Khái niệm và Thực tại trong Tư tưởng Phật giáo nguyên thủy

Khái niệm và Thực tại

trong Tư tưởng Phật giáo nguyên thủy

Luận đề về ‘Papañca’ và ‘Papañca-Saññā-Saṅkhā’

Bhikkhu Ñāṇananda

Tỳ khưu Giác Lộc dịch

Dịch theo "Concept and Reality in Early Buddhist Thought", Bhikkhu Nanananda,

ấn bản lần thứ ba 1986, Buddhist Publication Society, Kandy, Sri Lanka

Bhikkhu Ñāṇananda là một tu sĩ Phật giáo Sri Lanka. Trước khi thọ giới xuất gia, ngài là trợ lý giảng viên môn Pali ở đại học Peradeniya. Sau khi gia nhập giáo hội Phật giáo vào năm 1969 ngài đã sống phần lớn thời gian ở những nơi ẩn dật cách xa chốn phồn hoa đô hội. Những tác phẩm nổi tiếng thế giới của ngài có: Concept and Reality in early Buddhist thought (1969), Magic of the Mind (1974). Ngoài ra còn một số tác phẩm, dịch phẩm giá trị khác như Anthology of the Saṃyutta Nikāya II , Ideal Solitude, Nibbāna v.v...

MỤC LỤC

Lời người dịch

Lời nói đầu

Bản kê những chữ tắt

I. Papañca và Papañcasaññā-Saṅkhā

Papañca, một từ then chốt trong thuật ngữ kinh tạng. - Papañca và tưởng. - Ba lối bành trướng trong tư tưởng - Sự ràng buộc của các khái niệm - Đường đến không bành trướng - Tính hợp lý tương đối và giá trị thực dụng của các khái niệm - Papañca và giáo lý Paṭicca-samuppāda (Duyên khởi) - Trú trong không tính - Những giới hạn của phương pháp biện chứng - Hoa sen và lửa.

- Chú thích chương I

II. Những bình giải về Papañca và Papañca-saññā-saṅkhā

III. Prapañca trong Phật giáo Mahāyāna

IV. Prapañca trong Vedānta

- Chú thích chương IV

V. Các học giả hiện đại nói về Papañca và Papañca-saññā-saṅkhā .

LỜI NGƯỜI DỊCH

Chúng ta có trước mặt tác phẩm của một học giả thông suốt Pāli và các chú giải. Với kiến thức quảng bác, Bhikkhu Ñāṇananda đã trình bài khúc chiết về ‘papañca’ và ‘papañcasaññāsaṅkhā’. Vấn đề tưởng chừng đơn giản đã được ngài rọi sáng phần triết lý sâu xa và mở ra cho chúng ta một tầm nhìn cơ bản về những giáo lý cốt lõi của Phật giáo nguyên thủy.

Trong bài khảo luận có vài chỗ tác giả nêu ra một số thiếu sót của các nhà chú giải và điều này đã được biện minh trong lời nói đầu. Thực ra khi làm như vậy không phải ngài thiếu sự kính trọng với các bậc tiền bối. Thái độ thần thánh hóa các nhà chú giải, xem lời của các ngài là tuyệt đối mới đáng trách vì như thế chỉ làm trở ngại cho chúng ta tìm hiểu quá trình phát triển tư tưởng trong việc chú giải kinh điển. Không ai phủ nhận công lao vĩ đại của nhà chú giải Buddhaghosa và những người kế nghiệp, chính Bhikkhu Ñāṇananda cũng dựa vào công trình đó để củng cố kiến thức Phật pháp của mình. Tuy nhiên chúng ta phải nhận định đúng đắn rằng các nhà chú giải chỉ cố gắng giúp chúng ta hiểu rõ những lời của Đức Phật, chớ bản thân các ngài không phải là Đức Phật. Cho nên việc vạch ra vài điểm chú giải chưa sáng tỏ hoặc gượng ép sẽ trợ giúp chúng ta hiểu và hành trì Phật ngôn hiệu quả hơn. Hành động này rất đáng trân trọng.

Suốt từ đầu đến cuối tác phẩm tác giả đã trích dẫn và giảng giải hầu hết những kinh điển trọng yếu, đó là một đóng góp lớn lao cho bất cứ ai muốn trở về nguồn để hiểu những gì Đức Phật dạy . Tuy nhiên không phải tất cả những điều ngài viết ra là bất di bất dịch, chúng ta phải suy xét và nghiên cứu nhiều hơn nữa dựa vào những gì đã gợi ý. Điển hình như trường hợp của Bhikkhu Bodhi, khi nghiên cứu tác phẩm này ngài có cái nhìn khác liên quan đến phần bình luận của tác giả về kinh căn bản pháp môn. Theo Bhikkhu Ñāṇananda bốn cách tưởng tượng là minh họa về sự ràng buộc của phàm phu đối với cấu trúc ngữ pháp của ngôn ngữ. Theo Bhikkhu Bodhi nhận thấy như sau ‘To us the primary significance of the modal pattern seems to be ontological rather than grammatical. The grammatical element is there to be sure, but it is present only as a derivative of the implicit ontology, not as the principal determinant’ – The Mūlapariyāya sutta and its commentarial exegesis – Intro. p, 11’ (Đối với chúng ta ý nghĩa chính của mẫu thức có vẻ là thuộc bản thể học hơn là thuộc ngữ pháp. Yếu tố ngữ pháp là chắc chắn, nhưng nó chỉ có mặt như là sự chuyển hóa của bản thể học tiềm ẩn, không phải là sự quyết định chính yếu). Vì tinh thần học hỏi và kính trọng Pháp, chúng ta phải hết sức khách quan mới hy vọng tìm ra chân lý như bài kinh Đức Phật đã giảng cho dân chúng Kālāmā (Tăng chi bộ kinh I, phẩm lớn, 65- Các vị ở Kesaputta, p. 212).

Nói chung đây là một tác phẩm nổi tiếng thế giới về tư tưởng Phật giáo nguyên thủy. Khi chuyển sang tiếng Việt người dịch chỉ đóng góp một phần nhỏ nhoi để giúp những ai muốn nghiên cứu lời dạy thâm thúy của Đức Phật. Công đức bản dịch này xin kính dâng đến ngài Ñāṇananda và các bậc thầy tổ đã un đúc cho tôi kiến thức Phật pháp cũng như ý hướng vô nhiễm của bậc sa môn.

Tỳ khưu Giác Lộc

12. 10. 2005

LỜI NÓI ĐẦU

Sự phân tích về bản chất của các khái niệm tạo thành một khía cạnh quan trọng của Phật pháp về Anattā (vô ngã). Phật giáo truy nguyên ý tưởng về một cái ngã do lỗi nền tảng trong việc hiểu các sự kiện kinh nghiệm. Vô minh (avijjā) này được phản ảnh đến một phạm vi lớn trong những lời nói và các khái niệm theo quy ước thế gian. Không ý thức về những điều kiện hạn chế của chúng, con người thường có khuynh hướng chấp vào chúng một cách giáo điều và điều này giải thích nhiều phức tạp trong đời sống trí thức và tình cảm. Do vậy sự hiểu biết về bản chất của các khái niệm theo đúng nghĩa là một bước sơ khởi tiến đến nỗ lực tinh thần trong Phật giáo. Những lời dạy của Đức Phật về khía cạnh đặc thù này liên quan đến sự hiện hữu sanh diệt của chúng ta có thể được đánh giá tốt nhất với sự trợ giúp của hai từ chủ yếu ‘papañca’ và ‘papañca-saññā-saṅkhā’, việc đánh giá chúng là mục đích của tác phẩm này.

‘Papañca’ và ‘papañca-saññā-saṅkhā’ bao hàm giữa chúng một bức tranh khái niệm trong những khía cạnh động và tĩnh của nó, sự nối kết những nền tảng khái niệm hóa thuộc về tâm lý và luân lý với thượng tầng kiến trúc tượng trưng của ngôn ngữ và luận lý. Những khuyết điểm thường có trong khía cạnh chủ quan của khái niệm có liên hệ nhân quả với những tính mỏng manh mà tiêu biểu cho khía cạnh khách quan của nó. Như vậy trong sự phân tích về khái niệm, Phật giáo không ngừng ở mức độ ngữ học và luận lý, nhưng đào sâu hơn vào những động cơ tâm lý của khái niệm. Điều này cung cấp cho chúng ta cơ hội để khẳng định một số nguyên tắc cơ bản của Phật giáo căn cứ vào ‘papañca’ và ‘papañca-saññā-saṅkhā’, ở đây chúng tôi đã sử dụng chúng một cách tương ứng.

Ngẫu nhiên ‘papañca’ và ‘papañca-saññā-saṅkhā’ là hai từ gây tranh cãi trong triết học Phật giáo. Truyền thống chú giải và sự uyên bác hiện đại đã cho chúng ta một số giải thích mà thường mâu thuẫn nhiều hơn bổ sung. Chúng tôi đã cố gắng thẩm định lại toàn thể vấn đề và những kết luận rút ra từ đó không phải luôn luôn hài hòa với những cách giải thích truyền thống hoặc đã được chấp nhận khác. Do vậy độc giả được mời gọi vận dụng cẩn thận và tự mình phán đoán.

Điều đáng ngại rằng sự mới lạ trong một số lời giải thích của chúng tôi sẽ lôi kéo hai loại phản ứng cực đoan. Một mặt, nó có thể nảy sinh ác cảm hoàn toàn đối với sự phân tích phê bình về những điểm giáo điều như được cố gắng ở đây. Mặt khác, nó có thể gây ra nghi hoặc vô lý dẫn đến sự kết án sâu rộng toàn bộ các chú giải. Tác phẩm này sẽ thất bại về chủ đích, nếu sự khảo sát phê bình tỉ mỉ của nó về những thiếu sót thỉnh thoảng có trong văn học chú giải khiến cho bất cứ ai quên đi món nợ kiến thức Pháp bảo mà chú giải đã dành cho mình.

Nguyên bản bài khảo luận thành lập phần cối lõi của tác phẩm hiện tại đã được viết cách đây vài năm trong khi tôi đang dạy ở Đại học Ceylon, Peradeniya. Khi tôi bước vào hàng Tăng lữ tác phẩm chưa được xuất bản và lẽ ra nó vẫn tiếp tục nằm yên nếu không được Hòa thượng Nyānapoṇika khởi xướng. Trong khi bản thảo đang được sửa soạn xuất bản thì phạm vi bài luận đã được mở rộng một cách đáng kể, có thể giúp nó hấp thụ nhiều tài liệu mới. Vì thế tác phẩm tăng lên đến khuôn khổ hiện thời, trong hình thức đó nơi đây tác phẩm được trình bày như một món quà khiêm tốn dâng lên tất cả thầy tổ của tôi.

Bhikkhu Ñāṇananda

Island Hermitage,

Dodanduwa, Sri Lanka

July, 1969

BẢN KÊ NHỮNG CHỮ TẮT

Các kinh điển Pāli:

D.N.

Dīgha Nikāya

M.N.

Majjhima Nikāya

S.N.

Saṃyutta Nikāya

A.N.

Aṅguttara Nikāya

Dhp.

Dhammapada

Sn.

Sutta Nipāta

Itiv.

Itivuttaka

Ud.

Udāna

Thag.

Theragāthā

Thig.

Therigāthā

Nid.

Niddesa

Paṭis.

Paṭisambhidāmagga

Netti.

Nettippakaraṇa

Milp.

Milindapañha

Vism.

Visuddhi Magga

Kvu.

Kathāvatthu

Pug. P.

Puggala Paññatti

Vin.

Vinaya

D.A.

D.N. Commentary (Sumaṅgalavilāsinī)

M.A.

M N. Commentary (Papañcasūdanī)

S.A.

S.N. Commentary (Sāratthappakāsinī)

A.A.

A.N. Commentary (Manorathapūranī)

Ud.A.

Ud. Commentary (Paramatthadīpanī)

Thag. A.

Thag.Commentary (Paramatthadīpanī)

Smp.

Samantapāsādikā (Vin. Commentary)

Vibh. A.

Vibhaṅga Commentary (Sammohavinodanī)

Các bản dịch:

‘Các bản dịch của Pāli Text Society’ (PTS Tr.) – ‘Các thánh điển loại Sacred Books of the Buddhists’ (SBB)

D.B.

Dialogues of the Buddha (SBB)

M.L.S.

Middle Length Sayings (PTS Tr.)

K.S.

Kindred Sayings (,,)

G.S.

Gradual Sayings (,,)

Bk. of D.

Book of Discipline (SBB)

W.C.E.B.

Woven Cadences of Early Buddhists (SBB)

P.E.B.

Psalms of the Early Buddhists (PTS Tr.)

M.A.P.C.

Minor Anthologies of the Pali Canon (SBB.II).

Các kinh điển Sanskrit và Sanskrit Phật giáo

Brh.

Trhadāraṇyaka Upaniṣad

Māṇḍ.

Māṇḍukya Upaniṣad

M. K.

Mādhyamika Kārikā

L.S.

Laṅkāvatāra Sūtra

Khái niệm và Thực tại

trong Tư tưởng Phật giáo nguyên thủy

Luận đề về ‘Papañca’ và ‘Papañca-Saññā-Saṅkhā’

Bhikkhu Ñāṇananda

Tỳ khưu Giác Lộc dịch

[I.a]

Papañca và Papañcasaññā-Saṅkhā

Papañca - một từ then chốt trong thuật ngữ kinh tạng.

Từ ‘papañca’, khi được thấy trong kinh điển Pāli, đã biểu lộ nổi cam go đáng kể qua việc giải thích. Các nhà chú giải cũng như các học giả hiện tại đã cố gắng định nghĩa thuật ngữ này và nảy sinh những kết luận bất đồng. Tuy nhiên, mọi người đều đồng ý rằng việc xác định ý nghĩa của papañca là nền tảng cho sự hiểu biết đúng đắn về triết học Phật giáo nguyên thủy.

Trong các kinh văn thuật ngữ Papañca xuất hiện dưới nhiều hình thức và kết hợp sai khác, đôi khi là một động từ hoặc một biến cách động từ (papañceti, papañcayantā, papañcita), và đôi khi là bộ phận của một từ kép (papañca-saññā, papañca-saṅkhā, papañca-saññāsaṅkhā, papañca-saññāsaṅkhā, papañcasaññā-saṅkhā-samudācaraṇa–paññatti, papañcasaṅkhā-pahāna, papañca vūpasama, papañca-nirodha, chinnapapañca, papañcārāma, papañcarati) phản nghĩa của papañca cũng được thấy xuất hiện ngay bên cạnh nó trong các ngữ cảnh (nippapañca nippapañcapada, nippapañcapatha, nippapañcārāma, nippapañcarati, appapañcaṃ). Nhiều cách dùng khác nhau này, một mặt rất thuận lợi cho việc tìm kiếm định nghĩa của chúng ta, trong khi mặt khác, nó áp đặt một tiêu chuẩn chính xác về tính hợp lý cho bất cứ định nghĩa nào chúng ta mạo hiểm đề ra.

Nếu chúng ta đối chiếu những ngữ cảnh khác nhau mà vài tham khảo về ‘papañca’ đã được thực hiện, một trong những ấn tượng đầu tiên của chúng ta sẽ là sự nổi bật mà nó có được trong một số lớn ngữ cảnh đó. Khi một danh sách các thuật ngữ liên quan với chủ đề chung được nêu ra trong các kinh, ta thường tìm thấy rằng điều quan trọng nhất trong số chúng được đặt trước, hoặc được kể sau cùng. Bây giờ, từ ‘papañca’ thực ra được liệt kê sau cùng trong bảy ngữ cảnh như thế. (1)

Nếu chỉ riêng sự sắp xếp hợp lý được xem là không đầy đủ, sự phân tích sâu hơn về chính những ngữ cảnh sẽ cung cấp nhiều chứng cứ về ý nghĩa nền tảng của ‘papañca’. Chẳng hạn, các kinh Sakkapañha (D.N), Madhupiṇḍika (M.N) và Kalahavivāda (SN), vạch ra nhiều mặt xung đột trong cá nhân cũng như trong xã hội, đối với vấn đề Papañca. Nó cũng có ý nghĩa rằng ở A.N. IV 229, chính Đức Phật thêm tư tưởng của một đại nhân thứ tám vào bảy tư tưởng của Anuruddha, và nó liên quan với ‘papañca’.

"Lành thay! Lành thay, này Anuruddha! Ngươi đã suy xét kỹ về bảy tư tưởng của một đại nhân! Tức là ‘pháp này dành cho người thiểu dục, không phải dành cho người đa dục; pháp này dành cho người tri túc, không phải dành cho người không tri túc, pháp này dành cho người viễn ly, không phải dành cho người thích giao du; pháp này dành cho người đầy nghị lực, không phải dành cho người biếng nhác; pháp này dành cho người an trú niệm, không phải dành cho người thất niệm; pháp này dành cho người điềm tĩnh; không phải dành cho người náo động; pháp này dành cho người trí không phải dành cho người vô trí. Nhưng này Anuruddha, ngươi cũng nên suy xét kỹ về tư tưởng thứ tám của một đại nhân, tức là: ‘pháp này dành cho người thích và hân hoan trong ‘nippapañca’, không phải dành cho người thích và hân hoan trong ‘papañca’(2) (Nippapañcā rāmassāyaṃ dhammo nippapañcaratinonāyaṃ dhammo nāyaṃ dhammo papañcārāmassa pañcaratino). G.S.IV 115.

Tám loại ‘Tư tưởng Đại nhân’ ở trên dường như theo một trật tự thăng tiến về điểm quan trọng. Sự kiện này, gắn liền với sự đề cập đến ‘papañca’ trong các đoạn kệ kết luận của kinh trên cung cấp một danh mục chắc chắn đối với sự trọng yếu cao độ được buộc chặt vào từ đặc biệt này. Do vậy tính chất quan trọng của papañca giờ đây phải được xác định.

Papañca và Tưởng.

Những ngữ cảnh mà thuật ngữ này được đặt vào, nhìn chung là thuộc về nội dung tâm lý. Kinh Madhupiṇḍika (M. N 109 ff) vạch ra sự kiện rằng ‘papañca’ được liên kết một cách thiết yếu với tiến trình của tưởng, và kinh Kalahavivāda (Sn.v. 847) cũng thế khi phát biểu mạnh mẽ rằng ‘papañcasaṅkha’có nguồn gốc của chúng trong tưởng (saññā nidānā hi papañca-saṅkha).Phương thức về tưởng sau đây xuất hiện trong kinh Madhupiṇḍika, bất kể thế nào có thể được coi là đoạn kinh nổi tiếng vì nó cung cấp cho chúng ta một cái nhìn sâu sắc hơn trong vấn đề ‘papañca’.

Cakkhuñcāvuso paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññānaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, yaṃ vedeti taṃ sañjānāti, yaṃ sañjānāti taṃ vitakketi, yaṃ vitakketi, taṃ papañceti, yaṃ papañceti tatonidānaṃ purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti atītānāgata paccuppannesu cakkhuviññeyyesu rūpesu. Sotañcāvuso paṭicca sadde ca ...Ghānañcāvuso paṭicca gandhe ca ... jivhañcāvuso paṭicca rase ca...kāyañcāvuso paṭicca phoṭṭhabbe ca...manañcāvuso paṭicca dhamme ca ... manoviññeyyesu dhammesu. (M. N I 111ff)

‘Này các hiền giả, nhãn thức sanh do duyên mắt và các sắc; sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc; do duyên xúc sanh thọ; những gì cảm thọ người ta tưởng tri; những gì tưởng tri, người ta suy lý; những gì suy lý, người ta biến thành ‘papañca’ (papañceti); những gì biến thành ‘papañca’, do ‘papañcasaññāsaṅkhā’ đó tấn công người đó đối với các sắc do mắt nhận thức thuộc về quá khứ, tương lai và hiện tại. Và này các hiền giả, nhĩ thức sanh do duyên tai và các tiếng ... tỷ thức sanh do duyên mũi và các mùi ... thiệt thức sanh do duyên lưỡi và các vị... thân thức sanh do duyên thân và các xúc ... ý thức sanh do duyên ý và các pháp ... thuộc về quá khứ, tương lai và hiện tại.’ (M.L.S.I 145)

Đoạn kinh văn này cho thấy rằng ‘papañca’ biểu thị giai đoạn cuối cùng trong tiến trình nhận thức. Thuật ngữ này quan hệ một cách chắc chắn với khía cạnh khái niệm thô hơn của tiến trình đó, vì nó là một kết quả hiển nhiên cho tầm (vitakka) mà hàm ý ngôn ngữ (3). Do vậy chúng ta nên xác định làm thế nào ‘papañca’ khác với – à không, còn hơn thế nữa, đánh dấu một sự phát triển trên – ‘vitakka’ (tầm). Từ nguyên của từ đó sẽ giúp chúng ta ở điểm này. Chuyển hóa từ ‘ pra + ngữ căn pañc’ nó mang những nghĩa như sự lan rộng ra, sự mở rộng, sự khuyếch tán và sự đa dạng. Khuynh hướng bành trướng trong lãnh vực của các khái niệm có thể được diễn tả bằng bất cứ từ nào trong những từ nêu trên, và đây có lẽ là nghĩa chính của ‘papañca.’(4)

Do vậy, trong khi tầm biểu thị sự khởi đầu hoặc sự nỗ lực đầu tiên của tư tưởng, ‘papañca’ có thể áp dụng cho sự bành trướng tất nhiên trong sự hình thành ý niệm. Tuy nhiên người ta có thể phản đối rằng từ ‘vicāra’ (tứ) rất thường được tìm thấy trong các kinh điển đã mang đầy đủ ý nghĩa này (5). Cho nên phân biệt giữa ‘vicāra’ và ‘papañca’ là cần thiết. Mặc dù biểu thị khía cạnh tản mạn của trí năng, ‘vicāra’ có nghĩa tế nhị hơn trong việc thẩm tra và cân nhắc. Nó nối gót theo sau ‘tầm’ một cách trung thành và cố gắng duy trì tầm. Vì vậy, ‘tứ’ hầu như không xảy ra một mình và thường được tìm thấy đi kèm với tầm như là ‘vitakka –vicāra’. Mặt khác, ‘papañca’ là một từ bao quát hơn, nó ám chỉ đến khuynh hướng tưởng tượng của phàm phu để hành động buông lung và cuồng loạn. Nếu ‘vicāra’ ít ra biểu thị sự hài hòa trong lãnh vực tinh thần một cách tương đối thì ‘papañca’ dường như là dấu hiệu của sự hỗn loạn. Dĩ nhiên điều này không loại trừ khả năng rằng những gì thường được coi là ‘vicāra’ có thể hóa ra là ‘papañca’ khi xem xét từ một quan điểm cao hơn. Trong bất cứ trường hợp nào, sự mở rộng hoặc khuyếch tán của tư tưởng khi được tưởng tượng bởi ‘papañca’ là điều mà có khuynh hướng che khuất tình thế thật tới mức nó là một sự lệch lạc không chính đáng khiến cho nảy sinh sự ám ảnh. Sắc thái cá biệt này về ý nghĩa của từ papañca trở nên rõ ràng khi ‘papañca’ được dùng để chỉ tính rườm rà và quanh co. Thực ra có lẽ chính là nghĩa sau này được tìm thấy trong cách dùng chung đã nắm lấy một khía cạnh triết học với sự chuyển tiếp từ phạm vi lời nói đến tinh thần. Như chúng tôi đã đề cập, hoạt động khái niệm bao hàm ngôn ngữ. Trong chừng mực mà chính tư tưởng có thể được coi như hình thức của một câu nói tiềm âm. Vì vậy, sự thuyên chuyển ở trên là hoàn toàn thích hợp. Định nghĩa ướm thử này về ‘papañca’ cung cấp chìa khóa cho từ đáng quan tâm khác ‘papañca saññā saṅkhā.’ Xét vì sự liên hệ chặt chẽ giữa ‘papañca’ và phương tiện ngữ học, nó có vẻ rằng, saṅkhā (saṃ + ngữ căn khyā – gọi tên) có thể được diễn dịch bởi những từ như khái niệm, sự ước tính, chế định hoặc tục đế (6). Do vậy ‘papañcasaññāsaṅkhā’ có thể có nghĩa là những khái niệm, những ước tính , những chế định hoặc những tục đế được đặc trưng bởi khuynh hướng bành trướng khái niệm của tâm.

Được trang bị với những định nghĩa này bây giờ chúng ta có thể xem xét phương thức về tưởng của kinh Madhupiṇḍika một cách chi tiết. Kinh bắt đầu bằng một vẻ khách quan gợi lại chân lý duyên khởi (paṭicca-samuppāda)

(I) ‘Cakkhuñcāvuso paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññānaṃ tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassa paccayā vedanā...’

‘Này các hiền giả, do duyên mắt và các sắc, phát sanh nhãn thức; sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc, do duyên xúc phát sanh thọ...’

Cái vẻ khách quan chỉ được thể hiện lên đến điểm ‘vedanā’ (thọ). Bây giờ phương thức đưa ra phần kết chủ quan nói lên hoạt động có chủ tâm.

(II) ‘Yaṃ vedeti taṃ sañjānāti, yaṃ sañjānāti, taṃ vitakketi’ yaṃ vitakketi taṃ papañceti...’

‘Cái gì cảm thọ, người ta tưởng tri, cái gì tưởng tri, người ta suy lý; cái gì suy lý, người ta bành trướng về mặt khái niệm.’

Hoạt động có chủ tâm được ngụ ý bởi động từ ngôi thứ ba được thấy ngừng lại ở ‘papañceti.’ Bây giờ đến giai đoạn thú vị nhất của tiến trình nhận thức. Rõ ràng đó không phải là một tiến trình ngẫu nhiên nữa, cũng không phải là một hoạt động được hướng dẫn cố ý, nhưng là một sự lệ thuộc không lay chuyển đối với trật tự khách quan của các sự vật. Ở giai đoạn cuối cùng của tưởng, người mà cho đến nay là chủ thể bây giờ trở thành những khách thể không may.

(III)...‘Yaṃ papañceti tatonidānaṃ purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti atītānāgatapaccuppannesu cakkhuviññeyyesu rūpesu ...’

‘Những gì người ta bành trướng về mặt khái niệm, do đó, các khái niệm được đặc trưng bởi khuynh hướng bành trướng tấn công người đó đối với các sắc do mắt nhận thức, thuộc về quá khứ, tương lai và hiện tại...’

Như truyền thuyết con hổ sống lại, nó đã ăn tươi nhà ảo thuật là người đã tái tạo đời sống từ những cái xương sườn của nó, những khái niệm và những tục đế áp đảo kẻ phàm phu tạo ra chúng (7). Ở giai đoạn cuối cùng và quyết định của tưởng, các khái niệm, đứng về mặt nào đó, được trao cho một tính cách khách quan. Hiện tượng này được gây ra phần lớn bởi những tính chất riêng vốn có trong phương tiện ngữ học. Là một phương tiện biểu tượng, ngôn ngữ có một phẩm chất chung thiết yếu về vấn đề đó. Phẩm chất chung này cần phải có sự tiêu chuẩn hóa về những ký hiệu (từ ngữ) cũng như về những mẫu sắp xếp của chúng (ngữ pháp và hệ thống luận lý), và do đó, những điều này có một mức độ vững vàng nào đó. Như vậy mẫu tự, là đơn vị nhỏ nhất của ngôn ngữ, được gọi là một ‘akṣara’ (vững vàng, lâu bền) và chính ngôn ngữ được những nhà triết học Ấn kết hợp với Thần và sự thường hằng. Bấy giờ, những tưởng mơ hồ, nó đã bị làm hư hỏng với một ý tưởng vững bền do những giới hạn của thiết bị cảm giác, trở nên kết tinh tròn đủ thành những khái niệm trong phạm vi suy tưởng. Những danh từ, danh từ trừu tượng, tính từ, động từ và trạng từ - tóm lại, toàn thể tiết mục của ngôn ngữ, được gán cho một thực chất nào đó vì sự bền vững tương đối của nó. Có lẽ chính là hiện tượng đặc biệt này mà được gợi ý, bằng những cụm từ thường tái diễn trong các kinh như ... thāmasā parāmassa abhinivissa voharanti (... sau khi nắm vững bền chặt và bám chặt vào đó, chúng tuyên bố ...) và ‘takkapariyāhata’ (về mặt nào đó, được đập dẹp trên cái đe của luận lý) được thốt ra tương quan với những lý thuyết giáo điều, chính chúng được gọi là ‘diṭṭhijāla ’ (những mạng lưới kiến giải đích thực). Khuynh hướng bành trướng nguy hiểm của tâm phàm phu kết lại với nhau cho hắn một mạng lưới rối ren của các khái niệm mà liên hệ ba khoảng thời gian qua những tiến trình nhận ra, hồi tưởng và suy đoán. Mê lộ rối ren với tính khách quan rõ ràng của nó cám dỗ phàm phu và hoàn toàn ám ảnh, áp đảo hắn. Đức Phật đã so sánh thức uẩn với trò chơi của một phù thuỷ hoặc một ảo tưởng (māyā) (8) và chúng ta có thể liên kết nó với hình ảnh nêu trên về con hổ sống lại.

Phải thú nhận ở giai đoạn này rằng sự giải thích của chúng tôi trong Madhupiṇḍika về tưởng khác với phạm vi từ đó được đề xuất bởi Buddhaghosa. Vả lại sự phiên dịch ‘papañca saññā- saṅkhā’ là ‘papañca kotthāsā’ (những phần của papañca) do đó lờ đi sự tiếp nối thiết yếu của nó với ngôn ngữ, Buddhaghosa ít chú ý đến sự sắp xếp cú pháp đặc biệt của phương thức này (9). Tính chuyên biệt sau này sẽ rõ ràng khi ta so sánh phương thức trên với sự xuất hiện khác trong Nidāna saṃyutta của tương ưng bộ kinh.

Cakkhuñcāvuso paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññānaṃ tiṇṇaṃ saṅgati phasso phassapaccayā vedanā vedanāpaccayā taṇhā taṇhāpaccayā upādānaṃ upādāna paccayā bhavo bhavapaccayā jāti, jātipaccaya jarāmaranaṃsoka paridevadukkhadomanassupāyāsā sambhavavanti. Ayaṃ lokassa samudayo’. - S. N. II 73

‘Này các hiền giả, do duyên mắt và các sắc pháp phát sanh nhãn thức, sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc, do duyên xúc phát sanh thọ, do duyên thọ, phát sanh ái; do duyên ái, phát sanh thủ; do duyên thủ; phát sanh hữu; do duyên hữu, phát sanh sinh và do duyên sinh, phát sanh già chết, sầu, bi, khổ và sự tuyệt vọng. Đây là sự sanh khởi của thế giới.

Trong trường hợp này phương thức về tưởng được thấy rẽ ngoặt về phía phương thức mẫu mực của Paṭicca Samuppāda (Duyên khởi). Mục đích ở đây là minh họa chân lý ‘Duyên khởi’. Phương thức Madhupiṇḍika, mặt khác, có một mục đích khác và điều này chúng ta có thể biết chắc từ một nghiên cứu về ngữ cảnh. Phải chú ý rằng phương thức đang bàn đến quả thật là một chú giải bởi Mahākaccāna về bài kinh tóm tắt sau đây do Đức Phật giảng tóm tắt.

Yatonidānaṃ bhikkhu purisam papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti, ettha ce natthi abhinanditabbam abhivaditabbam ajjhosetabbam esevanto rāgānusayānam esevanto paṭighānusayānaṃ esevanto diṭṭhānusayānaṃ, esevanto vicikicchānusayānaṃ, esevanto mānānusayānaṃ, esevanto bhavarāgānusayānaṃ esevanto avijjānusayānaṃ esevanto daṇḍādāna satthādāna-kalaha-viggaha-vivāda-tuvantuva-pesuñña-musāvādānaṃ, etthete pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. - M.N. I 109

‘Này các tỳ kheo, nếu một người không hoan hỷ, không tán thành, cũng không bám vào, điều mà khiến kẻ đó thuộc vào các khái niệm được đặc trưng bởi khuynh hướng bành trướng’, đó chính là kết thúc của các tùy miên đối với ái, các kiến giải, mạn, vô minh và hữu ái. Đó chính là kết thúc của việc nắm lấy gậy gộc, khí giới, cãi cọ, đấu tranh, tranh luận, tố cáo, ác khẩu và nói dối. Ở đây chính là tất cả ác bất thiện pháp diệt không có dư sót.’

Khi các tỳ kheo bị lúng túng bởi bài kinh tóm tắt này đã yêu cầu Mahākaccāna dẫn giải chi tiết và trong lời giải vị ấy đặc biệt chú ý đến từ ‘yatonidānaṃ’ (do nhân nào). Do vậy phần kết luận của phương thức về tưởng bắt đầu với ‘tatonidānaṃ’ (do nhân đó) tương quan với nó. Vì vậy công thức đó là phần cố gắng để minh họa làm thế nào (nghĩa đen là do nhân gì) ‘papañcasaññāsaṅkhā’ này có khả năng áp đảo phàm phu. Như vậy những suy diễn của chúng tôi dựa vào cú pháp của phương thức không phải không có biện minh. Thật ra, chúng tôi có thể ngẫu nhiên thêm rằng kinh này đã được đề tựa thích hợp là ‘Madhupiṇḍika’(Bánh mật) bởi chính Đức Phật, do sự phong phú về ý nghĩa, kinh này chưa cạn kiệt hương vị ở tay của các nhà chú giải. (10)

Ba Lối Bành Trướng Trong Tư Tưởng

Để đặt những động cơ tâm lý sâu hơn về ‘papañca’ chúng ta phải hướng sự chú ý đến bài kinh tóm tắt nêu trên. Ở đấy kinh dạy rằng nếu người ta không hoan hỷ, tán thành hoặc bám vào điều mà dẫn đến sự lệ thuộc ‘papañcasaññāsaṅkhā’ người đó sẽ thoát khỏi tất cả những tùy miên đối với các ác pháp. Như chúng tôi đã nêu ra, ‘yatonidānaṃ’ luôn luôn đề cập đến phần đầu tiên của phương thức về tưởng được tiếp giáp với ‘tatonidānaṃ’ tương quan với nó ! Những gì người ta không nên hoan hỷ, tán thành, cũng không nên bám vào là chính tiến trình của tưởng này, từ quan điểm nhận thức, nó bao hàm toàn thể năm uẩn (11). Những thành ngữ, ‘hoan hỷ trong, tán thành và bám vào phù hợp một cách tương ứng với taṇhā (ái) māna (mạn) và diṭṭhi (các kiến giải), bị ràng buộc với những ý tưởng về ‘ta’ và ‘của ta’ Điều này đánh dấu sự xâm nhập của cái ta vào lãnh vực của tưởng. Thực ra, từ quan điểm của phàm phu, nó không xâm nhập gì cả, vì sự quan hệ năng sở được quan niệm bởi hắn như là quan hệ của chính thực thể nhận thức. Như được phác họa bởi phương thức của Mahākaccāna, ảo tưởng tiềm tàng về cái ta thức dậy ở giai đoạn vedanā (thọ) và về sau tính nhị nguyên nguy hiểm được duy trì cho đến khi nó hoàn toàn được kết tinh và xét đoán ở mức độ khái niệm. Như vậy cái gì là một tiến trình phức tạp do duyên sanh, có khuynh hướng được giải quyết trong một quan hệ trực tiếp giữa ngã và vô ngã. Bấy giờ đây là một sự đơn giản hóa những sự kiện đặc trưng thuộc phạm vi ngôn ngữ cũng như những cách tư tưởng của chúng ta. Nhãn hiệu ‘Ta’ do vậy được thêm vào trên tiến trình ngẫu nhiên phức tạp, phục vụ như một điều tưởng tượng tiện lợi của tư tưởng hoặc một thiết bị tốc ký, thực ra nó là một trong những từ ngắn nhất trong nhiều ngôn ngữ. Nhưng khá nghịch lý, nó là kết quả của papañca – đúng hơn là một phạm trù gây bối rối. Sự nghịch lý được giải quyết bởi sự thực rằng ý tưởng ngã là một sự mở rộng trong tư tưởng không trung thành với những sự thực, là một trạng thái tâm thần thác loạn của phàm phu. Ở đây chúng ta thấy một sự phân biệt kỳ lạ giữa những nghĩa tương đối được nối kết với ‘papañca’ khi nó được dùng đối với những phạm vi lời nói và tinh thần. Những thiết bị tốc ký như thế là những từ kỹ thuật hơặc những từ mật mã trong một ngôn ngữ giúp chúng ta tránh ‘papañca lời nói’, nhưng đến mức mà chúng được suy ra qua một tiến trình phức tạp của hoạt động tư tưởng, chúng có thể được nói bao hàm nhiều ‘papañca tinh thần.’

Căn cứ vào cái ngã – thức, tiến trình khái niệm hóa từng bành trướng trong tất cả những sự phân nhánh phức tạp của nó khởi động. Từ một khía cạnh, ý tưởng ‘Ta’ với các ý tưởng đồng sanh về ‘ngã của ta’ và ‘sở hữu của ta’ phát triển về phía ái (taṇhā). Được nhìn từ một khía cạnh khác, khi bị ràng buộc không thể tránh và khó thoát với những ý tưởng ‘ không phải tôi’, ‘ngươi’ và ‘cái của ngươi’, nó là một hình thức so lường, hoặc xét đoán chủ quan (māna: mạn). Tuy nhiên một khía cạnh khác là sự chấp giữ giáo điều với khái niệm về một cái ngã là sự công thức hóa lý thuyết. Do vậy ái, mạn và các kiến giải (taṇhā, māna, diṭṭhi) chỉ là ba khía cạnh của cùng cái ngã thức, chúng ta tìm thấy những điều này được ám chỉ trong kinh Madhupiṇḍika bằng những thành ngữ, abhinanditabbaṃ, abhivaditabbaṃ và ajjhosetabbaṃ, một cách tương ứng. Chính là tính chất ba ngôi một thể này của ngã mà người ta thường tình cờ bắt gặp trong kinh điển pāli ‘mamatta, asmimāna và sakkāyadiṭṭhi. Ba quan điểm này có ý nghĩa tương tự từ đó mà phàm phu được nói xem mỗi uẩn trong năm uẩn khi hắn nghĩ về chúng như ‘Đây là của tôi (etaṃ mama), Đây là tôi (eso hamasmi), Đây là ngã của tôi (eso me atta). Khi chúng ta quan tâm đến sự kiện rằng tiến trình của tưởng như được nêu ra trong kinh Madhupiṇḍika bao gồm năm uẩn, tính tương đương càng trở nên rõ ràng hơn. Vì trong tâm lý học Phật giáo ‘sự sai biệt của các khía cạnh là sự sai biệt trong các pháp’, ba thuật ngữ ái, mạn và các kiến giải thường được phân biệt ở khoảng giữa. Tuy nhiên khi chúng phát sanh từ một khuôn đúc của cái ngã được đặt lên trên cùng , chúng không được coi là chung một loại. Bây giờ sự bành trướng trong các khái niệm được gợi ý bởi thuật ngữ ‘papañca’ tự biểu hiện qua ba mắc xích chính ở trên, đến mức độ mà thuật ngữ đó được kết hợp với chúng theo truyền thống. Chẳng hạn, trong Mahāniddesa (pg.334), taṇhā, māna và diṭṭhi đều được định nghĩa liên quan với ‘papañca.’

Papañcā yeva papañcasaṅkhā taṇhāpapañcasaṅkhā diṭṭhipapañca saṅkhā mānapapañcasaṅkhā.

‘Chính papañca là ‘papañca saṅkhā’, tức là: taṇhā- papañcasaṅkhā, diṭṭhi-papañcasaṅkhā, māna-papañcasaṅkhā.’

Budddhaghosa cũng thường đưa ra một định nghĩa tương tự. Ở D.A. II 721 ngài nhận xét:

- Papañcasaññāsaṅkhāti tayo papañcā- taṇhāpapañco, mānapapañco, diṭṭhipapañcoti.

‘Papañcasaññāsaṅkhā ám chỉ đến ba papañca, taṇhāpapañca, mānapapañca và diṭṭhipapañca.’

Ở M.A.II 10 chúng ta tìm thấy:

... taṇhādiṭṭhimānānaṃ etaṃ adhivacanaṃ

‘Đây là một đồng nghĩa cho taṇhā, diṭṭhi và māna.’

Và ở A.A. III 151: -

... ādiṭṭhimānappabhedassa papañcassa gati.

‘Phạm vi của papañca gồm ba loại, ái, kiến và mạn.’

Đặc biệt nguồn tham khảo cuối cùng, nhắc chúng ta về sự kiện rằng ái, mạn và các kiến giải (taṇhā, māna, diṭṭhi) là những khuôn mẫu của papañca. Do vậy, đây là những ‘định nghĩa mở rộng’, tìm ra định nghĩa ‘papañca’ bằng cách nêu ra những trường hợp đáng kể nhất của nó. Như vậy dường như truyền thống chú giải đã nhìn nhận đúng đắn vấn đề về những khía cạnh được nói đến ở trên. E. R. Sarathchandra đã gợi ý (12) rằng taṇhā là kết quả của ‘papañca’ đúng hơn là chính ‘papañca’. Tuy nhiên, như chúng tôi đã bày tỏ ở trên, không những taṇhā, mà còn māna và diṭṭhi cũng minh họa về ‘papañca’, do vậy bác bỏ bất cứ phân biệt cho cái nào là quan trọng hơn. Vì vậy ‘papañca’ có thể được coi là điều cơ bản nào đó cho taṇhā, māna và diṭṭhi – điều mà vừa làm nền tảng vừa bao hàm mỗi thứ trong đó.

Bài kinh thiết yếu mà Đức Phật giảng cho các tỳ kheo trong Madhupiṇḍika Sutta bây giờ có thể được tóm tắt điểm chính. Nếu người ta không dung dưỡng ái, mạn và các kiến giải (taṇhā, māna, diṭṭhi) đối với các pháp hữu vi liên quan với tiến trình nhận thức, do dùng sự tưởng tượng của một cái ngã làm phương tiện, người ta sẽ thoát khỏi cái ách của các khái niệm bành trướng và bằng cách ấy trừ diệt những tùy miên đối với tất cả ác pháp mà gây ra xung đột trong cá nhân lẫn xã hội. Như sự miêu tả về mục đích nỗ lực tinh thần trong Phật giáo, điều này ban cho chúng ta một cái nhìn sâu sắc vào những gì Phật giáo tiêu biểu. Đáng chú ý trong sự liên kết này rằng lý do tồn tại thật sự của kinh Madhupiṇḍika là câu hỏi do người Thích Ca Dandapāṇi hỏi Đức Phật:

‘Kiṃ vādī samano kiṃ akkhāyī?’

‘Giáo lý của sa môn là gì, ngài tuyên bố gì?’

Câu trả lời của Đức Phật có nội dung như vầy:-

‘Yathāvādi kho āvuso sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya na kenaci loke viggayha tiṭṭhati, yathā ca pana kāmehi visaṃyuttaṃ viharantaṃ taṃ brāhmanaṃ akathaṃkathiṃ chinnakukkuccam bhavābhave vītataṇhaṃ saññnā nānusenti, evaṃvādi kho ahaṃ āvuso evamakkhāyī’ - M.N. I. 108

‘Theo bất cứ giáo lý nào, này hiền giả, không có tranh chấp với bất cứ ai trong thế giới này - với các chư thiên, māra và Brahma, với hậu duệ của thế giới bao gồm các sa môn và các bà la môn, chư thiên và loài người, cũng do đó, các tưởng không tồn tại nữa như những tùy miên trong tâm của vị bà la môn đó (13) khi vị ấy sống cởi bỏ các dục, không có nghi ngờ, hối tiếc bị cắt đứt, không có hữu ái tái diễn- Này hiền giả, đó là giáo lý của ta, như vậy ta tuyên bố (điều đó).’

Hai đặc điểm nổi bật trong giáo lý của Đức Phật được bộc lộ bởi câu trả lời này. Trước hết giáo lý của ngài không làm cho ngài vướng vào những tranh luận và xung đột với bất cứ ai. Thứ hai, các thành kiến và các khuynh hướng mà thường làm nền tảng cho tưởng, đã cắt đứt trong ngài, ngài đã thoát khỏi các dục, nghi, hối và ái. Hai đặc điểm này là vô song trong ‘giáo lý’ của Ngài, vì những đối nghịch của chúng thật sự là những lý thuyết giáo điều trong thế giới. Bài kinh tóm tắt của Đức Phật cho các tỳ kheo, mà chúng tôi đã phân tích ở trên, chỉ là sự giải thích rõ về câu trả lời của Đức Phật cho Daṇḍapāni và phương thức về tưởng của Mahākaccāna – chủ đề quen thuộc cho sự tìm hiểu về papañca của chúng ta- chỉ là lời bình giải thêm về kinh đó. Do vậy chúng ta thấy rằng vấn đề papañca nằm ở tâm điểm câu trả lời của Đức Phật cho Daṇḍapāni. Tất cả điều này gợi ý về ý nghĩa lớn lao của thuật ngữ đó trong những lãnh vực tâm lý, đạo đức và triết học Phật giáo.

Từ kinh Madhupiṇḍika, bây giờ chúng ta hãy xét qua những kinh khác mà soi sáng nhiều hơn về đề tài tìm hiểu của chúng ta.

Sự Ràng Buộc Của Các Khái Niệm

Kinh Vepacitti của Saṃyutta Nikāya (IV 202 ff) nêu bật khuynh hướng bành trướng nguy hại trong ý tưởng được ám chỉ bởi ‘papañca’ cũng như sự trói buộc mà nó gây ra. Ngụ ngôn của Vepacitti Asurinda (vua của các A tu la) được Đức Phật kể lại như lời mở thích hợp với bài giảng của ngài, có ý nghĩa đặc biệt trong khía cạnh này. Nó liên quan đến trận đánh huyền thoại giữa các chư thiên và các A tu la và diễn tả cách các chư thiên chiến thắng mang Vepacitti lại, buộc cổ, hai tay và hai chân, đến trước mặt Sakka, chúa của chư thiên. Trói buộc có năm phần của Vepacitti có một tính máy móc đặc biệt về vấn đề này. Khi Vepacitti nghĩ rằng các chư thiên là chân chánh và các A tu la là bất chánh và muốn ở lại trong thế giới chư thiên, tức thì vị ấy thấy mình thoát khỏi trói buộc và có năm dục lạc. Nhưng ngay khi vị ấy nghĩ rằng các A tu la là chân chánh và các chư thiên là bất chánh và mong muốn trở lại với thế giới A tu la, vị ấy tự tìm thấy bị trói buộc với năm chi phần đó, bị tước bỏ năm dục lạc. Trói buộc quá tế nhị này dựa vào chính những ý nghĩ của người tù. Sau khi thốt ra ngụ ngôn này, bấy giờ Đức Phật thực hiện sự chuyển tiếp từ huyền thoại đến tâm lý học và triết học.

‘...Evaṃ sukhumaṃ kho bhikkhave Vepacittibandhanaṃ, tato sukhumataraṃ Mārabandhanaṃ Maññamāno kho bhikkhave baddho Mārassa, amaññnamāno mutto pāpimato. ‘Asmīti’ bhikkhave maññnitametaṃ ‘Ayaṃ ahaṃ asmīti’ mañ-ñnitametaṃ,‘Bhavissanti’ maññnitametaṃ, ‘Na bhavissanti’ maññnitametaṃ, ‘Rupi bhavissanti’ maññnitametaṃ, ‘Arūpi bhavissanti’ maññnitametaṃ, ‘Saññibhavissanti’, maññnitametaṃ, ‘Arupi bhavissanti’ maññnitametaṃ, ‘Saññibhavissanti, maññitametaṃ, ‘Asaññibhavissanti’maññnitametam, ‘Nevasaññīnāsaññī bhavissanti’ maññitametaṃ. Maññitaṃ bhikkhave rogo, maññitaṃ gaṇḍo, maññitaṃ sallaṃ. Tasmātiha bhikkhave amaññitamānena cetasā viharissāmati. Evañhi vo bhikkhave sikkhitabbam.’

‘Asmīti’ bhikkhave iñjitametaṃ, ayaṃ ahaṃ asmīti ... nevasaññī nāsaññī bhavissanti...Tasmātiha bhikkhave aniñjamānena cetasā viharissāmāti. Evañhi vo bhikkhave sikkhitabbaṃ.

‘Asmīti’ bhikkhave phanditametaṃ...Tasmātiha bhikkhave aphandamānena cetasā viharissāmāti. Evañhi vo bhikkhave sikkhitabbaṃ.

‘Asmīti’ bhikkhave papañcitametaṃ...Tasmātiha bhikkhave nippapañcena cetasā viharissāmāti. Evañhi vo bhikkhave sikkhitabbaṃ.

‘Asmīti’ bhikkhave mānagatametaṃ... Tasmātiha bhikkhave nihatamānena cetasā viharissāmāti. Evañhi vo bhikkhave sikkhitabbanti.

‘...Này các tỳ kheo, quá tế nhị là trói buộc của Vepacitti nhưng còn tế nhị hơn là trói buộc của Māra. Những ai tưởng tượng, này các tỳ kheo, bị trói buộc bởi Māra, những ai không tưởng tượng thoát khỏi ác ma. ‘Tôi là’- đây là một sự tưởng tượng. ‘Đây là tôi’ - đó là một sự tưởng tượng. ‘Tôi sẽ là’- đó là một sự tưởng tượng. ‘Tôi sẽ không là ‘... ‘Tôi sẽ có sắc’... ‘Tôi sẽ không có sắc’... ‘Tôi sẽ có tưởng’... ‘Tôi sẽ không có tưởng’... ‘Tôi sẽ không có tưởng cũng không phải không có tưởng’... Này các tỳ kheo, tưởng tượng là một bệnh, tưởng tượng là một mụt nhọt, một ngạnh câu, này các tỳ kheo, vì thế mà các ngươi phải nói: ‘Chúng tôi sẽ trú với tâm thoát khỏi tưởng tượng.’ Các ngươi phải tự mình học tập như vậy.

Này các tỳ kheo, ‘Tôi là’ là một sự kích động. ‘Đây là tôi’... này các tỳ kheo, đây là những sự kích động... Này các tỳ kheo, vì thế các ngươi phải nói: ‘Chúng tôi sẽ trú với tâm thoát khỏi kích động’ Các ngươi phải tự mình học tập như vậy.

Này các tỳ kheo, ‘Tôi là’ là một sự run động. ‘Đây là tôi’ ... này các tỳ kheo, đây là những sự run động... Này các tỳ kheo, vì thế các ngươi phải nói: ‘Chúng tôi sẽ trú với tâm thoát khỏi run động.’ Các ngươi phải tự mình học tập như vậy.

Này các tỳ kheo, ‘Tôi là’ là sự bành trướng khái niệm. ‘Đây là tôi’, này các tỳ kheo, đây là những sự bành trướng. Này các tỳ kheo, do đó mà, các ngươi phải nói: ‘Chúng tôi sẽ trú với tâm thoát khỏi các sự bành trướng.’ Các ngươi phải tự mình học tập như vậy.

Này các tỳ kheo, ‘Tôi là’ là một kiêu mạn. ‘Đây là tôi’... Này các tỳ kheo, là những kiêu mạn. Này các tỳ kheo, do đó mà, các ngươi phải nói: ‘Chúng tôi sẽ trú với tâm thoát khỏi các kiêu mạn.’ Các ngươi phải tự mình học tập như vậy’. - K.S. IV 133-4

Người ta sẽ thấy rằng mỗi phần trong chín lời xác nhận nêu trên được diễn tả bằng năm tính từ: maññitaṃ, iñjitaṃ, phanditaṃ, papañcitaṃ và mānagataṃ (14). Những từ kể sau này có thể được xem xét căn cứ vào những gì chúng ta đã bàn đối với vấn đề thuộc về ‘những khía cạnh’ trong tâm lý học Phật giáo. ‘Maññita’ (ngữ căn man – suy nghĩ) chỉ ra hoạt động tư tưởng hoặc sự tưởng tượng mà nảy sinh những lời xác nhận đó. ‘Iñjita’ (ngữ căn iñji – di chuyển) gợi nhớ lại thuật ngữ ‘ejā’ là một từ đồng nghĩa với ‘taṇhā’, có lẽ ám chỉ đến sức lôi cuốn xúc cảm của những lời xác nhận đó. ‘Phanditaṃ’ (ngữ căn spand- sự hồi hộp, run lên) xem những lời xác nhận đó như được đặc trưng bởi hoạt động tinh thần bất an. Mānagataṃ (ngữ căn mā – đo lường) vạch ra nguồn gốc của chúng đối với khuynh hướng đo lường và phán xét vốn có trong hoạt động khái niệm, chính nó là một tiến trình liên miên của phán đoán chủ quan. ‘Papañcitaṃ ’ (‘pra - ngữ căn pañca – ‘lan ra’, ‘mở rộng ra’) có thể cũng ngụ ý khuynh hướng bành trướng trong khái niệm hóa mà nảy sinh những lời xác nhận đó. Xác nhận ‘asmi’ (Tôi là) là ‘Papañcita’ hàng đầu và kinh Madhupiṇḍika đã cho chúng ta thấy tại sao nó được kể vào một sản phẩm của ‘papañca.’ Những lời xác nhận kia có lẽ miêu tả rõ ràng hơn, sự bành trướng trong lãnh vực trí tưởng tượng - những khuynh hướng cá tính hóa, khái quát hóa, đặc thù hóa và phân biệt hóa cung cấp cái giàn giáo cho thượng tầng cấu trúc lý thuyết. Ngữ cảnh đặc biệt mà ‘papañcita’ xuất hiện trong kinh này, do vậy góp phần vào màu sắc cho giả thuyết rằng ‘papañca’ biểu thị khuynh hướng bành trướng ăn sâu trong phạm vi trí tưởng tượng.

Một đoạn văn có đặc tính tương tự xuất hiện trong A. IV. 68. Ở đây chúng ta tìm thấy mỗi giải pháp chọn lựa trong một tứ cú được diễn tả trong bảy cách hàm súc những khía cạnh. Tứ cú liên quan đến trạng thái của Đức Như Lai sau khi chết và bao gồm bốn phần cuối trong mười điểm tranh luận nổi tiếng được biết như là mười bất định (dasa avyākatavaṭṭhūni). Ta có thể thêm rằng mười điểm này cùng thành lập một loại bảng câu hỏi mà các nhà cổ Ấn dùng để đối đầu với bất cứ đạo sư danh tiếng nào (15). Bảng câu hỏi này, được sắp xếp trong song đề và tứ đề, dường như được xem xét phổ biến như là bảng tính sẵn chắc chắn cho sự ước lượng bất cứ hệ thống tôn giáo nào- do vậy không nghiêm túc với điều mà nó được nêu ra. Chính Đức Phật bị đối mặt với nó ở vài dịp và trong mỗi trường hợp ngài phủ nhận hoàn toàn loại câu hỏi này, khiến những người chất vấn rất hoang mang. Ngài chủ trương rằng mười câu hỏi này là hậu quả của sự quán sát sai lầm và do vậy không chấp nhận trả lời dứt khoát. Ngài tuyên bố rằng chúng là những quan điểm tư biện, là một khu rừng tà kiến thực sự - một nhóm các kiết sử mang lại hậu quả đau khổ, thất vọng, buồn nản và thống khổ. Do đó, sự cố gắng ở giải pháp của chúng không được coi là đưa đến sự giác ngộ (16). Bây giờ, đoạn văn đang xem xét chứa bộ tứ là một giải thích khác về tính bất thiện của những quan điểm tư biện này. Trong ấy chúng ta tìm thấy Đức Phật giải thích cho một tỳ kheo tại sao một thánh đệ tử am hiểu pháp, không dung dưỡng bất cứ nghi ngờ nào đối với những điểm bất định.

‘...Diṭṭhinirodhā kho bhikkhu sutavato ariyasāvakassa vicikicchā nuppajjati avyākatavatthusu. ‘Hoti Tathāgato parammaraṇāti kho bhikkhu diṭṭhigatametaṃ: ‘Na hoti Tathāgato parammaraṇāti...‘Hoti ca na hoti ca Tathāgato parammaraṇāti,...’Neva hoti na na hoti Tathāgato parammaraṇāti’ kho bhikkhu diṭṭhigatametaṃ. Assutavā bhikkhu puthujjano diṭṭhiṃ nappajānāti, diṭṭhisamudayaṃ nappajānāti diṭṭhinirodhaṃ nappajānāti, diṭṭhinirodhagāminīpaṭipadaṃ nappajānāti, tassa sā diṭṭhi pavaḍḍhati, so na parimuccati jātiyā jarāmaranena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, na parimuccati dukkhasmāti vadāmi. Sutavā ca kho bhikkhu ariyasāvako diṭṭhiṃ pajānāti, diṭṭhi samudayaṃ pajānāti, pajānāti diṭṭhinirodhagāminīpaṭipadam pajānāti, tassa vā diṭṭhi nirujjhati. So parimuccati jātiyā...dukkhasmāti vadāmi. Evaṃ jānaṃ kho bhikkhu sutavā ariyasāvako evaṃ passaṃ ‘Hoti Tathāgato parammaraṇā ti’pi na vyākaroti, ‘Na hoti...’, Hoti ca na hoti ca ...’ ... ‘Neva hoti na na hoti Tathāgato parammaraṇātipi na vyākaroti. Evaṃ jānaṃ kho bhikkhu sutavā ariyasāvako, evaṃ passaṃ nacchambhati na kampati na calati na vedhati na santasaṃ āpajjati avyākata vatthusu. ‘Hoti Tathāgato...kho bhikkhu taṇhāgatametaṃ, saññāgatametaṃ, maññitametaṃ, papañcitametaṃ, upādānagatametaṃ, vippaṭisāro eso. Na hoti...Hoti ca na hoti ca ... neva hoti na na hoti... vippaṭisāro eso ...’

‘Này tỳ kheo, chắc chắn chính là do sự diệt của các kiến giải mà nghi ngờ ngừng phát sanh trong vị thánh đệ tử có hướng dẫn đối với những điểm không được giải thích ‘Có phải Như Lai tồn tại sau khi chết?’ ‘Có phải Như Lai không tồn tại sau khi chết?’ ‘Có phải Như vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết’ ‘Có phải Như Lai vừa không tồn tại vừa không phải không tồn tại?’- này tỳ kheo, đây chỉ là những quan điểm.

‘Kẻ vô văn phàm phu không hiểu các kiến giải, không hiểu nguồn gốc các kiến giải, không hiểu sự diệt các kiến giải, không hiểu con đường đưa đến sự diệt các kiến giải. Đối với kẻ ấy các kiến giải tăng trưởng; kẻ ấy không thoát khỏi sanh, già, chết, sầu muộn, thương tiếc, khổ thân, khổ tâm, áo não; Ta nói kẻ ấy không thoát khỏi đau khổ.

‘Nhưng vị thánh đệ tử đa văn, hiểu các kiến giải, hiểu nguồn gốc các kiến giải, hiểu sự diệt các kiến giải và hiểu con đường đưa đến sự diệt các kiến giải. Đối với vị ấy các kiến giải chấm dứt; vị ấy thoát khỏi sanh, già, chết, sầu muộn, thương tiếc, khổ thân, khổ tâm, áo não. Ta nói vị ấy thoát khỏi đau khổ.

‘Biết như vậy, thấy như vậy, vị thánh đệ tử đa văn không khẳng định, ‘Có phải Như Lai tồn tại sau khi chết? và những câu hỏi tương tự ... Biết như vậy, thấy như vậy, vị thánh đệ tử đa văn chủ trương không giải thích đối với những điểm không được giải thích. Biết như vậy, thấy như vậy, vị thánh đệ tử đa văn không e sợ, không run động, không dao động, không kích động, không tuyệt vọng, đối với những điểm này, ‘Có phải Như Lai tồn tại sau khi chết?’ và những câu như trên ... Này các tỳ kheo, đây chỉ là những cách của ái...của tưởng... chỉ là những tưởng tượng...những khái niệm bành trướng... những vấn đề của thủ... chỉ là cội nguồn của hối tiếc.’ - G.S. IV 39-40

Người ta có thể thấy rõ sự bình phẩm bộ tứ trong bảy quan điểm từ đó nó được xem xét. ‘Diṭṭhigataṃ’ gợi ý bản chất tư biện của kiến giải đó. ‘Taṇhāgataṃ’ có thể ám chỉ đến dục mà thúc đẩy người đó ‘dung dưỡng’ những kiến giải này. ‘Saññāgataṃ’ gợi chúng ta về nguồn gốc cảm giác cùng loại. ‘Maññitaṃ’ chỉ đến hoạt động tư tưởng hoặc sự tưởng tượng mà đi trước sự công thức hóa của chúng. ‘Upādānagataṃ’ ám chỉ đến khía cạnh chấp thủ mà khiến chúng thành giáo điều. ‘Vippaṭisāro’, nhấn mạnh ảo giác và rung động mà chúng mang đến.

Về phần ‘papañcitaṃ’, chúng ta có thể suy ra rằng nó gợi lại phẩm chất bành trướng, mở rộng và khuếch tán của những quan điểm tư biện đang bàn đến. Bộ tứ ở trên thật sự minh họa về những phẩm chất đó vì nó là một sự mở rộng vô căn cứ những tục đế đối với những gì là siêu nghiệm.

Cuộc đàm luận giữa Mahākoṭṭhita và Sāriputta ở A.N. II 161 cũng cho chúng ta một cái nhìn sâu sắc vào sự bành trướng khái niệm do ‘papañca’ bao hàm. Ở đây lần nữa, bốn câu hỏi được đặt cho Sāriputta bởi Mahākhoṭṭhita nắm lấy hình thức của một bộ tứ có liên quan với siêu nghiệm.

Channaṃ āvuso phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atth’aññaṃ kiñcīti - Mā hevaṃ āvuso.Channaṃ āvuso...natth’aññaṃ kiñcī’ti - Mā hevam āvuso’ti - Channaṃ āvuso...atthi ca natthi caññaṃ kiñcī’ti. - Mā hevaṃ āvuso’ti. - Channaṃ āvuso...nevatthi no natth’aññaṃ kiñcī ti.- Mā hevaṃ āvuso.-

Channaṃ āvuso phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā atthaññaṃ kiñcīti iti puṭṭho samāno ’Mā hevam āvuso’ti vadesi. Channaṃ ... natthaññnaṃ kiñcīti iti puṭṭho samāno ‘Mā hevaṃ āvuso’ti vadesi. Channaṃ ... atthi ca natthi caññaṃ kiñcīti puṭṭho samāno’ Mā hevaṃ āvuso’ti vadesi. Channaṃ ... nevatthi no natth’aññaṃ kiñcīti iti puṭṭho samāno ‘Mā hevaṃ āvuso’ti vadesi. Yathākathampanāvuso imassa bhāsitassa attho daṭṭhabbo ti.

Channaṃ āvuso ... attha’ññam kiñcīti iti vadaṃ appapañcaṃ papañceti.- Channaṃ āvuso...natth’aññaṃ kiñcīti iti vadaṃ appapañcaṃ papañceti. Channaṃ āvuso...atthi ca natthi caññaṃ kiñcīti iti vadaṃ appapañcaṃ papañceti. Channaṃ āvuso... nevatthi no natth’aññaṃ kiñcīti iti vadaṃ appapañcaṃ papañceti.

Yāvata āvuso channaṃ phassāyatanānaṃ gati tāvatā papañcassa gati, yāvatā papancassa gati, tāvatā channaṃ phassāyatanānaṃ gati. Channaṃ āvuso phassāyatanānaṃ asesavirānirodhā papañcanirodho papañcavūpasamoti.

‘Thưa hiền giả, khi sáu xúc xứ diệt không có dư sót, có cái gì còn lại không?’

‘Này hiền giả, đừng nói thế.’

‘Thưa hiền giả, có phải khi sáu xúc xứ diệt không có dư xót, không có cái gì còn lại?’

‘Này hiền giả, đừng nói thế.’

‘Thưa hiền giả, khi sáu xúc xứ diệt không có dư xót, có phải đó là trường hợp vừa có vừa không có bất cứ gì còn lại?’

‘Này hiền giả, đừng nói thế.’

‘Thưa hiền giả, khi sáu xúc xứ diệt không có dư xót, có phải đó là trường hợp không có cũng không phải không có bất cứ gì còn lại?’

‘Này hiền giả, đừng nói thế.’

‘Thưa hiền giả, đối với vài câu hỏi của tôi được đặt ra như vậy, ở mỗi trường hợp ngài trả lời ‘Này hiền giả, đừng nói thế.’ Bây giờ tôi phải hiểu điều này ra sao?’

‘Này hiền giả, những ai nói: ‘Khi sáu xúc xứ diệt không có dư xót có gì còn lại không,’ là đang khái niệm hóa những gì không nên được bành trướng về phương diện khái niệm ...(lập lại ba phần còn lại). Này hiền giả, bất cứ gì là phạm vi của sáu xúc xứ, chính nó là phạm vi của bành trướng khái niệm hóa và bất cứ gì là phạm vi của bành trướng khái niệm hóa, chính nó là phạm vi của sáu xúc xứ. Do sự ly tham hoàn toàn và sự diệt sáu xúc xứ, sẽ có sự chấm dứt, sự lắng dịu bành trướng khái niệm hóa.

Sāriputta không thừa nhận tất cả bốn giải pháp chọn lựa, ngài nói rằng chúng phản ảnh một cố gắng say đắm trong ‘papañca’ nơi mà người ta không nên thường xuyên lui tới nó (appapañcaṃ < sk: aprapañcya? – có tính chất giả thiết). Ngài chỉ ra rằng phạm vi của ‘papañca’ là cùng phạm vi không gian và thời gian với sáu xứ, và sự diệt của sáu xứ không có dư xót, dẫn đến sự diệt hoặc sự lắng dịu của papañca. Như vậy bộ tứ của Mahākoṭṭhita hóa ra là một minh họa khác của nỗ lực táo bạo của cái tâm do duyên sanh để vượt quá những giới hạn của nó về tính ứng dụng (tức là theo lối kinh nghiệm), bằng việc làm tràn ngập tính siêu nghiệm trong một cuộc vui chơi hoang phí của siêu hình học tư biện. Quan điểm tư biện giáo điều là những thí dụ điển hình và nguy hiểm nhất của ‘papañca’ theo nghĩa bành trướng khái niệm hoá.

Sự đề cập đến phạm vi của papañca (papañcagati) trong trả lời của Sāriputta là gợi ý mạnh mẽ về tầm quan trọng năng động của từ đó trong tâm lý học Phật giáo. Khía cạnh đặc biệt này là rõ ràng trong vài ngữ cảnh khác. Ở Udāna P. 77, chẳng hạn, chúng ta tìm thấy Đức Phật thốt lên kệ hoan hỷ như sau trong khi quán chiếu về sự kiện rằng chính ngài đã thoát khỏi những khái niệm được đặc trưng bởi các khuynh hướng bành trướng của tâm (...attano papañcasaññāsaṅkhāpahānaṃ, paccavekkhamāno ...)

Yassa papañcā ṭhiti ca natthi

sandhānaṃ paḷighañca vītivatto

thaṃnittaṇhaṃ muniṃ carantaṃ

nāva jānāti sadevako pi loko.

‘Những ai mà trong tâm những cuộc lang thang và đứng yên không còn nữa,

Những ai mà đã khắc phục trói buộc và chướng ngại,

Bậc thánh đó, từ việc giải thoát ái khi sống hướng thượng,

Thế giới với các chư thiên không đối nghịch với vị ấy.’

Ở đây việc đặt kế cạnh ‘papañca’ (những cuộc lang thang) với ‘ṭhiti’ (đứng yên) dường như ám chỉ nghĩa chính của từ đó với những dáng dấp năng động của nó. Được quan niệm một cách siêu hình, ‘papañca’ biểu thị những cuộc lang thang trong lãnh vực của trí tưởng tượng và ‘ṭhiti’ những khuynh hướng ngủ ngầm của tâm (anusaya) (17) mà thúc đẩy những cuộc lang thang đó.

Một bài kệ ở S.N.IV 71 cũng truyền nghĩa chính của ‘papañca’ này kể cả việc nêu ra sự liên kết thiết yếu của nó với tiến trình của tưởng.

Papañcasaññā itarītarā narā

papañcayantā upayanti saññino

manomayaṃ gehasitañca sabbaṃ

panujja nekkhammasitaṃ irīyati.

‘Được cung cấp với tưởng, nhân loại có tâm được đặc trưng bởi khuynh hướng bành trướng, họ đến gần các cảnh trần (về phương diện tinh thần) bằng sự bành trướng theo khái niệm. Từ bỏ tất cả điều nào do tâm tạo và quan hệ với đời sống thế tục, vị sa môn thường lai vãng đến điều nào được liên kết với hạnh xả ly.’ Sự đến gần ở đây có nghĩa là sự đến gần tinh thần như được gợi ý bởi từ ‘manomayaṃ’, và được thực hiện trong quá trình của những cuộc lang thang tinh thần. Ta cũng có thể chú ý đến ý nghĩa của từ ‘upayanti’ nhất là trong nghĩa ‘khuynh hướng hoặc ‘ước tính.’

Sự việc ‘papañca’ thường được xem như một hoạt động tinh thần đặc biệt mà phàm phu có thói quen chìm đắm, trở nên rõ ràng từ một kinh trong Sārāṇīya vagga của Aṅguttara Nikāya (A.N. III 292 ff). Ở đấy Sāriputta kể ra sáu loại hoạt động, nếu có thói quen chìm đắm (anuyutta) chúng, sẽ cản trở sự tiến bộ tinh thần của vị tỳ kheo.

‘Idhāvuso bhikkhu kammārāmo hoti kammarato kammārāmataṃ anuyutto, bhassārāmo hoti bhassarato bhassārāmataṃ anuyutto, niddārāmo hoti niddārato niddārāmataṃ anuyutto, saṅgaṇikārāmo hoti saṅgaṇikarato saṅganikārāmataṃ anuyutto, saṃsaggārāmo hoti saṃsaggarato saṃsaggārāmatam anuyutto, papañcārāmo hoti papañcarato papañcārāmataṃ anuyutto. Evaṃ kho āvuso bhikkhu tathā tathā vihāraṃ kappeti, yathā yathassa vihāram kappayato na bhaddikaṃ maranaṃ hoti na bhaddikā kālakiriyā. Ayaṃ vuccatāvuso bhikkhu sakkāyābhirato, na pahāsi sakkāyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’ti.

‘Nơi đây, này chư hiền giả, một tỳ kheo tìm thấy hoan hỷ trong hoạt động thế tục, rất hoan hỷ trong hoạt động thế tục, bị thu hút trong sự hoan hỷ với hoạt động thế tục; tìm thấy hoan hỷ, rất hoan hỷ, bị thu hút trong sự hoan hỷ với việc nói chuyện, ngủ, giao thiệp, kết bạn và bành trướng khái niệm hóa – tìm thấy hoan hỷ trong mỗi loại, vị ấy rất hoan hỷ trong mỗi loại và bị thu hút trong sự hoan hỷ của mỗi loại; và do vậy, này chư hiền giả, vị ấy càng tạo lập đời sống của mình như thế, vị ấy càng tạo lập nó đến một cái chết bất hạnh, đến một số phận bất hạnh; và người ta nói về vị tỳ kheo này: Vị ấy quá hoan hỷ trong tự thân; vị ấy không từ bỏ tự thân để hoàn toàn chấm dứt đau khổ.’ - G.S. III 210 -211

Phần cuối trong danh sách (papañca) được nêu rõ là quan trọng nhất, đến mức độ mà ý nghĩa luân lý được tóm tắt trong một cặp kệ ngôn ở cuối bài kinh.

Yo papañcaṃ anuyutto-papañcābhirato mago

Virādhayī so nibbānam – yogakkhemaṃ anuttaraṃ

Yo ca papañcaṃ hitvāna – nippapañcapathe rato

ārādhayī so nibbānaṃ – yogakkhemaṃ anuttaraṃ’ (18)

‘Kẻ ngu chìm đắm và hoan hỷ theo sự bành trướng khái niệm niệm hóa , kẻ ấy cách xa Niết bàn - sự giải thoát trói buộc vô song .’

‘Những ai, sau khi từ bỏ khái niệm hóa như thế, hoan hỷ theo con đường đến không bành trướng- vị ấy chứng Niết bàn, sự giải thoát trói buộc vô song.’

Đường Đến Không Bành Trướng

Như vậy khuynh hướng ăn sâu vào sự bành trướng của các khái niệm tự biểu hiện qua ái, mạn và các kiến giải (taṇhā, māna, diṭṭhi), được nói cách ly vị tỳ kheo với Niết bàn, và mục đích của những cố gắng tinh thần được nói nằm trong hướng không bành trướng.Con đường đến trạng thái ‘nippapañca’ này được nêu ra trong Sakkapañha-sutta của Dīghanikāya. Trong kinh này, Sakka, người đối thoại, hỏi Đức Phật tại sao tất cả loại chúng sanh lớn như trời, người, A tu la, rồng và Càn thát bà, sống trong sự thù hằn, ganh ghét, thù địch và phỉ báng, dù sự thật là chúng muốn sống không có thù hằn và ganh ghét. Qua một loạt liên kết nhân quả của các trạng thái tinh thần, cuối cùng Đức Phật vạch ra nguồn gốc của tình huống không dễ chịu này, đối với vấn đề ‘papañca-saññā-saṅkhā.’(19) Những trạng thái tinh thần đó, được trích dẫn theo trình tự thích hợp của chúng sẽ được biết như sau:-

‘ issā- macchariya < piyappiya < chanda < vitakka < papañcasaññā saṅkhā.

Ganh tỵ và bỏn xẻn < những điều ưa và không ưa < dục < tầm < các khái niệm tạp nhiễm khuynh hướng bành trướng.

(ganh tỵ và bỏn xẻn xuất phát từ những điều ưa và không ưa; những điều ưa và không ưa xuất phát từ dục; dục xuất phát từ tầm; tầm xuất phát từ các khái niệm tạp nhiễm khuynh hướng bành trướng.)

Sự liên kết nhân quả giữa ‘vitakka’ và ‘papañca-saññāsaṅkhā’ khi mới nhìn qua có thể có vẻ hấp dẫn. Sự quen thuộc với phương thức Madhupiṇḍika về tưởng (Theo nguyên văn! vitakka > papañca) có thể khiến cho người ta tự hỏi ở đây chúng ta có một đảo ngược của trình tự chính xác hay không (vitakka < papañca-saññā-saṅkhā). Nhưng sự mâu thuẫn thực rõ ràng hơn. Sự xác nhận của kinh Sakkapañha rằng ‘vitakka’ có nguồn gốc từ ‘papañca-saññā-saṅkhā’ chỉ có nghĩa rằng trong trường hợp của phàm phu từ ngữ hoặc khái niệm đó bị nắm lấy như một đối tượng cho tầm, chính nó là một sản phẩm của ‘papañca.’ Đến lượt của nó lại tạo ra nhiều hơn về loại papañca khi người ta tiếp tục chìm đắm trong sự bành trướng khái niệm (papañca). Các khái niệm được đặc trưng bởi khuynh hướng bành trướng (papañca-saññā- saṅkhā) tạo thành nguyên liệu cho tiến trình đó và sản phẩm cuối cùng về tính chất vẫn như vậy, tuy nhiên với sự sai biệt này mà nó có hiệu lực lớn hơn để ám ảnh, làm hoang mang và áp đảo kẻ phàm phu. Như vậy có một sự trao đổi hỗ tương kỳ lạ giữa ‘vitakka’ và ‘papañca-saññā-saṅkhā’- đứng về mặt nào đó, là một loại vòng luẩn quẩn. Căn cứ vào ‘papañca-saññā-saṅkhā’, ‘vitakka’ sẽ có mặt và căn cứ vào ‘vitakka’ sẽ phát sanh ‘papañca-saññā-saṅkhā’ nhiều hơn và đưa đến sự lệ thuộc tiến trình đó (20). Do sự hỗ tương này, con đường dẫn đến diệt trừ ‘papañca-saññā-saṅkhā’ như được dẫn chứng trong kinh Sakkapañha, bao gồm một cách tu tập nhắm vào việc loại trừ sự tiến triển của tầm (vitakka) và tứ (vicāra).

‘Kathaṃ paṭipanno pana mārisa, bhikkhu ‘papañca-saṅkhā-nirodha-sāruppa-gāminī-paṭipadaṃ paṭipanno hoti?’

‘Somanassam p’ahaṃ devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampī’ti. Domanassam p’ahaṃ... Upekkham p’ahaṃ asevitabbampīti.

‘Somanassam p’ahaṃ duvidhena...asevitabbampītitikho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā somanassaṃ: ‘Imam kho me somanassaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti kusalā dhammā parihāyantīti evarūpaṃ somanassaṃ na sevitabbaṃ. Tattha yaṃ jaññā somanassaṃ: Imaṃ...sevato akusalā dhammā parihāyanti kusalā dhammā abhivaḍḍhantīti evarūpaṃ somanassaṃ sevitabbaṃ. Tattha yañce savitakkaṃ savicāraṃ yañce avitakkaṃ avicāranaṃ ye avicāre se paṇītatare.

...Domanassampāhaṃduvidhena...ye avitakke avicāre se paṇītatare...Upek hampāhaṃ duvidhena...ye avitakke avitakke avicāre se paṇītatare.

Evaṃ paṭipanno kho devānaminda bhikkhu papañca-saññāsaṅkhā-nirodha-sāruppa-gāminī paṭipadaṃ paṭipanno hotīti’.

‘Nhưng bạch Thế Tôn, vị tỳ kheo đó thực hiện như thế nào, vị Tỳ kheo mà đã đạt đến con đường thích hợp và dẫn đến sự diệt các khái niệm tạp nhiễm khuynh hướng bành trướng’.

‘Này thiên chủ, ta tuyên bố hỷ có hai loại, tùy theo nó được theo đuổi hoặc tránh xa. Ưu, ta tuyên bố cũng có hai loại... Xả, ta tuyên bố cũng có hai loại...’

‘Sự phân biệt mà Ta đã khẳng định về hỷ được rút ra từ những cơ sở này: Khi theo đuổi hỷ người ta nhận thức rằng các ác pháp phát triển và các thiện pháp bị giảm bớt, loại hỷ như thế phải được tránh xa. Trong khi theo đuổi hỷ người ta nhận thức rằng các ác pháp bị giảm bớt và các thiện pháp phát triển, loại hỷ như thế nên được hành theo. Trong loại hỷ cùng đi với tầm và trong loại hỷ không cùng đi với tầm, hỷ sau thù thắng hơn.’

‘Lại nữa, này thiên chủ, khi ta tuyên bố ưu có hai loại... ưu sau thù thắng hơn ... Lại nữa, này thiên chủ, khi ta tuyên bố xả có hai loại... xả sau thù thắng hơn.’

‘Này thiên chủ, chính là trong lối hành động này mà một tỳ kheo phải thực hiện, vị tỳ kheo mà đã đạt đến con đường thích hợp và dẫn đến sự diệt các khái niệm tạp nhiễm khuynh hướng bành trướng.’

Thật đáng kể rằng mặc dù ‘tầm và tứ’(vitakka-vicāra) đưa đến các thiện pháp được sử dụng để loại ra tầm và tứ dẫn đến các bất thiện pháp- tương tự như người thợ mộc lấy ra cái chốt cùn với một cái chốt bén hơn (21)chúng chỉ có một giá trị tương đối. Chính chúng cuối cùng bỏ lại bối cảnh đó dọn đường cho ‘paññā’ (trí tuệ) vốn là tức thì và trực giác. Vì thế châm ngôn lập đi lập lại trong đoạn văn ở trên (được gạch dưới). Một cách giải thích chi tiết của triến trình loại trừ dần dần các khái niệm xảy ra trong poṭṭhapāda sutta của Dīgha Nikāya. Ở đấy ta tìm thấy người thợ mộc như sự vận hành cho phi khái niệm hóa của tâm, bởi đó mỗi ‘cái chốt’ lần lượt được thay thế bởi một cái bén hơn cho đến khi cuối cùng vị ấy có thể kéo ra dễ dàng với cái bén nhất trong tất cả những cái chốt. Thực ra những giai đoạn được liệt kê ra đó là những cái chốt mà tâm bám vào- để pha lẫn phép ẩn dụ. Sự giải quyết cốt yếu đi trước việc loại ra cái chốt cuối cùng có thể được đánh giá đầy đủ căn cứ vào ‘papañca’

‘Yato kho Poṭṭhapāda bhikkhu idha saka-saññī hoti, so tato amutra tato amutra anupubbena saññaggaṃ phusati. Tassa sanññagge ṭhitassa evaṃ hoti: ‘Cetayamānassa me pāpiyo, acetayamānassa me seyyo. Ahañceva kho pana ceteyyaṃ abhisaṅkhareyyaṃ imā ca me saññā nirujjheyyuṃ aññā ca oḷārikā saññā uppajjeyyuṃ. Yaṃ nūnāhaṃ na ceteyyaṃ na abhisaṅkhareyyanti.’ So na ceva ceteti na abhisaṅkaroti, tassa acetayato anabhisaṅkharoto tā ceva saññā nirujjhanti, aññā ca oḷārikā saññā na uppajjanti. So nirodhaṃ phusati. Evaṃ kho Poṭṭhapāda anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpatti hoti. - DN. I 184 ff

‘Vì thế, này Poṭṭhapāda, từ lúc mà vị tỳ kheo đó ý thức bằng một cách do chính mình phát khởi (tức là từ thời gian hỷ đầu tiên), vị ấy tiếp tục từ một giai đoạn này đến giai đoạn nọ, và từ đó đến giai đoạn kế nữa, cho đến khi vị ấy đến tột đỉnh của tâm. Và khi vị ấy ở trên tột đỉnh của tâm, sự việc có thể xảy ra với vị ấy: ‘có nghĩ chút gì, là trạng thái thấp. Tốt hơn đừng nghĩ ngợi. Nếu ta tiếp tục nghĩ và tưởng tượng, những ý tưởng này, những trạng thái tâm này, mà ta đã vươn đến, sẽ biến mất, nhưng các pháp thô khác có thể phát sanh. Và vì thế ta sẽ không nghĩ cũng không tưởng tượng nữa’ Đối với vị ấy khi không nghĩ nữa, không tưởng tượng nữa, những ý tưởng, những trạng thái tâm mà vị ấy có, diệt đi; và không có những cái khác, thô hơn chúng, phát sanh. Vì thế vị ấy tiếp xúc (trạng thái của) diệt . Do vậy , này Poṭṭhapāda, sự chứng đạt tâm niệm của sự diệt tưởng xảy ra từng bước một.’

Kinh Poṭṭhapāda do vậy phác họa một cách sinh động làm thế nào người ta có thể ‘bước ra’ về mặt nào đó, từ giới hạn của những lực chuyển động hướng tâm của ‘papañca’, dần dần mở đường vượt qua những lớp ngoại vi mê cung quay cuồng của ‘papañca’, nơi mà những lực lượng đó là yếu nhất.

Sự quan hệ chặt chẽ giữa ‘vitakka’ và ‘papañca’ cũng như sự cần thiết làm lắng dịu chúng, dường như được ám chỉ trong Uraga sutta của Sutta Nipāta. Đáng chú ý rằng điệp khúc chạy khắp kinh này trong mười bảy đoạn kệ, nhấn mạnh sự việc rằng một tỳ kheo phải từ bỏ tất cả trói buộc đời này và đời sau tựa như con rắn lột khỏi cái da cũ mòn của nó. Bây giờ, hai trong những khuynh hướng bất thiện mà sự từ bỏ của chúng được khuyến cáo trong kinh này là ‘vitakka’ và ‘papañca’. Chúng được ám chỉ đến trong hai câu kệ song đối, như vầy:-

Yassa vitakkā vidhūpitā

Ajjhattaṃ suvikappitā asesā

So bhikkhu jahāti orapāraṃ

Urago jiṇṇamiva tacaṃ purānaṃ – (vs.7)

‘Trong vị tỳ kheo nào mà tất cả tư tưởng đã được dựng lên bên trong, được đốt không có dư sót, vị đó từ bỏ cả hai giới hạn đời này và đời sau tựa như con rắn bỏ cái da cũ mòn của nó.’ (22)

Yo naccasārī na paccasārī

Sabbaṃ accagamā imaṃ papañcaṃ

So bhikkhu jahāti orapāraṃ

Urago jiṇṇamiva tacaṃ purānaṃ – (vs.8)

‘Vị tỳ kheo nào không vượt qua cũng không tụt lại phía sau, vị tỳ kheo nào đã vượt qua tất cả khái niệm bành trướng; vị đó từ bỏ cả hai giới hạn đời này và đời sau tựa như con rắn bỏ cái da cũ mòn của nó.’

Ta có thể chú ý những hàm ý của ‘papañca’ pha trộn thật hài hòa với thành ngữ ‘naccasārī na paccasārī’, cũng như với điệp khúc của các kệ đó.

Những huấn thị đặc biệt nhằm loại bỏ ‘papañca’ bằng sự kiểm soát những cửa ngõ ‘vitakka-vicāra’ của nó có thể được thấy ngay cả trong vài lời dạy luân lý sơ yếu nhất của Phật giáo. Chẳng hạn, ở mức độ thu thúc căn được áp đặt cho vị tỳ kheo, có lời dạy rằng vị ấy không nên trú trên những tướng chung hoặc những tướng riêng của các cảnh trần nếu không thì các bất thiện pháp sẽ tràn vào tâm vị ấy.

‘Này Đại vương, và như thế nào vị tỳ kheo được bảo vệ đối với các căn môn?’

‘Này Đại vương, khi nào vị ấy thấy sắc với mắt, vị ấy không bị mê hoặc trong tướng chung hoặc những tướng riêng của sắc đó. Vị ấy khép mình vào việc thu thúc những điều mà có thể làm dịp cho các ác pháp, tham và sân tràn vào tâm vị ấy bao lâu mà vị ấy sống không thu thúc đối với nhãn căn. Vị ấy tiếp tục canh phòng nhãn căn và đạt đến chế ngự nhãn căn. Cũng vậy, khi vị ấy nghe một âm thanh với tai, hoặc ngửi một mùi với mũi, hoặc nếm một vị với lưỡi, hoặc cảm nhận một xúc chạm với thân, hoặc khi vị ấy nhận thức một pháp với ý, vị ấy không bị mê hoặc trong tướng chung hoặc tướng riêng của nó ...’ - D . B.I 79 – 80. (D. N. I. 70)

Điều này có vẻ gần như là lời phát biểu luân lý về những gì được nói một cách triết lý trong phương thức về tưởng ở Madhupiṇḍika sutta. Sự đi vào của các ác pháp đưa đến áp đảo vị tỳ kheo mà xao lãng trong việc thu thúc căn và do vậy phát sanh sự lệ thuộc ‘papañcasaññāsaṅkhā’.

Sự việc giáo lệnh về luân lý có vẻ đơn giản nêu trên, có một ý nghĩa sâu sắc, điều đó sẽ trở nên rõ ràng hơn khi chúng ta so sánh với lời giáo giới ngắn gọn của Đức Phật cho Bāhiya Dārucīriya như được tìm thấy trong Bodhivagga của tập Udāna. Ta phải chú ý, giáo giới này quá sâu sắc ở cốt lõi triết học, đến nổi Bāhiya đã đạt đến giải thoát tại chỗ ấy. Giáo giới tóm lược này có nội dung như sau:

‘Tasmātiha, Bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ: diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute sutamatttaṃ bhavissati, mute mutamattaṃ bhavissati, viññāte viññātamattaṃ bhavissati. Evañhi te Bāhiya sikkhitabbaṃ: Yato kho te Bāhiya diṭṭthe .. s’ute .. mute .. viññāte viññātamattaṃ bhavissati, tato tvaṃ Bāhiya na tena, yato tvaṃ Bāhiya na tena, tato tvaṃ Bāhiya na tattha, yato tvaṃ Bāhiya na tattha tato tvaṃ Bāhiya nev’idha na huraṃ na ubhayamantare esevanto dukkhassāti.’ (23)

‘Thế thì, này Bāhiya, ngươi phải tự học tập như vầy: ‘Trong cái được thấy sẽ chỉ là cái được thấy; trong cái được nghe sẽ chỉ là cái được nghe ; trong cái được cảm xúc, sẽ chỉ là cái được cảm xúc,(24)Trong cái được nhận thức, sẽ chỉ là cái được nhận thức. Này Bāhiya, đây là cách ngươi phải tự học tập. Bây giờ, này Bāhiya, khi nào, trong cái được thấy đối với ngươi sẽ chỉ là cái được thấy, trong cái được nghe ... sẽ chỉ là cái được nhận thức, lúc đó này Bāhiya ngươi sẽ không có ‘do duyên đó’, khi nào ngươi không có ‘do duyên đó’, khi ấy này Bāhiya, ngươi sẽ không có ‘trong đó’; này Bāhiya, vì ngươi sẽ không có ‘trong đó’ tất nhiên là ngươi sẽ không có ‘ở đây’ hoặc ‘ngoài đây’, hoặc ‘ở giữa’. Đó chính là chấm dứt đau khổ.’ - M.A.P.C 10.

Phần đầu tiên của giáo giới này trình bày một cách cô động toàn thể việc thu thúc căn, trong khi phần sau giải thích triết lý đằng sau nó. Sự thu thúc căn này cốt ở chỗ ‘dừng lại tức thì’, ở bề mặt của các ngoại xứ không có bị lạc lối bởi chúng. Những ai thành công trong việc thu thúc, thật sự hiểu bản chất của ngoại xứ đến mức độ không nghĩ về chúng nữa (na tena = không ‘do duyên đó’, na tattha = không ‘ở trong đó’). Do vậy vị ấy vượt qua những mê tín của cấu trúc ngữ pháp cũng như là tính phân đôi trong lời nói (nev’idha, na huraṃ, na ubhayamantare = không ở đây, không ngoài đây, cũng không ở giữa). Tóm lại, vị ấy đã đạt đến mục đích. Về phần Bāhiya, kể từ lúc đã phát triển các căn tinh thần đến một phạm vi trong hệ thống tôn giáo của ông, đến nổi mà – chúng ta được thuật lại trong kinh - thậm chí vị ấy đã dung dưỡng ảo tưởng là A la hán trước khi đến với Đức Phật, giờ đây Bāhiya đã đạt đến mục đích và hầu như tức thì.

Sự hoàn thành học tập trong việc thu thúc căn, do vậy, cốt ở khả năng chế ngự sự tưởng nghĩ về (maññanā) các ngoại xứ. Tính chất hảo huyền và lừa đảo của các ngoại xứ là như thế đến nổi ngay khi ta nghĩ về chúng, ta bị tách rời khỏi thực tại. Sự việc này được sáng tỏ trong bài kệ sau đây trong Dvayatānupassanā Sutta của tập Sutta Nipāta.

Yena yena hi maññanti - tāto taṃ hoti aññathā,

Taṃ hi tassa musā hoti - mosadhammaṃ hi ittaraṃ -Vs.757

‘Chúng nghĩ về một đối tượng theo bất cứ ngã mạn nào, chính vì vậy nó trở nên khác đi. Thực vậy, sự giả tạo của nó nằm nơi đây, pháp lừa dối si ám hiện bày .’

Đó là sự áp chế khắc khe tương tự của cái tâm thực nghiệm mà được thực hiện theo phép ẩn dụ trong ngụ ngôn Vepacitti đã thảo luận ở trên. ‘Maññanā’(các tưởng tượng) mà bắt nguồn từ ba thể ‘papañca’ xoay quanh vào cái ngã , chính những tưởng tượng này thậm chí còn được gọi là ‘papañca’, như chúng tôi đã nêu ra. Do vậy, chuyển sang ‘Maññanā’ là để đồng hóa chính mình với các ngoại xứ, như được gợi ý bởi từ ‘tammayo.’(25) Ngay khi người ta chộp lấy những ngoại xứ này với ‘Maññanā’(những tưởng tượng) thì chúng lẽn vào phi thực tại. Rất có thể đây là ẩn ý triết lý của ví dụ nổi tiếng trong đó Đức Phật so sánh tưởng uẩn (saññā) với một ảo ảnh – minh họa điển hình về tính cách lẫn trốn (hãy xem ghi chú 8). Do vậy tưởng là hay lẫn trốn, trong khi các khái niệm theo đó chúng ta muốn có và ‘nắm lấy’ chúng là lừa dối. Vì sự đồng hóa với các ngoại xứ đưa đến sự tìm kiếm vô vọng ‘papañca,’ ta ngừng lại từ nơi đó, tự mình xa lánh (attammayo) và cố gắng nhìn những ngoại xứ đó một cách khách quan. Như Sappurisa Sutta của Majjhima Nikāya giải thích một cách chi tiết, sự học tập này hoàn toàn có thể giúp ta tự từ bỏ tất cả những khuynh hướng tưởng tượng (maññanā) sau khi chứng diệt thọ tưởng định (Saññāvedayita-nirodhasamāpatti).

...Sappuriso ca kho bhikkhave iti paṭisañcikkhati: Nevasaññā-nāsaññāyatana samāpattiyā pikho atammayatā vuttā Bhagavatā; yena yena hi maññanti tato taṃ hoti aññathā ti. So atammayataṃ yeva antaraṃ karitvā tāya nevasaññānāsaññāyatanasamā pattiyā nev’attān-

ukkaṃseti na paraṃ vambheti. Ayam pi, bhikkhave, sappurisadhammo. Puna ca paraṃ, bhikkhave, sappuriso sabbaso nevasaññā-saññāyatanaṃ samatikkama saññāvedayita nirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhayāpenti. Ayampi, bhikkhave, bhikkhu na kiñci maññati, na kuhiñci maññāti, na kenaci maññatīti." - M. N. III 44 – 45

‘Nhưng này các tỳ kheo, một bậc chân nhân quán chiếu như vầy, Thế Tôn đã dạy không có ham muốn (không đồng hóa) ngay cả đối với phi tưởng phi phi tưởng xứ: ‘đối với bất cứ gì người ta tưởng tượng nó sẽ là, bằng cách ấy nó trở nên khác đi.’ Bậc chân nhân, sau khi khiến cho không có ham muốn (không đồng hóa) với thiền này làm chủ yếu, không đề cao chính mình về việc chứng phi tưởng phi phi tưởng xứ, cũng không chê bai những kẻ khác. Này các tỳ kheo, đây cũng là pháp của một bậc chân nhân.’

‘Lại nữa, này các tỳ kheo, một bậc chân nhân, do hoàn toàn vượt qua phi tưởng phi phi tưởng xứ, nhập và trú trong diệt thọ tưởng định: khi vị ấy đã thấy nhờ vào trí tuệ, các lậu hoặc của vị ấy được tạo ra bị diệt trừ. Này các tỳ kheo, vị tỳ kheo này không tưởng tượng vị ấy là bất cứ gì hoặc bất cứ ở đâu hơặc trong bất cứ cái gì.’ - M. L. S. III 93 – 4.

Do sự kết thúc đối với ‘maññanā’ bậc thánh không đồng hóa chính mình nữa với bất cứ yếu tố nào trong các ngoại xứ, người ta gọi vị thánh đó là ‘Atammayo’.

Pasayha māraṃ abhibhuyya antakaṃ.

yo ca phusī jātikkhayaṃ padhānavā

so tādiso (26) lokavidū sumedho

sabbesu dhammesu atammayo munī - A.N.I.150

‘Sau khi chiến thắng Māra và đánh bại sự Chết , bậc thánh kiên trì đó đã chấm dứt những sự sanh, bậc sáng suốt có trí tuệ như thực về thế giới là ‘như thế’ và đối với tất cả các pháp, vị ấy không ‘thuộc về chúng.’

Từ quan điểm của phàm phu, có một cái ngã như là tác nhân hoặc người cố vấn đằng sau toàn thể các nội xứ. Sự tồn tại của nó được mặc nhiên công nhận trên căn bản của nhiều lý thuyết bao quát về linh hồn khác nhau và thực tại của nó như một sự kiện hiển nhiên không chối cải của kinh nghiệm, sẵn sàng được coi là thực. Ngay cả ở cuối sự nội quan tỉ mỉ, vị ấy thường bị cám dỗ để đồng ý với Descartes trong kết luận ‘Cogito, ergo sum’ (Tôi suy nghĩ, cho nên tôi có). Như vậy đằng sau các ngoại xứ do duyên sanh, ở đấy hiện ra lờ mờ ảo tưởng của một cái ngã như là tác nhân. Nó là gốc của ‘papañca-saññā-saṅkhā,’ và sự bứng gốc của nó, mục đích của sự đào luyện tâm linh trong Phật giáo. Sự việc này được làm cho sáng tỏ trong hai kệ ngôn sau đây ở Tuvaṭaka sutta (Sn.)

Pucchāmi taṃ ādiccabandhaṃ

vivekaṃ santipadañca mahesiṃ:

kathaṃ disvā nibbāti bhikkhu

anupādiyāno lokasmiṃ kiñci - (Sn. – vs. 915)

‘Con hỏi Ngài, người bà con của Ādicca và bậc thánh, về sự ẩn cư và trạng thái tĩnh lặng, có cách quán gì và không chấp thủ bất cứ điều gì ở đời này, vị tỳ khưu thực chứng Niết bàn?’

Mūlaṃ papañcasaṅkhāyāti Bhagavā

Mantā asmīti sabbaṃ uparundhe,

Yā kāci taṇhā ajjhattaṃ

Tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe. (Sn. - 916)

‘Vị ấy nên cắt đứt hoàn toàn gốc của các khái niệm tạp nhiễm khuynh hướng bành trướng, tức là, ý tưởng – ‘Ta là người tư tưởng’. (27)’ – Đức Phật đã nói thế. ‘Bất cứ ái bên trong nào có mặt, vị ấy hãy tự học tập để khắc phục chúng và luôn luôn chuyên niệm.’

Sự trừ diệt ảo tưởng về một cái ngã, phải được hoàn thành qua sự thâm nhập trí tuệ được tập trung vào tự thân. Vị ấy phải phân tích những thành phần danh sắc của cá thể vị ấy và xem chúng trong phối cảnh đúng của chúng, như là vô thường (anicca), khổ (dukkha) và vô ngã (anattā). Vị ấy phải tạo ra sự biến đổi toàn diện về khái niệm cá thể mà có đặc điểm là ‘papañca.’ Một kệ ngôn trong Sabhiya Sutta (Sn) có thể được xem xét thuận lợi trong liên kết này.

Anuvicca papañca nāmarūpaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca rogamūlaṃ,

Sabbarogamūlabandhanā pamutto

Anuvidito tādi pavuccate tathattā. (Sn. Vs. 530)

‘Những ai đã hiểu rõ ‘danh sắc được đặc trưng bởi khuynh hướng bành trướng’, là gốc của bệnh hoạn bên trong và bên ngoài, vị ấy thoát khỏi trói buộc đối với gốc của tất cả bệnh hoạn và thật sự được gọi là ‘Người biết’ - ‘Người như thế’.

‘Papañca’ làm bợn nhơ khái niệm cá thể của phàm phu không có gì khác hơn là ý tưởng về một cái ngã (xem đoạn trên mục ‘Sự ràng buộc của các khái niệm’ –‘ asmīti bhikkhave papañcitaṃ’) Ý tưởng sai lầm này được nói là gốc của tất cả bệnh hoạn bên trong cá nhân và bên ngoài xã hội. Những chứng bệnh trong trường hợp của cá nhân, là tham (rāga), sân (dosa) và si (moha), trong khi vài triệu chứng biểu hiện trong xã hội là những cãi cọ (kalaha), xung đột (viggaha), tranh chấp (vivāda), ngạo mạn (mānātimāna), vu cáo (pesuñña), ganh tỵ và bỏn xẻn (issāmacchariya). Sự liên quan của ‘papañca’ với việc phân tích về bệnh hoạn cá nhân và xã hội đề cập ở trên, được minh họa rộng rãi trong các kinh như Madhupiṇḍika, Sakkapañha và Kalahavivāda.

Kệ ngôn trên đã có được cách giải thích khác nhau ở tay của tiến sĩ Saratchandra. Ông nhận xét:-

‘...Chúng ta cũng nên nghĩ rằng ở đây, thuật ngữ danh sắc (nāmarūpa) nghĩa là vừa thuộc cá nhân thực nghiệm, được cấu tạo bởi những yếu tố tâm vật lý, cũng như vừa thuộc toàn thể thế giới bao gồm chính vị ấy, những thành phần của danh và sắc. Niềm tin rằng tâm suy nghĩ bình thường tạo thành cá thể thực sự, là bệnh bên trong (ajjahattaṃ). Chính là vì tâm suy nghĩ này mà một thế giới bên ngoài tồn tại. Ý niệm về thế giới bên ngoài do vậy là bệnh bên ngoài (bahiddhā). Những ai đã đục khoét bức màn này (anuvicca) được gọi là người biết (anuvidita) , vì vị ấy đã đạt đến chân trí về các pháp như thực (tatha)’. - Bst. Psy. of Perc. Pg. 8

Dựa vào lời giải thích kệ ngôn này, tiến sĩ Saratchandra tiếp tục định nghĩa từ ‘papañca’:-

‘... Cho nên, tưởng ám chỉ một liên hệ hai mặt, sự liên hệ của cá nhân nhận thức và thế giới như là được nhận thức. Trong khía cạnh chủ thể của nó chính là tâm và trong khía cạnh khách thể của nó chính là thế giới nhận thức và papañca là thuật ngữ chung cho hai khía cạnh.’

Ông ấy dường như thuyết minh kệ ngôn này theo một tính cách như thế để đồng hóa ‘bệnh bên trong và bên ngoài’ với thuật ngữ ‘papañcanāmarūpa’. Sự phân đôi mà ông dùng đến trong định nghĩa của mình về ‘papañca’ như là cá thể nhận thức và thế giới được nhận thức, là hậu quả hợp lý của sự đồng hóa này. Cũng có một sự trùng lặp của định nghĩa được cho đến ‘papañca’ và ‘nāmarūpa,’ mà hầu như phát sanh phép lặp thừa. Tuy nhiên, sự so sánh kệ ngôn đang bàn đến với năm kệ ngôn khác được tìm thấy trong kinh trên, (28)sẽ bộc lộ rằng bài kệ đó phải được thuyết minh và lý giải khác nhau. Cụm từ ‘ajjhattaṃ bahiddhā ca ’ (trong và ngoài) cũng được tìm thấy trong năm kệ đó và được rút ra cùng với từ ‘sabba’ (tất cả) xuất hiện trong bốn kệ ngôn trên, nó dường như chỉ những khía cạnh cá thể và xã hội của chủ đề được giải quyết trong mỗi kệ ngôn, truyền đạt ý bao quát. Tuy nhiên kệ ngôn 532 có sự giống nhau chặt chẽ với kệ ngôn đặc biệt đang xem xét này, trong đó nó đề cập đến gốc của tất cả trói buộc (sabbasaṅgamūla) cả bên trong lẫn bên ngoài. Do vậy cả hai kệ dường như hình dung ra điều gì căn bản trong dòng đầu tiên của chúng – điều gì đó mà là gốc của trói buộc hoặc bệnh hoạn biểu hiện trong cá nhân và trong xã hội. Do vậy thật không thích hợp để đồng hóa ‘bệnh hoạn’ với ‘papañca- nāma-rūpa’ xuất hiện trong dòng đầu tiên của kệ ngôn này, như tiến sĩ Saratchandra làm. Điều đó cũng không cần thiết để phân đôi ‘papañca nāmarūpa’ thành hai khía cạnh như trong và ngoài, vì cặp từ ‘ajjhattaṃ’ và ‘bahiddhā’ thuộc về chính chứng bệnh hơn là với gốc của nó. Chúng tôi đã chỉ ra có sự liên quan đặc biệt với các kinh như Madhupiṇḍika, Sakkapañha, và Kalahavivāda, tính chất của bệnh này khi nó biểu hiện bên trong cá nhân và trong xã hội. Khi kệ ngôn này được thuyết minh như vậy, định nghĩa về ‘papañca’ được đề xuất bởi tiến sĩ Saratchandra, hầu như không thể được coi là hợp lý.

* * *

CHÚ THÍCH:

1. Sakkapañha Sutta (D. N. II 266ff), Madhupiṇḍika S. (M.N.I 109 ff), Cūlasīhanāda. S. (M.N. I 65 ff), Kalahavivāda S (Sn. 168 ff), A. N. III 239, A. N.IV. 129, Ud. 77.

2. Vì là biện pháp dọ dẫm, chúng tôi để lại từ đó không dịch. Mặc dù chúng tôi đang dựa vào những bản dịch P. T. S đến một phạm vi lớn, chúng tôi không thể luôn luôn trích dẫn chúng đúng nguyên văn. Tuy nhiên, do những xen kẽ, những phần tham khảo với những bản dịch tiêu chuẩn sẽ được nêu ra vì sự tiện lợi cho độc giả.

3. ‘Pubbe kho āvuso Visākha vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati, tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhārā’ Culla Vedalla S, M. N, I, 301. ‘Trước hết có tầm và tứ, sau đó người ta thốt ra lời nói; do vậy tầm và tứ là khẩu hành.’ M. L. S. I. 363.

4. So sánh.

(I) ‘Vipañcitaññū ở A.N. II 135 ’

(II) Katamo ca puggalo vipañcitaññū? Yassa puggalassa saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti. Ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū’. Pug P, 41. (Hạng người nào biết do nhờ giải thích? Là hạng người có sự hiểu pháp phát sanh lên khi ý nghĩa của những gì nói ra tóm tắt được phân tích một cách chi tiết.

(III) Vipañcayati, vipañcanā, vipañcitaññū – Netti.9.

5. Để có định nghĩa chi tiết về tầm và tứ, hãy xem Paṭhavīkasiṇa Niddesa, Vism I, 142-3.

6. ‘Yaṃ hi bhikkhave rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ viparinetaṃ ahosīti tassa saṅkhā, ahosīti tassa samaññā, ahosīti tassa paññatti ...’ (Này các tỳ kheo, bất cứ sắc gì đã qua, đã diệt, đã bị thay đổi, sự ước tính, danh xưng, chế định của nó là: ‘ đã có ...’

7. Một giai thoại hơi khôi hài gợi ý đến tính cách nguy hiểm của ‘papañcasaññāsaṅkhā’ xuất hiện ở Bhāgineyyasaṅgharakkhitattheravatthu của Dhammapadaṭṭhakathā.

8. Pheṇapiṇdūpamaṃ rūpaṃ - vedanā bubbulūpamā

Marīcikūpamā saññā - saṅkhārā kadalūpamā

Màyūpamañca viññāṇaṃ- dīpitādiccabandhunā. - S. N. III 142

‘Người bà con của mặt trời (Đức phật) đã so sánh sắc với một đống bọt, các thọ với một bong bóng, các tưởng với một ảo ảnh, các hành với một cây chuối và thức với một ảo tưởng.

9.‘Cakkhuñcāvusoti ādisu ayamattho: Āvuso nissayabhāvena cakkhuppasādañca ārammaṇabhāvena catusamuṭṭhānikarūpe capaṭicca cakkhuviññāṇaṃ nāma uppajjati. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso ti tesaṃ tiṇṇaṃ saṅgatiyā phasso nāma uppajjati, taṃ phassaṃ paṭicca sahajātādivasena phassapaccayā vedanā upajjati; tāya vedanāya yaṃ ārammaṇaṃ vedeti tadeva saññā sañjānāti; yaṃ saññā sañjānāti, tadeva ārammaṇaṃ vitakko vitakketi, yaṃ vitakko vitakketi tadevārammaṇaṃ papañco papañceti Tatonidānanti etehi cakkhurūpadīhi kāraṇehi purisaṃ papañca saññāsaṅkhā samudācarantīti taṃ apariññātakāranaṃ purisaṃ papañcakoṭṭhāsā abhibhavanti tassa pavattantīti attho.’ - M.A. II 75

‘Đây là nghĩa của đoạn văn bắt đầu với ‘cakkhuñcāvuso’: Này các hiền giả, vì thần kinh nhãn là sự nâng đỡ và bốn yếu tố sắc sinh khởi là đối tượng, nhãn thức phát sinh ở đấy. ‘Tiṇṇaṃ saṅgati phasso’: do sự gặp gỡ của ba pháp đó ‘xúc’ phát sanh. Do duyên xúc đó thọ phát sanh, với xúc làm duyên bằng cách đồng sanh v.v... Bất cứ đối tượng nào được cảm thọ bởi thọ đó, tưởng nhận ra, bất cứ cái gì tưởng nhận ra, ‘ tầm’ suy lý chính đối tượng đó; bất cứ cái gì tầm suy lý, ‘papañca’ chuyển dịch thành papañca chính đối tượng đó. ‘Tatonidānaṃ’ với những yếu tố này như mắt và sắc xứ. ‘Purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti’: Những phần của papañca áp đảo người mà không hiểu biết những sự kiện đó, tức là chúng tồn tại đối với vị ấy.’

10. Nghe xong pháp này, tôn giả Ānanda thưa với Thế Tôn như vầy: ‘Bạch Thế Tôn, như một người bị khắc phục bởi đói và kiệt sức tình cờ gặp một cái bánh mật; từ mỗi miếng bánh mà vị ấy nếm, vị ấy sẽ được một hương vị ngon ngọt mà vẫn không suy giảm hương vị - Bạch Thế Tôn, cũng như thế một tỳ kheo tất nhiên có thể giữ nơi tâm từ mỗi miếng mà vị ấy sẽ xem xét với trí tuệ về ý nghĩa pháp môn này, vị ấy sẽ được tâm hoan hỷ, sẽ được tâm thỏa mãn . Bạch Thế Tôn, pháp môn này gọi là gì?

‘Này Ānanda, do đó ngươi có thể hiểu Pháp môn này là pháp môn bánh mật’. - M. L. S. 147 – 8

11. Tuy nhiên Buddhaghosa kết luận rằng chính là thập nhị xứ mà người ta không nên hoan hỷ, tán thành, cũng không nên bám vào (‘ Ettha ce natthi abhinanditabbanti yasmiṃ dvādasāyatane kārane sati ...’ M.A.II 75) Đây là vì ngài đã giải thích ‘Tatonidānaṃ’ chỉ muốn nói đến các căn môn và những đối tượng tương ứng của chúng, do việc đặt sự nhấn mạnh quá đáng vào từ ‘ paṭicca’ trong phương thức.

12. Buddhist Psychology of Perception – p.5

13. Ở đây từ Bà la môn chỉ cho vị A la hán.

14. Vibhaṅga (trang 390-1) liệt kê ra chín mục này và bổ nghĩa chúng với những từ iñjita, phandita, papañcita và saṅkhata.

15. S. N. IV 398 (‘Kutūhalasālā’ – Avyākata Saṃyutta)

16. ‘Sassato lokoti kho Vaccha, diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkaṃ, diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati ... - M. N. I. 485

‘ Này Vaccha, nghĩ rằng thế giới là trường tồn – đây là sự lui tới một quan điểm (tư biện), một khu rừng của các kiến giải, một hoang địa của các kiến giải ... nó được theo bởi đau khổ, phiền muộn, khốn khổ, nung nấu; nó không đưa đến sự nhàm chám, ly tham, diệt tận, an tịnh, thắng trí, giác ngộ và Niết bàn. - M. L. S. II 164

17. Đối chiếu. Ṭhiti nāma anusayā – Netti. 37

18. Những kệ ngôn này cũng được tìm thấy ở Thag. vv. 989 – 90.

19. The Kalahavivāda Sutta (Sn, 168 ff) cũng trình bày ít nhiều loại trạng thái tinh thần tương tự trong việc truy nguyên nguồn gốc của tranh cãi đối với ‘papañca-saṅkhā’. –một thuật ngữ gần như tương đương với ‘papañca-saññā-saṅkhā’.

20. Đối chiếu ‘...vitakkapaññattiyā sati papañca-saññā-saṅkhā-samudā-caraṇa-paññattiṃ paññapessantīti ṭhānaṃ etaṃ vijjati’ - M.N I 145

‘Tình huống này xảy ra khi có tầm biểu lộ, người ta sẽ chỉ ra sự tấn công của các khái niệm tạp nhiễm khuynh hướng bành trướng của tâm.’

21. Thực ra, ví dụ này được tìm thấy trong Vitakkasaṇṭhāna Sutta. - (M. N. I 119)

22. Tuy nhiên chú giải chuộng giải thích hai dòng kệ ngôn đầu tiên đó để muốn nói rằng các tầm ác liên kết với tham ái, ác ý và sự tổn hại đã hoàn toàn bị cắt đứt (suvikkappitā) bên trong vị tỳ kheo khi vị ấy đã chứng A la hán. Có lẽ thích hợp hơn để xem ‘suvikappitā’ như một tính từ bổ nghĩa cho ‘vitakka’ đúng hơn là một động từ tương đương với ‘vidhūpitā’. Do vậy thành ngữ ‘ajjhattaṃ suvikappitā’ có thể có nghĩa là khéo dàn dựng hoặc ngụy tạo bên trong. Để ủng hộ ý này, ta có thể lưu ý đến những ngụ ý của từ ‘vikalpa’. (Đối chiếu. Ud. 71; S.N. I 126)

23. Chú giải trích dẫn một số giải thích mâu thuẫn về đoạn văn khó hiểu này.

24. ‘Muta’, chỉ cho các cảm xúc được thu nhận bởi việc ngửi, việc nếm và việc va chạm.

25. ‘ Tammaya’= tad + maya. (nghĩa đen) ‘ do cái đó tạo’ - Nid. I 206,

‘Na hi tammayo so’ ti na taṇhāvasena diṭṭhivasena tammayo hoti tapparamo tapparāyano’. – Từ và phản nghĩa của nó xuất hiện ở M. III 42 ff, Sn 846, A. N. I 150.

26. Có thể từ ‘tādi’ hoặc ‘tādiso’ được dùng như một hình dung từ cho bậc thánh A la hán, có vài liên hệ với từ ‘tammaya’. Bắt nguồn từ ‘tādrs’ (tad + drs) nó có nghĩa là thuộc về cái vẻ bên ngoài đó, ‘như cái đó’ hoặc ‘như thế’. Bậc thánh không bao giờ đồng hóa chính mình với bất cứ pháp nào mà chúng ta thường kết hợp với vị ấy, mặc dù, vị ấy có vẻ như thế. Do vậy vị ấy ‘giống như cái đó’ (tādiso) nhưng không ‘thuộc về cái đó’ (attammaya). Điều này có thể giải thích rõ sự vững chắc và kiên trì của bậc thánh. (Đối chiếu. Kālakārāma Sutta, A. N. II 24 f.)

27. Niddesa coi ‘mantā’ là một từ đồng nghĩa với ‘paññā’(mantā vuccati paññā – trang 497) hoặc trí tuệ. Nhưng nghĩa chính có thể được truy ra từ danh từ chủ động ‘mantar’ (sk. mantr) – ‘người tư tưởng’ như nó được gợi ý trong từ điển .P. T. S. ‘ Trí tuệ’ có thể được coi như là một nghĩa phụ mà có thể chấp nhận được trong nhiều ngữ cảnh nơi nào có từ đó. Tuy nhiên trong ngữ cảnh này nghĩa chính (người tư tưởng) thích hợp hơn. (cũng xem Bst. Psy of Pere. Trang 5; A. N. IV 103; Sn. kệ, 159).

28. Yassindriyani bhavitani-ajjhattaṃ bahiddho ca sabbaloke

nibbijjha imaṃ papañca lokam-kālaṃ kaṅkhati bhāvito sa danto. - Vs. 516

Ninhāya sabbapāpakāni ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke - devamanussesu kappanneti tamāhunhātako’ti. - Vs. 521

Dubhayāni viceyya paṇḍarāni-ajjhattaṃ bahiddhā ca suddipañño

Kaṇhā sukkaṃ upātivatto - paṇḍito tādi pavuccate tathattā. - Vs. 526

Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ - ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke Devamanussesu pūjiyo so- saṅgaṃ jālaṃ aticca so munī’ti. - Vs. 527

Yassassu lutāni bandhanāni - ajjhattaṃ bahiddhā ca saṅgamūlaṃ

sabbasaṅgamūlabandhanā pamutto – ājāniyo tādi pavuccate tathattā. - Vs. 532

Khái niệm và Thực tại

trong Tư tưởng Phật giáo nguyên thủy

Luận đề về ‘Papañca’ và ‘Papañca-Saññā-Saṅkhā’

Bhikkhu Ñāṇananda

Tỳ khưu Giác Lộc dịch

[I.b]

Papañca và Papañcasaññā-Saṅkhā (tt)

Tính Hợp Lý Tương Đối Và Giá Trị Thực Dụng Của Các Khái Niệm

‘Người biết’ đó là người hoàn toàn giải thoát gốc của tất cả bệnh bên trong và bên ngoài, cũng được gọi là ‘nippapañco’ hoặc ‘nippapañcarato’ (người hoan hỷ trong phi bành trướng). Vì vị ấy đã cắt đứt những khuynh hướng đối với tam bành trướng trong các khái niệm (chinnapapañco) vị ấy đã tạo ra sự lắng đọng các khái niệm (papañcavūpasama), sự diệt các khái niệm (papañcanirodha). Vị ấy đã tự mình từ bỏ các khái niệm chủ quan tạp nhiễm ‘papañca’ (papañcasaṅkhāpahāna). Các ngoại xứ, các tưởng lẫn các khái niệm, khi vào tâm vị ấy, hầu như được giải quyết tức thì, như chúng ta đã thấy trong lời giáo giới cho Bāhiya. Chúng có thể vào qua những cửa chính của ‘tư tưởng’ (vitakka), nhưng chúng không bao giờ dội lại qua các hành lang của tâm vị ấy như những tiếng vang của khái niệm bành trướng bằng cách của ái, mạn và các kiến giải (taṇhā-māna-diṭṭhi-papañca). Chúng không bao giờ quấy rầy sự yên tĩnh cao cả đang ngự trị trong phạm vi sâu thẳm của nội tâm vị ấy. Sự thoát khỏi ‘papañca’ là đặc điểm của vị A la hán, dù cho vị ấy được nói là chứa những tư tưởng, những suy xét và những tư tưởng của một đại nhân (vitakka, parivitakka, mahāpurisavitakka) đến thế nào đi nữa. Điều này cho thấy sự im lặng (mona) được kết hợp với ‘muni’ (Bậc thánh đã giải thoát). Không những vị ‘muni’ im lặng khi không nói; vị ấy im lặng ngay cả lúc nói. Do vậy phát biểu của Đức Phật tưởng chừng như không thích hợp: ‘Này các tỳ kheo, ta không tranh luận với đời; chính là đời tranh luận với ta’(29) Không những Đức Phật, mà còn vị tỳ kheo đã giải thoát, cũng không có tranh luận với đời nhưng chỉ dùng cách nói thế gian mà không chấp vào đó. Các kinh Madhupiṇḍika và Sakkapañha, cũng như vài kinh như Kalahavivāda, Cūḷaviyūha và Mahāviyūha của Aṭṭhaka vagga thuộc Sutta Nipāta, đặc biệt nhấn mạnh vào khía cạnh lạ lùng này của ‘muni’. Nó có vẻ thật lạ , khi mà trong nhiều kinh chúng ta tìm thấy Đức Phật và các A la hán tranh luận mạnh mẽ với các ngoại đạo và phủ nhận những quan điểm của họ. Tuy nhiên ngay cả lúc tranh luận sôi nổi nhất bậc thánh im lặng bên trong và đứng cách xa, vì vị ấy không có động cơ cá nhân – không có gì để được hoặc mất trong cuộc tranh luận. Vị ấy không có ái (taṅhā) với những lý lẽ của mình, không có mạn (māna) để được che chở và không có các kiến giải (diṭṭhi) để được dung dưỡng một cách giáo điều.(30) Có lẽ đáng kể nhất là điều cuối cùng được đề cập. Trong nhiều ngữ cảnh ta được biết rằng rằng bậc muni đã từ bỏ tất cả các kiến. giải (31) Vị ấy không có các kiến giải bởi vì vị ấy đã từ bỏ quan điểm, tức là, ảo tưởng về ngã. Vì thế vị ấy không công thức hóa cũng không mời gọi bất cứ kiến giải nào (32). Tuy nhiên có một khuynh hướng mở rộng để định nghĩa từ ‘diṭṭhi’ một cách nghiêm ngặt trong các ngữ cảnh như thế để có ý nói danh sách truyền thống về sáu mươi hai tà kiến (micchā-diṭṭhi) như được nêu ra trong Brahmajāla Sutta (D. N.) Khuynh hướng này rõ ràng trong các chú giải, trong khi nó định nghĩa ‘taṅhā’ và ‘māna’ trong một hình thức sơ cấp hơn để bao hàm, đặc biệt thận trọng nhiều hơn trong trường hợp của ‘diṭṭhi’. Đây có thể một phần là do niềm tin tự mãn rằng danh sách sáu mươi hai tà kiến bao gồm tất cả hình thức có thể chấp nhận được của diṭṭhi và một phần cũng do ý muốn bảo vệ chánh kiến (Sammā-diṭṭhi). Nhưng điều đó có vẻ rằng định nghĩa chú giải này đã tạo ra những vấn đề mới. ‘Diṭṭhi’ bằng cách ấy đã mất ý nghĩa nền tảng của nó như khuynh hướng tiềm tàng trong tâm phàm phu bị đánh lừa bởi các khái niệm (33). Nếu theo ‘diṭṭhipapañca’ chỉ có nghĩa là sáu mươi hai tà kiến, lúc đó sẽ có khả năng cho vị đệ tử của Đức Phật kết thúc ‘diṭṭhipapañca’ do chính sự việc rằng vị ấy đã từ bỏ tà kiến. Nhưng như chúng tôi đã cho thấy ở trên, diṭṭhipapañca còn dai dẳng kể cả trong vị đệ tử như ý tưởng về một cái ngã cho đến khi vị ấy chứng Niết bàn. Vả lại, khuynh hướng đối với ‘diṭṭhi’ trong nghĩa hệ lụy giáo điều trong các khái niệm, cũng có thể trở thành biểu hiện rõ qua Sammā Diṭṭhi trong khía cạnh lý thuyết của nó. Nó có thể nắm lấy hình thức của ái đối với các khái niệm mà tạo thành ‘Sammā Diṭṭhi’. Thật chính xác rằng vì sự nguy hiểm này mà Đức Phật đã cảnh cáo trước, ở ‘Ngụ ngôn chiếc bè’ trong Alagaddūpama Sutta (M. N. trang. 134 ff). Trong đó Đức Phật tuyên bố bằng những lời rõ ràng rằng ngài thuyết pháp so sánh với một chiếc bè, chỉ vì mục đích vượt qua (biển luân hồi) và không phải vì nắm lấy một cách giáo điều. Sau khi vượt qua, ngay cả ‘các dhamma’(pháp) phải được bỏ đi, nói gì đến ‘các adhamma’(tức là những gì không thuộc về Dhamma). Ngụ ngôn có nhiều hướng dẫn hữu ích rất đáng phân tích, diễn tiến như vầy:-

‘Này các tỳ kheo, như một người đi theo một con đường lớn có thể thấy một vùng nước mênh mông, bờ bên này nguy hiểm và đáng sợ, bờ bên kia an ổn, không đáng sợ; nhưng nếu không có một con thuyền để vượt qua hoặc một cây cầu bắc qua nhằm mục đích đi từ bờ bên này đến bờ bên kia, ý nghĩ này có thể xảy ra cho vị ấy. ‘Đây là một vùng nước mênh mông, giả sử rằng sau khi thu thập cỏ, gỗ, nhánh và cành lá, và sau khi buộc một chiếc bè, dựa vào chiếc bè đó, và sau khi cố gắng với hai tay và hai chân, ta sẽ vượt qua đến bờ bên kia an toàn? Kế đó, này các tỳ kheo, sau khi thu thập cỏ... và cố gắng với hai tay và hai chân, người đó có thể vượt qua đến bờ bên kia an toàn. Đối với vị ấy đã vượt qua, đã vượt lên trên, ý nghĩ này có thể xảy ra: ‘Bây giờ chiếc bè này rất hữu ích cho ta. Dựa vào chiếc bè này và cố gắng với hai tay và chân, ta vượt qua đến bờ bên kia an toàn. Giả sử bây giờ, sau khi đặt chiếc bè này trên đầu, hoặc vác nó trên vai, ta sẽ đi đâu tùy thích? Này các tỳ kheo, các ngươi nghĩ gì về điều này? Nếu người đó làm như vậy, có phải anh ta đang làm những gì nên được làm với chiếc bè không?’

‘Dạ thưa không, bạch Thế Tôn’.

‘Người đó nên làm gì, này các tỳ kheo, để làm những gì nên được làm với chiếc bè đó?’ Trong trường hợp này, này các tỳ kheo, ý nghĩ này có thể xảy ra cho người đã vượt qua, đã vượt lên trên: ‘Bây giờ chiếc bè này rất hữu ích cho ta. Dựa vào chiếc bè này và cố gắng với hai tay và hai chân, ta đã vượt qua đến bờ bên kia an toàn. Giả sử bây giờ, sau khi đặt chiếc bè này trên đất khô hoặc nhận chìm nó dưới nước, ta sẽ đi chỗ nào tùy thích? Này các tỳ kheo, khi làm điều này người đó đang làm những gì nên được làm với chiếc bè đó. Này các tỳ kheo, cũng như ngụ ngôn chiếc bè, Pháp, được Ta dạy để vượt qua, không phải để nắm lấy. Này các tỳ kheo, theo sự hiểu biết về ngụ ngôn chiếc bè, các ngươi nên từ bỏ ngay cả các chánh pháp, huống gì các tà pháp.

(...Evameva kho bhikkhave kullūpamo mayā dhammo desito nittharanatthāya no gahaṇatthāya. Kullūpamaṃ vo bhikkhave dhammaṃ desitaṃ ājānantehi dhammā pi vo pahātabbā pageva adhammā). - M. L. S. I 173

Do vậy ‘Ngụ ngôn chiếc bè’ là một minh họa điển hình về giá trị tương đối và thực dụng của Pháp. Chiếc bè được làm ngay từ các cành lá và nhánh mọc trên bờ bên này. Bằng cách chỉ ở trên chiếc bè, nắm cứng nó, trang trí nó với nhiều cành, lá hơn người ta không đến được bờ bên kia. Người ta phải tự mình nỗ lực, bắt đầu hành trình đến bờ bên kia và dần dần vượt qua với sự trợ giúp của chiếc bè. Một khi đã đến bờ bên kia, người ta phải rời khỏi chiếc bè; phải từ bỏ và không quan hệ với chiếc bè. Tuy nhiên , người ta có thể vì lòng thương tưởng hướng dẫn những ai đang sống ở bờ bên này, về cách mà họ nên tạo ra những chiếc bè tương tự cho chính họ. Nhưng về phần người hướng dẫn, vị ấy không cần một chiếc bè nữa. Vị ấy đã nhận thức rằng chiếc bè là hữu ích và có ý nghĩa ở bờ bên này, vì nó là sản phẩm của các cành lá mọc ở đấy. Tương tự như vậy, ‘Pháp’ mà tạo thành nội dung lý thuyết của Sammā Diṭṭhi (chánh kiến) được ứng tác từ phương tiện truyền đạt của ngôn ngữ và logic trong cách nói thế gian. Chỉ bằng cách thông thạo nó, bám lấy nó một cách giáo điều, (34) khoác vào nó với nhiều khái niệm hơn, người ta không đạt đến mục đích. Người ta phải tự mình nỗ lực về mặt tâm linh, sau khi thông thạo Pháp, để chứng Nibbāna (Niết bàn). Bấy giờ, sau khi chứng ngộ, giá trị thực dụng của Pháp đã mất đối với người đó, nhưng vì bây giờ người ta tin chắc giá trị của nó dành cho những phàm phu đau khổ, người ta có thể thuyết pháp cho họ vì lòng thương tưởng vô vị lợi. Đối với giá trị chân lý của pháp, nó có tính hợp lý từ quan điểm phàm phu, vì nó được trình bày qua phương tiện truyền đạt quen thuộc với hạng phàm phu. Do vậy giá trị chân lý của Pháp - của Sammā Diṭṭhi – thuộc về đạo, và nó là một cái nhìn thiết yếu về Mục đích và không phải bản thân Mục đích. Pháp hoặc ‘Sammā Diṭṭhi,’chúng ta có thể thêm, không phải thật về Mục đích, chẳng qua chỉ là chiếc bè thuộc bờ bên này. Là một hình thức của Diṭṭhi hoặc kiến giải, nó bao hàm một quan điểm, và nó là, hoặc có thể là quan điểm của vị thánh đệ tử. Như chúng tôi đã nêu ra trước, vị thánh đã giải thoát không có quan điểm - thật ra vị ấy không cần quan điểm nào vì vị ấy đã đạt đến mục đích. Vị ấy đã vượt qua tất cả kiến giải về chân lý và có một tri kiến về nó. (35) Do vậy chúng ta đến một nghịch lý khác, như trong trường hợp sự im lặng của vị ‘muni ‘. Vị thánh không dung chứa bất cứ kiến giải nào không những khi vị ấy bác bỏ ‘micchā diṭṭhi’ (tà kiến) mà còn khi vị ấy thuyết giảng ‘sammā diṭṭhi’ (chánh kiến). Ta cũng có thể đề cập rằng ‘Sammā Diṭṭhi’ chính nó chứa đựng hạt giống siêu nghiệm của riêng nó, vì mục đích của chánh kiến là làm sạch tâm khỏi tất cả những kiến giải bao gồm chính nó. Khía cạnh biện chứng này của Dhamma (Pháp), đã có một ảnh hưởng gây hoang mang cho hội chúng mà được giảng đầu tiên và chính Đức Phật ám chỉ đến nó trong Alagaddūpama Sutta.

‘Idha bhikkhu ekaccassa evaṃ diṭṭhi hoti: So loko so attā so pecca bhavissāmi, nicco dhuvo sassato’ aviparināmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassāmīti. So suṇāti Tathāga-tassa vā Tathāgatasāvakassa vā sabbesaṃ diṭṭhiṭṭhānādhiṭṭhānapariyuṭṭhānābhinivesānusa-yānaṃ samugghātāya sabba saṅkhārasamathāya sabbūpadhipaṭinissaggāya taṇhakkhayāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ desentassa. Tassa evaṃ hoti: Ucchijjissāmi nāma su, vinassissāmi nāma su, na su nāma bhavissāmīti. So socati kilamati paridevati urattāliṃ kandati sammohaṃ āpajjati. Evam kho bhikkhu ajjhattaṃ asati paritassanā hotīti. - M. N. I 137 – 8

‘Này tỳ kheo, trong trường hợp này, kiến giải xảy ra cho người đó: ‘Đây là thế giới, đây là ngã; sau khi chết ta sẽ trở nên vĩnh cửu, trường tồn, bất diệt, không bị thay đổi, ta sẽ trụ vững chắc không hư hoại’ Vị ấy nghe pháp do Tathāgata (Như lai) hoặc đệ tử của Tathāgata (Như Lai) dạy, để trừ tận gốc tất cả quyết tâm đối với thành kiến, tùy miên, sự đam mê kiến giải và liên hệ nhân quả, để an tịnh tất cả các hành, buông bỏ tất cả sanh y, diệt ái, ly tham, tịch lặng, Niết bàn. Vị ấy suy nghĩ như vầy: ‘Ta chắc chắn sẽ bị hủy diệt, ta chắc chắn sẽ bị tiêu diệt, ta chắc chắn sẽ không hiện hữu.’ Vị ấy đau buồn , thở than, thương tiếc, đấm ngực và rơi vào thất vọng. Như vậy, này các tỳ kheo, sự lo âu về cái gì bên trong mà không tồn tại phát sanh ở đấy. - M. L. S. I. 175 – 6

Như vậy ‘Sammā Diṭṭhi’ (chánh kiến) nhắm vào sự bứng gốc hoàn toàn tất cả kiến giải cùng với khuynh hướng cùng loại. Toàn thể cấu trúc khái niệm phải rời bỏ - mặc dù dần dần – và trong sự ước lượng rốt ráo, ngay cả những khái niệm mà cho chúng ta sự giúp đỡ lớn nhất trong nỗ lực tâm linh của chúng ta, phải từ bỏ chúng. Như thế, người ta phải hết sức thận trọng đối với những khái niệm thuộc về Sammā Diṭṭhi (chánh kiến). Người ta có thể phân biệt giữa thật và giả tương đối về lý thuyết, giữa chính xác và mơ hồ về thuật ngữ học, giữa kinh viện và ngang bướng về ngữ cú, nhưng phải nhớ rằng vì là những khái niệm tất cả chúng là một. Ta không nên coi trọng vài khái niệm như là những loại tuyệt đối và bất khả xâm phạm hơn những thứ khác và xếp chúng vào những cái hộp kín nước có dán nhãn hiệu là ‘paramattha’. Thật ra, người đó có thể coi vài khái niệm như là paramattha trong ý nghĩa rằng chúng đưa đến sự chứng ngộ mục đích nhiều hơn những cái khác - thật hơn, chính xác hơn và kinh viện hơn. Trong liên kết này chúng ta cũng có thể thêm rằng từ ‘paramattha’ trong cách dùng trước và không chuyên môn của nó, thật sự có nghĩa là mục đích tối thượng như là đối tượng của sự thực chứng, và bất cứ từ nào hướng về phía mục đích đó được gọi là ‘paramatthasaṃhita’(36) (liên kết với mục đích tối thượng), bất kể độ chính xác hoặc tính chất chuyên môn. Tuy nhiên về phần Đức Phật, ngài sẵn sàng coi tất cả chúng như là ‘sammuti’. Đối với ngài, chúng chỉ là những cách dùng thông dụng theo tục đế, ngài sử dụng, nhưng không chấp vào chúng (D. N. I. 202).

Người ta tự hỏi thái độ dẫu rằng đơn giản nhưng sâu sắc này của Đức Phật đối với các khái niệm, đã được truyền lại đúng theo truyền thống hay không, chẳng hạn khi người ta bắt gặp kệ ngôn sau đây được Buddhaghosa tán thành dẫn chứng (nguồn không được biết) trong chú giải cho Anaṅgana Sutta của Majjhima Nikāya.

Duve saccāni akkhāsi-sambuddho vadataṃ varo

Sammutiṃ paramatthañca-tatiyaṃ nūpalabbhati.

Saṅketavacanaṃ saccaṃ – lokasammutikāraṇā

Duve Paramatthavacanaṃ saccaṃ – dhammānaṃ bhūtakāraṇā

Tasmā vohārakusalassa – lokanāthassa satthuno

Sammutiṃ voharantassa – musāvādo na jāyati.

‘ Đấng toàn giác, bậc tôn quý trong các thuyết giả, đã tuyên bố hai chân lý, tục đế và chân đế; không thể có đế thứ ba.

‘Những từ ngữ thuộc tính chất biểu tượng là thật bởi lý do tồn tại của chúng trong cách nói thế gian. Những từ ngữ thuộc ý nghĩa tuyệt đối, là thật bởi lý do tồn tại của các nguyên tố.

‘Do vậy, mặc dù bậc vương chủ thế gian, bậc đạo sư thiện xảo trong cách nói thế gian. Dùng ngôn ngữ tục đế như thế, sự phạm tội nói dối không có phát sanh cho ngài.’

Nếu người ta có thể thấu hiểu ý nghĩa của thuật ngữ ‘nippapañca,’ người ta có thể nhận thức rằng Đức Phật có thể đã rộng lượng bỏ qua những phạm tội ngây thơ như trên, đối với bất cứ lời buộc tội nào về việc phạm giới thứ tư.

Tuy nhiên một lệch hướng khác từ vị trí nguyên sơ ở bình diện chú giải, được thấy trong lời giải thích của Buddhaghosa về một đoạn văn trong Vinaya Cullavagga, liên quan đến thái độ của Đức Phật đối với ngôn ngữ. Ở Vin. II 139 có lời rằng hai tỳ kheo tên là Yamelu và Tekula là những người bà la môn thông thạo về cách nói tao nhã (kalyāṇavāvā kalyāṇavākkaraṇā), một lần nọ phàn nàn với Đức Phật rằng lời của Phật đang bị làm hư hỏng bởi những kẻ vàoTăng chúng từ các giai cấp và bộ lạc khác nhau, họ đang dùng tiếng địa phương của họ để nghiên cứu pháp (...Etarahi bhante bhikkhū nānānāmā nānāgottā nānājaccā nānākulā pabbajitā te sakāya niruttiyā buddhavacanaṃ dūsenti). Do vậy để chặn lại sự hư hỏng đó, hai vị xin phép Đức Phật ứng dụng tính nghiêm khắc của vận luật trong việc ấn định nguyên văn của lời Phật. (...handa mayaṃ bhante buddhavacanaṃ chandaso āropemāti). Tuy nhiên Đức Phật quở trách họ, nói rằng phương pháp đã đề nghị là không có lợi cho sự tiến bộ của giáp pháp và sau khi từ chối lời đề nghị, Đức Phật đã ‘cho phép’ việc nghiên cứu Pháp tự do trong ngôn ngữ riêng của mình . (Anujanāmi bhikkhave sakāya niruttiyā buddhavacanaṃ pariyāpunituṃ). Đáng tò mò rằng câu cuối cùng này trong đoạn văn Cullavagga, đã được Buddhaghosa giải thích với ý nghĩa rằng Đức Phật muốn mọi người nghiên cứu pháp trong ngôn ngữ của Đức Phật (...Sakāya niruttiyāti ettha sakānirutti nāma sammāsambuddhena vuttappakāro Māghadhikavohāro) (Smp. VI 1214). Hoàn toàn không kể đến vấn đề ‘papañca’, chính bản thân ngữ cảnh nêu ra sự việc rằng Đức Phật không bao giờ tán thành một cái nhìn như thế. Lời quở trách của Phật đến hai tỳ kheo trong việc bác đề nghị của họ và những gợi ý rõ ràng về hai từ ‘sakāya niruttiyā’ (tiếng địa phương của mình: hãy chú ý rằng thành ngữ tương tự được dùng bởi hai tỳ kheo) sẽ đi đến chứng minh rằng Đức Phật cho phép mọi người học Pháp trong ngôn ngữ riêng của mình, như một biện pháp có lợi cho việc phổ biến giáo pháp. (37) Đức Phật phóng khoáng biết bao, liên quan đến những tiếng địa phương trong cách dùng tục đế, có thể được thấy rõ ràng trong đoạn văn sau đây của Araṇavibhaṅga Sutta (M.N.)

Janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya, samaññaṃ nātidhāveyyāti iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Kathañca bhikkhave janapadaniruttiyā ca abhiniveso hoti samaññāya ca atisāro? Idha bhikkhave, tadevekaccesu janapadesu Pātī’ti sañjānanti, Pattan’ti sañjānanti, Vitthan’ti sañjānanti, Sarāvan’ti sañjānanti, Dhāropan’ti sañjānanti, Poṇant’i sañjānanti, Pisīlan’ti sañjānanti. Iti yathā yathā naṃ tesu tesu janapadesu sañjānanti, tathā tathā thāmasā parāmussa abhinivissa voharati: Idameva saccaṃ moghaṃ aññanti. Evaṃ kho bhikkhave janapadaniruttiyā ca abhiniveso hoti samaññāya ca atisaro. Kathañca bhikkhave janapadaniruttiyā ca anabhiniveso hoti samaññāya ca anatisaro? Idha bhikkhave tadevekaccesu...sañjānanti. Iti yathā yathā naṃ tesu tesu janapadesu sañjānanti. Idam kira’me āyasmanto sandhāya voharantī’ti tathā tathā voharati aparāmasaṃ. Evaṃ kho bhikkhave janapadaniruttiyā ca anabhiniveso hoti, samaññāya ca anatisaro... (M. N. III 234 ff.)

‘Khi có lời rằng: ‘ Người ta không nên mê đắm địa phương ngữ, người ta không nên đi lệch khỏi cách nói theo quy ước’, liên quan đến điều gì mà có lời này? Này các tỳ kheo, sự mê đắm địa phương ngữ là gì? Sự lệch khỏi cách nói theo quy ước là gì? Trong trường hợp này, này các tỳ kheo, trong những miền khác nhau họ biết (những từ khác nhau): Pāti... Patta... Vittha... Sarāva... Dhārova... Poṇa... Pisīla. (38) Như vậy khi họ biết từ ngữ đó như thế này hoặc như thế kia trong nhiều miền khác nhau này, có người biết như thế, bám chặt vào nó và nắm lấy nó, giải thích: ‘Đây thật sự là chân lý, tất cả cái khác là sai lạc’. Này các tỳ kheo, như vậy là mê đắm địa phương ngữ và đi lệch khỏi cách nói theo quy ước? Trong trường hợp này, này các tỳ kheo, trong những miền khác nhau họ biết (những từ khác nhau): Pāti... Patta... Vittha... Sarāva... Dhārova... Poṇa... Pisīla, tuy nhiên dù họ biết từ ngữ đó như thế này hoặc thế kia trong nhiều miền khác nhau này, có người không bám vào nó nhưng giải thích: ‘Các tôn giả này diễn tả nó chắc chắn như thế.’ Này các tỳ kheo, như vậy là không chấp trước địa phương ngữ và không đi lệch khỏi cách nói theo quy ước.’ - M. L. S. III 282

Giá trị của lời giáo giới ở trên sẽ được nâng cao thêm do chi tiết rằng ở đây Đức Phật đang diễn tả một trong những bước của con đường hòa ái (araṇapatipadā) mà ngài đã đề nghị cho các tỳ kheo. Con đường này tương phản với con đường hiếu chiến (saraṇapaṭipadā), một trường hợp có thể được thấy trong chính đoạn văn trên khi nó đề cập đến thái độ cực đoan giáo điều đối với các địa phương ngữ. Vị thánh đệ tử nên tránh thái độ này và thay vào đó nên vun trồng một thái độ ôn hòa và khoan dung về vấn đề địa phương ngữ. Những gì in sâu trong lòng vị ấy một tinh thần phóng khoáng như thế, là chính những ngụ ý biện chứng đằng sau Ngụ ngôn chiếc bè.

Sammā diṭṭhi (chánh kiến) có thể được coi như là vô song trong số tất cả hình thức của các diṭṭhi do yếu tố biện chứng đặc biệt của nó. Một minh họa sâu sắc về tính cách vô song này được phản ánh trong lời mở có vẻ buồn tẻ và không gây thích thú của Madhupiṇḍika Sutta. Ở đấy chúng ta tìm thấy Daṇḍapāni, người Thích ca, hỏi Đức Phật để biết chắc lý thuyết mà ngài đã giảng. Lời đáp của Đức Phật, mà chúng ta đã thảo luận trước, là khá quanh co mà lẽ ra Daṇḍapāṇi đã mong đợi, như hầu hết chúng ta, để được một đáp án trong hình thức nhãn hiệu vắn tắt nào đó của một giáo điều. Vì vậy, vị này không thỏa mãn với trả lời của Đức Phật, đối với vị ấy nó vẻ như một phần của papañca ngôn từ ; và vì thế y lắc đầu, nhướng mày lộ vẻ bối rối, nhăn mặt và bỏ đi. Người ta có thể bị cám dỗ để tỏ một phản ứng tương tự đối với cách trả lời của Đức Phật nếu không đánh giá những gợi ý sâu xa của nó. Đức Phật không có tuyên bố lý thuyết nào khác ngoài việc tuyên bố chấm dứt tất cả lý thuyết và tất cả khuynh hướng thiên về chúng. Mục đích của ngài với tư cách là một đạo sư là chỉ con đường đến cùng mục đích mà ngài đã chứng ngộ.

Một trong những kinh quan trọng nhất trong số những kinh giúp cho chúng ta thấu triệt thái độ giác ngộ đối với các khái niệm, là Mūlapariyāya Sutta – xứng đáng được kể là kinh đầu tiên trong Majjhima Nikāya. Kinh miêu tả cho chúng ta ‘cái thế giới quan’ của những hạng người sau đây.

I. Hạng vô văn phàm phu, không quan tâm đến các bậc thánh, không thông suốt trong pháp của các bậc thánh, không được rèn luyện trong pháp của các bậc thánh, không quan tâm đến các bậc chân nhân, không thông suốt trong pháp của các bậc chân nhân, không được rèn luyện trong pháp của các bậc chân nhân (assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappuridhammassa akovido sappurisadhamme avinito).

II. Vị tỳ kheo là một bậc hữu học, chưa đạt đến A la hán, nhưng vị ấy sống cố gắng vì sự bình an tối thượng thoát khỏi các trói buộc (...bhikkhu sekho appattamānaso anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamāno viharati).

III. Vị tỳ kheo là bậc A la hán và thoát khỏi các lậu hoặc, vị ấy đã sống đời sống thánh thiện, đã làm những gì phải được làm, đã đặt gánh nặng xuống, đã chứng ngộ mục đích, các hữu kiết sử của vị ấy hoàn toàn bị tận diệt, vị ấy được giải thoát nhờ trí thâm sâu toàn hảo (...bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo karakaraṇīyo ohitabhāro anupattasadattho parikkhiṇabhavasañño jano sammadaññā vimutto).

IV. Như Lai, là bậc A la hán, Chánh đẳng giác (Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho).

Trong bốn hạng người này, hai hạng cuối cùng có thể được xem thật tiện lợi như là một vì thế giới quan của các vị là giống nhau, và do vậy ở đây chúng ta có ba hạng căn bản. Trong kinh này, Đức phật thuyết giảng phương pháp nền tảng của tất cả các pháp (sabbadhamma mūlapariyāyaṃ vo bhikkkhave desesissāmi). Ngài liệt kê một danh sách hai mươi bốn khái niệm và giải thích thái độ của các loại cá nhân được đề cập ở trên đối với các khái niệm đó. Danh sách gồm có sau đây: đất, nước, lửa, gió, chúng sanh, chư thiên, Pajāpati, Brahmā, Quang âm thiên, Biến tịnh thiên, Vehapphala, Thắng giả, không vô biên xứ, thức vô biên xứ, vô sở hữu xứ, phi tưởng phi phi tưởng xứ, sở kiến, sở văn, sở đối xúc, sở tri, đồng nhất, sai biệt, tất cả, Niết bàn. (pathavī, āpo, tejo, vāyo, bhūtā, devā, Pajāpati, Brahmā, Ābhassarā, Subhakiṇhā, Vehapphalā, Abhibhū, Ākāsānañcāyatana, Viññāṇañcāyatanaṃ, Ākiñcaññāyatanaṃ, Nevasaññānāsaññāyatanaṃ, diṭṭhaṃ, sutaṃ, mutaṃ, viññātaṃ, ekattaṃ, nānattaṃ, sabbaṃ, nibbānaṃ).

Đối với tất cả sự sai biệt rõ rệt trong những thuật ngữ này, chúng đều là một bộ phận những khái niệm. Bây giờ thái độ của kẻ vô văn phàm phu đối với những khái niệm này được diễn tả như vầy:

Idha bhikkhave, assutavā puthujjano...paṭhaviṃ paṭhavito sañjānāti, paṭhaviṃ paṭhavito saññatvā, paṭhaviṃ maññati, paṭhaviyā maññati, pathavito maññati’, paṭhaviṃ meti maññati paṭhaviṃ abhinandati, taṃ kissa hetu, apariññātaṃ tassāti vadāmi.

Āpaṃ āpato...nibbānaṃ nibbānato...

‘Này các tỳ kheo, ở đây kẻ vô văn phàm phu ... tưởng tri đất là đất; sau khi tưởng tri đất là đất, vị ấy tưởng tượng đất (là đất), vị ấy tưởng tượng: ‘trên đất’; vị ấy tưởng tượng ‘từ đất’; vị ấy tưởng tượng ‘đất là của tôi’. Vị ấy hoan hỷ trong đất. Lý do cho việc này là gì? Ta nói rằng vị ấy không liễu tri đất (Tương tự lập lại cho ‘nước’ xuống tới phần ‘Niết bàn’)

Vị tỳ kheo là một ‘bậc hữu học’ có thái độ như sau:

Yo pi so bhikkhave bhikkhu sekho ... so pi paṭhaviṃ paṭhavito abhijānāti, paṭhaviṃ paṭhavito abhiññāya paṭhaviṃ mā maññi, paṭhaviyā mā maññi paṭhavito mā maññi paṭhaviṃ meti mā maññi, paṭhaviṃ mā abhinandi, taṃ kissa hetu, pariññeyyaṃ tassā’ti vadāmi.

Āpaṃ āpato ...nibbānaṃ nibbānato ...

‘Này các tỳ kheo, bất cứ vị tỳ kheo nào là một hữu học ... vị ấy thắng tri đất là đất; sau khi thắng tri đất như là đất, vị ấy chớ nên tưởng tượng (đất là đất), vị ấy chớ nên tưởng tượng ‘trên đất’; vị ấy chớ nên tưởng tượng ‘từ đất’; vị ấy chớ nên tưởng tượng ‘đất là của tôi’; vị ấy chớ nên hoan hỷ trong đất. Lý do cho việc này là gì? Ta nói rằng bởi vì vị ấy đã liễu tri đất ...’

Thái độ của A la hán và Như Lai có thể được hiểu bằng đoạn văn sau đây (với những thay đổi thích hợp)

Yo pi so bhikkhave bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo...so pi paṭhaviṃ paṭhavito abhijānāti, paṭhaviṃ paṭhavito abhiññāya paṭhaviṃ na maññati, paṭhaviyā na maññati, paṭhavito na maññati, paṭhaviṃ me’ti na maññati, paṭhaviṃ nābhinandati, taṃ kissa hetu, pariññātaṃ tassāti vadāmi...

Āpaṃ āpato ... nibbānaṃ nibbānato ...

‘Này các tỳ kheo, bất cứ tỳ kheo nào là một A la hán... vị ấy cũng thắng tri đất là đất; sau khi thắng tri đất là đất, vị ấy không tưởng tượng đất (là đất); vị ấy không tưởng tượng ‘trên đất’; vị ấy không tưởng tượng ‘từ đất’; vị ấy không tưởng tượng ‘đất là của tôi’; vị ấy không hoan hỷ trong đất. Lý do cho việc này là gì? Ta nói rằng bởi vì vị ấy đã liễu tri đất.’

Kẻ phàm phu vô văn về Pháp, chỉ với tưởng hướng dẫn vị ấy, tưởng tri hai mươi bốn khái niệm đó như những đối tượng tư tưởng. Sau khi tưởng tri như thế, vị ấy tiến tới tưởng tượng về chúng phù hợp với mẫu biến tố và hoan hỷ trong những khái niệm đó. Đây là vì vị ấy thiếu sự liễu tri. Vị ấy bị lừa dối bởi cảm thọ ngây ngô và bởi những khuynh hướng ‘taṇhā-māna-diṭṭhi-papañca’. Sau khi tạo ra một khái niệm vị ấy tiến tới để khiến nó dễ uốn nắn và linh động. Vị ấy dùng đến biến tố là một đặc điểm sơ cấp trong ngôn ngữ. Bằng việc thành lập sự cân xứng giữa ngữ pháp của ngôn ngữ và ngữ pháp của thiên nhiên, vị ấy bắt đầu dàn dựng những mạng lưới của ‘papañca’. Vị tỳ kheo nhiệt tâm học tập trên đường đến Niết bàn có một thắng trí tinh tế (39) về các khái niệm đó phù hợp với Pháp.Do vậy vị ấy cố gắng chế ngự những tưởng tượng về ngã mạn dựa vào mẫu biến tố. Có lời về vị ấy rằng do sự học tập như thế vị ấy có thể chứng đạt sự liễu tri. Các A la hán và Như Lai đã trực ngộ thắng trí, không bị đánh lừa bởi mẫu biến tố hoặc ngữ pháp của các khái niệm để đam mê vào những tưởng tượng về ngã mạng nữa. Sự hiểu biết của các ngài là liễu tri toàn diện.

Mặc dù kinh này không đề cập về thuật ngữ ‘papañca’, Buddhaghosa thấy rõ một cách đúng đắn sự thích hợp của nó cho kinh này. Vì vậy ngài lưu ý như vầy:

Paṭhaviṃ paṭhavito saññatvāti so taṃ pathaviṃ evaṃ viparītasaññāya sañjānitvā; ‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’ti vacanato aparabhāge thāmappattehi taṇhā māna diṭṭhipapañcehi idha maññanānāmena vuttehi maññati, kappeti, vikappeti, nānappakārato aññathā gaṇhāti. Tena vuttaṃ paṭhaviṃ maññatī’ti.

‘Sau khi tưởng tri đất là đất’ - điều này có nghĩa rằng vị ấy (kẻ phàm phu), sau khi tưởng tri đất như vậy trong hình thức của một tưởng sai lạc, sau đó tưởng tượng, xét đoán, ngụy tạo trong tâm và theo những cách sai biệt tà chấp đất với ‘các papañca’ thô của ái, mạn và các kiến giải (ở đây gọi là maññanā), như câu nói ‘saññā nidānāhi papañcasaṅkhā.’

Buddhaghosa giải thích mỗi hình thức khác nhau của ‘maññanā’ được nêu ra trong kinh đó liên quan tới một hoặc nhiều hơn trong ba loại papañca. Do vậy ngài phần nào làm bối rối ở cụm từ kết luận ‘paṭhaviṃ abhinandati’ và coi nó như là sự trùng lặp. Ngài nhận xét rằng các Thera tiền bối (porāṇā) đã không cho bất cứ giải thích nào về ‘sự trùng lặp’ này, ngài mạo hiểm cho ý kiến riêng:

Paṭhaviṃ abhinandatī’ti vuttappakārameva pathaviṃ taṇhā diṭṭhīhi abhinandati assādeti parāmasati cāti vuttaṃ hoti. Paṭhaviṃ maññatīti eteneva etasmiṃ atthe siddhe kasmā evaṃ vuttanti ce? Avicāritametaṃ Porāṇehi; ayaṃ pana me attano mati: desanāvilāsato vā ādīnavadassanato vā...

‘Vị ấy hoan hỷ trong đất’ - tức là vị ấy hoan hỷ trong, yêu mến và bám vào đất với taṇhā, diṭṭhi và những phần tương tự, như đã được giải thích. Khi cụm từ ‘vị ấy tưởng tượng đất (là đất)’ tự nó chuyển tải nghĩa này, sự biện minh cho cụm từ trên là gì? Điểm này không được bình luận bởi các Porāṇa. Đây là ý kiến riêng của tôi (sự biện minh là) nó phản ảnh văn phong đặc thù (40) của Đức Phật trong việc giảng dạy hoặc giả nhấn mạnh những ảnh hưởng xấu của (maññanā).’

Cụm từ kết luận có vẻ như trùng lặp bởi vì chính Buddhaghosa đã giải thích những hình thức đi trước của maññanā từ quan điểm của taṇhā-māna và diṭṭhi-papañca. Nhưng khi chúng ta coi bốn hình thức của maññanā đó như một minh họa về sự câu thúc của phàm phu đối với cấu trúc ngữ pháp, như chúng tôi đã chỉ ở trên, vấn đề trùng lặp hoặc rườm rà sẽ không phát sanh. Trái lại, bằng cách ấy kinh đó sẽ có được chiều sâu và đầy ý nghĩa. Mục đích của Đức Phật khi giảng kinh này là chỉ ra những cách sơ đẳng trong ấy tất cả pháp tự hiện bày đến tâm của bốn hạng người (sabbadhammamūlapariyāyaṃ). Cấu trúc ngữ pháp của ngôn ngữ là cách sơ đẳng nhất của sự trình bày. Ở đây chính là các khái niệm bị bao vây với tính linh động cần thiết và lao vào những đường hướng của chúng để bành trướng như là taṇhā,- māna- và diṭṭhi- papañca. Kẻ vô văn phàm phu thúc thủ đối với nó; vị đệ tử đang học tập về thánh đạo kháng cự lại nó; và bậc A la hán vượt qua nó.

Chú giải bảo chúng ta rằng mục đích cấp thời mà Đức Phật giảng kinh này là để xua tan kiêu mạn của năm trăm tỳ kheo tự hào về pháp học của họ (pariyatti) . Chú giải cũng nói rằng kiêu mạn của chư vị phần lớn do sự việc rằng trước kia họ là những Bà la môn uyên bác trong ba Vedas. Mặc dù kinh đó không nói thẳng về tính xác thực của truyền thống này, có lẽ nó là thật, vì kinh kết thúc với câu phá lệ này: ‘ Idamavoca bhagavā na te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti’ (Đức Phật đã thuyết như vậy và các tỳ kheo đó không hoan hỷ với những lời dạy của ngài). Do sự kiện rằng hầu như chúng ta không thể tìm thấy bài kinh nào khác mà các tỳ kheo không hoan hỷ khi nghe giảng, truyền thống chú giải có thể được thừa nhận. Như chúng tôi đã chỉ rõ ở trên, kinh này thực ra vạch trần bản chất của toàn thể các khái niệm và những liên hệ cú pháp của chúng. Các khái niệm- dù là sắc hoặc danh, hợp thế hoặc siêu thế- không đáng nắm lấy một cách giáo điều. Chúng không được coi như những loại chân đế và phải được loại bỏ trong quá trình nỗ lực tinh thần. Nếu đây là ý nghĩa thật của kinh này, thế thì không lấy làm lạ rằng các tỳ kheo kiêu mạn kia tiu nghỉu khi nghe qua. Tuy nhiên, chú giải cho chúng ta biết chư vị không hoan hỷ bởi vì không hiểu bài kinh tối nghĩa này. Trái lại, chúng ta có thể nói rằng họ không hoan hỷ bởi vì đã hiểu kinh trên. Do đó không phải sự tối nghĩa của kinh mà đánh đổ kiêu mạn của họ, như chú giải xác nhận, nhưng chính là những ẩn ý biện chứng nằm bên dưới nó làm cho họ khiêm tốn.(41) Đối với hầu hết chúng ta điều phát hiện gây hoang mang là chắc chắn và phản ứng lập tức không thể là phản ứng vui vẻ. Ngay cả Buddhaghosa dường như khá miễn cưỡng khi đánh giá đầy đủ những ẩn ý của kinh này và chúng ta hơi tò mò đối với điều này trong bình luận của ngài về từ ‘Nibbāna’ (Niết bàn) xuất hiện ở phần cuối trong danh sách của hai mươi bốn khái niệm. Trong khi bình luận ngài hấp tấp thêm rằng ‘Nibbāna’ ở đây chỉ đề cập đến năm khái niệm hiện tại Niết bàn. Sự tóm tắt ý nghĩa này rõ ràng không thích hợp với tinh thần của kinh đó. (42) Tuy nhiên nó phản ảnh một nỗ lực liều lĩnh, về phần của truyền thống chú giải, để phục hồi khái niệm chính thống của Nibbāna, quá thân yêu với tâm đạo của chúng ta. (43) Điều mà bậc thánh (muni) không chấp thủ nữa thậm chí với những khái niệm như ‘Nibbāna’ hoặc ‘ly tham’(virāga) được chỉ rõ trong bài kệ sau đây của Sutta Nipāta:

Sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi

natvā va disvā va samuggahitam

na rāgarāgī na virāgaratto

Tassīdha natthi paraṃ uggahitaṃ. - Vs. 795.

‘Đối với vị Bà la môn (Muni) đã vượt qua tất cả giới hạn, không có gì bị nắm giữ bởi việc biết hoặc thấy. Vị ấy không dính mắc với tham ái cũng không dính mắc với ly tham. (44) Trong thế giới này, vị ấy không có gì nắm giữ như là tối thượng pháp.’

Mūlapariyāya Sutta không đứng một mình khi nó nhấn mạnh giá trị của sự phát triển một thái độ ly tham đối với tất cả khái niệm, để mà ta có thể từ bỏ chúng không có hối tiếc khi trường hợp đòi hỏi. Đó là ý chính của Alagaddūpama Sutta mà chúng ta đã thảo luận ở trên. Đó cũng là luân lý xuyên qua cụm từ:‘ Sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāya ’ (M.N. I 255) (dịch đơn giản là: Không có gì đáng chấp thủ). Chủ đề xảy ra lần nữa trong kệ ngôn pháp cú sau đây:

Sabbe dhammā anattā’ti

yadā paññāya passati

atha nibbindati dukkhe

esa maggo visuddhiyā - Vs. 279

‘Khi thấy với trí tuệ rằng mọi pháp là vô ngã, lúc đó người ta không tìm thấy thích thú trong tất cả khổ. Đây là con đường đưa đến thanh tịnh.’

Do vậy chúng ta đến thế đứng không nhân nhượng rằng vì là một khái niệm ‘Nibbāna’ không thật hoặc tuyệt đối hơn những khái niệm kia. Nó chỉ tượng trưng hóa về mặt khái niệm kinh nghiệm siêu thế trong những thuật ngữ phủ định. Tất cả định nghĩa về Nibbāna chỉ có sự vững chắc từ quan điểm phàm phu và lấy hình thức của những phủ định trong nhiều khía cạnh hiện hữu hợp thế khác nhau, công khai hoặc ngấm ngầm.(45) Bây giờ, nếu đặc điểm nổi bật nhất và tràn ngập thế giới là sự bành trướng khái niệm hóa, do đó kinh nghiệm siêu thế về Nibbāna có thể được định nghĩa như là phi bành trướng (nippapañca) hoặc sự diệt, sự an tịnh khái niệm bành trướng (papañca-nirodha; papañca-vūpasama). Vì lẽ đó rất thường là trong những kinh đề cập đến tâm của các vị A la hán, chúng ta bị lúng túng bởi một chuỗi của những phủ định trong hình thức này nọ. Tâm vị A la hán được nói là quá khó diễn tả đến nổi ngay cả các vị trời và các Phạm thiên bất lực về sự khám phá căn bản hoặc sở y của tâm đó.(46) Vị A la hán có khả năng chứng một định vô song (47) trong đó vị ấy không có nhờ đến bất cứ ngoại xứ nào mà thường được coi là thiết yếu cho một jhāna hoặc samādhi.

So neva paṭhaviṃ nissāya jhāyati, na āpaṃ nissāya jhāyati, na tejaṃ... Na vāyaṃ...na ākāsānañcāyatanaṃ...na viññāṇañcāyatanaṃ...na ākiñcaññāyatanaṃ...Na nevasaññānā-saññāyatanaṃ...na idhalokaṃ...na paralokaṃ...yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññ- ātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tampi nissāya na jhāyati, jhāyati ca pana. Evaṃ jhāyiñca pana Sandha bhadraṃ purisājāniyaṃ sa-indā devā sabrahmakā sapajāpatikā ārakā’va namassanti.

Namo te purisājañña- namo te purisuttama

yassa te nābhijānāma – yampi nissāya jhāyati.(48) - A.N.V. 324 – 5

‘Vị ấy thiền không dựa vào đất, nước, lửa, gió, không vô biên xứ, thức vô biên xứ, vô sở hữu xứ, phi tưởng phi phi tưởng xứ; vị ấy thiền không dựa vào đời này... đời sau... vào bất cứ gì được thấy, được nghe, được cảm xúc, được nhận thức, được chứng đắc, được theo đuổi, được đi theo bởi tâm - Vị ấy thiền không dựa vào tất cả cái đó, tuy nhiên vị ấy vẫn có thiền. Này Sandha, lại nữa đối với vị mà đang thiền như vậy, các chư thiên với Indra, Brahma và Pajāpati thậm chí từ xa cúi chào, nói rằng:

‘Chúng tôi kính lễ ngài, bậc thông suốt giữa loài người

Chúng tôi kính lễ ngài, bậc cao cả giữa loài người

Đối với cái gì mà ngài dựa vào khi đang thiền

- điều đó chúng tôi không thể hiểu nổi.’ - G. S, V. 206

Điểm đáng lưu ý là mặc dù vị A la hán đã loại trừ khỏi tâm tất cả đối tượng có thể có của thiền, tuy nhiên vị ấy vẫn thiền, là rất có ý nghĩa. Trong một số kinh thuộc chủ đề này(49)chúng ta tìm thấy các tỳ kheo - nổi bật là Ānanda trong số đó - hỏi Đức Phật và Sāriputta về khả năng của một thiền như thế. Câu hỏi hầu như luôn luôn đượm vẻ nghi ngờ và ngạc nhiên. Nó có nội dung như vầy ‘Có thể có không’ – ‘một định như thế trong ấy một tỳ kheo không ý thức về đất cũng không ý thức về nước...tuy vậy vị ấy vẫn ý thức?’(50) Và câu trả lời luôn luôn là ‘Có thể có một định như thế trong ấy một tỳ kheo không ý thức về đất cũng không ý thức về ... Và tuy vậy vẫn có ý thức.’ Một câu hỏi đối lập theo thường lệ: ‘Trong cách thức nào và thế nào, Bạch Thế Tôn, có thể có ...? Khi trả lời cho câu hỏi này vài chỉ dẫn đối với tính chất của định được nêu ra. Chẳng hạn, chúng ta tìm thấy khi trả lời cho Tôn giả Ānanda, Tôn giả Xá lợi phất tuyên bố rằng lần nọ ngài chứng một định như thế khi ngài ở Andhavana và ngài tiếp tục giải thích như vầy:

Bhavanirodho nibbānaṃ, bhavanirodho nibbānan’ti kho me āvuso aññā va saññā uppajjati, aññā va saññā nirujjhati. Seyyathāpi āvuso sakalikaggissa jhāyamānassa aññā va acci uppajjati, aññā va acci nirujjhati, evameva kho me āvuso ‘bhavanirodho nibbānaṃ bhavanirodho nibbānan’ti aññā va saññā uppajjati aññā va saññā nirujjhati, bhavanirodho nibbānaṃ saññi ca panāhaṃ āvuso tasmiṃ samaye ahosin’ti - A.N., V.9f

‘Một tưởng phát sanh trong tôi: ‘Sự diệt hữu là Niết bàn.’ Một tưởng khác tàn lụi trong tôi: ‘Sự diệt hữu là Niết bàn’. Y như, này hiền giả từ lửa gỗ vụn, một ngọn lửa phát sanh và một ngọn lửa khác tàn lụi, cũng vậy trong tôi một tưởng phát sanh: ‘Sự diệt hữu là Niết bàn’ và một tưởng khác tàn lụi trong tôi: ‘Sự diệt hữu là Niết bàn.’Tuy nhiên, đồng thời, này hiền giả, tôi vẫn ý thức tỉnh táo.’ - G. S. V. 7

Đặc điểm vô song của samādhi này là tính cách rất linh hoạt. Trong đó không có sự cố định để biện minh một lời phát biểu rằng nó dựa vào (nissāya) đối tượng nào đó (ārammana) làm sở y - do vậy sự thất vọng của các trời và người cố tìm ra căn bản của tâm Như Lai. Thông thường, các thiền (jhānas) được biểu thị đặc tính bởi một nguyên tố cố định trên ấy thức tìm thấy một chỗ y cứ hoặc một điểm vững chắc (viññāṇaṭṭhiti). Chính là ngay trên sự cố định này mà ảo tưởng về cái ngã lớn mạnh. Tuy nhiên, trong thiền ở trên của một bậc A la hán, cái ngã tan biến trong lửa bát nhã mà thấy tiến trình sanh diệt của pháp giới. Không những khái niệm ‘Ta’ (papañca tột bậc) bị đốt cháy, lửa bát nhã còn đốt cháy toàn thể ngoại xứ. Do vậy trong thiền của vị A la hán, thế giới của các khái niệm tan biến trong ngọn lửa minh sát về sự vô thường phổ biến. (51)

Điều này đưa chúng ta đến cụm từ cổ điển (52) ám chỉ đến sự chứng ngộ trí tuệ (paññā) của Đức Phật như một loại ánh sáng (āloka). Kinh dạy rằng trong ánh sáng đó bóng tối của vô minh tàn lụi (tamo vihato). Các khái niệm mà chúng ta dựng lên, và do vậy chúng bị các mức độ sai khác của ngã thể hoặc sự bền vững tràn ngập chúng, không thể vươn lên đến trí tuệ rực rỡ. Vì lẽ đó chúng mờ nhạt và co rút vào sự vô nghĩa như những ngôi sao hôm mờ nhạt trước mặt trăng, hoặc mặt trăng mờ nhạt lúc bình minh. Tuy nhiên, sự chói sáng của trí tuệ còn thay thế cả mặt trời, vì kinh cho chúng ta biết rằng ngay cả mặt trời cũng mờ nhạt trước nó:

Yattha āpo ca paṭhavī – tejo vāyo nagādhati

Na tattha sukkā jotanti – ādicco nappakāsati

Natattha candimā bhāti – tamo tattha na vijjati

Yadā ca attanā vedi – muni moneva brāhmaṇo

Atha rūpā arūpā ca – sukhadukkhā pamuccati. - Ud. 9

Ở nơi mà đất, nước, lửa, và gió không có cơ sở tìm thấy.

Không có các sao chiếu sáng, cũng không có mặt trời chói lọi.

Trăng không chiếu ở đấy, không có bóng tối được thấy,

Và khi bậc A la hán đã thấy với trí tuệ,

Vị ấy đã giải thoát lạc và khổ, sắc và vô sắc.(53)