Thiền Tứ Niệm Xứ - Minh Sát Tuệ

THERAVĀDA

PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY

Hòa thượng Giới Nghiêm

II. TỨ NIỆM XỨ THỰC HÀNH

Lời soạn giả

Đúng ra thì đoạn trước chấm dứt là đã trình bày kinh Tứ Niệm Xứ đầy đủ cho độc giả lắm rồi, nhưng còn có đoạn sau này là vì muốn cho quý vị thâu thập một phần lợi ích nữa theo lối thực hành, tức là sự áp dụng phương pháp hành trì. Nếu ta xem qua kinh Tứ Niệm Xứ, rồi quán hoặc niệm tổng quát đúng như ý nghĩa trong kinh đã dạy cũng đủ tốt rồi. Song các trường thiền bên Miến Điện đem ra áp dụng bằng lối thực hành hợp với bốn oai nghi, làm cho trở thành một phương pháp "Thiền Tứ Niệm Xứ Minh Sát Tuệ" rất rõ ràng thiết thực và dễ cho mọi người hành được cả chứ không phải như có một số người nói rằng Tứ Niệm Xứ không phải dễ hành v.v... Qua kinh nghiệm bản thân và đã dạy cho hành giả xuất gia và tại gia, khá nhiều người họ đều khen pháp này hành rất dễ và rất mau có kết quả, dù chỉ là kết quả sơ khởi chẳng hạn. Có nhiều người lại nói pháp Tứ Niệm Xứ rất mạnh. Đúng như vậy, chư Phật Toàn Giác như Đức Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni, chư Phật Độc Giác, chư Thinh Văn Giác đều đi qua con đường Tứ Niệm Xứ này cả. Bởi Tứ Niệm Xứ vừa là chỉ (samatha) vừa là quán (vipassanā). Chúng sanh hầu hết mê chấp thân ngũ uẩn Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức là tốt xinh, bền vững, an vui, của ta. Đức Phật dạy cho ta tám muôn bốn ngàn pháp môn cũng đều khai minh cho chúng ta đừng mê tối cố chấp. Nhưng riêng Tứ Niệm Xứ thân, thọ, tâm, pháp nó rất gần và rất rõ để cho hành giả dễ dàng phá tan cái tư tưởng cho là đẹp nối liền vui một khối. Vì lẽ niệm thân hay quán thân là nhận định biết rõ về sắc, niệm thọ hay quán thọ tức là nhận định biết rõ về thọ, niệm tâm hoặc quán tâm tức là nhận định biết rõ về thức, niệm pháp hay quán pháp tức là nhận định biết rõ về tưởng và hành.

Chữ "sallakkhita" dịch là nhận định biết rõ, suy xét, chú ý tới.

Chúng ta nhận định biết rõ cái gì? Và nhận định chú ý như thế nào? Ta đang hành Tứ Niệm Xứ, đương nhiên ta chú ý vào thân, thọ, tâm, pháp tức là ta đã chú ý vào ngũ uẩn rồi vậy. Và nhận định biết rõ về thân, thọ, tâm, pháp đều là vô thường, khổ não, vô ngã. Thế là minh sát hoặc là quán minh rồi chứ gì nữa. Không chỉ bấy nhiêu đó, lại còn tiếp tục chính thức quán minh ngay các pháp vipassanā nữa, nhờ đó mới đắc đạo quả.

Mong thay!

Hòa thượng Giới Nghiêm.

*

Pháp Tứ Niệm Xứ của Phật giáo có rất nhiều lợi ích đặc biệt, cho nên tất cả Phật giáo đồ của Nam Tông và Bắc Tông đều chú ý đến và có quán niệm hằng ngày. Như Phật giáo Bắc Tông thường quán niệm rằng: "Quán thân bất tịnh, quán thọ thị khổ, quán tâm vô thường, quán pháp vô ngã".

Còn ở Phật giáo Nam Tông dạy rằng: "Thân, thọ, tâm, pháp đều là vô thường, khổ não, vô ngã và bất tịnh cả".

Trong các kinh điển đều diễn tả và khen ngợi phương pháp tu Tứ Niệm Xứ, như trong kinh chữ Thái có câu: "Chỉ có Tứ Niệm Xứ là pháp chặt chẽ hơn hết."

Khi xem thấy các kinh có sự khen ngợi pháp Tứ Niệm Xứ, cho nên chúng tôi lấy làm chú ý đặc biệt. Song chú ý chừng nào lại càng bị bế tắc chừng nấy, trong thời gian chờ đợi, tôi phải một mặt chăm học đạo lý về pháp học, còn một mặt cố gắng gia công tìm tòi nghiên cứu và thực tập ít nhiều về thiền định. Những ngày đang tu học Phật Pháp và Pāḷi tại Cao Miên và Thái Lan cũng không lơ là pháp thiền định, nhưng có kết quả rất ít. Trái lại khi qua Miến Điện dự lễ kết tập Tam Tạng xong, vào trường thiền do sự đặt trọn tâm trí vào trong lối học vô văn tự này, nghĩa là không học chữ nghĩa văn chương gì cả, ngày đêm chăm chú hành đạo tham thiền, chuyên nhất về pháp Tứ Niệm Xứ. Bởi các trường thiền Miến Điện, nhất là trường Tha-Tha-Na Yei-Tha, một ngôi trường quốc tế có đến nay trên năm mươi năm, Phật tử khắp năm châu đến tu thiền ở đó.

Chương trình hành đạo ở đó rất tinh tấn, lúc chúng tôi còn tu học Phật giáo Bắc Tông thấy kinh dạy rằng: "Canh đầu và canh cuối thức để tham thiền niệm Phật, canh giữa ngủ nghĩ". Khi đến thọ giáo tại trường thiền ấy mới thấy họ cho áp dụng thì giờ rất đúng, đúng nghĩa là từ hai giờ thức dậy tu niệm mãi cho đến hai mươi hai giờ mới ngủ. Đúng là canh giữa ngủ nghĩ, theo chương trình này khi thức dậy rồi là chăm lo tiếp nối liên tục hành đạo, không cho ngủ lại một lần nào cả. Được như vậy thiền mới mau có kết quả. Từ ngày về xứ đến này, tôi cũng áp dụng thì giờ như trên đã dạy cho chư hành giả, là hai giờ khuya thức dậy làm vệ sinh cá nhân rồi, lễ cúng Tam Bảo, tụng kinh rải tâm từ, kế lại đi kinh hành nửa giờ, vào ngồi một thời thiền đúng một giờ, xả ra đi kinh hành một giờ, rồi lại ngồi một giờ, cứ như thế liên tục đến mười giờ đêm. Đó là dành cho hành giả sơ cơ. Không cho ngủ trưa để có nhiều thì giờ nắm lâu đề mục mới mau, còn có một số hành giả nọ cứ lén lén đi ngủ thì thiền của họ không tiến lắm.

Pháp này đoạn trước có nói rồi nhưng đây chúng tôi xin nói lại một lần nữa bằng lối thực hành, có nghĩa là ở đây không những quán xét tổng quát như trước mà có ấn định cách thức cho hành giả căn cứ vào đó mà thực hành cho có ấn chứng phát sanh lên rồi từ đó các hành giả nương theo ấn chứng ấy mà tin tưởng mạnh trong pháp thiền của nhà Phật, dõng mãnh trên bước đường hành đạo.

Tứ Niệm Xứ (catusatipaṭṭhāna), tiếng satipaṭṭhāna dịch là nơi trú vững của trí nhớ hoặc là nơi trú vững chủ yếu của sự niệm hoặc là nơi trú yên của trí nhớ. Ví như nơi đứng yên của voi, nơi đứng yên của ngựa v.v.. Có bốn điều như sau:

1. Kāyānupassanā satipaṭṭhāna: Quán thân niệm xứ

2. Vedanānupassanā satipaṭṭhāna: Quán thọ niệm xứ

3. Cittānupassanā satipaṭṭhāna: Quán tâm niệm xứ

4. Dhammānupassanā satipaṭṭhāna: Quán pháp niệm xứ

*

QUÁN THÂN NIỆM XỨ

Quán thân niệm xứ, hành giả ở rừng thanh vắng, ở dưới cội cây, ở chỗ hoang vắng cách xa nhà, ở hang đá, ở ụ rơm, ở tịnh thất, thiền đường v.v... ngồi ngay thẳng gom trí nhớ quán niệm thân vô thường, khổ não, vô ngã và bất tịnh. Các kinh nào cũng dạy ta niệm hoặc quán tổng quát đại khái như thế, giống như đoạn trước cũng đã dịch đúng theo Pāḷi và chú giải đều có nói đến các pháp như đã giải rồi. Riêng đoạn này tôi cần nêu lên thêm những pháp có trong kinh ba mươi bảy pháp trợ bồ-đề do ngài Mahāshi đã dịch có giải cho ta thấy rằng niệm xứ trong chỗ này đặc chỉ sáu pháp như sau:

1. Đặc chỉ về hơi thở ra vào (Ānāpānassati).

2. Đặc chỉ về 4 oai nghi (Catuiriyāpatha).

3. Đặc chỉ về tất cả sự (Sabbakicca).

4. Đặc chỉ về 32 thể trược (Dvattiṃsākārapatikūla).

5. Đặc chỉ về 4 nguyên tố hoặc tứ đại (Catudhātu).

6. Đặc chỉ về 9 thứ tử thi (Asubha).

Giảng giải

* Niệm thân đặc chỉ về hơi thở ra vào:

Tỳ-khưu trong Phật pháp khi đã ở trong nơi thanh vắng, nhận định biết rõ hơi thở. Hơi thở ra dài cũng biết rõ hơi thở ra dài, hơi thở vô dài cũng biết rõ vô dài. Hơi thở ra ngắn cũng biết rõ ra ngắn, hơi thở vô ngắn cũng biết rõ vô ngắn v.v. trong chân lý vô thường, khổ não, vô ngã.

* Niệm thân đặc chỉ về bốn oai nghi:

Tỳ-khưu trong Phật pháp, khi đã ở trong nơi thanh vắng nhận định biết rõ đi, đứng, ngồi, nằm trong chân lý vô thường, khổ não, vô ngã.

* Niệm thân đặc chỉ về tất cả sự:

Tỳ-khưu trong Phật pháp khi đã ở trong nơi thanh vắng, nhận định biết rõ mọi việc như: bước tới trước, thối lui sau, ngó xiên, ngó thẳng, co tay chân vào, duỗi tay chân ra, mặc y phục, thay y phục, ăn, uống, nhai, nuốt, đại tiện, tiểu tiện, nói, nín, cái bụng phồng, cái bụng xẹp, bàn tọa ngồi, tay chân đụng, đóng cửa, mở cửa… nằm trong chân lý vô thường, khổ não, vô ngã.

* Niệm thân đặc chỉ về 31 hoặc 32 thể trược:

Tỳ-khưu trong Phật pháp khi đã ở trong nơi thanh vắng, nhận định biết rõ trong thân gồm có: tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy, thận, tim, gan, bầy nhầy, bao tử, phổi, ruột già, ruột non, vật thực mới, phẩn, óc, mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ đặc, nước mắt, mỡ lỏng, nước miếng, nước mũi, nhớt, nước tiểu, toàn là vật bất tịnh đáng nhờm gớm, nằm trong chân lý vô thường, khổ não, vô ngã.

* Niệm thân đặc chỉ về bốn nguyên chất:

Tỳ-khưu trong Phật pháp khi đã ở trong nơi thanh vắng, nhận định biết rõ rằng thân này chỉ gồm bốn nguyên chất là chất đất, chất nước, chất lửa, chất gió, nằm trong chân lý vô thường, khổ não, vô ngã.

* Niệm thân đặc chỉ về chín thứ tử thi bất tịnh:

Tỳ-khưu trong Phật pháp khi đã ở trong nơi thanh vắng, nhận định biết rõ chín thứ bất tịnh hoặc tử thi mà họ bỏ nơi tha ma mộ địa, chín loại tử thi là :

Tử thi chết từ hai đến ba ngày sình lên có sắc xanh, mủ chảy ra.

Tử thi mà quạ quạ, kên kên đang mổ xé làm vật thực.

Tử thi mà bộ xương có thịt máu gân dính theo.

Tử thi còn bộ xương, không có thịt, nhưng có lấm máu và gân dính theo.

Tử thi còn bộ xương, không có thịt, không có máu, nhưng có gân dính theo.

Tử thi chỉ còn bộ xương không, rời rạc khắp mọi nơi.

Tử thi chỉ còn xương không, có màu trắng như xa cừ.

Tử thi chỉ còn đống xương trải qua một năm rồi.

Tử thi chỉ còn xương mục nát vụn vằn nhỏ.

Cả chín loại tử thi nầy phải quan sát xem coi cho rõ rệt, rồi so sánh với thân mình rằng: "Thân ta đây cũng như tử thi kia vậy" nằm trong chân lý vô thường, khổ não, vô ngã.

Ghi chú: Các điều niệm thân trên đây không khác gì đoạn trước mấy, chỉ có khác điều thứ ba: "Niệm thân đặc chỉ về tất cả sự", đoạn trước thì nói: Niệm thân nói về sự biết mình (sampajañña) nhưng cũng chỉ có khác về danh từ thôi, kỳ thật nội dung cũng dạy cho nhận biết tất cả sự, bởi vì cả hai đoạn cũng nói đến các điều chi tiết nhỏ như đưa tay ra, co tay vào, thay y phục, mặc y phục, ăn uống…

* Niệm thân khi ngồi:

Trước khi niệm bài một, phải chấp tay lên tụng:

Nam-mô Phật, Nam-mô Pháp, Nam-mô Tăng.

Kế đến tụng 3 lần:

Namo tassa Bhagavato Arahato Sammāsambudhassa.

Mỗi lần ngồi thiền phải niệm bài ấy.

Bài một: Khi ngồi niệm "phồng à, xẹp à" (để ý biết nơi da bụng phồng lên và xẹp xuống, khi hơi thở vô và thở ra mà niệm hoặc nhận định biết rõ).

Bài hai: Thực hành theo bài một độ một tuần, khi thấy đều đặn rõ ràng rồi thì tiếp tục niệm "phồng à, xẹp à, ngồi à, đụng à" (để ý biết nơi rốn, dưới mông, hai tay đụng nhau). Khi thở vào, ta biết rõ "phồng à", khi thở ra phải niệm ba cái "xẹp à, ngồi à, đụng à".

* Niệm thân khi đi:

Bài một: Khi đi niệm "đạp à" chân phải, "đạp à" chân trái (để ý biết nơi chân mặt hoặc chân trái đạp xuống đất).

Trường hợp đi mau cũng dùng cách nầy khi trời mưa, đi đường xa v.v..

Bài hai: Khi đi niệm "dở à, đạp à" chân phải, "dở à, đạp à" chân trái (để ý nơi hai cử động của chân khi dở lên và khi đạp xuống trúng đất).

Bài ba: Khi đi niệm "dở à, bước à, đạp à" chân phải, "dở à, bước à, đạp à" chân trái (để ý biết nơi ba cử động của chân là dở lên, bước tới, đạp xuống). Chỉ niệm cho gọn và biết cho chính xác ngay nơi ba cử động của chân, chứ không phải chỉ đọc suông. Đi càng chậm, càng rõ, trừ khi có hôn trầm thì phải đi hơi nhanh. Về sau thường niệm theo cách thứ ba, ngoại trừ khi đi mau, đi đường xa thì dùng cách thứ nhất.

* Niệm thân khi đứng:

Bài một: Sau khi ngồi một thời thiền xong, đứng lên phải niệm "đứng à" chừng năm, sáu tiếng rồi đi kinh hành.

Bài hai: Khi đi kinh hành đến hết con đường thì dừng lại niệm "đứng à" chừng năm, sáu tiếng rồi trở lui niệm "trở à" chừng năm, sáu tiếng. Xong tiếp tục đi, niệm "dở à, bước à, đạp à" cứ như vậy đi cả giờ hoặc ít lắm cũng bốn mươi lăm phút hoặc nửa giờ. Thật ra oai nghi đứng không có bao nhiêu nhưng nó cũng chung trong oai nghi đi rồi.

* Niệm thân khi nằm:

Bài một: Hành giả mới niệm hai đề trong khi ngồi "phồng à, xẹp à" thì trong khi nằm cũng chỉ niệm "phồng à, xẹp à" mà thôi.

Bài hai: Khi ngồi, hành giả niệm bốn đề là "phồng à, xẹp à, ngồi à, đụng à" thì khi nằm phải niệm bốn đề là "phồng à, xẹp à, nằm à, đụng à". Người hành thiền nên nằm nghiêng bên phải. Vậy khi ta để ý biết thì nên biết "nằm à" bên hông phải và biết "đụng à" nơi hai chân đụng nhau. Nếu nằm ngửa thì niệm "nằm à" để ý biết ở sau lưng. Thế là khi hành giả ngồi quá lâu, không thể ngồi được nữa. Đứng dậy đi kinh hành cũng mỏi quá rồi không còn đi được nữa, thì ta nằm niệm, nhưng không nằm lâu quá, chỉ nằm độ mười lăm đến hai mươi phút mà thôi. Vì nằm lâu nó sẽ ngủ mê, mà nếu ngủ mê thì sẽ bị gián đoạn thiền, làm cho kết quả chậm. Tóm lại nằm mà niệm chứ không cho ngủ. Cứ niệm "phồng à, xẹp à, nằm à, đụng à". Phồng xẹp thì vẫn biết ở da bụng nơi lỗ rốn, nằm thì biết bên hông phải hoặc đụng sau lưng. Đụng thì biết nơi đôi chân đụng nhau, để ý chặng hai mắt cá.

Trong cả bốn oai nghi là đi, đứng, nằm, ngồi đều là hành thiền được tốt cả. Nhưng có thể nói đi thì tươi tỉnh hơn hết nhưng lại có sự xốc xáo hơn cho nên khó có pháp. Còn oai nghi nằm thì có hơi yên tịnh nhiều cho nên có phần hơi dễ ngủ. Còn oai nghi đứng thì đứng lâu không tiện cho lắm. Nên trong kinh cũng nói và qua sự kinh nghiệm thì thấy rằng trong bốn oai nghi đều dùng để hành thiền tốt cả, song ta phải công nhận rằng: Ngồi dễ có pháp hơn, vì ngồi được tươi tỉnh, yên tịnh và không xốc xáo lắm. Cho nên có thể nói dễ hoặc mau cho kết quả hơn ba oai nghi kia. Đây chỉ nói cho hành giả sơ cơ vậy thôi, còn hành giả đã quen rồi thì cũng tùy, có khi ngồi ít có pháp mà đi hoặc nằm lại có ấn chứng rõ rệt cũng cứ có. Hơn nữa mới tập thiền thì phải chia giờ ra mà dùng oai nghi cho đều, có nghĩa là ta đi kinh hành một giờ, ngồi niệm một giờ, xả ra đi kinh hành một giờ, cứ thế tiếp tục làm, khi nào quá mỏi mệt, không ngồi và đi được nữa, thì có quyền nằm niệm, không ngủ, bởi ngủ nó quen đi rồi nó cứ đòi ngủ hoài làm cho trở ngại công phu hành đạo của mình. Lại nữa ta cần phải thay đổi oai nghi và nhất là siêng đi kinh hành, gân cốt chuyển đều, máu huyết lưu thông, nhờ đó mà ta hành đạo được bền bỉ, dẻo dai, ít bệnh, nhất là đau lưng và tê chân v.v.. cho đến khi có pháp tốt thì ngồi bao lâu là tùy sở thích và không có gì trở ngại. Nhất là khi có pīti (hỷ) mạnh rồi, hoặc nhập định được rồi thì ngồi mấy được mấy và không còn sợ phải mang bệnh, tuy vậy cũng không nên bỏ qua sự đi kinh hành mà chỉ chăm chú ngồi thôi, nghĩa là hành giả mới thì cho chương trình ngồi một giờ, đi một giờ. Còn hành giả lâu rồi thì có thể ngồi ba, bốn giờ xả ra đi một giờ cũng tốt. Khi có pháp tốt và đi quen thì thấy nhẹ như đi trên tờ giấy mà không đứt vậy, đi cả giờ mà tưởng như có mười lăm, hai mươi phút thôi.

*

QUÁN THỌ NIỆM XỨ

Hành giả ở rừng thanh vắng, ở dưới cội cây, ở chỗ hoang vắng cách xa nhà, ở hang đá, ở ụ rơm, ở tịnh thất, thiền đường v.v.. ngồi ngay thẳng, gom trí nhớ, quán thọ niệm xứ, là lấy sự thọ vui, thọ khổ, thọ vô ký làm đề mục để niệm, hầu hết hành giả sơ cơ phải chịu các điều thọ khổ khó khăn. Sau một khoảng thời gian không chán nản và năng lực tiến tu (bhāvanā) liên tục không bao lâu sẽ phát sinh lên phỉ lạc (hỉ mãn) thì không còn thọ khổ nhiều nữa, mà phần lớn được thọ vui. Đến khi đắc định rồi thì phần nhiều là thọ vô ký (không khổ, không vui). Trong Phật giáo chia ba thọ này ra làm hai phần, thành sáu thọ là:

- Thọ khổ trong nhà.

- Thọ khổ ngoài nhà.

- Thọ vui trong nhà.

- Thọ vui ngoài nhà.

- Thọ vô ký trong nhà.

- Thọ vô ký ngoài nhà.

Tiếng nói trong nhà và ngoài nhà có nghĩa là tại thế và xuất thế hoặc tại gia và xuất gia, cũng có nghĩa là ác và thiện. Ví dụ: "Kẻ trộm ngồi rình ban đêm để vào nhà lấy của, trong khi ngồi rình là thọ khổ, lấy được của về ăn hưởng là thọ vui, sau khi ăn hưởng rồi đi chơi hoặc nằm chơi không ai bắt bớ gì cả, sống một khoảng đời ung dung tự tại, ấy là thọ vô ký".

Cả ba thứ thọ trên đây là thọ trong nhà.

Lại có hành giả đang ngồi chăm chú tham thiền, lúc đầu chưa có pháp phát sanh cho nên ngồi lâu bị mỏi, mệt, nóng, đau lưng, tê chân v.v.. ấy là thọ khổ, khi có pháp thiền phát sanh làm cho thân tâm nhẹ nhàng no vui mát mẻ, ngồi không thấy mệt mỏi chi cả ấy là thọ vui. Lúc nhập định được rồi tâm của hành giả tự tại vô ký. Cả ba thứ thọ trên là thọ ngoài nhà. Nói tóm lại khi hành giả đang thọ khổ cũng biết rõ thọ khổ, thọ vui cũng biết rõ thọ vui, thọ không khổ không vui cũng biết rõ thọ không khổ không vui.

Giảng giải:

Thế nên khi ngồi niệm "phồng à, xẹp à, ngồi à, đụng à" nếu có tê chân nào, để trí biết vào chân ấy, niệm hoặc nhận định biết rõ "tê à". Đau lưng hoặc đau xương mông cũng ngưng bốn đề mục kia, để trí ngay sau lưng hoặc dưới xương mông niệm "đau à", nghe ngứa hoặc châm chích khó chịu trong nơi nào thì để trí biết ngay nơi ấy nhứt là nơi mặt và niệm "ngứa à" hoặc "châm à". Các điều ấy gọi là thọ khổ, phải niệm độ một hơi thở, rồi niệm "phồng, xẹp, ngồi, đụng" trở lại. Nếu thấy tê đau nữa thì niệm nữa, cứ thế niệm mãi mãi lần lần sự thọ khổ giảm nhẹ, sự thọ vui bắt đầu có chút ít. Đại khái như ta đang ngồi thấy có ánh sáng, có rần rần trong người, nhẹ nhàng khoan khoái, có khi vui vui tự cười một mình. Trái lại cũng có người khi pháp ấy phát sanh lên thì họ tự chảy nước mắt ra, hoặc khóc có tiếng rõ rệt. Lại có người nó làm như tốt, còn có người thì rùng mình, có khi lại dựt mình đến nhỏm cả người như điện giựt, lại có người ngáp, tất cả trạng thái trên chư hành giả chẳng nên nao núng khiếp sợ chi cả, trái lại phải biết kịp thời niệm "sáng à", "ngáp à" v.v.. Quý vị nên để ý xem trong khi các pháp ấy khởi phát rõ rệt, chư hành giả chú tâm niệm thì các pháp ấy một số tiêu mất, còn số khác càng rõ rệt thêm như ánh sáng chẳng hạn, sự thọ vui của quý vị lúc bấy giờ càng đầy tràn cả thân tâm, tuy vậy cũng phải niệm cho nó qua đi nếu không thì cứ bám dính vào cái vui nhỏ mà không đạt đến cái vui lớn, nghĩa là nó sẽ trở ngại con đường tiến hành trong thiền định. Giải thích trong thọ khổ và thọ vui như thế. Còn sự thọ không khổ không vui (thọ vô ký) thì chờ khi đắc được tứ thiền mới thật rõ rệt.

* Niệm thọ khổ:

Trong bốn oai nghi đi, đứng, ngồi, nằm đều hành thiền được cả nhưng riêng oai nghi ngồi thì có phần tươi tỉnh dễ niệm hơn hết, có thể nói dễ có kết quả an vui rõ rệt mau lẹ hơn các oai nghi kia, vì thế cho nên đang ngồi niệm "phồng à, xẹp à, ngồi à, đụng à" tự nhiên nghe có trạng thái (ngứa, tê, nhức, mỏi, nóng, đau lưng, bủn rủn, bứt rứt .v.v..) phát sanh lên rõ rệt, nhứt là ngứa nơi mặt hoặc tê chân, liền để ý vào chỗ ngứa, chỗ tê, niệm "ngứa à", "tê à"… chỉ niệm độ nín một hơi thở, sau đó cũng niệm trở lại "phồng à, xẹp à, ngồi à, đụng à", nếu có ngứa, tê v.v. trở lại thì niệm nữa.

Nên nhớ tất cả sự ngứa, tê, nóng, mỏi, mệt, đau lưng, bủn rủn, khó chịu đều là thọ khổ, mỗi trạng thái pháp phát sanh như thế nào, cần niệm hoặc cần nhận định biết rõ như thế ấy (lấy tay gãi cũng hết nhưng nó động và dễ sanh trở lại, cho nên để trí biết vào ngay chỗ đó mà niệm thôi).

* Niệm thọ vui:

Khi hành giả đã niệm cho vượt qua hết các thọ khổ rồi, nay ngồi vào niệm một chặp nó lại thọ vui như mát mẻ, nhẹ nhàng, rần rần nổi ốc, có lắc chuyển, nhẹ bổng người lên nghe dường như bay cao lên được ..v.v.. đương nhiên trong khi ấy hành giả cảm thấy vui, nhất là có trạng thái tủa khắp cả châu thân làm cho hành giả ngồi cảm thấy sung sướng, không biết mỏi mệt, không đói, không khát, không buồn ngủ ..v.v.. mỗi trạng thái phát sanh ta đều phải niệm cả, như mát ta niệm "mát à", như lắc chuyển thì niệm "lắc à", như bổng nhẹ thì niệm "bổng à" v.v..

Thọ vô ký thường thì không niệm. Bởi lẽ thọ vô ký ít có sự tác hại hoặc trở ngại đến thiền định như thọ khổ và thọ vui, cho nên hành giả ít niệm vô ký thọ.

Thọ tức là cảm giác, sự thâu nạp cảnh giới, như đoạn trước đã nói. Thọ có khổ có vui, có vô ký thế là nó sẽ làm cho tâm ta thay đổi theo hoàn cảnh mà tâm ta đang thọ ấy. Dù khổ hay vui ta cũng hằng nhận chịu với cảm giác rất tốt. Thọ khổ thì khóc, thọ vui thì cười, thọ vô ký thì lơ là vì ta chấp giả cho là thật, cho nên phải khóc, cười ..v.v..

Khi hành giả ngồi niệm thiền có một cảnh khổ hoặc cảnh vui nào mà ta đang thọ, nếu ta chỉ chú ý sơ sài hoặc chỉ quán tổng quát sơ qua thì nó không rõ và không thấm thía. Do đó các ngài thiền sư bên Miến Điện dạy ta phải dừng bỏ các đề mục kia mà niệm ngay sự thọ khổ vui ấy, ví dụ đau lưng, tê chân, ngứa, châm chích, nóng, ..v.v.. thì ta phải chú ý ngay vào đó để nhận định biết rõ hoặc niệm "đau à" (để trí sau lưng), "tê à" (để trí nơi chân nào tê), "ngứa à" nơi mặt hoặc chỗ nào đang bị ngứa v.v. tức thì khi ấy nó hết hoặc nó bớt đau, tê, ngứa v.v.. rất rõ rệt, chắc chắn trong khi đó ta trực nhận được sự vô thường vì đang đau đó là hết hoặc bớt đau, tê, ngứa v.v. Đồng thời trong khi ấy ta cũng cảm thấy đau là khổ, tê là khổ v.v.. Khi ta nhận ra lẽ khổ và lẽ vô thường rồi, chắc hẳn ta cũng rõ biết cái chân lý vô ngã một phần nào, dù chưa rõ rệt lắm, miễn là ta chuyên cần bhāvanā (tham thiền) mãi về thọ. Có thể nói chỉ đất, nước, lửa, gió thọ, 12 xứ thọ, ngũ uẩn thọ chứ không có ai thọ thì rõ lẽ hơn, chính đấy là vô ngã vậy.

*

QUÁN TÂM NIỆM XỨ

Hành giả ở rừng thanh vắng, ở dưới cội cây, ở chỗ hoang vắng cách xa nhà, ở hang đá, ở ụ rơm, ở tịnh thất, thiền đường v.v. ngồi ngay thẳng, gom trí nhớ quán tâm niệm xứ, là hành giả phải nhớ biết kịp thời trong khi tâm đang niệm bốn đề mục trên mà nó không chú tâm yên để niệm, trái lại nó chạy theo cảnh giới khác, có nghĩa là tâm bỏ đề mục mà lo nghĩ một điều khác hoặc thiện hoặc ác, nhưng tâm suy nghĩ một vấn đề rõ rệt, vậy khi ấy ta bỏ "phồng... xẹp... đụng", mà niệm "suy nghĩ à" độ nín một hơi thở, kế bắt niệm "phồng à…" trở lại, nếu có suy nghĩ nữa thì niệm nữa, bởi vì chữ tâm ở đây do chữ citta dịch là sự suy nghĩ, trạng thái suy nghĩ (Trí nhớ đây không phải là nhớ lại, mà là không bỏ quên đối tượng quán niệm.).

Giảng giải

Tỳ-khưu trong Phật pháp khi đã ở trong nơi thanh vắng, nhận định biết rõ:

- Tâm có tham luyến

- Tâm không có tham luyến

- Tâm có sân hận

- Tâm không có sân hận

- Tâm có si mê

- Tâm không có si mê

- Tâm hành trình trong dục giới

- Tâm không hành trình trong dục giới

- Tâm hành trình trong sắc giới

- Tâm không hành trình trong sắc giới

- Tâm hành trình trong vô sắc giới

- Tâm không hành trình trong vô sắc giới

- Tâm thế gian

- Tâm xuất thế gian

- Tâm không giải thoát

- Tâm giải thoát (khỏi triền phược)

thảy đều nhận biết rõ. Trong kinh Pháp Cú có ghi lời Phật dạy rằng: "Tâm là cái khó dạy nhất, nếu người nào dạy được tâm mình cho tốt rồi, đó là điều quý báu nhất". Tâm hằng đắm say theo ngũ dục hoặc lục dục: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Khi hành giả thấy sắc thì niệm: "thấy à", nghe tiếng thì niệm "nghe à". Ví dụ: nghe tiếng chó sủa, tiếng người nói cười v.v. ta nên để trí biết vào nơi lỗ tai mà niệm "nghe à", nếu để ý vào nơi con chó thì ắt sẽ ghét giận nó chẳng sai. Ngửi mùi, nếm vị, xúc chạm, biết pháp cũng phải niệm cả. Trong các thứ dục nầy, pháp trần là cái làm cho tâm của hành giả rối rắm nhất, vọng động nhất. Quý vị đừng chán nản và cũng chớ xem thường nó, khi nào một trong sáu trần cảnh ấy phát sanh như sắc tốt, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, sự đụng chạm êm dịu và pháp trần vừa lòng phát sanh lên ta phải niệm "Thấy à, nghe à, ngửi à, nếm à, đụng à, biết à" chứ đừng niệm "thơm à, ngon à, êm dịu à, vừa lòng à".

Xin nhắc kỹ một lần nữa tâm ở đây ám chỉ "sự suy nghĩ" vậy ta nghĩ đến điều chi, phải nhận định biết rõ điều ấy. Vì lẽ tâm phàm nhơn thiếu trí nhớ, sự ức niệm non kém, cho nên cần phải chú tâm chánh niệm cho đến khi đắc thành Thánh quả, nhất là bậc A-la-hán, thì đầy đủ trí nhớ luôn khi, dù các ngài không niệm cũng xem như có niệm vậy.

Riêng phàm nhơn chẳng những niệm để được đầy đủ trí nhớ mà còn làm cho mở mang trí tuệ nữa.

* Niệm tâm bất thiện:

Hành giả đang ngồi tu niệm, bỗng nhiên tâm bất thiện phát sanh lên suy nghĩ điều ác thì ta phải niệm "suy nghĩ à", đó là niệm tâm, xong ta trở lại niệm thân tức là "phồng à...". Nếu có suy nghĩ ác nữa thì niệm nữa (lâu độ nín hơi thở).

* Niệm tâm thiện:

Hành giả đang ngồi tu niệm, bỗng nhiên tâm thiện phát sanh lên suy nghĩ điều lành, ta cũng phải niệm "suy nghĩ à" độ nín một hơi thở rồi niệm "phồng à..." trở lại, nếu có suy nghĩ nữa thì niệm nữa. Tóm lại dù thiện hay bất thiện, khi tâm tư của hành giả phát lên với trạng thái suy nghĩ thì cũng phải niệm "suy nghĩ à..." thì nó diệt đi, không còn suy tư dài dòng mới nhất tâm được. Hơn nữa sự tư duy nầy khép vào niệm tâm cũng hơi tương đồng ý với phóng tâm, nhưng phóng tâm thì phóng lung tung không có vấn đề gì rõ rệt còn sự suy nghĩ ở đây nó có vấn đề ác, thiện rõ rệt, còn tâm vô ký hoặc sự suy nghĩ không thiện không ác ở đây không thấy giải thích (có lẽ không quan yếu).

*

QUÁN PHÁP NIỆM XỨ

Hành giả ở rừng thanh vắng, ở dưới cội cây, ở chỗ hoang vắng cách xa nhà, ở hang đá, ở ụ rơm, ở tịnh thất, thiền đường v.v. ngồi ngay thẳng, gom trí nhớ, quán pháp niệm xứ là nhận định, biết rõ về pháp bất thiện và pháp thiện (thường thường tâm của hành giả sơ cơ hay có pháp bất thiện phát sanh trước, thiện pháp phát sanh sau, trái lại khi hành giả đã tọa thiền nhiều rồi thì ngược lại).

Pháp trong chỗ nầy ám chỉ về năm nhóm:

1) Nīvaraṇa: Pháp chướng ngại (pháp cái).

2) Upādānakkhandha: Chấp thủ ngũ uẩn.

3) Āyatana: Sanh xứ (lục căn, lục trần)

4) Bojjhaṅga: Thất giác chi.

5) Ariyasacca: Tứ Diệu Đế.

Giảng giải

Pháp ám chỉ về nīvaraṇa có năm là:

1) Kāmachanda: Trần dục, sự ham muốn, sự yêu thích, sự vừa lòng trong ngũ trần.

2) Byāpāda: Bất bình, sự làm cho tiêu hoại tài sản, sanh mạng và điều lợi ích an vui của kẻ khác (hủy hại).

3) Thīnamiddha: Hôn trầm, thụy miên tức sự giải đãi, sự lười biếng trong thân tâm.

4) Uddhacca-kukkucca: Phóng tâm, hối quá tức sự lang thang của tâm và sự nóng nảy, sự bứt rứt trong tội lỗi .

5) Vicikicchā: Hoài nghi tức sự phân vân, nghi ngại, bất nhất trong tâm.

Tỳ-khưu trong giáo pháp này khi tâm mình có trần dục, có bất bình cũng biết rõ có trần dục, có bất bình; có hôn trầm giải đãi, có phóng tâm nóng nảy, cũng biết rõ có hôn trầm giải đãi, có phóng tâm nóng nảy; có hoài nghi cũng biết rõ có hoài nghi.

Năm pháp này có tên là pháp cái hoặc pháp triền. Tuy có hai tên gọi nhưng tựu trung chỉ có một ý mà thôi. Chữ "cái" có nghĩa là "cái lọng" nhưng thường dùng chung với chữ "cái trấp" hoặc "cái phúc", dịch nghĩa là che lấp, che đậy. Còn chữ "triền" có nghĩa là chướng ngại, sự ngăn trở, sự trở ngại làm cho hành giả khó đạt đến thiền định hoặc khó đạt đến đạo quả một cách hanh thông suôn suốt dễ dàng. Năm chi thiền hay bị trở ngại khó thành tựu được do năm pháp cái hoặc năm pháp triền vì lẽ trong tâm phàm nhơn không có thiền, chỉ có năm pháp nīvaraṇa là trần dục, bất bình, hôn trầm, phóng tâm, hoài nghi. Trong tâm của người phàm hoặc bậc thánh có sơ thiền thì có năm chi là tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất hành; nhị thiền thì có ba chi thiền là hỷ, lạc, nhất hành.

Trong cách tu Tứ Niệm Xứ có dạy cho hành giả đang trong lúc ngồi thiền, nếu có trần dục phát sanh rõ rệt thì niệm "trần dục à" cũng niệm ít tiếng độ nín một hơi thở thì tự nhiên lắng dịu xuống liền.

Khi có sự bất bình, ghét, sân cũng niệm "bất bình à", "ghét à", "sân à" v.v.. cũng hết sân liền.

Khi có hôn trầm, giải đãi cũng niệm "hôn trầm à". Trong khi đang ngủ gục ta không hay biết nhưng khi gục xuống thì biết liền, khi ấy phải niệm "ngủ à" hay niệm "thụy miên à" cũng được, cứ bao nhiêu lần ngủ là niệm bấy nhiêu lần.

Khi có phóng tâm thì niệm "phóng à". Có khi nó không phóng nữa mà nó lại làm như nóng nảy, bức rức, bủn rủn thì niệm "nóng à", "bứt rứt à" v.v.. bằng không thì nó làm như khó chịu lắm. Tự ý nó bung tay ra, dở chân thẳng ra và mở mắt ra không thích ngồi nữa. Đó là trạng thái của sự nóng nảy hoặc bức rức, bủn rủn. Ta cố gắng trấn áp mãi để ngồi thiền, nhưng đến giai đoạn như vậy thì không nên ép nữa, mà ta nên nghĩ rằng ngồi không giỏi thì ta cố gắng đi kinh hành và sau đó trở vào ngồi lại nó sẽ tốt và dễ dàng hơn trước. Tưởng cũng nói rõ về sự phóng tâm có khác với sự suy nghĩ trong quán tâm niệm xứ kia. Sự phóng tâm ở đây là nó phóng lung tung, không có vấn đề gì rõ rệt cả, ta chỉ cần niệm rằng "phóng à" là có thể lắng xuống và niệm đề mục thiền "phồng à, xẹp à" v.v. trở lại. Tuy vậy trong sự tu thiền cái khó nhất là phóng tâm, nó dai dẳng lắm, thậm chí có khi nó phóng quá cỡ không làm cách nào mà giữ đề mục trú yên trong tâm được một đôi phút, trong những lúc ấy ta phải niệm "đụng" tới năm chỗ hoặc nhiều hơn là:

Phồng à, xẹp à, ngồi à, đụng à (biết đụng nơi hai bàn tay chồng lên nhau).

Phồng à, xẹp à, ngồi à, đụng à (biết y phục đụng nơi đầu gối phải).

Phồng à, xẹp à, ngồi à, đụng à (biết y phục đụng nơi nách hoặc vai phải).

Phồng à, xẹp à, ngồi à, đụng à (biết y phục đụng nơi vai trái).

Phồng à, xẹp à, ngồi à, đụng à (biết y phục đụng nơi đầu gối trái).

Nhớ niệm vòng vòng như trên trong vài vòng là sự phóng tâm dữ dội kia tự khắc nó không còn làm cho ta khó niệm thiền như trước nữa, trái lại nó có thể dính bắt đề mục niệm dễ hơn. Trong khi niệm vòng vòng ấy có thể lộn hoặc quên, thì ta bắt đầu lại nơi số một. Xin đặc biệt lưu ý các hành giả khi có sự phóng tâm quá lắm mới niệm cái "đụng" cho nhiều chỗ như thế, còn nếu tâm lâu lâu mới phóng đôi chút thì chỉ niệm "phóng à" là đủ rồi.

Khi có nghi ngờ là niệm "nghi à", tâm của hành giả đang niệm thiền tốt tự nhiên nó đâm ra hoài nghi bất nhất trong tâm, tự phát ra nhiều sự nghi vấn: "Không biết ngồi thiền có kết quả gì chăng? Đạo quả Niết-bàn có thiệt không? Phật, Pháp, Tăng cao thượng thật sao, có thật không? Nghiệp nhân và nghiệp quả có ảnh hưởng gì với đời ta không v.v.?", tức thì ta phải niệm "nghi à".

Trong cả năm pháp trên ai cũng có, nhưng người nặng điều nầy, kẻ nặng cái kia. Mặc dù sự nặng nhẹ có khác nhau chút ít song khi đã phát sanh trong tâm thì cũng nhận định biết rõ với ý niệm cho nó qua đi, diệt đi, bởi nó cũng nằm trong chân lý vô thường, khổ não, vô ngã.

Pháp ám chỉ về chấp thủ ngũ uẩn (upādānak-khandhā): ngũ uẩn là cảnh giới của sự chấp thủ, ngũ uẩn hành trình trong dục giới, sắc giới, vô sắc giới bằng sự tham luyến và chấp chặt cho là ta và của ta, gọi là chấp thủ ngũ uẩn.

Ngũ uẩn là sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn .

Giảng giải

Tỳ-khưu trong giáo pháp nầy thấy rõ sắc, thọ, tưởng, hành, thức ấy tiêu diệt như thế nầy:

Hành giả quán tưởng kỹ càng chắc chắn, cũng như nhận định biết rõ sự sanh và sự diệt của ngũ uẩn như thế gọi là để phá tan sự ngộ tưởng về một khối (ghaṇasaññā), kỳ thật nó nằm trong chân lý vô thường, khổ não, vô ngã.

- Pháp ám chỉ về sanh xứ (āyatana) là quán về lục căn, lục trần tức là quán niệm sáu āyatana bên trong và sáu āyatana bên ngoài. Tiếng āyatana dịch là sanh xứ, chỗ trú, cái giếng, cái mỏ vàng, thau, chỗ tụ hội v.v., sở nhân thường gọi là căn, trần.

- Sanh xứ nương nơi căn và trần nên nảy sanh ra thức, nhất là nhãn thức.

- Chỗ trú là nương nơi căn và trần làm chỗ trú cho thức, nhất là nhãn thức.

- Cái giếng hoặc cái mỏ là nương nơi căn và trần mà phát khởi thức, nhất là nhãn thức.

- Chỗ tụ hội là nương nơi căn và trần khiến cho tụ hội thức, nhất là nhãn thức. Āyatana bên trong (lục căn) là nhãn, nhỉ, tỷ, thiệt, thân, ý.

Āyatana bên ngoài (lục trần) là sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp (pháp ở đây nói về năm mươi hai tâm sở, mười sáu vi tế sắc và một Niết-bàn, cộng là sáu mươi chín pháp).

Giảng giải

Tỳ-khưu trong giáo pháp nầy nhận định biết rõ về con mắt, biết rõ về sắc, biết rõ về dây trói buộc: hệ phược hay kiết sử (sañyojana) phát sanh lên, bởi vì nương nơi nhãn và sắc ấy hội họp nhau, biết rõ về nhân khiến cho phát sanh kiết sử, biết rõ về nhân khiến cho diệt kiết sử, biết rõ về nhân khiến không cho kiết sử tiếp tục phát sanh được nữa.

Biết rõ về tai, biết rõ về tiếng

Biết rõ về mũi, biết rõ về mùi

Biết rõ về lưỡi, biết rõ về vị

Biết rõ về thân, biết rõ về xúc

Biết rõ về tâm, biết rõ về pháp

Biết rõ về kiết sử phát sanh bởi nương nơi tâm và pháp ấy hội họp nhau, biết rõ về nhân khiến cho diệt kiết sử.

Biết rõ về nhân khiến không cho kiết sử tiếp tục phát sanh được nữa.

Sự quán, niệm hoặc sự nhận định biết rõ trong mười hai pháp sanh xứ (āyatana) nầy gọi là quán pháp niệm xứ, cũng nằm trong chân lý vô thường, khổ não, vô ngã.

- Pháp ám chỉ về giác chi (bojjhaṅga) có bảy pháp nên thường gọi thất giác chi, có khi gọi bảy nhân sanh quả bồ-đề. Bojjhaṅga dịch là giác chi tức là pháp làm nhân cho giác ngộ chân lý Tứ Diệu Đế.

Pháp giác chi có bảy điều là :

- Niệm giác chi, sự ức niệm là nhân của bậc giác ngộ Tứ Thánh Đế (Thánh Thiệt).

- Tuệ trạch giác chi, trí tuệ là nhân của bậc giác ngộ Tứ Thánh Đế.

- Tấn giác chi, sự tinh tấn là nhân của bậc giác ngộ Tứ Thánh Đế.

- Hỷ giác chi, sự no vui thân tâm là nhân của bậc giác ngộ Tứ Thánh Đế.

- An giác chi, sự vắng lặng thân tâm là nhân của bậc giác ngộ.

- Định giác chi, sự định tâm là nhân của bậc giác ngộ Tứ Thánh Đế.

- Xả giác chi, sự quân bình hoặc trung lập là nhân của bậc giác ngộ Tứ Thánh Đế.

Giảng giải

Tỳ-khưu trong giáo pháp nầy nhận định biết rõ rằng:

- Niệm giác chi có trong tâm, cũng biết rõ niệm giác chi có ở trong tâm.

- Niệm giác chi không có trong tâm, cũng biết rõ niệm giác chi không có ở trong tâm.

- Biết rõ về nhân khiến cho niệm giác chi phát sanh.

- Biết rõ về nhân khiến cho niệm giác chi phát sanh rồi được đầy đủ hơn, do sự tiến tu.

- Tuệ trạch pháp giác chi có trong tâm, cũng biết rõ tuệ trạch pháp giác chi có ở trong tâm.

- Tuệ trạch pháp giác chi không có trong tâm, cũng biết rõ tuệ trạch pháp giác chi không có ở trong tâm.

- Biết rõ về nhân khiến cho tuệ trạch pháp giác chi phát sanh.

- Biết rõ về nhân khiến cho tuệ trạch pháp giác chi đã phát sanh được đầy đủ hơn do sự tiến tu.

- Tấn giác chi có trong tâm, cũng biết rõ tấn giác chi có ở trong tâm.

- Tấn giác chi không có trong tâm, cũng biết rõ tấn giác chi không có ở trong tâm.

- Biết rõ về nhân khiến cho tấn giác chi phát sanh.

- Biết rõ về nhân khiến cho tấn giác chi đã phát sanh được đầy đủ hơn do sự tiến tu.

- Hỷ mãn giác chi có trong tâm, cũng biết rõ hỷ mãn giác chi có ở trong tâm.

- Hỷ mãn giác chi không có trong tâm, cũng biết rõ hỷ mãn giác chi không có ở trong tâm.

- Biết rõ về nhân khiến cho hỷ mãn giác chi phát sanh.

- Biết rõ về nhân khiến cho hỷ mãn giác chi đã phát sanh được đầy đủ hơn do sự tiến tu.

- Tịch tịnh giác chi có trong tâm, cũng biết rõ tịch tịnh giác chi có ở trong tâm.

- Tịch tịnh giác chi không có trong tâm, cũng biết rõ tịch tịnh giác chi không có ở trong tâm.

- Biết rõ về nhân khiến cho tịch tịnh giác chi phát sanh.

- Biết rõ về nhân khiến cho tịch tịnh giác chi đã phát sanh được đầy đủ hơn do sự tiến tu.

- Định giác chi có trong tâm, cũng biết rõ định giác chi có ở trong tâm.

- Định giác chi không có trong tâm, cũng biết rõ định giác chi không có ở trong tâm.

- Biết rõ về nhân khiến cho định giác chi phát sanh.

- Biết rõ về nhân khiến cho định giác chi đã phát sanh được đầy đủ hơn do sự tiến tu.

- Xả giác chi có trong tâm, cũng biết rõ xả giác chi có ở trong tâm.

- Xả giác chi không có trong tâm, cũng biết rõ xả giác chi không có ở trong tâm.

- Biết rõ về nhân khiến cho xả giác chi phát sanh.

- Biết rõ về nhân khiến cho xả giác chi đã phát sanh được đầy đủ hơn do sự tiến tu.

Sự nhận định biết rõ hoặc sự quán niệm cho biết rõ về bảy giác chi nầy gọi là quán pháp niệm xứ, cũng nằm trong chân lý vô thường, khổ não, vô ngã.

Pháp ám chỉ về thánh thiệt (Tứ Diệu Đế) có bốn là:

1) Dukkha ariyasacca (Khổ Diệu Đế): sự khổ là pháp thiệt của bậc Thánh nhân.

2) Dukkhasamudaya ariyasacca (Tập khổ Diệu Đế): ái dục làm nhân cho sanh khổ, là pháp thiệt của bậc Thánh nhân.

3) Dukkhanirodha ariyasacca (Diệt khổ Diệu Đế): Niết-bàn, nơi diệt khổ là pháp thiệt của bậc Thánh nhân.

4) Dukkhanirodhagāminīpaṭipadā ariyasacca (Đạo diệt khổ Diệu Đế): sự thực hành để đến diệt khổ là pháp thiệt của bậc Thánh nhơn.

Giảng giải

Tỳ-khưu trong giáo pháp nầy nhận định biết rõ chân lý rằng:

- Đây là khổ.

- Đây là ái dục nhân sanh khổ.

- Đây là diệt khổ, tức là Niết-bàn.

- Đây là con đường đi đến nơi diệt khổ.

* Giải về Khổ Diệu Đế

Đức Thế Tôn thuyết khổ đế có mười hai điều đại khái như sau:

- Jāti dukkha : Sanh khổ.

- Jarā dukkha : Già khổ.

- Byādhi dukkha : Bệnh khổ.

- Maraṇa dukkha : Chết khổ.

- Soka dukkha : Sầu khổ (sự thương tiếc trong tâm, nhất là khi có thân quyến chết hoặc mất của, có cảm xúc với sự thương tha thiết, quyến luyến.

- Parideva dukkha : Bi ai khổ.

- Dukkha dukkha : Sự khổ do đau đớn vể thân.

- Domanassa dukkha: Sự khổ do trái ý về tâm .

- Upāyāsa dukkha: Sự khổ do thất vọng.

- Appiyehi sampayoga dukkha (Oán tắng hội khổ): sự gặp gỡ chúng sanh và vật mà ta không thương mến là khổ.

- Piyehi vippayoga dukkha (Ái biệt ly khổ): xa lìa chúng sanh và vật mà ta thương mến là khổ.

- Yam picchaṃ na labbati dukkha (Cầu bất đắc khổ): mong muốn vật nào không được là khổ.

Nếu nói một cách vắn tắt cho gọn gàng thì chấp thủ ngũ uẩn là khổ (Upādānakhandha dukkha).

* Giải về Tập Diệu Đế.

Đức Thế Tôn thuyết ba điều ái dục và mười hai điều ái dục là:

Ba điều ái dục:

1. Kāmataṇhā (dục ái): sự mong muốn trong ái dục, nói về luyến ái (rāgo) nghĩa là sự thỏa thích dính theo ngũ dục.

2. Bhavataṇhā (hữu ái): sự mong muốn có được điều ưa thích tức là sự luyến ái trong sắc giới và vô sắc giới, là thứ luyến ái phát sanh lên do thế lực của tâm mong mỏi về sự có, dính với thường kiến (sassata diṭṭhi) cũng gọi là hữu ái, vả lại sự quyến luyến trong thiền-na (jhāna) cũng gọi là hữu ái.

3. Vibhava taṇhā (phi hữu ái): sự mong muốn không có điều không ưa thích, dính với đoạn kiến (uccheda diṭṭhi, nghĩa là muốn rằng chết rồi thì mất tuyệt, không còn tái sanh trong cõi nào cả.

Mười hai điều ái dục là:

1- Cakkhutaṇhā (nhãn ái): sự thương mến, sự vui thích đối với con mắt, tưng trọng cho rằng của mình, nhận định cho là tốt tươi như cửa sổ bằng ngọc Maṇi mà người mở trong cái đền đài bằng vàng.

2- Sotataṇhā (nhĩ ái): sự thương mến, sự vui thích đối với lỗ tai, tưng trọng cho rằng của mình, nhận định cho là tốt tươi như cái ống bằng bạc và dây băng quý giá (cái nịt choàng tréo trước ngực sau lưng).

3- Ghānataṇhā (tỷ ái): sự thương mến, sự vui thích đối với lỗ mũi, tưng trọng cho rằng của mình, nhận định cho là tốt tươi như dây bằng đá mà người ta đánh sẵn để dành.

4- Jāna taṇhā (thiệt ái): sự thương mến, sự vui thích đối với lưỡi, tưng trọng cho rằng của mình, nhận định cho lưỡi tốt tươi như thửa gấm màu đỏ (kambala).

5- Kāyataṇhā (thân ái): sự thương mến, sự vui thích đối với thân, tưng trọng cho rằng của mình, nhận định cho là tốt tươi như cây cột bằng lỏi cây hoặc trụ ngõ làm bằng vàng.

6- Manotaṇhā (ý ái): sự thương mến, sự vui thích đối với tâm, tưng trọng cho rằng của mình, nhận định cho rằng tâm mình cao quý hơn tâm của kẻ khác.

7- Rūpataṇhā (sắc ái): sự thương mến, sự vui thích đối với sắc cảnh, nhận định cho là tốt đẹp như hoa Kaṇṇikāla bằng vàng mà mình đã thấy được thật là xinh đẹp kẻ khác không thể thấy được như ta.

8- Saddataṇhā (thinh ái): sự thương mến, sự vui thích đối với thinh cảnh, nhận định cho là hay ho như giọng con Karavika hoặc giọng kêu của ngọc Maṇi mà người ta thổi rất hay, mình đã nghe thiệt là lảnh lót kẻ khác không thể được nghe như ta.

9- Gandhataṇhā (hương ái): sự thương mến, sự vui thích đối với hương cảnh, nhận định cho là thơm tho như chiên đàn, trầm hương hoặc như mùi thơm trên thiên cung mà mình đã được ngửi, kẻ khác không được ngửi như ta.

10- Rasataṇhā (vị ái): sự thương mến, sự vui thích đối với vị cảnh, nhận định cho là ngon như các hương vị của chư thiên.

11- Phoṭṭhabbataṇhā (xúc ái): sự thương mến, sự vui thích đối với xúc cảnh, nhận định cho là xúc cảnh mà mình đã được thật là êm dịu, kẻ khác không thể có được như ta.

12- Dhammataṇhā (pháp ái): sự thương mến, sự vui thích đối với pháp cảnh, nhận định cho là pháp cảnh mà mình đã được thật vừa ý, kẻ khác không thể có được như ta.

Mười hai điều ái dục nầy đem nhân với ba ái dục trước thành ra ba mươi sáu ái dục, nhân cho quá khứ ba mươi sáu, vị lai ba mươi sáu, hiện tại ba mươi sáu thành một trăm lẻ tám ái dục vậy.

* Giải về Diệt Diệu Đế.

Đức Thế Tôn thuyết rằng: "Sự làm cho tiêu diệt hoặc tiêu hoại ái dục, sự đoạn tuyệt hoặc dứt bỏ ái dục, sự thoát khỏi ái dục, sự không luyến tiếc trong ái dục nữa gọi là Diệt Khổ Thánh Thiệt (Niết-bàn)".

* Giải về Đạo Diệu Đế.

Đức Thế Tôn dạy sự thực hành theo đường lối đi đến Niết-bàn là khí cụ diệt khổ, là thánh thiệt (Đạo Diệu Đế). Nói về đạo cao thượng gồm có tám chi là :

- Sammā diṭṭhi: Sự thấy biết đúng (chánh kiến).

- Sammā saṅkappo: Sự suy nghĩ đúng (chánh tư duy).

- Sammā vācā: Sự nói năng đúng (chánh ngữ).

- Sammā kammanto: Sự hành động đúng (chánh nghiệp).

- Sammā ājīvo: Sự nuôi mạng đúng (chánh mạng).

- Sammā vāyāmo: Sự tinh tấn đúng (chánh tinh tấn).

- Sammā sati: Sự ghi nhớ đúng (chánh niệm).

- Sammā samādhi: Sự định tâm đúng (chánh định).

Quán niệm tức là sự nhận biết rõ về Tứ Diệu Đế như thế gọi là quán pháp niệm xứ.

* Niệm pháp bất thiện:

Hành giả đang ngồi niệm, tự nhiên có một trong năm pháp chướng ngại phát sanh lên như ttrần dục, bất bình, hôn trầm, phóng tâm và hoài nghi tức thì phải niệm cho đến khi nó qua đi. Niệm rằng: "trần dục à", "bất bình à", "hôn trầm à", "phóng tâm à", "hoài nghi à", đương nhiên nó không phải đồng thời phát mà mỗi lần phát một pháp, ấy gọi là bất thiện pháp mà ta phải niệm cho nên gọi là quán pháp niệm xứ. Bất thiện pháp có rất nhiều song phần lớn chỉ gom vào gọn trong năm pháp đó, bởi trần dục tức là tham, bất bình tức là sân, còn hôn trầm, phóng tâm và hoài nghi tức là si vậy. Có khi nó biến thể có trạng thái khác nhau như trần dục nó lại đổi qua thương, thì cũng niệm "thương à".

Còn bất bình thì nó lại đổi thành ghét hoặc sân thì ta niệm "ghét à", "sân à".

Hôn trầm nó đổi thành giải đãi thì niệm "giải đãi à" hoặc "làm biếng à".

Phóng tâm khi chế ngự kỷ quá thì nó không phóng được, nó lại xảy ra nóng nảy, bức rức, bủn rủn thì cũng theo đó mà niệm "nóng à" v.v..

Trạng thái phóng túng nầy hơi giống với trạng thái suy nghĩ ở đoạn niệm tâm nhưng nó có khác là ở đây nó phóng dữ dội nhưng không có vấn đề gì rõ rệt.

Hoài nghi không những đơn thuần nghi ngờ thôi đâu, nó còn có nhiều mưu mô, lá lay, quỷ quyệt là nó biến ra nhiều cách nghi vấn như ngồi thiền có lợi ích gì ? Đạo quả Niết-bàn ra sao? Phật, Pháp, Tăng cao quý thật không ? v.v. tức là phải niệm cho hết nghi đi là niệm "nghi à".

Năm pháp trên là pháp cái hay dùng với chữ cái trấp hoặc cái phúc nghĩa là che lấp hoặc che đậy, không thì dùng cho ý nghĩa là pháp chướng ngại, tức là các pháp ấy làm cho ngăn ngại hoặc cản trở khiến thiện pháp khó phát sanh, nhất là ngăn trở làm cho khó đắc nhập. Thế nên nếu có một pháp nào trong năm pháp ấy đã phát sanh trong tâm thì phải mau mau niệm cho nó tan biến mất đi.

* Niệm pháp thiện:

Nói cho đúng là niệm các ấn chứng thuộc về thiện pháp đã phát sanh lên. Lẽ thường bất cứ ai khi đã niệm cho các bất thiện pháp kia qua hết, từ từ "do năng lực tiến tu (bhāvanā) tốt đến đâu, thiền định tốt đến đó" và chắc chắn có hiện tượng lành sẽ phát hiện rõ rệt. Như thấy ánh sáng thì cũng niệm "sáng à" và thấy nhiều nhiều nữa. Tùy theo duyên của mỗi người mà sự thấy có khác nhau. Ví dụ: ánh sáng có người thấy rất nhiều và thật rõ, có người thì chỉ thấy sáng sơ sơ mà thôi, hoặc có người thấy Đức Phật bay ngang qua rõ rệt, có người thấy chư Tăng đi ngang qua hoặc bay qua cả đoàn có vẻ trang nghiêm lắm hoặc có kẻ khác đi xa xa và cao tận mây xanh, rồi có người lại thấy vô số kỳ hoa dị thảo đẹp ơi là đẹp, có vẻ như thấy cảnh tiên. Khi hành giả thấy các cảnh vật ấy tức là pháp lành, cũng phải niệm cho nó qua đi, chỉ niệm "thấy à". Chắc hẳn nó sẽ mất cũng có cái chẳng những không mất mà nó lại càng rõ hơn (đó là do căn duyên riêng của người ấy). Nhưng nếu y hiểu được cái lý nhất thiết pháp đều là vô ngã (sabbe dhammā anattā) thì tự khắc nó phải đi qua thôi, ấy là ta "không chấp pháp". Trái lại kẻ ngoại đạo cho các cảnh như trên là thật cho nên có chuyện xuất hồn đi thượng giới v.v. lâu trở thành chấp cảnh và đi theo cảnh giới, có thể trở thành lãng trí và cuối cùng điên loạn thì phải nói rằng có hại vô cùng. Cố mà giữ cho thật đúng chánh thiền hoặc chánh định ấy mới là cao siêu tuyệt diệu theo chơn truyền chánh pháp của Đức Phật Thích Ca.

Ở đây xin nói rõ có hai ý làm mấu chốt vững vàng căn bản nhất, các hành giả nên cố nhớ và hành theo cho tốt.

- Một: Khi niệm "thấy à" chẳng những nó càng không thấy thêm, bám dính thêm, mà nó sẽ mất đi, thế mới tiến lên cao siêu được.

- Hai: Khi biết nó đẹp, nó hay thuộc về thiện pháp, nhưng ta không dính mắc, say đắm với pháp thiện còn thấp ấy, chính ý nguyện muốn đạt đến pháp cao siêu hơn, tức là Niết-bàn, nên không chấp một pháp nào trong thế gian nầy cả.

Ngoài đó ra, niệm ở đây còn nhiều pháp lành khác nữa như ba mươi bảy pháp trợ bồ-đề, nhất là thất giác chi v.v.. Nói tắt cho gọn, dễ nhớ là: Niệm, Tuệ, Tấn, Lạc, An, Định, Xả. Hoặc là niệm ân đức Phật, ân đức Pháp, ân đức Tăng, niệm giới, ức niệm đến sự bố thí làm phước nào mà mình đã tạo… Còn niệm tâm từ, tâm bi, tâm hỷ, tâm xả, niệm sự chết v.v..

Nói tóm lại, tất cả bất thiện pháp và thiện pháp đều nằm trong chơn lý vô thường, khổ não, vô ngã cả thảy.

*

TỨ NIỆM XỨ TỔNG KẾT

Hành giả khi xem qua cũng như học hỏi kinh Tứ Niệm Xứ về lý thuyết xong, bắt tay vào thực hành niệm thân, niệm thọ, niệm tâm, niệm pháp cho phối hợp nhịp nhàng chứ không phải chỉ niệm một pháp nào trong bốn pháp ấy. Nghĩa là khi ta ngồi vào, trước hết niệm thân tức là niệm "phồng à, xẹp à, ngồi à, đụng à" tự nhiên nghe có trạng thái thuộc về niệm thọ như tê ngứa v.v.. thì niệm "tê à", "ngứa à" xong rồi niệm thân trở lại, kế có sự suy tư việc gì đó thuộc về niệm tâm thì liền niệm "suy nghĩ à", sau đó lại niệm thân tức là niệm "phồng à, xẹp à, ngồi à, đụng à". Nếu có pháp nào dù thiện hay bất thiện phát sanh thì hành giả phải niệm pháp ấy ngay, có nghĩa là thường tình người tu thiền bởi tâm lúc đầu còn thế tục lắm cho nên các bất thiện pháp nó phát sanh trước, nhất là năm pháp nīvaraṇa. Có trần dục, bất bình, phóng tâm, hôn trầm, hoài nghi nào thì niệm "trần dục à", "bất bình à" v.v...

Sau một thời gian chuyên cần tu niệm thì những bất thiện pháp lắng dịu, các thiện pháp sẽ tăng trưởng rõ rệt như năm chi thiền bắt đấu phát sanh:

1- Vitakko: Tầm.

2- Vicāro: Tứ.

3- Pīti: Hỷ.

4- Sukhaṃ: Lạc.

5- Ekaggatā: Nhất hành.

Tầm là tâm tìm đến đề mục hoặc chú ý tới đề mục, cần có tâm hướng đến đề mục, bởi vì từ đầu ta cố gắng ngồi niệm song tâm không chịu dính với đề mục, có vẻ như lơ lảng tách rời không rõ đề mục, không thân thiết với đề mục, nhưng khi có tầm thì bắt đầu khăng khít tìm tới và thấy rõ đề mục.

Tứ là xét kỹ đề mục, tâm vừa niệm vừa chăm chú nhận xét đề mục mà mình đang niệm, do đó trong giai đoạn này tâm của hành giả niệm rất rõ và đi đều, dễ chịu lắm.

Hỷ là hân hoan, phấn chấn cả thân và tâm, riêng chi thiền thứ ba này chia làm năm pháp khác nhau là:

a) Khuddakāpīti: Hỷ từng đợt nhỏ, có nghĩa là hành giả niệm tốt sẽ có pháp này làm cho phấn chấn nhất là nổi ốc trên đầu, rần rần mát mẻ nơi vai, sau lưng, có khi ra nước mắt.

b) Khaṇikāpīti: Hỷ ánh sáng, pháp này tùy người có ít có có nhiều khác nhau, trước hết như tòa mây bạc đi qua, như chút lửa xẹt qua, như sao chớp băng ngang qua, xẹt tới xẹt lui nhiều lần, hoặc như ngọn đèn pha chiếu ngay vào, thấy mặt trời sáng rực lên, hoặc như mặt trăng rằm dịu chiếu ngay vào mặt v.v..

c) Okkantikāpīti: Hỷ như sóng phát sanh làm cho rùng mình, hoặc như sóng dội vào mình, đưa tới đưa lui, gục lên xuống.

d) Ubbegāpīti: Hỷ bay bỗng phát sanh làm cho thân mình nhẹ nhàng, lớn ra, hay như bay bỗng lên không trung, có khi bay được cả thân.

g) Pharaṇāpīti: Hỷ thấm nhuần khắp châu thân, làm cho mát mẻ, tua tủa từ đầu hoặc rần rần từ dưới lên khắp châu thân.

Lạc là sự yên vui thấm thấm và vui khỏe bên trong, có đôi khi tự thấy mình như no sẵn, không biết đói khát gì cả, có an lạc làm cho hành giả ngồi niệm chừng nào càng không hề có phóng tâm.

Nhất hành là tâm của hành giả đi một mực, như cái máy tự động, thế cho nên có khi dịch là nhất tâm. Nhờ có nhất hành này mới có cận định và nhập định.

Cả năm chi của thiền ta có thể nhận biết đó chính là chánh thiền hoặc chánh định, bằng không thì sẽ lạc về tà thiền hoặc tà định. Bởi lẽ, năm chi ấy có khả năng làm nhiệm vụ của mình rất tốt, để làm cho kẻ hành thiền tiến tới bậc cao hơn có vài ví dụ cụ thể như thế này:

* Một con ong đi tìm hoa để hút mật và lấy nhụy, từ xa nhìn thấy có hoa thì chú tâm bay tới giống như tầm của hành giả chú hướng tới đề mục thiền. Khi con ong bay gần đến cái hoa nó phải bay lượn quanh cái hoa để xem xét kỹ có phải cái hoa có nhụy không và chỗ nào chính là chỗ có nhụy, nó mới đậu vào ngay chỗ đó đặng hút mật lấy nhụy. Khi nó xem xét kỹ đó gọi là tứ. Đến hồi vui thích trong khi hút mật, lấy nhụy, ấy là hỷ, tức là thân tâm hứng khởi (có vị dịch là phỉ). Sau khi no đủ rồi con ong cảm thấy sự đầy đủ, thỏa mãn, gọi là lạc, kế đó nó nằm yên lặng nghỉ ngơi, ấy là nhất hành.

* Một người đi đường xa vừa đói vừa khát ở trong rừng. Khi khát quá, không biết ở đâu có nước, liền ngó lên trên trời có các loài ong bay nhanh từ hướng kia lại. Thế là tin rằng trong hướng ấy chắc chắn có nước, bèn tìm về hướng đó. Khi tới gần có thấy hoa sen, lá sen và bùn nước rơi dính theo đường, trông thấy có hồ nước ở trước mặt, ấy là tầm"vitakka". Đến hồ nước, người ấy quan sát kỹ coi nước có trong không, chỗ nào xuống được đặng múc nước uống, ấy là tứ "vicāra". Khi được uống nước, tắm mát, thích thú thưởng thức hạt sen, bẻ hoa sen ngửi thơm, lá sen che mát, ấy là hỷ "pīti". Rồi kiếm bóng cây nằm nghỉ mát được an vui, ấy là lạc "sukha". Kế đó ngủ một giấc ngon lành, ấy là nhất hành "ekaggatā".

Cả năm điều trên đây giống năm chi thiền mà hành giả tinh tấn tu đúng đắn tốt đẹp rồi nó sẽ có theo thứ tự như thế, cũng do có năm chi như thế mới gọi là đắc sơ thiền. Có sơ thiền rồi tâm lại xem thường sơ thiền mà hướng lên nhị thiền. Thế là mỗi lần ngồi nhàm lìa hai chi đầu là đắc nhị thiền. Sau đó cũng lìa bỏ chi thứ ba để đắc tam thiền, lìa chi thứ tư để đắc tứ thiền, hoặc đổi an lạc của chi thứ tư để nhập xả vào với nhất hành thế là tứ thiền có hai chi. Đó là theo cách tứ thiền, còn theo cách ngũ thiền thì sơ thiền có năm chi, nhị thiền có bốn chi, tam thiền ba chi, tứ thiền có hai chi, ngũ thiền cũng có hai chi (như tứ thiền), còn trừ diệt năm pháp cái một cách tận tuyệt.

Tầm trừ diệt hôn trầm

Tứ trừ diệt hoài nghi

Hỷ trừ diệt bất bình

Lạc trừ diệt phóng tâm

Nhất hành trừ trần dục

Trong khoảng thời gian tiến tu tiếp tục nhờ năng lực ấy khiến cho hành giả khi đã có đủ năm chi thiền và đã có khả năng trừ diệt năm nghịch pháp ấy xong rồi, hành giả tự nhận biết mình có thể đến cận định và nhập định hoặc chánh định.

Trong khoảng thời gian từ chi thiền thứ tư là an lạc cho đến chi thiền thứ năm là nhất hành, thân tâm của hành giả sẽ có mười hai pháp mà trong Vi Diệu Tạng đã nói sẽ phát sanh lên rõ rệt làm cho tâm của hành giả lúc bấy giờ đẹp lắm, quý báu lắm. Mười hai pháp ấy là:

1) Kāyapassaddhi: Tâm sở tịch tịch.

2) Cittapassaddhi: Tâm tịch tịnh.

3) Kāyalahutā: Tâm sở nhẹ nhàng.

4) Cittalahutā: Tâm nhẹ nhàng.

5) Kāyamudutā: Tâm sở mềm mại.

6) Cittamudutā: Tâm mềm mại.

7) Kāyakammaññatā: Tâm sở thích ứng.

8) Cittakamaññatā: Tâm thích ứng.

9) Kāyapāguññatā: Tâm sở rành rẽ.

10) Cittapāguññatā: Tâm rành rẽ.

11) Kāyayujukatā: Tâm sở ngay thẳng.

12) Cittujukatā: Tâm ngay thẳng.

Giảng giải

- Thân, tâm tịch tịnh có hiện tượng bên trong mát lạnh, bên ngoài có hào quang đỏ như môi son. Thêm vào đó nữa thường khi ta ở đâu vắng vẻ quá thì đâm ra rùng rợn khiếp sợ, trái lại khi có sự vắng lặng thân tâm một cách phi thường như thế thì cảm thấy càng ưng được trạng thái vắng vẻ ấy nhiều hơn, khi ấy giống như ta được ở trong nơi hoàn toàn không bị đè nặng và không một chút gì ồn ào, hoàn toàn không hay biết gì bên ngoài cả, nhưng bên trong biết rất rõ và cảm thấy rất sung sướng.

- Thân, tâm nhẹ nhàng: Có hiện tượng bên trong nhẹ nhàng như ngồi giữa hư không hoặc ngồi trên bông, trên nước, bên ngoài có hào quang sáng xanh đẹp lắm.

- Thân, tâm mềm mại: Có hiện tượng bên trong mềm mại dễ chịu, khi ấy thấy ta có một sự nhu thuận dễ mến lắm, bên ngoài có hào quang sáng trắng chiếu vào đẹp lắm.

- Thân, tâm thích ứng: Có hiện tượng bên trong tốt đẹp vui vẻ có thể tự phát cười một mình, bên ngoài hào quang đỏ và vàng tươi thắm xinh đẹp lắm.

- Thân, tâm rành rẽ: Có hiện tượng bên trong có thể nghe như nở phồng lên, làm cho như không còn sự khổ, bên ngoài hào quang như màu xanh da trời tươi đẹp lắm.

- Thân, tâm ngay thẳng: Có hiện tượng như bên trong sưng cứng ngắt cả người, bên ngoài hào quang vàng như cái hoa vàng mới nhuộm.

Cả sáu cặp pháp trên đây khi có được làm cho thân tâm của hành giả trở nên đặc biệt, cho nên có những thứ ánh sáng tốt tươi lạ thường, tưởng cũng nên nói đến các loại ánh sáng mà người tu thiền hay thấy được là: ánh sáng của đèn lửa, ánh sáng mặt trời, ánh sáng mặt trăng, ánh sáng như ngọc, đẹp lắm nhưng rồi cũng phải niệm cho nó qua đi, đừng có chấp bởi vì "tất cả pháp đều là vô ngã", ta chỉ cần có một thứ ánh sáng duy nhất là ánh sáng của trí tuệ mà thôi, bởi thứ ánh sáng đó có thể soi thấy rõ chân lý đặng cho ta giác ngộ đạo quả đúng như câu: "Ma-ha bát-nhã ba-la-mật-đa, thời chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhất thiết khổ ách". Nghĩa là: "Dùng đại trí tuệ đến bờ kia, khi nào soi thấy ngũ uẩn đều là không (vô ngã) mới độ thoát (cứu độ khỏi) tất cả khổ ách".

Tuy nói như thế nhưng ta cũng đi theo thứ tự "nhân giới sanh định, nhân định phát tuệ" mà tuần tự nhi tiến.

Sau khi ta tu niệm tinh tấn chuyên cần đã có các chi thiền cũng như có các pháp như đã giải trên, cộng thêm ít điều trợ nhân nữa thì ta sẽ có khả năng cận định, nhập định. Định theo trong bộ kinh Visuddhimagga có ba cách định là:

1- Khaṇikasamādhi: Phiến thời định.

2- Upacārasamādhi: Cận định.

3- Appanāsamādhi: Nhập định, chánh định.

Giảng giải.

- Phiến thời định, có vị dịch là tạm định hay sát-na định, tức là định trong chốc lát, hành giả đang tọa thiền, có hỷ lạc tốt, đang tươi tỉnh niệm đề mục thoạt nhiên lịm mất đi một phút, nữa phút, không biết mình đang ngồi ban ngày hay ban đêm, trở mặt về hướng nào, ngồi trên giường hay dưới đất, một chút xíu thì rõ biết trở lại, lúc đầu hành giả tưởng mình ngủ gục, nhưng sau lại do có nhiều lần thì tự biết rằng không phải hôn trầm vì nó tươi tỉnh không hề có chuyện buồn ngủ chi cả.

- Cận định tức là có trạng thái gần vào định, sau khi hành giả tinh tấn tu niệm đã có đủ cả năm chi thiền, nghĩa là có thể phát sanh sau ekaggatā, trong trạng thái cận định giống như người nằm êm chợp chợp muốn ngủ mà chưa ngủ được, lịm mất đi độ năm, ba phút rồi rõ biết trở lại, cứ như thế hành giả quyết chí rằng ta cố gắng tối đa về sự hành đạo, còn ta phải giảm thiểu một cách tối thiểu về sự lo lắng bận rộn những gì bên ngoài, nhất là những thu thúc, không ham nói chuyện và nghe chuyện vui buồn v.v.. Bởi lẽ các vị thiền sư qua kinh nghiệm cho nên các ngài nói có ba giai đoạn khó là:

a) Khó trong giai đoạn chuẩn bị (parikamma), có nghĩa là từ lúc bắt đầu niệm đến khi chăm chú niệm cho dính bắt được đề mục là một điều khó.

b) Khi đã nắm bắt được đề mục xem như đã vượt qua một đoạn khó, từ đó tiến tu, tiến hành đạt cho được năm thứ hỷ là một điều khó.

c) Khi có hỷ, lạc và nhất hành rồi bắt đầu có cận định và từ đó phát sanh chánh định hoặc từ cận định vượt lên nhập định là một giai đoạn khó.

Chúng ta biết chắc chắn trong kinh Phật có dạy rằng: "Duyên của cận định từ sáu tầng trời dục giới trở xuống đến cõi người. Còn duyên của chánh định hoặc nhập định là cõi phạm thiên sắc giới cả mười sáu tầng. Hơn nữa chúng ta cũng biết rõ rằng khi đã nhập định thuộc về người có pháp cao nhân. Còn theo các đạo bạn thì họ xem đó là thánh thai, thế nên phải nuôi dưỡng thánh thai, cũng như bà mẹ biết trong bụng mình có thai nghén phải cẩn thận mọi mặt đúng theo cách dưỡng thai vậy.

Đến đây hành giả tự biết rõ mình không hề có sự buồn ngủ, nhưng nó cứ làm như thể buồn ngủ, cứ chợp chợp năm, ba phút rồi làm như không ngủ được, thế là biết rất rõ rằng ta không phải mê ngủ, chắc chắn đó là trạng thái của cận định vậy. Bắt đầu từ đó mỗi thời ngồi ta phải chú nguyện. Trước khi nguyện ta phải lễ bái Tam Bảo hoặc chấp tay thành kính Phật, Pháp, Tăng mà tụng "Namo Tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa". (3 lần).

Lời phát nguyện như vầy: "Kính nhờ hồng ân Tam Bảo chứng minh, xin cho pháp cao siêu đã mất đó, hãy phát sanh cho được rõ rệt và lâu độ mười lăm phút".

Mỗi lần ngồi đều mất độ mười lăm phút rõ rệt. Từ rõ rệt ở đây có nghĩa là khi gần mất cũng biết rõ, khi biết lại cũng sáng suốt biết rõ. Ta lại nguyện như trên nhưng các lần nầy nửa giờ, một giờ hoặc lâu hơn, càng lâu càng tốt.

Nguyện để nhờ oai đức Tam Bảo chứng minh, coi như nhờ thêm một phần tha lực còn cái mà ta phát nguyện là ta phải tăng cường công sức hành đạo thuộc về tự lực của ta là chính, cứ như thế tiến tu cho tốt, chắc chắn sẽ nhập định cả giờ, hai giờ, ba giờ, suốt đêm, ngày v.v.

Nhập định hoặc chánh định có nghĩa là tâm của hành giả khi ấy đã nhập vào trạng thái thanh tịnh, đúng với câu: "Ngoại vô sắc tướng thị vi thiền, nội vô tán loạn thị vi định", do nguyên văn Pāḷi chữ "samādhi"dịch là định, dịch là tâm trú vững ở nơi một cảnh giới duy nhất.

Người hành đạo luôn khi phải cầu tiến, phải hướng thượng mãi cho đến khi đắc thành đạo quả Niết-bàn mới thôi. Vậy khi có năm chi thiền và khi có trạng thái cận định, chánh định rồi cũng chỉ mới được sơ thiền, ta còn phải tiến tu thêm và gồm có một ý niệm rằng dù sao hai chi đầu tức là tầm và tứ cũng chỉ là pháp còn thô thiển, sự lợi ích của hai pháp ấy không nhiệm mầu lắm, coi đó như một điều bất lợi. Thế rồi mỗi khi ngồi thiền hành giả phải tác ý muốn buông bỏ hai chi ấy, tự nhiên ngồi vào niệm chỉ thấy hỷ mãn phát sanh rõ rệt và hai chi sau, ấy là đã tiến lên nhị thiền và kế tiếp xem nhẹ chi thứ ba tức là hỷ, rồi mỗi lần ngồi vào niệm chỉ thấy an lạc phát sanh chung với nhất hành thì hành giả tự nhiên biết mình đã đạt lên tam thiền rồi. Kế sau cũng với ý niệm đó ta tự biết xả bỏ an lạc hoặc đổi bỏ an lạc thành ra xả, tức là khi ta ngồi vào là không phát sanh an lạc nữa mà chỉ thấy tâm thanh tịnh và đi đến nhất hành ekaggatā rồi định. Như thế bậc thiền nầy chỉ còn có một chi nhất hành và cộng thêm một pháp xả nữa thành ra tứ thiền có hai chi.

Hành giả có tứ thiền hữu sắc rồi tiếp tục hành qua minh sát tuệ nhưng ở đây chúng ta chưa giải về minh sát tuệ mà xin nói qua thiền vô sắc và nói ít cách luyện thần thông.

Thiền vô sắc:

Lấy tứ thiền làm nền tảng rồi từ đó hành Không Vô Biên Xứ thiền là niệm "hư không vô cùng tột" hoặc "hư không vô bờ mé", "hư không vô tận". Niệm mãi như thế sẽ đắc bậc thiền nầy.

Lấy Không Vô Biên Xứ làm nền tảng để hành Thức Vô Biên Xứ, rồi niệm "thức không cùng tột" hoặc "thức vô tận" cứ niệm mãi như thế sẽ đắc bậc thiền nầy.

Lấy Thức Vô Biên Xứ làm nền tảng đẻ hành Vô Sở Hữu Xứ thiền rồi niệm "vật chi chút ít cũng không có" hoặc niệm "không có chi cả" cứ niệm mãi như thế sẽ đắc bậc thiền nầy.

Cuối cùng là hành Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ thiền là niệm trạng thái "không phải biết cũng không phải không biết" cứ như thế niệm mãi sẽ đắc bậc thiền vô sắc nầy.

Trong tứ thiền nầy Phật có dạy nhưng cũng không khuyến khích lắm trong khoảng thời gian chưa đắc quả Thánh nếu có ý tu luyện cho đắc cũng tốt nhưng không bắt buộc. Còn như tứ thiền hữu sắc thì cần có, bởi nếu không có thì nó khó đắc pháp cao siêu khác một cách dễ dàng, vì tứ thiền làm nền tảng tốt đẹp nhất.

*