Thiền Tứ Niệm Xứ - Minh Sát Tuệ

NÓI VỀ LỤC THÔNG

(ABHIÑÑĀ KATHĀ)

Kế đây sẽ giải thích vắn tắt về lục thông là một quả báu của thiền định, đặng làm cho hành giả là người tham thiền càng có sự mãn nguyện nhiều thêm lên do được thấy quả báu phi thường đáng mong mỏi.

Abhiññā dịch là trí tuệ thông hiểu đặc biệt (thông tuệ, thắng trí), trong chỗ khác ngài giải thích cả phần thế gian và xuất thế gian thành sáu cách nhưng trong chỗ này ngài chỉ giải thích năm cách bởi ngài ám chỉ ngũ thông thế gian là quả báu của thiền định mà thôi.

Còn abhiññā xuất thế gian có giải thích nơi đoạn vipassanā bởi là quả báo của thiền minh sát (thế gian thông tuệ có năm, xuất thế gian thông tuệ có một gọi là lục thông).

* Ngũ thông thế gian là:

1) Iddhividhañāṇa: Thần biến thông, tuệ có thể biến hoá thần thông mọi cách được.

2) Dibbasotañāṇa: Thiên nhĩ thông, tuệ có thể nghe biết được tiếng của người và tiếng của chư thiên do thiên nhĩ rõ rệt.

3) Cetopariyañāṇa: Tha tâm thông, tuệ có thể ấn định biết được tâm niệm của người khác.

4) Pubbenivāsānussatiñāṇa: Túc mạng thông, tuệ có thể nhớ được về ngũ uẩn đã từng nương gá trong các kiếp trước.

5) Sattānaṃ cutūpapātañāṇa: Sanh tử thông (thiên nhãn thông), tuệ có thể hiểu biết được sự tử và sự cấu sanh của chúng sanh .

Abhiññā thứ sáu là xuất thế gian mà ngài không đem vào giảng giải trong phần thiền định nầy là:

6) Āsavakkhayañāṇa: Lậu tận thông, tuệ có thể làm cho hết lậu hoặc (āsava) nhưng lậu tận thông này chỉ trình bày sơ cho thấy vậy thôi, kế sau không giải thích trong chỗ nầy, chỉ giải thích ngũ thông thế gian đoạn trước thôi.

Giảng giải

(1) Thần biến thông (Iddhividhañāṇa):

Trong thần thông thứ nhất này khi hành giả đắc rồi có thể hóa hiện những thần thông khác được. Dù hành giả chỉ một mình có thể hóa thành nhiều người, hàng trăm ngàn người, làm những sự việc khác nhau, như người hỏi những câu hỏi, kẻ trả lời những câu đáp v.v. Hoặc nhiều người hóa hiện thành một người cũng được. Chẳng những vậy dù hành giả ấy có ý muốn độn thổ, đi trên nước, bay theo hư không, hóa hiện cho thấy là voi, ngựa, đoàn quân... giữa hư không cũng có thể làm được như ý muốn tất cả.

Hành giả là người sơ cơ (ādikammika) nếu có ý muốn hóa thần thông kiểu nào như đã nói cần làm cho bát định sanh lên trong tất cả tám công án (kasiṇa), nhất là kasiṇa đất... cho đến kasiṇa màu trắng, tập luyện cho tâm thuần thục trước đã, rồi hãy chú nguyện (adhiṭṭhāna) về thần thông theo mình muốn ấy, mới có thể thành tựu như sự mong muốn được.

Phải tập luyện như thế nào?

Phải tập luyện bằng mười bốn cách như thế này:

1- Kasiṇānuloma: Phải nhập thiền xuôi, đi theo thứ tự của tám kasiṇa như đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng.

2- Kasiṇāpaṭiloma: Phải nhập thiền ngược trở lại, theo thứ tự của tám kasiṇa là trắng, đỏ, vàng, xanh, gió, lửa, nước, đất.

3- Kasiṇānulomapaṭiloma: Phải nhập thiền xuôi theo thứ tự của tám kasiṇa rồi nhập ngược lại.

4- Jhānānuloma: Phải nhập thiền xuôi theo thứ tự của tứ thiền hữu sắc và tứ thiền vô sắc.

5- Jhānāpaṭiloma: Phải nhập thiền ngược trở lại, từ bát thiền đến sơ thiền.

6- Jhānānulomapaṭiloma: Phải nhập thiền xuôi theo thứ tự của bát thiền rồi nhập ngược trở lại.

7- Jhānukkanta: Phải nhập thiền cách khoảng, nhưng trong kasiṇa nguyên vị, tức là nhập sơ thiền trong kasiṇa đất rồi nhảy cách nhập tam thiền nhưng cũng kasiṇa đất như cũ, xuất kasiṇa đất nhập vào Không Vô Biên Xứ, rồi nhảy cách nhập vào Vô Sở Hữu Xứ, phải nhập thiền nhảy cách như thế này đủ cả tám kasiṇa.

8- Kasiṇukkanta: Phải nhập thiền như cũ, nhưng nhảy cách kasiṇa; nghĩa là phải nhập sơ thiền trong kasiṇa đất, rồi nhảy cách đến kasiṇa lửa, kasiṇa xanh, kasiṇa đỏ, nhưng chỉ nhập sơ thiền như cũ. Nếu nhập nhị thiền... cũng phải nhảy cách kasiṇa kiểu này giống nhau.

9- Jhānakasiṇukkantaka: Phải nhập nhảy cách cả thiền và kasiṇa nghĩa là nhập sơ thiền trong kasiṇa đất, tam thiền trong kasiṇa lửa, kasiṇa xanh, nhập vào Không Vô Biên Xứ, rồi nhập Vô Sở Hữu Xứ trước kasiṇa đỏ.

10- Aṅgasaṅkantika: Phải thực hành qua những chi tức là phải nhập thiền theo thứ tự nhất là sơ thiền v.v.. nhưng trong từng điều kasiṇa.

11- Ārammaṇasaṅkantika: Phải thực hành qua những cảnh giới, nghĩa là phải nhập tầng thiền một cho đủ cả tám kasiṇa.

12- Aṅgārammaṇasaṅkantika: Phải thực hành qua các chi, cảnh giới, nghĩa là phải nhập sơ thiền trong kasiṇa đất, nhập nhị thiền trong kasiṇa nước, nhập tam thiền trong kasiṇa lửa, nhập tứ thiền trong kasiṇa gió, xuất kasiṇa xanh, nhập Không Vô Biên Xứ, nhập Thức Vô Biên Xứ phía trước kasiṇa vàng, nhập Vô Sở Hữu Xứ phía trước kasiṇa đỏ, nhập Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ phía trước kasiṇa trắng.

13- Aṅgavavatthāpana: Phải nhận định về chi, tức là phải nhận định cho biết rằng sơ thiền có năm chi, nhị thiền có ba chi, tam thiền có hai chi và tứ thiền luôn cả bốn bậc thiền vô sắc cũng có hai chi giống nhau.

14- Ārammaṇavavatthāpana: Phải ấn định về cảnh giới, tức là phải ấn định cho biết rằng: cách này kasiṇa đất, cách này kasiṇa nước v.v.. Khi hành giả đã tập luyện tâm cho thuần thục bằng cả mười bốn thể trạng nầy rồi nếu có ý muốn hướng tâm đi đến một thần thông nào cũng có thể làm thần thông ấy sanh lên được chắc chắn.

Cái gì gọi là thần thông? Có mấy cách? Có những gì? Trong iddhividhañāṇa này ngài ám chỉ mấy cách thần thông?

Lẽ thường được thành tựu như ý muốn, ngài gọi rằng thần thông (iddhi), thần thông này nếu lấy một cách gom gọn có tất cả mười điều là:

1- Adhiṭṭhānā iddhi: Thần thông thành tựu do chú nguyện, nghĩa là thân hành giả chỉ một người rồi chú nguyện cho thành ngàn người được v.v..

2- Vikubbanā iddhi: Thần thông có thể đổi tướng mạo bình thường cho thành tướng mạo khác được, nghĩa là nếu hành giả có ý muốn hóa thành trẻ nhỏ, thành rồng, thành đại bàng, thành đoàn quân v.v.. cũng hóa được.

3- Manomayā iddhi: Như ý thần thông là thần thông biến thể của tâm, nghĩa là nếu hành giả có ý muốn chú nguyện tâm cho thành hữu sắc, có thể chú nguyện thân bình thường cho trở thành lỗ trống, rồi chú nguyện tâm cho thành thân khác xuất ra từ thân bình thường giống như con rắn bò ra từ cái chai v.v. cũng được.

4- Ñāṇavipphārā iddhi: Thần thông phát xuất từ A-la-hán đạo tuệ của chúng sanh đã sanh trong kiếp chót, nghĩa là duyên lành của bậc A-la-hán có ở trong tâm của chúng sanh nào, cũng có thể ngăn ngừa mạng chúng sanh ấy không cho tai hại do nhiều nhân khác như ngài Saṅkicca.

5- Samādhivipphārā iddhi: Thần thông phát xuất từ mệnh lệnh của bậc nhập định, có thể ngăn ngừa tai hại do nhiều nhân khác, như ngài Xá-lợi-phất v.v..

6- Ariyā iddhi: Thần thông chỉ sanh đặc biệt ở bậc Thánh nhân. Ngài đã đến trạng thái thuần thục trong tâm có thể rải tâm từ phạm trú (mettā brahmavihāra) hoặc chú ý trong tâm yếu tánh nguyên chất (dhātu) trong vật đáng nhờm gớm cho trở thành vật không đáng nhờm gớm được, ngược lại, với bất tịnh tưởng (asubhasaññā) hoặc chú ý trong tâm yếu tánh vô thường trong vật không đáng nhờm gớm cho trở thành vật đáng nhờm gớm được.

7- Kammavipākajā iddhi: Thần thông sanh từ nghiệp quả có thể làm cho bay bổng, đi trên hư không được, không cần có thiền, nhập định gì cả, như tất cả loài có cánh, tất cả chư thiên, người trong sơ kiếp (pathamakappa) và một số chúng sanh phải chịu sự đau khổ trong ác đạo (vinipātika).

8- Puññavato iddhi: Thần thông của người có phước có thể làm cho hành trình theo hư không v.v.. như đức vua chuyển luân, ngài chỉ dùng đôi giày bằng vàng, có thể bay trên hư không được, luôn cả bốn hạng quân binh. Không thì như thần thông của ông bá hộ Jotika v.v..

9- Vijjāmayā iddhi: Thần thông thành tựu từ pháp thuật, như thần thông của người nâng đỡ pháp thuật. Chỉ là hóa phép có thể bay lên hư không biểu thị cho thấy thành voi, thành ngựa, thành đoàn quân.

10- Tattha tattha sammā payogapaccayā ijjanaṭṭhena iddhi: Thần thông thành tựu bởi duyên đã thực hiện tinh tấn tốt trong những công việc về mỹ thuật (sippakamma) và về y dược (vejjakamma) mà người đã thực hiện cố gắng tốt, bằng không như người học ba bộ Phệ Đà, học Tam Tạng hoặc thậm chí là học cày, bừa v.v.. cũng có thể làm cho lợi ích được thành tựu theo mọi người. Cả mười thần thông này, thần thông mà người ám chỉ trong cách thứ nhất của lục thông chỉ dùng ba thần thông là:

1) Thần thông chú nguyện

2) Thần thông biến hiện (đổi tướng mạo).

3) Thần thông như ý (ý sanh thân).

Các thần thông còn lại ngài không kể là thắng trí (abhiññā).

Thế thì trong cả ba thần thông nầy, Thần thông thứ nhất (thần thông chú nguyện) Có nghĩa là hành giả chỉ một mình có thể chú nguyện cho thành nhiều người, đến trăm người, ngàn người cũng được hoặc nhiều người chú nguyện cho trở thành một người phải chú nguyện như thế nào?

Trước nhất phải làm cho bốn pháp cơ sở (bhūmi) của thần thông, bốn pháp chơn của thần thông, tám bước của thần thông và căn nguyên (mūla) của thần thông cho thành tựu trước đã rồi chú nguyện bằng tuệ sau, mới có thể thành tựu thần thông như ý nguyện được.

* Bốn pháp cơ sở của thần thông là:

1- Pathamajjhāna: Sơ thiền gọi là vivekajabhūmi (ly sanh địa) tức là cơ sở sanh từ thân tâm vắng lặng xa lìa ngũ dục.

2- Dutiyajjhāna: Nhị thiền gọi rằng pītisukhabhūmi (hỷ lạc địa) nghĩa là cơ sở có từ hỷ và lạc.

3- Tatiyajjhāna: Tam thiền gọi rằng upekhāsukhabhūmi (xả lạc địa) là cơ sở có từ xả và lạc.

4- Catuthajjhāna: Tứ thiền gọi rằng adukkhamasukhabhūmi (phi khổ phi lạc địa) nghĩa là cơ sở không có cả thọ khổ và thọ lạc.

* Bốn pháp chơn của thần thông là:

1- Chandasamādhi: Định có dục là chủ, nghĩa là định mà hành giả tiến tu được do nhờ lấy dục làm lớn.

2- Viriyasamādhi: Định có tấn là chủ, nghĩa là định mà hành giả tiến tu được bởi nhờ lấy tấn làm lớn.

3- Cittasamādhi: Định có tâm là chủ, nghĩa là định mà hành giả tiến tu được bởi lấy tâm làm lớn.

4- Vimaṃsāsamādhi: Định có tuệ là chủ, nghĩa là định mà hành giả tiến tu được bởi nhờ lấy tuệ làm lớn.

* Tám bước của thần thông: chia thành những cặp như thế này:

1-2 : Dục và Định là một cặp

3-4 : Tấn và Định là một cặp

5-6 : Tâm và Định là một cặp

7-8 : Huệ và Định là một cặp

Gồm tất cả tám bước gọi là bước của thần thông.

* Mười sáu căn nguyên (mūla) của thần thông:

1- Anonataṃ cittaṃ: Tâm không trầm xuống do lười biếng.

2- Anunnataṃ cittaṃ: Tâm không cao lên do phóng túng

3- Abhinataṃ cittaṃ: Tâm không khom xuống do luyến ái.

4- Anapanataṃ cittaṃ: Tâm không rời ra do hủy hại.

5- Anissitaṃ cittaṃ: Tâm không nương ở do tà kiến.

6- Appaṭibaddhaṃ (appaṭivatthaṃ) cittaṃ: Tâm không bó buộc do dục luyến.

7- Vippamuttaṃ cittaṃ: Tâm thoát khỏi dục luyến.

8- Visaṃyuttaṃ cittaṃ: Tâm thoát khỏi phiền não pháp (saṃkilesadhamma) và đam trước pháp (yogadhamma).

9- Vimariyādikataṃ cittaṃ: Tâm mà hành giả thực hành không cho có chỗ để ngăn tức là phiền não dù chỉ chút ít.

10- Ekakattagataṃ cittaṃ: Tâm đến trạng thái chỉ một mình, nghĩa là tâm trú vững không loạn động bởi phiền não có nhiều trạng thái khác nhau.

11- Saddhāya pariggahitaṃ cittaṃ: Tâm mà hành giả quản thủ đức tin không vọng động bằng vô tín.

12- Vīriyena pariggahitaṃ cittaṃ: Tâm mà hành giả quản thủ bằng tinh tấn không vọng động, không lười biếng.

13- Satiyā pariggahitaṃ cittaṃ: Tâm mà hành giả quản thủ bằng trí nhớ không vọng động bằng sự dễ duôi.

14- Samādhinā pariggahitaṃ cittaṃ: Tâm mà hành giả quản thủ bằng định không vọng động bằng phóng dật.

15- Paññāya pariggahitaṃ cittaṃ: Tâm mà hành giả quản thủ bằng trí tuệ không vọng động bằng vô minh.

16- Obhāsagataṃ cittaṃ: Tâm đến trạng thái sáng suốt không vọng động, không tối tăm.

Khi hành giả đã làm cho pháp là cơ sở (bhūmi), là chơn, là bước, là căn nguyên của tất cả thần thông ấy cho thành tựu đầy đủ rồi, đến khi nhập tứ thiền, xả ra trở lại, nếu muốn chú nguyện một mình cho thành trăm người, ngàn người, cần niệm rằng: "Sataṃ homi sataṃ homi" (ta trở thành một trăm người, ta trở thành một trăm người); hoặc niệm rằng: "Sahassaṃ homi sahassaṃ homi" (ta trở thành một ngàn người, ta trở thành một ngàn người) như thế nầy rồi nhập tứ thiền một lần nữa, xả trở ra lại, cần adhiṭṭhāna cho trở thành một trăm hoặc một ngàn người do tuệ chính là lục thông (abhiññā.) Kế đó thân hình một trăm người hoặc một ngàn người liền sanh lên chung với tâm đã chú nguyện ấy.

Cách chú nguyện làm cho nhiều thân thể ít trở lại, làm những vật không che đậy cho che đậy mất, vật che đậy không cho che đậy, cái rõ rệt làm cho không rõ rệt, cái không rõ rệt làm cho rõ rệt, đi xuyên qua tường, xuyên qua thành, xuyên qua núi không bị cản trở, độn thổ, đi trên nước, một mình đi trên hư không, đang xếp bằng, đang nằm, đang ngồi, chú nguyện cho mặt trăng, mặt trời gần lại trong tầm tay rồi rờ đụng bằng tay, bay lên cõi trời hoặc cõi Phạm thiên cả thân hình, chú nguyện chỗ xa cho gần, chỗ gần cho xa, làm luồng nước và luồng lửa cho tiến hành song song v.v... (Cách thức Adhiṭṭhāna làm luồng nước và luồng lửa cho tiến hành song song này chỉ đặc biệt Đức Phật làm được, không phổ thông đến thinh văn khác).

Cũng có cách tương đương với nhau chỉ khác nhau cách dùng kasiṇa mà thôi vậy.

Ngay cách nói rằng bay đến cõi trời và cõi Phạm thiên cả thân được, ấy là bay bằng cách nào? Điều nầy đáng cho nghi ngờ lắm không?

Ờ! Đáng nghi ngờ thật, bởi trong thời nầy không từng thấy tận mắt. Nhưng phải nói rằng đây chính là căn cơ trình độ của người có thần thông. Lẽ thường người có thần thông có thể bay đi đến các phương bằng thân rõ rệt đến con mắt mỗi người thấy được cũng có, không rõ rệt đến con mắt của mọi người cũng có. Khi nào ngài có ý muốn bay đi cả thân thể rõ rệt đến con mắt mọi người, ngài hướng tâm cho vào trong năng lực thân, cử tâm thiền ở trong thân, làm hành trình tâm có chậm chạp theo thân, rồi ngài vào trú an lạc tưởng (sukhasaññā), tương hợp với xả và khinh tưởng (lahusaññā) thoát khỏi pháp chướng ngại và pháp nghịch (paccanīka) nhứt là tư duy v.v. đã đồng sanh với tâm hợp với thần thông của ngài. Kế đó thân của ngài cũng nhẹ như bông gòn, rồi ngài có thể bay đi được, như bông gòn mà gió cất lên, do nhập kasiṇa gió, bằng không ngài nhập kasiṇa đất hiện thành con đường nơi hư không rồi ngự đi bằng hai chân cũng được. Khi nào ngài có ý muốn bay đi cả thân nhưng không rõ rệt đến con mắt của mọi người, ngài hướng thân cho vào theo năng lực tâm, rồi thân dính đi trong tâm, làm cho thân có hành trình mau theo tâm, rồi ngài vào sukhasaññā và lahusaññā đã đồng sanh với tâm hợp với thần thông, kế đó ngài bèn có thể bay đi một cách mau lẹ theo hành trình tâm, không rõ rệt đến con mắt của mọi người.

Sự xét đoán trên đây quá vắn tắt, không đủ đoạn diệt hoài nghi của người nhiều nghi ngờ được. Nhưng cũng hy vọng khi đã có con đường (phương pháp thực hiện) rõ rệt chắc chắn có người đi đến nơi cuối cùng con đường ấy (đạt được kết quả). Thế nếu không đi chỉ cứ nghi ngờ e không đến được nơi cuối cùng con đường ấy, thì sẽ ra sao? Thần thông nói trong đoạn trên đều là thần thông do chú nguyện adhiṭṭhāna cả.

Thần thông biến hiện thứ hai vikubbanā và thần thông ý sanh thân thứ ba manomayā cũng vậy, trước khi chú nguyện thần thông phải tập luyện tâm bằng cả mười bốn cách làm cho pháp bhūmi… của thần thông thành tựu giống như trong thần thông thứ nhất adihiṭṭhāna, chỉ khác nhau cách chú nguyện thần thông mà thôi, như thế thì phải chú nguyện như thế nào?

Trong thần thông biến hiện thứ hai vikubbanā nếu hành giả muốn biến tướng mạo hiện có trở thành trẻ nhỏ, thành rồng, thành đại bàng v.v.. cần nhập tứ thiền như đã nói rồi. Đến khi xả ra, phải niệm rằng: "Ta thành trẻ nhỏ, thành rồng, thành đại bàng v.v." rồi nhập tứ thiền trở lại. Đến khi xả ra một lần nữa, phải chú nguyện thần thông theo thể cách mà mình mong muốn ấy, cũng sẽ được thành tựu như ý nguyện một cách chắc chắn.

Trong thần thông ý sanh thân thứ ba manomayā, nếu hành giả có ý muốn chú nguyện tâm cho trở thành một thân khác với thân hiện có, cũng phải nhập tứ thiền giống nhau, đến khi xả ra lại phải chú nguyện thân hiện tại cho có lỗ trống, rồi nghĩ tìm trong lỗ trống ấy, niệm theo cách đã nói rồi kế đó thân khác do biến thể của tâm cũng sanh lên giống như rắn bò ra từ cái chai v.v..

Cả ba thần thông như đã trình bày đây khép về thắng trí thứ nhất gọi là iddhividhañāṇa.

(2) Thần thông Dibbasotadhātu ñāṇa:

Giải thích là tuệ thiên nhĩ chất (dibbasotadhātu ñāṇa) trong thắng trí thứ hai .

Cái gì gọi là dibbasotadhātu ñāṇa?

Tuệ có thể làm cho nghe tiếng của chư thiên và tiếng của mọi người được không dư sót, rõ rệt như thiên nhĩ gọi là tuệ thiên nhĩ chất.

Thế nào là thiên nhĩ chất?

Nhĩ chất thần kinh của chư thiên sanh từ thanh hạnh nghiệp, không lấm bởi mật, đàm và máu v.v. thoát khỏi hẳn vật bất tịnh, có thể thâu nhận thinh trần trong nơi xa được gọi là thiên nhĩ chất (dibbasotadhātu).

Nếu nhĩ chất thần kinh của chư thiên sanh từ thanh hạnh nghiệp (sucaritakamma), mà nhĩ chất thần kinh của hành giả nầy cũng rõ rệt giống như nhĩ chất thần kinh ấy, vậy sanh từ đức tính gì?

Tuệ thiên nhĩ chất của hành giả nầy sanh từ thiện tiến tu (kusalabhāvanā) mà ngài đề cập bằng sức mạnh của sự tinh tấn một cách vững chắc.

Nếu như thế hành giả phải làm cho ñāṇasotadhātu (tuệ thiên nhĩ chất) sanh lên được với điều kiện như thế nào?

Trước tiên phải nhập tứ thiền là nơi trú của thắng trí (abhiññā). Khi xuất ra phải khởi đầu dùng sát-na định (tâm trú vững phiến thời định - Khaṇikasamādhi - do năng lực của chuẩn bị Parikamma hoặc cận hành Upacāra trong tiến trình tuệ thiên nhĩ thông), lắng nghe âm thanh thô thiển thông thường nào tiếp xúc thần kinh tai. Nếu ở trong rừng có tiếng sư tử..., nếu ở trong chùa có tiếng chuông, tiếng trống..., phải lắng nghe cho đến khi âm thanh ấy nhỏ xuống dần, luôn đến tiếng tỳ-khưu, sa-di tụng niệm bình thường, tiếng chim, tiếng gió, tiếng chân đi, tiếng nước sôi, tiếng lá thốt nốt khô do gặp trời nắng và thậm chí tiếng lao xao của kiến đen, kiến vàng, phải chú ý trong tâm về hiện tượng âm thanh khắp cả mười phương nhất là hướng đông v.v.. kể từ tiếng thô thiển cho đến tiếng vi tế như đã nói. Các tiếng nầy đừng nói đến tâm định dù chỉ là tâm thường tình cũng nghe rõ được.

Nếu khi hành giả đã chú tâm về hiện tượng tiếng mãi như thế, kế đó ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana) nắm lấy một tiếng nào trong các tiếng ấy làm đề mục với hy vọng: "Thiên nhĩ sẽ phát sanh bây giờ đây" rồi ý môn hướng tâm sanh lên trở lại, tiếp theo là bốn hoặc năm tốc lực tâm (javana), cũng vụt đi theo thứ tự, ứng với người có trí tuệ già hoặc trí tuệ non. Trong các javana ấy ba hoặc bốn javana phía trước là hành trình trong dục giới có tên là chuẩn bị tốc lực tâm (parikammajavana) v.v.. Còn javana thứ tư hoặc thứ năm phía sau gọi là an chỉ tốc lức tâm tức tâm nhập định (appanā javana citta) hợp với tứ thiền; tuệ sanh lên một lượt với tâm nhập định ấy chính là thiên nhĩ chất. Kế đó thiên nhĩ chất cũng lọt vào thính trường của thần kinh nhĩ, tuệ thiên nhĩ chất nầy hành giả cần làm cho phát sanh với điều kiện như thế.

Kế tiếp hành giả phải cố gắng tiến tu làm cho thính lực càng tăng trưởng theo thứ tự, bước tiến ấn định theo khoảng cách độ chừng một ngón tay, rồi nghĩ rằng: "Ta sẽ nghe tiếng trong khoảng nầy". Kế nữa phải ấn định tuần tự khoảng cách độ chừng hai ngón tay, bốn ngón tay, tám ngón tay, một gang, một hắc (hattha), mỗi lần tăng một chút đến đầy cả sa-bà thế giới hoặc phi thường hơn thế nữa.

Hành giả đắc thiên nhĩ chất như thế rồi có thể sẽ được nghe tiếng của người và tiếng của chư thiên trong không gian ấn định ấy được tất cả cho đến cõi Phạm thiên là nơi cuối cùng, dù các tiếng ấy thô thiển hay vi tế, ở trong nơi gần hoặc xa, ít hoặc nhiều ồn ào chung với nhau đến bao nhiêu cũng có thể ấn định, biết một cách riêng biệt với nhau rằng: "đây tiếng nầy, đấy tiếng kia", không lẫn lộn nhau được.

(3) Thần thông Cetopariyañāṇa:

Giải thích là Tuệ tha tâm thông (cetopariyañāṇa) trong thắng trí Abhiññā điều ba.

Cái gì gọi rằng cetopariyañāṇa?

Tuệ ấn định biết tâm của kẻ khác bằng tâm của mình gọi là tuệ tha tâm thông.

Tuệ tha tâm thông nầy hành giả có thể làm cho phát sanh lên được bằng điều kiện như thế nào?

Thật ra, tuệ tha tâm thông được thành tựu từ thiên nhãn, bởi vậy hành giả có ý mong mỏi làm cho phát sanh tuệ nầy trước tiên cần tiến tu rọi ánh sáng của kasiṇa soi thấy màu sắc máu trong tim của người khác bằng thiên nhãn rồi hy vọng tìm kiếm tâm sau.

Hỏi: Tâm cũng có hình sắc? Cho nên hành giả mới có thể rọi ánh sáng xem thấy bằng thiên nhãn để tìm kiếm tâm (kẻ khác) được chăng?

Đáp: Không phải như thế đâu, ngài có thể biết được tâm do thấy màu sắc máu nương ở trong tim thôi chứ không phải hình sắc của tâm. Bởi khi tâm vừa ý tiến hành, máu có màu sắc đỏ rõ rệt như trái dưa chín. Tâm trái ý tiến hành, máu có màu sắc đen rõ rệt như trái trâm chín. Tâm xả tiến hành máu có màu trong rõ rệt như dầu mè. Bởi cớ ấy ngài mới có thể ấn định biết được như thế. Không phải chỉ bấy nhiêu thôi, ngài có thể ấn định biết được luôn cả sắc bên ngoài rằng sắc nầy có căn vừa ý là nơi sanh, sắc nầy có căn trái ý là nơi sanh, sắc nầy có căn xả là nơi sanh. Tuệ tha tâm thông nầy hành giả có thể làm cho phát sanh lên bằng điều kiện như thế.

Nếu khi hành giả đã làm cho tuệ tha tâm thông phát sanh lên như thế nầy rồi, cần tiến tu càng mạnh lên theo tuần tự cho đến khi ấn định biết được về tâm hành trình trong dục giới, tâm hành trình trong sắc giới, tâm hành trình trong vô sắc giới cả thảy.

Hỏi: Trong trường hợp không cần thấy màu sắc của máu nương ở trong tim, thì nếu hành giả có ý muốn biết tâm người khác trong cõi vô sắc, lúc bấy giờ thấy tim của ai? Nhìn xem căn (indriya) biến thể của người nào?

Đáp: Không cần thấy máu trong tim, không cần nhìn xem indriya biến thể của một người nào cả. Đây chính là trình độ của người có thần thông. Lẽ thường người có thần thông nếu khi nghĩ kiếm tâm trong một nơi nào cũng có thể biết tâm cả mười sáu tướng mạo.

Cả mười sáu tướng mạo của tâm là:

1. Sarāgaṃ cittaṃ: Tâm có luyến ái, nói đến tám tâm đi chung với tham.

2. Vītarāgaṃ cittaṃ: Tâm xa lìa luyến ái, nói đến thiện tâm và vô nhân tâm hành trình trong bốn cõi (bhūmi).

3. Sadosaṃ cittaṃ: Tâm có sân, nói đến hai tâm sân.

4. Vītadosaṃ cittaṃ: Tâm xa lìa sân, nói đến tâm thiện và tâm vô nhân hành trình trong bốn cõi (bhūmi).

5. Samohaṃ cittaṃ: Tâm có si, nói đến cả hai tâm đi chung với hoài nghi và đi chung với phóng túng. Một cách nữa nói rằng cả mười hai tâm bất thiện gọi là tâm hợp với si, bởi vì si sanh phổ thông trong tất cả tâm bất thiện.

6. Vītamohaṃ cittaṃ: Tâm xa lìa si, nói đến tâm ngoài mười hai tâm bất thiện.

7. Saṅkhittaṃ cittaṃ: Tâm rụt rè, nói đến tâm do hôn trầm đè nén.

8. Vikkhittaṃ cittaṃ: Tâm rời rạc, nói đến tâm do phóng túng đè nén.

9. Mahaggataṃ cittaṃ: Tâm đạt đến trạng thái lớn, nói đến tâm hành trình trong sắc giới và tâm hành trình trong vô sắc giới.

10. Amahaggataṃ cittaṃ: Tâm không đến trạng thái lớn, nói đến tâm hành trình trong dục giới.

11. Sa-uttaraṃ cittaṃ: Tâm có tâm khác cao thượng hơn, nói đến tâm hành trình trong tam giới.

12. Anuttaraṃ cittaṃ: Tâm không có tâm khác cao thượng hơn, nói đến tâm xuất thế gian.

13. Samāhitaṃ cittaṃ: Tâm trú vững, nói đến tâm cận định và tâm nhập định.

14. Asamāhitaṃ cittaṃ: Tâm không trú vững, nói đến tâm không tới hai bậc định.

15. Vimuttaṃ cittaṃ: Tâm giải thoát, nói đến tâm được giải thoát cả năm cách

Giải thoát có năm cách là:

- Vikkhambhana vimutti: Giải thoát khỏi năm pháp cái do đè nén được, nói đến cả bát định.

- Tadaṅga vimutti: Giải thoát khỏi thường tưởng v.v.. do nhận định về chi là những nghịch pháp ấy, nói đến cả pháp quán tưởng (Anupassanā)

- Samuccheda vimutti: Giải thoát khỏi phiền não dứt hẳn do chính mình, nói đến bốn Đạo.

- Patipassaddhi vimutti: Giải thoát khỏi phiền não sanh lên trong nơi cuối cùng của phiền não mà Đạo diệt xong rồi, nói đến bốn Quả.

- Nissaraṇa vimutti: Giải thoát khỏi phiền não do phủi giũ ra nói đến Niết-bàn.

16. Avimuttaṃ cittaṃ: Tâm không giải thoát, nói đến tâm chưa đạt tới cả năm cách giải thoát.

Hành giả đắc tuệ tha tâm thông nầy rồi bèn có thể nhận định biết tâm đủ mọi điều được như đã nói ấy nhưng nếu hành giả đó là phàm nhơn nhận định biết tâm của Thánh nhân không được đâu. Dù là Thánh nhân nhưng bậc thấp cũng không thể nhận biết tâm của Thánh nhân bậc cao hơn mình được.

(4) Thần thông Pubbe nivāsānussati ñāṇa:

Giải thích là Tuệ nhớ lại tiền kiếp gọi là Tuệ túc mạng thông (pubbe nivāsānussati ñāṇa) trong Abhiññā điều bốn:

Vậy nhớ thấy như thế nào? Nhớ đến chừng nào?

Thân tâm được kể trong mỗi cõi gồm có kết sanh thức (paṭisandhi) là khởi đầu, có tử tâm (cuti) là cuối cùng, có thể trạng màu sắc tốt xấu như thế nào, thọ vui, khổ như thế nào, có tuổi thọ nhiều ít như thế nào, có sự nuôi mạng thế nào, có vật thực để dùng như thế nào, sanh trong loại sanh nào, hành trình nào, tâm thức trú ở hạng nào, nơi ở của chúng sanh nào, chúng sanh loại nào, có tên và họ ra sao, cũng nhớ thấy được tất cả, từ một kiếp, hai kiếp đến những kiếp sanh ở trong kiếp hoại (saṃvaṭṭa kappa) và kiếp thành (vivaṭṭa kappa), thậm chí vô lượng kiếp. Vậy phải làm cho tuệ nầy phát sanh lên do điều kiện như thế nào?

Nếu hành giả là sơ cơ (ādikammika), sau giờ ngọ phải đi kiếm nơi thanh vắng khỏi các trần cảnh, rồi nhập bốn bậc thiền từ sơ thiền lên đến tứ thiền, sau đó xuất thiền để hồi tưởng những sự việc mà mình đã làm trong ngày ấy, kể từ khi ngồi trở về trước theo thứ tự cho đến công việc đã làm trong buổi sáng sớm, canh giữa, canh đầu, luôn đến sự việc đã làm suốt một ngày một đêm, tất cả sự việc nầy đừng nói đến tâm niệm thiền định, thậm chí tâm bình thường cũng nhớ rõ được.

Khi hành giả hồi tưởng sự việc đã làm qua trong một ngày đêm như thế, nếu có sự việc nào không rõ rệt phải nhập tứ thiền rồi xuất trở ra ngẫm nghĩ tìm kiếm nhớ lại thêm nữa, cho đến khi rõ rệt lên được. Kế tiếp phải ngẫm nghĩ hồi tưởng sự việc đã làm qua rồi trong ngày thứ hai, thứ ba, thứ tư, thứ năm, thứ mười, nửa tháng, một năm, mười năm, hai mươi năm cho đến hồi mới có thức tái sanh (paṭisandhi) trong cõi nầy, rồi từ đó ngẫm nghĩ kiếm tìm danh và sắc đã hành trình trong sát-na tử tâm (cutikkhaṇa) trong cõi trước. Phải ngẫm nghĩ kiếm như thế, đừng nên buông bỏ trọng trách mà thôi nghĩ. Nếu cái nào che ngăn không rõ rệt phải siêng năng nhập tứ thiền cho đều đều đến khi trở ra, phải tìm lại như trên cho thật rõ rệt.

Tuệ nhớ được đối tượng từ khi ngồi trở về trước đến thức kết sanh trong cõi nầy không gọi là tuệ túc mạng thông, mà chí có tên là tuệ chuẩn bị định (parikamma samādhi ñāṇa) mãi đến ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana citta) vượt qua thức kết sanh trong cõi nầy để nắm lấy danh và sắc trong sát-na tử tâm (cutikkhaṇa) trong cõi trước làm đối tượng rồi sanh lên một sát-na (khaṇa) diệt trở lại, kế sau bốn hoặc năm tốc hành tâm (javana) nắm lấy danh và sắc nầy như cũ lại làm đối tượng rồi lướt đi theo thứ tự: ba hoặc bốn javana phía trước là hành trình trong dục giới có tên là chuẩn bị tốc hành tâm (parikammajavana), rồi javana thứ tư hoặc thứ năm phía sau cùng là hành trình trong sắc giới, tức là tâm nhập định hợp với tứ thiền, tuệ sanh lên chung với tâm nhập định ấy, mới được gọi là tuệ túc mạng thông (pubbe nivāsānussati ñāṇa). Dù nhớ được phi thường hơn theo thứ tự cho đến hoại kiếp, thành kiếp, vô số kiếp cũng có cách thức giống như vậy. Bậc hành giả phải làm cho tuệ túc mạng thông sanh lên bằng điều kiện như thế.

Người nhớ được kiếp trước như thế nầy có bao nhiêu nhóm? Những ai?

Người đắc túc mạng thông nầy có sáu nhóm là:

1. Nhóm ngoại đạo (Titthiyā).

2. Nhóm Thinh Văn thường (Pakatisāvaka).

3. Nhóm tám mươi Đại Thinh Văn (Mahāsāvaka).

4. Nhóm hai vị Tối Thượng Thinh Văn (Aggasāvaka).

5. Chư Phật Độc Giác (Paccekabuddha).

6. Chư Phật Toàn Giác (Sabbaññu Buddha).

Sáu nhóm nầy có Túc Mạng Thông bằng nhau hay không? Bởi cớ sao?

Không phải bằng nhau tất cả đâu, bởi cả sáu nhóm nầy có trí tuệ và nguyện vọng tu niệm (abhinīhāra) khác nhau.

Giảng giải:

1. Titthiyā hoặc đạo sĩ, là nhóm có chủ thuyết về nghiệp (kammavādī) và chủ thuyết về hành (kiriyavādī): Người đắc tuệ túc mạng thông nhiều nhất chừng bốn mươi kiếp (kappa) bởi nhóm nầy có trí tuệ non do không nhận định về danh và sắc được.

2. Thinh Văn thường nhớ được một trăm hoặc một ngàn kiếp bởi các ngài có trí tuệ nhiều do ấn định về danh, sắc được.

3. Tám chục vị Đại Thinh Văn nhớ được một ức kiếp.

4. Cả hai vị tối thượng Thinh Văn nhớ được một a-tăng-kỳ (asaṅkheyya) và một ức kiếp.

5. Chư Phật Độc Giác nhớ được hai a-tăng-kỳ (asaṅkheyya) và một ức kiếp bởi nguyện vọng tu niệm abhinīhāra của cả ba nhóm nầy chỉ chừng độ bấy nhiêu.

6. Còn Đức Phật Toàn Giác nhớ đến hết thời gian không ấn định được, bởi trí tuệ của ngài không có cái gì ngăn cản được cả.

Sự khác biệt của tư cách nhớ được về túc mạng thông của cả sáu nhóm nầy còn có nhiều nữa nhưng không giải thích ở đây cho đầy đủ được.

(5) Thần thông Sattānaṃ cutūpapātañāṇa:

Giải thích là Tuệ sanh tử thông (Sattānaṃ cutūpapāta ñāṇa) trong abhiññā điều năm.

Cái gọi là tuệ biết sự sanh tử của chúng sanh, là nói đến cái gì?

Tuệ biết được tử tâm (cuti) và thức kết sanh (paṭisandhi) của tất cả chúng sanh gọi là Sattānaṃ cutūpapātañāṇa hay còn gọi là tuệ thiên nhãn. Và cái gì gọi rằng tuệ thiên nhãn (dibbacakkhuñāṇa)?

Tuệ nhãn đã sanh từ tiến tu về thiện (kusalabhāvanā), hành giả có năng lực tinh tấn một cách vững chắc có thể làm cho thành tựu việc xem thấy cuti và paṭisandhi của chúng sanh hoặc có thể xem thấy sắc của người và sắc của chư Thiên được. Dù cho sắc ấy thô thiển ở trong nơi gần hoặc xa, trong nơi trống hoặc ngăn che bao nhiêu chăng nữa cũng có thể xem thấy tất cả, rõ rệt như thiên nhãn sanh từ thanh hạnh nghiệp (sucaritakamma) của chư Thiên, mà không lẫn với mật, đàm và máu v.v.. thoát khỏi hẳn vật bất tịnh, có thể thâu nhận cảnh giới ở trong nơi xa được gọi là tuệ thiên nhãn thông (Dibbacakkhuñāṇa).

Hành giả hạnh nào đắc thiên nhãn mà có thể thấy cả cuti và paṭisandhi của chúng sanh được?

Những người đắc thiên nhãn mà có thể thấy cả cuti và paṭisandhi của chúng sanh được chỉ đặc biệt chư Thinh Văn đệ tử Phật mà thôi. Còn những người ngoại đạo không thể thấy cả cuti và paṭisandhi như thế được đâu. Có kẻ chỉ thấy được cuti, có kẻ chỉ thấy được paṭisandhi, bởi lẽ thấy được cả hai cách chỉ là bậc có tri kiến rất thanh tịnh (diṭṭhi visuddhi). Có lời truyền rằng người nào chỉ thấy cuti, không thấy paṭisandhi người ấy sẽ chấp đoạn kiến, bởi chỉ thấy chúng sanh tử chứ không thấy có sanh lại nữa. Người nào chỉ thấy paṭisandhi không thấy cuti, người ấy sẽ chấp thường kiến rằng tất cả chúng sanh sanh lên toàn là chúng sanh mới (navasatta pātubhāva sassatadiṭṭhi) bởi không thấy chúng sanh chết từ những cõi nào sanh đến.

- Còn những Thinh Văn đệ tử Phật, các ngài có thể thấy được hai cách (sanh và tử) bởi các ngài có tri kiến rất thanh tịnh thoát khỏi cả hai loại tà kiến (đoạn và thường) ấy.

Hỏi: Trình bày như vậy chỉ đặc biệt Thinh Văn đệ tử Phật mới có thể thấy cả cuti và paṭisandhi của tất cả chúng sanh, còn chư Phật không thể thấy được sao?

Đáp: Ồ! Chỉ là Thinh Văn đệ tử của ngài cũng có thể thấy được rồi, đợi gì nói đến Phật. Ngài là bậc thượng đỉnh trong thế gian, không có một ai sánh bằng, sở dĩ nói đây là chỉ cho thấy người có tri kiến rất trong sạch đó thôi.

Hỏi: Vậy ngài thấy cuti và paṭisandhi ấy là thấy trong khi chúng sanh tử biệt, trong khi chúng sanh cấu sanh phải không?

Đáp: Không phải như thế đâu, ngài không thể thấy bằng thiên nhãn trong khi chúng sanh cuti và trong khi chúng sanh paṭisandhi. Ngài chỉ có thể thấy được khi chúng sanh gần cuti và khi chúng sanh nắm lấy paṭisandhi xong rồi vậy. Bởi tướng của thiên nhãn nầy có thể chỉ thấy được vật hữu sắc, nếu vô sắc cũng không thể thấy được đâu. Nhưng nếu ngài thấy chúng sanh nào gần cuti, ngài có thể biết được rằng: "Chúng sanh nầy sẽ cuti bây giờ đây rồi đi sanh trong cõi nầy, thọ lạc hoặc thọ khổ như thế nầy". Nếu thấy chúng sanh nào đã nắm lấy paṭisandhi xong rồi, dù thấp thỏi hoặc cao sang có màu sắc xinh đẹp hoặc xấu, có của cải giàu có hoặc nghèo khổ, ngài cũng có thể biết được rằng: "Chúng sanh nầy có quả báo của pháp nầy, chúng sanh nầy hưởng quả của nghiệp nầy".

Trong tuệ thiên nhãn thông tức là tuệ thấy sự sanh sự tử của chúng sanh nầy có tuệ làm phụ thuộc (paribhaṇḍa) hai điều là:

1. Anāgataṃsañāṇa: Tuệ biết được trong phần vị lai.

2. Yathākammupagañāṇa: Tuệ biết được chúng sanh phải vào sanh theo nghiệp.

Giảng giải:

Việc hành giả rải ánh sáng của kasiṇa rọi chiếu xem thấy chúng sanh đang thọ khổ một cách mãnh liệt trong địa ngục, hoặc đang hưởng quả đầy đủ rất cao thượng trong cõi Trời v.v. là nhiệm vụ của tuệ thiên nhãn.

Việc hành giả thấy chúng sanh thực hành những trược hạnh hoặc thanh hạnh trong kiếp hiện tại nầy rồi có thể biết được về phía vị lai rằng: "Chúng sanh thực hành nghiệp như thế nầy, đến rã tan ngũ uẩn sẽ đi sanh trong cõi nầy, cách như thế nầy. Chúng sanh ấy thực hành nghiệp như thế ấy, đến rã tan ngũ uẩn sẽ đi sanh trong cõi ấy, cách như thế ấy". Gọi là vị lai phần tuệ (anāgataṃsa ñāṇa).

Việc hành giả thấy chúng sanh đang thọ khổ trong địa ngục hoặc hưởng quả đầy đủ trong cõi Trời v.v. rồi chú ý trong tâm rằng: "Chúng sanh sở dĩ lại chịu khổ hoặc thọ quả đầy đủ như thế nầy là bởi tạo nghiệp như thế này ư?". Kế đó tuệ nắm lấy nghiệp mà chúng sanh đã tạo ấy làm đối tượng như thế (bởi tạo những nghiệp nầy) rồi sanh lên. Tuệ biết được như thế gọi là như nghiệp sanh tuệ (Yathākammupaga ñāṇa).

Tuệ thiên nhãn thông nầy hành giả có thể tiến tu cho phát sanh lên được do điều kiện như thế nào?

Nếu hành giả còn sơ cơ (ādikammika) cần làm cho tứ thiền thành nơi trú của thắng trí (abhiññā). Có tám kasiṇa làm đối tượng thích đáng cho thiên nhãn sanh lên bằng mười bốn hành tướng (ākāra) v.v. rồi dùng một công án nào trong kasiṇa lửa, kasiṇa trắng và kasiṇa ánh sáng (trong cả ba kasiṇa nầy thì kasiṇa ánh sáng cao quý hơn tất cả.) để gần trước mặt rồi tinh cần tiến tu trên đối tượng kasiṇa ấy cho thuần thục ở bậc cận định. Đừng cho nhập định phát sanh lên trong đối tượng kasiṇa ấy sẽ trở thành nơi nương của căn bản thiền (pādakajjhāna), không phải là nơi nương của chuẩn bị định (parikamma). Bởi lẽ tất cả thắng trí (abhiññā) không thành tựu đến hành giả không hành chuẩn bị định (parikamma) ấy được.

Bởi cớ ấy hành giả phải tiến tu về đối tượng kasiṇa ấy, ngăn chận chỉ cho chứng bậc cận định mà thôi. Rải ánh sáng cho càng có sức mạnh lên mỗi lần một chút, rồi ngắm xem về sắc đã trú ở trong khoảng đã chiếu ánh sáng đến ấy. Nhưng nếu hành giả đang ngắm xem những sắc ấy thì rồi dịp tốt của chuẩn bị định (parikamma) lướt qua đi, ánh sáng cũng mất nữa. Cần phải nhập căn bản thiền (pādakajjhāna) cho đều đều đến khi xuất ra, phải rải ánh sáng cho càng có sức mạnh lên theo trình tự, cho đến khi hành giả có thể ấn định ánh sáng phát sanh lên trong nơi nào, thì ánh sáng cũng rải đi trú ở trong nơi ấy, rồi ngồi ngắm xem về sắc trọn một ngày được.

Sắc thuộc loại bị che kín không vào được trong vòng của mắt thường, như sắc ở trong bụng, sắc nương ở trong quả tim, sắc nương ở phía dưới quả đất, bên kia núi, ngoài thành, sắc ở trong sa-bà thế giới khác... tất cả sắc ấy cũng nằm trong vòng tuệ nhãn của hành giả rõ rệt như đối với nhục nhãn, khi ấy phải hiểu rằng: "Thiên nhãn sanh lên rồi". Chính thiên nhãn ấy có thể thấy sắc được, tâm của phần trước không thể thấy sắc được. Nhưng thiên nhãn ấy là kẻ nghịch của phàm nhân.

Hỏi: Bởi cớ sao thiên nhãn ấy lại là kẻ nghịch của phàm nhân?

Đáp: Bởi nếu hành giả nguyện (adhiṭṭhāna) cho ánh sáng sanh lên trong những chỗ nào, những chỗ ấy dù vượt qua địa cầu, vượt qua biển, vượt qua núi, cũng có ánh sáng chiếu rọi gống nhau cả. Và nếu hành giả nhìn xem thấy hình sắc Dạ- xoa, hình sắc Ma-da ở nước v.v. rất to tướng đáng sợ ở trong những chỗ ấy, thì sự sợ hãi chắc sẽ sanh lên. Nếu như thế hành giả ấy có khi loạn tâm đến trạng thái điên do năng lực của thiền cũng có thể có. Cớ ấy hành giả không nên dễ duôi trong cách thức xem những sắc ấy, nên tiến tu về vipassanā tiếp theo.

Thiên nhãn thông sanh lên theo trình tự như thế nầy: đầu tiên ngũ môn hướng tâm (manodvārāvajana) nắm lấy sắc (như đã nói trên) làm đối tượng, sanh lên rồi diệt, (liền đó) bốn hoặc năm tốc hành tâm (javana) lại nắm lấy sắc ấy làm đối tượng như cũ cho sanh lên sắc theo thứ tự như cách thức đã nói trong đoạn trước. Phần đầu là tâm hành trình trong dục giới còn có tầm và tứ làm tăng trưởng tâm thành tựu lợi ích (atthasādhakacitta), phần sau cùng là tâm hành trình trong sắc giới hợp với tứ thiền. Tuệ phát sanh cùng với sự thành tựu lợi ích (atthasādhaka) ấy gọi là tuệ biết sự sanh sự diệt của chúng sanh (sattānaṃ cutūpapātañāṇa) hoặc gọi là tuệ thiên nhãn (dibbacakkhuñāṇa) cũng được.

Tuệ thấy sự sanh, sự diệt của chúng sanh hoặc tuệ thiên nhãn nầy hành giả có thể tiến tu cho phát sanh lên bằng điều kiện như thế.

Lục thông chỉ mới giải thích theo thứ tự năm pháp nhưng ngài đem hai tuệ phụ thuộc của thiên nhãn thêm vào nữa và thông tuệ thứ sáu cũng có nói vắn tắt.

Dứt lục thông.

*

Chúng tôi xin góp đôi ý về vấn đề thắng trí, thông tuệ, hoặc thần thông. Trong Phật giáo có tuệ thông hiểu đặc biệt, có thần thông phép lạ rất phi thường, như đoạn trước đã nói. Cũng không riêng gì Phật Giáo, mà các đạo khác cũng có và cũng đề cập đến khá nhiều, thiệt cũng có, giả cũng có, nhất là người đời ưa nghe ngóng tìm tòi, mong cho có các nhà tu hành có nhiều thần thông phép lạ, nhất là mong cho có ai hiểu được chuyện kẻ khác khó hiểu được đó cũng bởi cái tánh tò mò. Hơn đó nữa ai có sự mong được lợi riêng cho mình thì nhờ các vị ấy, nói chuyện gia sự cho mình thử xem ra sao. Một vị nào chỉ biết sơ sơ nói trúng một đôi chuyện thông thường mà phần đông đã khen rầm rầm. Nếu quả thật có một vị chơn tu nào đắc đạo, tối thiểu cũng đắc tứ thiền hay bát thiền và gồm có thần thông nữa thì thôi quý vô cùng. Trong kinh ghi rõ hồi Đức Phật còn tại thế, có rất nhiều vị xuất gia tu có thần thông, số đệ tử của Đức Phật có nhiều vị pháp thuật cao cường, nhứt là Đại Đức Mục-kiền-liên thần thông đệ nhứt. Ngoài Đức Thế Tôn ra chỉ có Đại Đức Mục-kiền-liên là ưu hạng về thần thông. Hầu hết các vị tỳ-khưu Thánh Tăng, nguyên trước kia các ngài tu theo ngoại đạo đã chuyên lo về tham thiền và luyện phép, hoặc để tâm chuyên nhất về một đề mục nào đã quen. Các vị ấy tuy tu theo ngoại đạo nhưng toàn là bậc có chánh kiến mong gặp Phật, Pháp, Tăng. Khi gặp rồi phần lớn là đắc đạo quả cao siêu, nhất là đắc quả A-la-hán có lục thông, có bốn tuệ minh triết (tứ vô ngại giải).

Nhân của sự tu thiền định thuộc đề mục chỉ tịnh khi đạt quả Thánh sẽ kèm thêm thần thông phép lạ.

Nhân của sự tu thiền quán thuộc đề mục quán minh hoặc minh sát tuệ khi đạt quả Thánh chỉ có diệt tận phiền não.

A-la-hán có ba bậc:

1. A-la-hán diệt phiền não.

2. A-la-hán diệt phiền não có lục thông.

3. A-la-hán diệt phiền não, có lục thông, có bốn tuệ minh triết.

Như đoạn một đã nói thì ta cũng đủ thấy rằng thần thông phép lạ thật là một pháp cao siêu và cũng là một pháp rất khó đạt được. Thậm chí bậc Thánh mà cũng không có thần thông, chỉ diệt phiền não hoàn toàn trong sạch, khi mãn thọ trong kiếp chót là Niết-bàn. Còn trong khi tại tiền thì đi đâu cũng phải đi bộ thôi. Riêng thần thông phép lạ thật thì nó rất có lợi trong sự hoằng pháp độ sanh trong cõi đời nầy. Sau khi Niết-bàn rồi thì không còn ảnh hưởng gì cả, thế cho nên có càng tốt, nhưng nếu không có thì không sao cả, vẫn tận diệt phiền não, tam nghiệp hoàn toàn trong sạch. Niết-bàn thì vẫn bình đẳng, chỉ có trong hiện tại các vị có thần thông bay hiện được dễ dàng, còn mình thì phải đi bộ, cũng do nhân mà ra cả. Nhân ưng tu cho mau, đặt hết tâm trí vào đề mục quán minh sát tuệ cho sớm diệt tận gốc rễ phiền não. Còn các vị kia khi gieo nhân thì chịu khó tham thiền ngày đêm không kể mệt mỏi, đau lưng, tức ngực gì cả. Đến hồi kết quả mới có khác nhau như thế. Người học Phật nên vô tư trên vấn đề, tùy ai có duyên hành hoặc chí tu và nghị lực tu như thế nào cũng tốt cả. Riêng về thần thông, Đức Phật dạy rất kỹ cách thức cho tu luyện như đoạn trước có nói đơn sơ đó. Tuy vậy ngài không bắt buộc các hàng đệ tử phải nhất thiết có tu thần thông hay nhất thiết không tu thần thông, nhưng ngài bảo phải tu cho đúng theo đường lối Giới, Định, Tuệ để diệt trừ phiền não, đắc đạo quả và thoát khỏi vòng luân hồi sanh tử.

Dạy thì ngài có dạy, bắt buộc thì ngài không bắt buộc, nhưng có một đoạn ngài cấm không cho đệ tử hóa phép thần thông cho người ta xem, nghĩa là ngài cấm biểu diễn thần thông, chứ ngài không cấm tu luyện về thần thông đâu.

Có câu chuyên liên hệ đến vấn đề nầy trong kinh Pháp Cú ghi như vầy:

"Một hôm các quân lính của vua cùng nhau đi chài cá về ăn. Bất ngờ chài dính một cục gỗ Chiên-đàn đó là cái mắt nằm ở dưới đáy sông hằng lâu ngày do nước trôi lăn làm cho cục gỗ tròn như trái banh, có mùi thơm rất quí, đem về dâng cho vua. Vị vua trông thấy và ngửi thấy thơm bèn nghĩ rằng: "Ta cho tiện làm thành một cái bình bát bằng trầm hương và ta sẽ cột sáu mươi cây tre bề cao rồi tôn trí cái bình bát ở trên đầu cây tre đó và rao truyền ai là bậc A-la-hán thật thì cứ bay lên lấy được cái bát xuống đây cho ta thấy. Từ đó ta và tất cả trong thân tộc cùng các quan quân nào hữu duyên cũng khuyến khích quy y làm đệ tử vị ấy, bởi vì chính đó mới thật là bậc A-la-hán. Còn xưa nay ai cũng tự xưng hoặc do kẻ khác xưng tụng rằng chính họ hoặc thầy của họ là bậc A-la-hán, song chẳng biết ai thiệt ai giả". Khi nghe tin rao truyền của vua, các thầy trò ngoại đạo vốn xưa nay hay khoe khoang rằng mình đắc A-la-hán v.v.. bèn bố cáo cho mọi người hay rằng: "Thầy của chúng tôi sẽ lập đàn tràng cúng lễ bảy ngày đêm xong sẽ bay lên lấy cái bát Chiên-đàn. Đến ngày thứ bảy ai nấy đổ xô đến xem thầy ngoại đạo hóa phép lạ thần thông bay lên lấy cái bát. Từ sáng đến trưa dân chúng quá đông xúm lại trông chờ mãi mà không thấy thầy hoặc trò ai bay lên cả. Hễ ông thầy tuyên bố và tỏ ra xắm rắm muốn nhún nhún, làm như dợm bay lên thì các đệ tử chạy ra nắm y phục kéo lại và nói rằng: "Thưa thầy chúng đệ tử xin can, thầy đừng bay như vậy làm nhẹ thể của thầy đi". Một mặt khác cho người tai mắt đến ngoại giao với vua rằng: "Xin Đại vương đừng để thầy tôi bay lên lấy như thế làm cho Đại vương mất phước đi, bởi vì thầy của chúng tôi là người đắc A-la-hán, đạo cao đức trọng không nên để cho người phải khổ nhọc bay lên lấy cái bát bằng gỗ như vậy không nên". Vua không nghe lời, nhất quyết phải làm như vậy mới biết ai là A-la-hán thiệt, ai giả.

Trong ngày ấy, hai vị đệ tử giỏi về thần thông của Đức Phật là Đại Đức Mục-kiền-liên và Đại Đức Lakkhana cùng đi trì bình khất thực ngang qua gần đó, tất cả vua quan dân chúng trông chờ để xem từ sáng sớm, hầu như không còn tin rằng thầy trò của mấy thầy ngoại đạo bay được cho nên đổ xô về hai vị, có người nói: "À đây rồi! Không chừng hai ông học trò của sa-môn Cồ-đàm sẽ có thần thông bay lên lấy bình bát trầm hương và sẽ thắng cuộc chẳng sai". Sau khi đi trì bình khất thực vừa đủ, hai vị vào nơi cụm rừng có bóng mát gần một quả núi đồi nhỏ, không xa nơi hội chúng. Sau khi cả hai vị thọ thực xong bèn hỏi nhau ai lên lấy, Đại Đức Mục-Kiền-Liên bảo:"Hiền giả lên lấy đi". Thế là Đại Đức Lakkhana bay liệng ba vòng trên đám đông rồi bay lên lấy cái bình bát xuống, đem lại dâng cho ngài Mục-kiền-liên xem. Ai nấy đều thấy rõ. Kế đó Đại Đức Mục-kiền-liên dùng thần thông kẹp một viên đá to bằng cái nhà bay lên trên đám đông người, ai có chánh kiến và tâm đạo lành thì thấy đó như một cái gì đẹp và vui mắt lắm. Còn thầy trò nhóm ngoại đạo vì tâm không lành và giả dối cho nên vô cùng hoảng sợ, mạnh thầy thầy chui xuống bàn thờ mà trốn, mạnh trò trò chen lấn làm cho đổ cả bàn ghế đồ thờ. Đại Đức Mục-kiền-liên từ bi đem tảng đá bỏ lại chỗ củ. Khi về tới chùa tường thuật sự việc đó cho huynh đệ nghe. Còn thầy trò ngoại đạo một phen hết vía mất hồn. Nhưng họ chưa chịu thua đâu, sau đó họ cho tín đồ loan ra một lời rằng: "Sá gì một cái bình bát gỗ mà các thầy tỳ-khưu đệ tử của sa-môn Cồ-đàm lại đem thần thông phép lạ ra biểu diễn cho thiên hạ coi chơi, thật là nhẹ thể và quá tham vọng v.v.". Tiếng đồn thấu tai Đức Thế Tôn, Ngài bèn gọi hai vị tỳ-khưu đó lại hỏi: "Có đúng là các thầy bay lên lấy bình bát và biểu diễn cho phần đông xem phải không?". "Dạ có!", hai thầy trả lời.

Đức Phật ra lệnh cấm không cho tỳ-khưu biểu diễn thần thông cho mọi người xem.

Nhóm ngoại đạo sau khi nghe tin Đức Phật cấm không cho chư Tăng hóa phép lạ thần thông, thì họ bàn tính với nhau rằng: "Các sa-môn đệ tử của sa-môn Cồ- đàm họ trung thành với thầy họ lắm. Hễ ông ấy cấm như thế nào là tất cả nghe theo răm rắp không một ai dám sái phạm cả. Đây là một dịp tốt", chúng mới đánh trống, khua chuông rao truyền cho ai nấy đều biết thầy của họ sẽ hóa phép lạ thần thông cho mọi người xem. Đức vua Tần-Bà-Sa lấy làm lo, bèn vào chùa lễ Phật tỏ nỗi lo lắng của mình: "Kính bạch Đức Thế Tôn, sau khi nghe tin ngài cấm chư Tăng không cho biểu diễn thần thông phép lạ, thì ngoại đạo tuyên bố rằng như thế chư tăng không dám làm sái phạm lời cấm của ngài, còn phía họ chỉ cần hóa hiện một phép gì sơ sơ thế là họ đã ăn đứt ta rồi, đó là cơ hội rất tốt cho họ vậy, vì lẽ ấy khiến đệ tử phát lo cho sự suy tàn của đạo Phật".

"Tâu đại vương khỏi lo, như đại vương vào thăm chơi trong vườn thượng uyển thấy có cây xoài ăn rất thơm, đại vương ra lệnh cấm không ai được hái ăn, nhưng nếu đại vương muốn hái ăn có được không?"

"Kính bạch Đức Thế Tôn được chứ!"

"Như Lai cũng vậy, cấm chư đệ tử chứ đâu có cấm Như Lai, Như Lai sẽ hóa phép lạ thần thông". Đức vua rất lấy làm an tâm ra về. Tin nầy được chính vua Tần-Bà-Sa loan ra cho dân chúng biết. Thầy trò ngoại đạo nghe được tin nầy họ rất sốt ruột lo lắng:"Không biết học trò mà ta chịu không nổi đến phiên thầy Cồ-Đàm hoá phép thì thầy trò ta đối phó cách nào đây?". Thế là họ âm mưu phá hoại, cho người dò hỏi Đức Phật sẽ hóa phép tại đâu. Ngài phán rằng: "Như Lai sẽ hóa phép trên ngọn cây xoài". Họ tin rằng Đức Phật không khi nào nói dối, tất cả thầy trò đi tìm bất cứ ở đâu có cây xoài dù cây con họ cũng cho đốn phá hết, thậm chí bao nhiêu vườn xoài của đồng bào đều xin mua làm củi hết. Tưởng làm như thế là Đức Phật không có nơi để hóa phép vì ngài đã tỏ cho biết là sẽ hóa phép trên ngọn cây xoài rồi.

Một hôm ngài cùng Đại Đức A-nan-đa theo hầu, ngự đi trì bình khất thực trong buổi sáng. Có một kẻ giữ vườn cho nhà vua, lúc ấy đã quá mùa xoài nhưng lại có bầy quạ đánh hơi nơi một nhánh xoài có ổ kiến, nghĩa là kiến kéo tất cả lá xoài gần đó làm thành một cái ổ thật to, dấu một trái xoài ở trong đó. Trái xoài ấy chín bay mùi thơm khiến cho các con quạ bu lại kêu la inh ỏi khiến cho người giữ vườn phải trèo lên xem. Quả thật thấy một trái xoài trái mùa rất to, to lắm, to khác thường hơn mọi trái trong cả mùa xoài vừa qua. Người ấy nghĩ rằng: "Ta đem hiến nạp cho đức vua trái xoài trái mùa đặc biệt nầy chắc ngài sẽ ban thưởng cho ta lợi lộc". Nghĩ vậy, người ấy rất kính cẩn rửa sạch trái xoài, để vào một cái dĩa quý, đặt vào trên cái mâm và đội lên đầu đi dâng vua. Khi vừa ra khỏi nhà gặp Đức Phật ngự đi trì bình khất thực, người ấy lại nghĩ rằng: "Dù ta có dâng cho vua trái xoài nầy cũng chỉ được hưởng lợi lộc thế gian mà thôi, chi bằng ta đem dâng cho Đức Phật sẽ được lợi lộc xuất thế gian. Lợi lộc thế gian ta chỉ ăn hưởng một thời gian ngắn thôi, còn lợi lộc xuất thế gian ta được hưởng rất nhiều đời", thế là đem ngay đến bát cúng dường Đức Phật. Đức Thế Tôn ngự đi một đổi đến chỗ thanh vắng, ngài nhã ý cần độ trái xoài ấy. Đức A-nan-đa rõ biết ý muốn bèn trải tọa cụ và dâng xoài cho Đức Phật độ. Khi độ xong bảo ngài bảo Đại Đức A-nan-đa vùi cái hột xoài ở chỗ dấu chơn và lấp đất lại. Khi độ xong ngài rửa tay rưới nước cho hột xoài đó. Cây xoài mọc lên xanh tốt tức thì, chốc lát thì có hoa, có trái. Đức Phật và Đại Đức A-nan-đa ngự đi khất thực và tuyên bố cho ai nấy ở trong bảy châu thành lớn biết ngài sẽ hóa phép lạ thần thông trong nội nhật hôm nay. Chư Tăng năm trăm vị đi trì bình khất thực đến đó, thấy cây xoài của Đức Phật trồng có trái chín nhiều quá cho hái ăn no nê mà cây xoài không hết trái. Đồng bào ai đi ngang qua cũng được hái ăn cả, cho nên ai cũng ủng hộ cây xoài đó. Khi ngài thọ thực xong, liền hóa một con đường rực rỡ sáng chói từ đông sang tây, rồi hóa một vị Phật hệt như ngài, cứ một vị đi kinh hành thì một vị ngồi thuyết pháp cho dân chúng nghe, cuối cùng là hai vị Phật vấn đáp đạo lý làm cho tứ chúng nghe vô cùng hoan hỷ, khiến cho trong chúng hội ấy ai là người có chánh kiến và duyên lành đầy đủ thì đắc đạo quả ngay. Còn ai sơ cơ thì ngưỡng mộ quy y Tam Bảo và tinh tấn tu hành, ngoại trừ một số rất ít kẻ theo ngoại đạo họ cố chấp theo tà kiến khó lãnh hội được.

Sau khi xong thời pháp chúng sanh đắc đạo quả vô số kể, xong rồi ngài dùng phép thần thông bước có mấy bước là lên tới cung trời Đao Lợi, làm cho ai nấy xem thấy rõ bằng con mắt thường, họ rất vui và rất quý trọng Đức Phật. Cũng trong ngày ấy là ngày ngài bay lên an cư kiết hạ tại cung trời, đặng thuyết pháp về Vi Diệu Tạng để độ cho Phật mẫu (người sau khi sinh ngài ra bảy ngày là hết tuổi thọ được sanh lên trên cung trời Đâu Suất Đà) .

Đức Phật cân phân thấy rằng ơn đức của mẹ nhiều hơn so với một tạng Kinh hoặc một tạng Luật, nhưng lại vừa với một tạng Luận, do đó ngài đem tạng Vi Diệu lên cung trời Đao Lợi thuyết để báo hiếu cho mẹ. Bởi trong hai công ơn thì ơn mẹ nặng hơn ơn cha. Hơn nữa chư thiên cũng là hạng chúng sanh có phước to lớn, có trí tuệ linh hoạt cho nên thuyết Vi Diệu Pháp cho chư thiên nghe cũng là điều phù hợp với căn cơ, đạo lý, hợp duyên, hợp thời lắm. Trong Vi Diệu Tạng có chỗ nói rằng Đức Thế Tôn thuyết Vi Diệu Pháp cho chư thiên nghe mau lắm, có nghĩa là thuyết nhanh gấp bốn, năm lần ở dưới nầy. (Gần đây khoa học cũng đã chứng minh được sự chênh lệch của thời gian đó, làm cho chúng tôi càng tin thêm kinh Phật đã nói về điều nầy).

Ba tháng độ cho mẹ đắc quả cùng rất nhiều chư thiên hữu duyên. Trời Phạm Thiên, trời Đế Thích đều hầu Đức Phật đưa ngài trở về thế gian. Chư thiên hóa một con đường có ba phần, giữa là ngọc, một bên là vàng, một bên là bạc, thỉnh Đức Phật đi giữa con đường ngọc. Từ cung trời Đao Lợi xuống có Phạm thiên che lọng, Đế Thích bưng bình bát, chư thiên rải hoa cúng dường, Càn-thác-bà trỗi nhạc trời hầu đưa Phật.

Riêng ngài thì ngài phóng hào quang sáu màu rực rỡ, ai được xem thấy đều hân hoan phấn khởi. Thậm chí thú dữ và thú hiền ngồi gần nhau không sao cả. Thấy đức độ cao, vinh dự lớn khiến cho chư Tăng, thiện tín nguyện hạnh bồ-tát để được thành Phật như ngài vô số kể."

*

Pháp Quán Minh (Minh Sát Tuệ) theo thứ tự

1. Uppattikamma: Sự soát xét từ lúc cấu sanh đến khi biết việc cho đến bây giờ có sự vui, khổ, phước, tội và sự thông minh phát sanh lên như thế nào?

2. Pahānakamma: Sự dứt bỏ, là kể từ khi biết việc cho đến nay đã dứt bỏ được ba trược hạnh do sự thấy và sự tiến tu như thế nào?

3. Paṭipatikamma: Sự thực hành, kể từ nhỏ cho đến bây giờ đã thực hành pháp thanh tịnh được như thế nào.

4. Bhūmikamma: Sự biết tầng bậc của quán minh, tức là ngũ uẩn, mười hai sanh xứ, mười tám giới, hai mươi hai căn, Tứ Đế, Thập Nhị Nhân Duyên .

5. Desanākamma: Sự học Phật Pháp thuyết trong ba mươi bảy pháp trợ bồ-đề tức là Tứ Niệm Xứ, Tứ Chánh Cần, Tứ Thần Túc, Ngũ Căn, Ngũ Lực, Thất Giác Chi, Bát Chánh Đạo.