa Đông. Chừng ấy tám lực-sĩ thỉnh hòm ra đi nhẹ-nhàng. Từ không trung nhạc-trời reo-trổi và bông mạng-thù rớt xuống như mưa, mùi thơm bát-ngát.

Hòm đặt xong trên hỏa-đài, bốn vị Quốc-Sư, tay cầm bốn cây đuốc, từ từ bước đến châm vào bốn góc. Đuốc tàng mà lửa không cháy. Vua Mallas hỏi Đại-Đức Anuradha. Ngài dạy rằng Chư-Thiên-Vương tỏ-ý yêu cầu chờ Đại-Đức Maha Kasappa (Maha Ca-Diếp) sắp đến trong giây lát. Lễ hỏa-táng phải tạm ngưng.

Đại-Đức Maha Kasappa, cùng 500 đồ-đệ, từ thành Pãvã sang Kusinara; vì mệt-mỏi thầy trò dừng chân nghỉ mát. Kế có người đi đường, từ hướng Kusinara đến, trên tay có cầm một bông Mạng-thù, Đại-Đức Ca-Diếp kêu hỏi: Từ Kusinara đến, Ông có biết tin-tức của Vị Đại-Sa-Môn Cô-Đàm ra thế nào chăng? Ông Sa-Môn Cô-Đàm đã viên-tịch từ bảy ngày qua; hôm nay Đức Vua Mallas làm lễ hỏa-táng, chính bông mạng-thù nầy tôi lượm được tại hỏa-đài.

Vừa nghe tin buồn ấy, nhiều thầy Tỳ-Khưu ré lên khóc lóc thảm-thiết. Lúc ấy có ông Tỳ-Khưu tên Subhadda (trùng tên với Vị đệ-tử cuối-cùng của Đức-Phật) đứng ra khuyên-giải; Các thầy khóc lóc làm chi. Ông Cồ-Đàm đã ra người thiên-cổ, không còn ai la rầy quở-trách, bắt-buộc chúng ta phải nghiêm-trì giới-luật, bực-bội khó-khăn. Từ nay chúng ta sẽ được tự-do hành-động, các thầy khóc nổi gì?

Đây là nguyên-nhân đầu-tiên, làm cho Chánh-Pháp sai-lạc, Phật-giáo phải suy-đồi.

Đại-Đức Maha Ca-Diếp nghe thầy Subhadda thốt lời đê-tiện, rất lo ngại cho tiền-đồ Phật-Giáo. Vì sắp lên đường đến Kusinara cho kịp lễ hỏa-táng Đức-Phật, nên Ngài giả-lơ, nhưng cũng để tâm ngăn-ngừa kẻ cố-tâm phá-hoại.

Vừa đến nơi, Đại-Đức Maha Ca-Diếp đi vòng quanh hỏa-đài ba lượt, rồi đến ngay giữa quì lạy ba lạy. Đoàn tùy-tùng của ngài, tùy hạ cao thấp, lần lượt vào lạy trước hòm vàng.

Đại-Đức Maha Ca-Diếp và 50 vị Tỳ-Khưu vừa làm lễ xong, thì hòm vàng phựt hào quang sáng rở, lửa tự-nhiên bóc cháy, làm mọi người kinh-ngạc. Ngọn lửa vừa hạ, Vua Mallas lấy nước thơm tưới thêm cho thiệt nguội để thỉnh những mãnh-xương còn lại đem về thờ. Tất cả gồm có: Một mãnh xương trán, 2 khúc xương vai, 4 răng nhọn, 5 cân xương nhỏ bàng hột bắp, 6 cân bằng hột gạo và 5 cân bằng hột mè, đều được để vào ô-vàng, cung-nghinh về hoàng-cung, thiết lễ cúng-dường.

161- Đức-Phật có cho biết vì lý-do nào Ngài định nhập diệt tại Kusinara chăng?

Vừa đến Kusinara, Đại-Đức Ananda thấy địa-thế không mấy thích-hợp, nên có yêu-cầu Đức-Phật chọn nơi khác thuận-tiện hơn, để nhập-diệt:

"Bạch Đức Thế-Tôn, xin Đức Thế-Tôn chớ vội nhập Niết-Bàn trong chốn đồng-ảng thôn-quê này. Đức Thế-Tôn có thể lựa những đô-thành lớn khác như Rajagaha, Savatthi, Champa, Kosambi hoặc Bénarès, vì nơi ấy có nhiều bậc Vua-chúa, nhiều nhà quí-phái, Bà-La-Môn, trưởng-giả rất trung-thành với Đức Thế-Tôn; họ sẽ lo phần hoả táng xứng-đáng hơn".

Đức-Phật trả lời:

-"Đừng nói thế, Ananda. Trong tiền-kiếp, lúc Như-Lai còn là một Vị Chuyển-luân-Vương, Như-Lai đóng đô tại đây. Kusinara thuở ấy là kinh-thành Kusavati, to lớn và phồn-thạnh đệ-nhất trên hoàn-cầu. Vì đó, Như-Lai chọn lựa nơi đây làm chỗ tịch-diệt".

Còn một lý-do khác Đức-Phật không nói ra, nhưng sau rồi người ta mới biết Ngài đã dự-liệu đủ mọi điều để tránh tai-hoạ về sau.

Xương của Đức-Phật gọi là Sarira Dhãtu (Xá-Lợi) được tất cả Phật-tử xem như vật kỷ-niệm vô-giá, trân-châu quí-báu trong đời không thể sánh bằng, nên các Vị Quốc-Vương đều muốn có một phần, để lập đền thờ công-cọng, cho bá-tánh thường ngày đến lễ bái cúng dường, như lúc Đức Thế-Tôn còn tại thế. Cho nên vừa hay tin Đức-Phật nhập Niết-Bàn tại Kusinara, các Vị Quốc-Vương liền phái Sứ-thần đến xin lãnh một phần Xá-Lợi về thờ. Cả thảy có bảy Vị Đại-diện cho Vua xứ Magadha, Vesali, Kapilavastu, Savatthi, Allakappa, Ramagama, Veddhadipaka, rần-rộ kéo binh mã đến đóng trại ngoài thành Kusinara.

Ban sơ Vua Mallas nhất định không chia Xá-Lợi cho các Sứ-thần; nhưng các vị nầy cố nài-nỉ và tỏ rằng Đức-Phật là dòng cao-thượng, chính họ cũng thuộc dòng cao-thượng, muốn có Xá-Lợi đem về xứ lập đền thờ vật kỷ-niệm vô-giá của Đức-Phật. Họ nhẫn-nại nhưng tỏ-ý cương-quyết xin chia cho được Xá-Lợi mới chịu trở về xứ.

Phần Vua Mallas lại tưởng rằng Đức-Phật tìm đến nhập-diệt tại Kusinara, cốt yếu giao-phó nhiệm-vụ cho dòng Mallas bảo-tồn Xá-Lợi, hầu ngày kia xứ Kusinara sẻ trở nên giàu có thịnh vuợng lâu dài.

Thấy sự gây cấn có thể kết-liểu bằng một cuộc chiến-tranh tàn-khốc, mà xứ Kusinara là một nước nhược-tiểu, không thể chống-trả với bảy đạo hùng-binh đương bố-trí chung quanh, Ông Dona, vị quốc-sư của Vua Mallas xin đứng ra hòa-giải:" Ngoài dòng Sakya tại xứ Kapilavastu, chúng ta không phải quyến-thuộc thân-nhân của Đức Thế-Tôn; sở dĩ các Vị Quốc-Vương muốn có Xá-Lợi của Đấng Trọn-Lành để lập đền thờ, là vì xứ nào cũng nhìn-nhận Đức Gotama là vị Giáo-Chủ của đạo Từ-bi cứu khổ. Bởi lòng sùng-mộ nên xứ nào cũng muốn có Ngọc Xá-Lợi để tiêu-biểu Đức Từ-bi Vô-lượng, mong nhờ ảnh-hưởng của Đấng Từ-Tôn hầu phát-tâm tu-hành, trước tự-độ, sau xây-dựng hạnh-phúc an-vui cho đời và duy-trì Chánh-giáo cho được bền vững lâu dài. Xưa kia Đức thế-Tôn thường dạy chúng ta dứt bỏ oan trái, oán-thù, đoạn tuyệt Tham, Sân, Si, chẳng nên giết hại lẫn nhau, phải thương yêu, hoà thuận, đoàn-kết, hầu dìu-dắt nhau trên đường giác-ngộ. Nếu chúng ta thật tâm yêu chuộng giáo-lý của Phật-Đà và có lòng tôn thờ Ngài là Đấng Giáo-Chủ, thì chúng ta nên hoan-hỷ đem Xá-Lợi ra chia tám phần đồng nhau cho mỗi xứ đem về lập đền thờ, cho dân chúng chiêm-ngưỡng cúng-dường, phát-tâm trong sạch thực-hành đúng theo kinh luật di-truyền. Như th? ấy chúng ta mới thật là người xứng-đáng làm đệ-tử của Đức Cồ-Đàm".

Nghe được lời hòa-giải đúng lý, Vua Mallas và bảy Vị Sứ-thần đều tỏ lòng hòa-thuận, giao cho Quốc-Sư Dona lãnh trách-nhiệm phân chia Xá-Lợi ra tám phần đồng nhau. Mỗi Vị Sứ-thần lãnh một phần, đặt trong một binh vàng, để trên một thớt tượng to lớn, mở đường đi trước, binh mã rần-rộ theo sau, lên đường về xứ với tấm lòng hân-hoan sùng kính. Quốc-Sư Dona xin cây cân vàng dùng để chia Xá-Lợi, làm vật kỷ-niệm cho riêng phần ông.

Các xứ nhỏ ở xa-xâm phái đại-diện đến trể, chỉ thỉnh được một mớ tro tàn đem về thờ.

Nếu Đức-Phật nhập-diệt trong một xứ nào hùng-cường, như xứ Magadha chẳng hạn, thì các xứ nhỏ khó bề xin cho được Ngọc Xá-Lợi về thờ. Đức-Phật đã tiên-đoán, biết thế nào cũng sẽ có sự tranh dành, nên Ngài nhất-định nhập-diệt tại Kusinara. Vua Mallas tự biết không đủ binh-lực đẻ thắng bảy xứ kia, kết-cuộc cũng phải nhượng bộ hoà-giải.

Các phần Xá-Lợi được tám Vị Quốc-Vương thỉnh về lập đền thờ công-cọng, giữa kinh-đô cho thập-phương bá-tánh, hằng ngày đem nhang đèn, bông hoa, nước thơm đến cúng-dường.

Tám tháp đầu-tiên đều xây bằng gạch, hình bán-cầu như vòm-trời, trên những đồi cao. Nơi chót đỉnh có một cây-tàn che, chung-quanh có hàng-rào và một hoặc bốn cửa-vô.

Hai thế-kỷ sau, Vua Asoka (A-Dục) rất sùng-mộ Phật-Pháp, góp tất cả Xá-Lợi, chia ra 84.000 phần, xây tháp thờ cùng khắp lãnh-thổ Ấn-Độ, để tiêu-biểu đức-lành của Bậc Vĩ-nhân, cho dân-chúng chiêm-bái và tự-tỉnh tu-hành. Các cổ-tháp ấy, lâu đời bị hư-đổ; hiện nay Chánh-phủ Ấn-Dộ đương lo sùng-tu, kiến-thiết; nhất là bốn nơi Động-tâm:

Tại:

- Lumbini (Lâm-Tỉ-Ni): Chỗ Đức-Phật giáng sanh

- Buddha-Gaya (Bồ-Đề Đạo-Tràng): Chỗ Đức-Phật thành đạo

- Isipatana (Lộc-giả): Chỗ Đức-Phật thuyết-pháp lần đầu-tiên, độ Năm thầy Kiều-trần-Như

- Kusinara (Câu-Thi): Nơi Đức-Phật nhập Niết-Bàn.

162- Hành-trạng của Đức-Phật có thể tóm-lược như thế nào?

Đức-Phật là một người như mọi người khác. Ngài đã qua đời vì có sanh phải có tử.

Ngài nhập-diệt ở giữa trời, cũng như lúc đản-sanh, lúc thành-đạo và cũng như Ngài thường sống từ buổi xuất-gia tìm đạo đến giờ viên-tịch. Ngài chết vì bệnh, trong tuổi già và chỉ nhờ đệ-tử của Ngài, nhất là Đại-Đức Ananda chăm-nom săn-sóc.

Đức-Phật chết và không trở lại, như ngọn đèn cạn dầu hết tim. Tín-đồ cảm-phục Ân-đức chí-thiện của Ngài, kính-mộ lòng Từ-bi Vô-lượng của Ngài, nhưng không còn mong mỏi được trực-tiếp tế-độ. Mặc dầu như thế, trải qua trên 2.500 năm, tín-đồ chẳng bao giờ quên Đức-Phật. Đời còn đau-khổ, lòng sùng-kính của họ vẫn còn. Nhân-loại luôn luôn nhớ đến Vị Y-Vương đã tìm thuốc cứu-rỗi tâm-hồn. Ánh sáng của Ngài vẫn còn chiếu rọi vĩnh-viễn; môn-đệ của Ngài truyền nối đời đời.

Đức-Phật vừa là một nhà đạo-đức, vừa là một nhà tự-do tư-tưởng. Ngài không dụ-dỗ ai theo Ngài và cũng không bắt-buộc ai phải có một đức tin mù-quáng.

Mặc dầu giáo-lý của Ngài không nhìn nhận có linh-hồn trường cửu, không nhìn nhận có tạo-hoá, nhưng cũng đã có 500 triệu tín-đồ trên khắp mặt địa-cầu, và số ấy càng ngày càng tăng thêm mãi mãi. Điều ấy không chi lạ, vì ai ai cũng công-nhận đời là Vô-Thường Khổ-não; và nhờ Đức-Phật chỉ dạy con đường diệt-khổ, thoát khỏi luân-hồi, đến nơi yên-vui tuyệt-đối là Niết-Bàn. Người Phật-tử không xem sự diệt-tắc luân-hồi là một cảnh-trạng bi-quan, lại còn tin-tưởng rằng là một sự may-mắn hy-hữu, một thắng trận vinh-quang.

Muốn tiến-nhập Niết-Bàn, Đức-Phật dạy phải xuất-gia, để sống một cuộc đời rảnh-rang, khỏi bận-lo đến gia-đình, nghề-nghiệp và xã-hội. Bởi tùy-thuộc nơi kẻ khác là một điều khổ; tùy-thuộc nơi mình là hạnh-phúc, tự-do như chim sổ lồng, sống không thù-oán giữa kẻ thù-oán, không dục-vọng giữa kẻ dục-vọng, không tham-lam giữa kẻ tham-lam, vui-thú với cảnh cô-độc, tự-tại nơi thâm-sơn cùng-cốc, với cảnh-vật thiên-nhiên mà người thế không thể nếm được.

Trải qua Vô-lượng kiếp luân-hồi, Đức-Phật đã làm nhiều công-đức lợi-tha, nên đến kiếp chót Ngài đã vượt khỏi sự xấu-xa ích-kỷ của loài người. Khi thành đạo-quả Vô-Thượng Chánh-Giác, Ngài tiếp-tục làm tròn sứ-mạng phổ-tế quần-sanh.

Đức-Phật không phải là một nhà vô-thần-luận, bởi Ngài tin có các Vị-Trời, nhưng Ngài không cho rằng các Vị-Trời có một quyền-lực nào trong nguồn máy của vũ-trụ, hoặc trong số mạng của loài người. Như thế Đức-Phật cũng không phải là một nhà hữu-thần-luận.

Đức-Phật không phải là người tạo ra cảnh-giới cực-lạc, bởi tôn-chỉ đạo-đức của Ngài không đem lại sự vui-sướng mà chỉ tìm sự diệt-khổ.

Đức-Phật không chối-cải cái Ta, nhưng Ngài không cho rằng nó là một thực-thể, bởi nó Vô-Thường biến đổi.

Đức-Phật không dạy thuyết định-mệnh, tuy rằng mọi người sanh do nghiệp lực cấu-tạo từ trước, nhưng ai ai cũng có quyền định đọat cho tương lai của mình. Ngài cũng không phải là một nhà cách-mạng xã-hội, bởi Ngài chỉ áp-dụng sự đồng đẳng trong Giáo-hội Tăng-lữ của Ngài thôi.

Đức-Phật có nghệ-thuật biện-luận mềm mại, khôn khéo, làm cho kẻ vấn nạn Ngài ngạc-nhiên khó nghĩ. Khi thấy họ bối rối, Ngài đem họ trở lại vấn đề và giải thích cho họ nghe bằng lời lẽ dịu ngọt. Luôn luôn Đức-Phật tỏ ra người nhã-nhặn, đoan-trang, lễ-độ. Hoàn toàn lánh tục, nhưng không câu nệ chấp nhất, ai mời thỉnh đi thọ trai nơi thiền-thị, Ngài cũng vui-vẻ nhận lời.

Đức-Phật nặng mang nhiệm vụ đối với đời; mỗi ngày sẵn-sàng thuyết-pháp giảng-đạo cho mọi người nghe; giờ rước khách không kể ngày đêm, không kể mệt nhọc. Ngoài ra Ngài còn đi vào làng mạc thôn quê tìm người tế-độ.

Đối với các thầy Tỳ-Khưu, Đức-Phật dạy phải lễ nghi đoan chính, phải hòa-thuận cùng nhau, để nêu gương tốt cho tín đồ. Ngài không cho các thầy sống cuộc đời buông lung; luôn luôn Ngài khuyên các thầy phải học, phải hành, phải đem đạo lý giảng giải cho tín đồ. Sống nhờ vật thực thuốc men của bá tánh, các thầy phải nổ-lực tu hành và đem lợi-ích cho đời.

Công trình giáo dục của Đức-Phật không ngừng nghỉ. Có kẻ trách Ngài chỉ ở không đi xin ăn, trong lúc mọi người phải cày cấy mới có gạo; Ngài vui vẽ trả lời rằng chính Ngài trồng tỉa từng giờ, từng phút; tối ngày Ngài chỉ rảnh rang được đôi chút để nghỉ ngơi tham thiền. Thật vậy, Đức-Phật là người hăng-hái hoạt-động duy nhất ở thế gian.

Đức-Phật được người ta thương nhiều hơn là sợ. Ngài dạy chúng ta diệt bỏ tham lam ích-kỷ, là nguồn cội của tội ác và khuyên đem lòng từ-thiện, thương-yêu trợ giúp lẫn nhau, để chửa trị những nổi thống khổ trong đời.

Tóm lại, Đức-Phật là Bậc Chí-Tôn Chí-Thánh, Đấng Trọn-Lành duy-nhất ở thế-gian, đáng cho Chư-Thiên và Nhân-loại lễ-bái cúng-dường.

-HẾT-

Chân thành cám ơn Bác sĩ Nguyễn Tối Thiện đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 04-2002)