Đến Bờ Kia - Pāramitā hay Pāramī: Tổng quát về Balamậ

Đến Bờ Kia - Pāramitā hay Pāramī:

Tổng quát về Balamật.

Tỳ khưu Chánh Minh

Mục lục

Lời nói đầu

I. Đến bờ kia

II. Bồ tát hạnh.

LỜI NÓI ĐẦU

Một điều không thể bác bỏ: Nghe pháp từ Đức Phật, một số nhanh chóng chứng đạo - quả, số khác phải nhiệt tâm nỗ lực mới chứng đạt Đạo, quả Nípbàn. Số khác dù nỗ lực, ngay kiếp sống ấy cũng không chứng đạt (sẽ chứng đạt ở những kiếp sau). Vì sao vậy? Đó là do trí tuệ nhanh nhẹn hay chậm chạp hoặc không đủ. Hay do phiền não ít hay nhiều.

Và rõ ràng, trong quá khứ do có tu tập nên phiền não ít, ngược lại thì nhiều phiền não.

Những phước báu đã thực hiện hay tu tập với mục đích duy nhất "giải thoát khổ luân hồi", thuật ngữ nhà Phật gọi là phước báu BALAMẬT.

Ly tham (virāga) là pháp căn bản cho hành trình tiến vào Giải thoát môn. Chỉ có ly tham trong hành trình Balamật mới có khả năng chứng đạt "giải thoát sinh tử".

Một tác ý đúng mang lại lợi ích vô biên, một tác ý sai trở thành chuổi dài tai hại. Tất cả chỉ do "biết hay không biết".

Biết rõ ràng các pháp Balamật sẽ giúp hành giả tích lũy những thuận duyên, đồng thời loại trừ dần những phiền não tiềm ẩn trong tâm.

Thế là, con đường dặc dài sinh tử sẽ ngắn dần, đạo lộ giải thoát được rộng mở và sự giác ngộ chân lý nhanh chóng thành tựu.

Người Phật tử với tín tâm đặt vào Tam Bảo sẽ mở rộng tâm đại bi, thương tưởng đến với tất cả chúng sanh, mong cho chúng sanh thoát ly mọi khổ não, thành tựu an lạc lợi ích. Đó là tác ý tiên khởi khi thực hành những pháp thiện, tác ý này là điều kiện chung cho các pháp Balamật.

Như con thuyền, tuy nổi trên mặt đại dương nhưng mãi lênh đênh vô định, cuối cùng cũng phải chìm vào đại dương xanh thẳm. Cũng vậy, tuy tạm thời lìa xa những khổ cảnh do nương vào phước thiện, nhưng không tìm hướng "đến bờ", cuối cùng phải chịu khổ sanh tử, để rồi mãi mãi chìm đắm trong luân hồi.

Balamật là định hướng được "bờ kia", thực hành Balamật là "đi đến bờ kia".

Người lái thuyền khôn ngoan sẽ tùy từng đợt sóng dữ (lớn hay nhỏ), khéo léo đưa con thuyền vượt qua sóng dữ, đến vùng an bình. Cũng vậy, người có trí sẽ khéo léo dẫn dắt con thuyền "danh-sắc" vượt bể ái trùng khơi, tìm đến bờ an tịnh. Và pháp Balamật là phương cách thực thiện những pháp thiện tùy theo từng trường hợp, phù hợp với từng hoàn cảnh thuận lợi. Đó là việc làm thiết thực đầy ý nghĩa.

Chúng tôi cố gắng trình bày những hiểu biết nông cạn về pháp hành Balamật trong tập sách này, hy vọng hé mở những cánh cửa Balamật, và được các bậc cao minh "mở rộng".

Tập sách này nhằm mục đích giúp thêm phương tiện hiểu biết nhỏ nhoi cho những Phật tử sơ cơ đang trên đường tầm cầu giải thoát.

Tập sách được trình bày hai phần:

- Tổng quát về Balamật.

- Tu tập pháp Balamật.

Trong phần Tổng quát về Balamật có hai chương: Đến bờ kia và Bồ tát hạnh.

Trong phần Tu tập pháp Balamật, chúng tôi trình bày chi tiết về 10 pháp Balamật: Bố thí, trì giới, xuất gia, trí tuệ, tinh tấn, nhẫn nại, chân thật, quyết định, từ và xả.

Mười pháp này là sự triển khai rộng từ Lục độ : Bố thí, trì giới, tinh tấn, nhẫn nại, thiền định và trí tuệ.

Chúng tôi xin tri ân Đại Đức Minh Huệ đã trợ giúp tư liệu Phật học về đề tài này, đồng thời chúng tôi không quên ghi nhận công đức của Phật tử Như Huệ đã phiên dịch một số tư liệu cần thiết cho soạn phẩm, giúp soạn phẩm sớm hoàn tất.

Dĩ nhiên, trong điều kiện hạn hẹp về tư liệu, chúng tôi không thể trình bày hết những điều sâu thẳm, vi diệu của pháp hành Balamật.

Âu cũng đành "lực bất tòng tâm", lại nữa, tuy rất cố gắng nhưng sẽ không thoát khỏi những sơ sót như: lỗi kỹ thuật cùng lý pháp, nghĩa pháp chưa (hay không) được thuông suốt rõ ràng.

Mong các bậc cao minh niệm tình dung thứ và chỉ điểm thêm.

Kính tri ân các Ngài.

Lành thay giai điệu hợp hòa

Lành thay tu tập thoát ra luân hồi.

Bồ Đề tự, ngày 02 tháng 06 năm 2004

Nhằm ngày 15 tháng 04 năm Giáp Thân

Tỳ Khưu Chánh Minh kính bút.

Những chữ viết tắt:

(Thứ tự theo mẫu tự Pāli).

A : Aṅguttara (Tăng chi Kinh).

JA : Jātaka-atthakathā (Sớ giải kinh Bổn sanh).

D : Dīghanikāya (Trường bộ kinh).

Dhp : Dhammapāda (Pháp cú kinh).

DhpA : Dhammapāda- atthakathā (Sớ giải Pháp cú kinh).

Pug : Puggala paññatti (Nhân chế Định) - Tạng Luận.

Budv: Buddhavaṃsa (Chánh giác Tông).

M : Majjhimanikāya (Trung bộ kinh).

Vn : Vinayapiṭaka (Luật tạng).

S : Samyutta nikāya (Tương ưng kinh).

Sn : Suttanipāta (Kinh tập).

Sách tham khảo

A- DỊCH THUẬT

Luật tụng

Luật Đại phân tích (Tỳ khưu giới), Đại đức Giác Giới (dịch)

Kinh tạng

Kinh Trường Bộ, Hòa thượng Thích Minh Châu (dịch)

Kinh Trung Bộ, nt

Kinh Tương Ưng, nt

Kinh Tăng Chi, nt

Kinh Tập, nt

Kinh Pháp Cú, nt

Kinh Pháp Cú, Đại Trưởng lão Nārada (Ông Phạm Kim Khánh dịch)

Chánh Giác Tông:, Đại Trưởng lão Giới Nghiêm dịch

Sớ giải

Sớ giải kinh pháp cú, Đại Trưởng lão Pháp Minh (dịch)

Độc Giác Truyện, Sư Giác Nguyên dịch (Sớ giải kinh Tê ngưu một sừng)

Thinh văn sử, nt

Chúng sanh và sinh thú, nt

25 vị Phật, Đại Đức Minh Huệ dịch (Sớ giải Chánh Giác Tông)

Luận tạng

Bộ Pháp Tụ, Đại Trưởng lão Tịnh Sự dịch

Bộ Nhân Chế Định, nt

Luận điểm, Tâm An – Minh Huệ

B- BIÊN SOẠN

Kho tàng Pháp Bảo, Đại Trưởng lão Bửu Chơn

Thập Độ, Đại Trưởng lão Hộ Tông

Đại thừa Phật giáo tư tưởng luận, Kimura Taiken, (Hòa thượng Thích Quảng Độ dịch)

Tiểu thừa Phật giáo tư tưởng luận, nt

Các bộ phái Phật giáo tiểu thừa, GS Andre Bareau, (Pháp Hiền dịch)

Tầm nguyên ngữ căn, Đại Đức Giác Giới

Chân thành cám ơn Tỳ kheo Chánh Minh đã gửi tặng bản vi tính

(Bình Anson, 09-2004)

Đến Bờ Kia - Pāramitā hay Pāramī:

Tổng quát về Balamật.

Tỳ khưu Chánh Minh

PHẦN MỘT

TỔNG QUÁT VỀ BALAMẬT

CHƯƠNG I.

Đến Bờ Kia.

PĀRAMITĀ hay PĀRAMĪ.

1- Giải từ theo nguyên ngữ:

Chữ Pāramī âm là Balamật, nghĩa là: "đến bờ kia".

Theo ý nghĩa của từ ngữ nguyên sơ (sabhava nirutti) cùng với Sớ giải bộ Hạnh Tạng (cariya pitaka – atthakathā) thì chữ pāramī có những cách giải tự như sau:

a- Theo ngữ căn Para.

Ngữ căn para có nghĩa "đầy đủ, (viên mãn)", "gìn giữ".

*- Para + ma = parama, parama + căn Ī = paramī .

Parama là "cao quý", "tối thắng", căn ī nghĩa là "đi":

- Vị luôn "gìn giữ " đức lành của pháp, vị ấy được gọi là bậc cao quý.

- Những pháp giúp người thực hành trở thành bậc cao quý (parama puggala), gọi là Balamật (pāramī). Hay:

- Sẽ trở thành bậc cao quý (parama puggala) khi người ấy thực hành trọn vẹn những pháp này (ám chỉ trở thành bậc thành Thánh Alahán, Phật Độc giác hay Phật Toàn giác), những pháp như thế gọi là Balamật.

- Đi với (pháp) cao quý, gọi là Balamật.

Pháp cao quý (paramadhamma) là những pháp nào?

Trước tiên, pháp cao quý nhất chính là Níp Bàn. Đức Phật có dạy: "Nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ: Níp Bàn là an lạc tối thượng".[1]

Tiếp đến là (37) pháp dẫn đến trí thực chứng (bodhi pakkhiya dhamma), vì đây là pháp cao quý độc nhất đưa đến Níp bàn.

"Ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo sattānaṃ visuddhiyā sokapariddavānaṃ samatikamāya dukkhadomanassānaṃ atthayamāya ñāṇassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya…"

Này chư tỳ khưu, đây là con đường độc nhất, đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu thánh trí, chúng ngộ Níp bàn…"[2]

Sau cùng là 10 pháp đưa đến bờ kia (dasa pāramī dhamma).

Nói cách khác, pháp cao quý bậc thấp là 10 pháp Balamật, trung bình là 37 pháp dẫn đến trí thực chứng, cao nhất là Níp Bàn (vì chấm dứt luân hồi).

Lại nữa, trong lãnh vực pháp hữu vi (saṅkhāradhamma) thì:

- Mười pháp Balamật là (cao quý) bậc thấp.

- Ba mươi bảy pháp dẫn đến trí chứng đạt Nípbàn (trừ bát chánh đạo) là (cao quý) bậc trung.

- Bát chánh đạo là (cao quý) bậc cao.

Khi chưa chứng đắc Níp Bàn, vị Bồ tát luôn thực hành 10 pháp Balamật hay 37 pháp đưa đến giác ngộ, Ngài cũng trở thành bậc cao quý so với phàm nhân.

Khi chứng Nípbàn, vị Bồ tát trở thành Thánh Hữu học, là cao quý bậc trung.

Khi thành tựu giải thoát trọn vẹn mọi ô nhiễm (kilesa), trở nên bậc "không còn chìm xuống (khīṇāsava - lậu tận)" vị ấy là bậc cao quý tối thắng.

Trong lãnh vực "đã giải thoát trọn vẹn mọi ô nhiễm" thì:

- Đức Phật Chánh giác là cao quý nhất, tiếp đên là Độc giác Phật và sau cùng là Thánh Alahán (đây là nói theo phương diện trí tuệ). Nhưng tất cả đều có chung một điểm "không còn sinh tử luân hồi".

Khi chưa chứng đắc Nípbàn, vị Bồ tát luôn "gìn giữ" những đức lành từ các pháp ấy. Khi đã giải thoát trọn vẹn mọi ô nhiễm, vị Thánh Alahán vẫn gìn giữ những đức lành này, do đó những pháp ấy gọi là pháp cao quý (parama dhamma).

Ngữ căn para còn có nghĩa là "đến".

Như Pāli giải:

"Kusalāni anupabbena aggāya parenti:

Các thiện sự tuần tự đưa đến địa vị cao tột (ám chỉ bậc Alahán)".

Nghĩa là vị Bồ tát thực hành những pháp này, sẽ tuần tự đạt đến địa vị cao quý nhất (là bậcAlahán: Alahán thinh văn, Alahán Độc giác và Alahán Chánh đẳng giác).

*- Parama + căn i = paramī.

Căn I nghĩa là "rèn luyện" hoặc "diễn tiến, tồn tại"[3]

- Rèn luyện (những pháp) cao quý, gọi là Balamật. Hay:

- (Những pháp) cao quý đang diễn tiến, gọi là Balamật.

b- Theo nghĩa của tiếp đầu ngữ Para.

Tiếp đầu ngữ para có nghĩa là: "cái khác", "vật khác".

*- Para + căn mava = pāramī.

Căn mava nghĩa là "thắt chặt, kết lại".

- Kết chặt những pháp (cao quý) vào với nhau, gọi là Balamật.

Vị Bồ tát khi thực hành những pháp thiện, Ngài luôn xâu kết những pháp ấy với nhau được vững chắc không cho bị hư hỏng, như những cánh hoa được xâu kết vào, làm thành vòng hoa, không bị rơi rụng lả tả.

Đồng thời, ngay chính thiện pháp đang thực hành, vị Bồ tát cũng khéo léo (yoniso) thu hút những pháp phụ thuộc vào để "thắt chặt" lại thành khối.

Như khi Ngài hành pháp bố thí, chủ yếu là vô tham (alobha), nhưng có nhiều pháp tùy thuộc vào pháp này như: đức tin, giới hạnh, tâm từ, tâm bi... Các pháp tùy thuộc (anudhamma) ấy được vị Bồ tát khéo léo "thu hút" vào, trở thành "khối thiện pháp bố thí".

*- Para + ngữ căn mu = parama.

Ngữ căn mu có hai nghĩa: "nhốt lại" và "xác quyết".

Vị Bồ tát "nhốt lại" các pháp đối nghịch với thiện pháp, nên Ngài là bậc cao quý.

Vị Bồ Tát "xác quyết" đây là thiện, đây là bất thiện. Đối với những pháp thiện, Ngài không hề bỏ qua, quyết định thực hiện. Đối với những pháp bất thiện, Ngài "quyết định xa lánh, loại trừ. Do vậy, Ngài là bậc cao quý (parama).

Vì có tính quyết định đối với thiện pháp nên khi thực hành, Bồ tát luôn có tâm trạng hoan hỷ thỏa thích, Ngài không hề lui bước hay có tâm co rút, luôn cố gắng vượt qua những trở ngại để đạt mục đích "thành tựu thiện pháp", đồng thời khi thực hành pháp Bồ tát luôn cố hoàn thiện, không cho pháp ấy có khuyết điểm.

Chính nhờ sự "xác quyết" này, vị Bồ tát có khả năng hoán chuyển thực tại, từ môi trường không thuận lợi, Ngài nổ lực tìm phương án thích hợp để thực hiện thiện pháp, hoặc không bỏ qua cơ hội để gầy dựng phước lành, trí được vận dụng như thế gọi là "trí thiện xảo trong phương tiện (upāyakosalla ñāṇa).

Như Bồ tát Mahā Janaka tuy bơi trên biển bảy ngày, nhưng khi nhìn thấy trăng tròn, biết là ngày Uposatha (Bốtát), Ngài dùng nước biển xúc miệng rồi nguyện thọ trì giới (uposatha). Vị thiên nữ hộ trì Ngài, đưa Ngài vào đất liền, đến kinh đô xứ Mithilā ở trong vườn Ngự uyển, sau đó Ngài được làm vua xứ này.

Một ngày nọ, Ngài du ngoạn trong vườn Ngự uyển, trong vườn có hai cây xoài: một cây có trái chín tốt tươi, một cây thì không. Đức vua bảo hái xoài chín cho Ngài dùng, quan giữ vườn Ngự uyển làm theo lời phán truyền của Đức vua.

Khi Đức vua dùng xoài xong tiếp tục du ngoạn, Thái tử cùng các quan đại thần cũng muốn nếm hương vị xoài nên tranh nhau bẻ xoài để ăn.

Khi trở về, ngang qua cây xoài ban sáng, Đức vua thấy cây xoài trở nên xơ xác, còn cây xoài không trái vẫn sum suê tươi tốt.

Hỏi ra mới biết rõ nguyên nhân, Đức vua cảm thán rằng:

"Ôi ! Sự nghiệp đế vương của ta chẳng khác chi cây xoài có trái kia, biết bao nhiêu người chực chờ, sẵn sàng giết ta để chiếm ngai vàng. Ta nên xuất gia tầm giải thoát, tránh kẻ thù mưu ám hại, ta hãy giống như cây xoài không trái kia vậy".

Và Đức vua quyết định xuất gia với sự thỏa thích rằng:

"Aho sukhaṃ paramaṃ sukkhaṃ.

Ôi! an lạc, thật là an lạc cao thượng".

Đức vua mặc cho Hoàng hậu Sīvalī tìm mọi cách lôi kéo Ngài trở về vương quyền, Ngài vẫn cương quyết lìa bỏ cung vàng để sống đời sống xuất gia[4].

Đây là minh họa "ý nghĩa sự xác quyết" của Bồ tát, đồng thời nói lên "sự hoán chuyển thực tại cho phù hợp với thiện pháp" .

Bồ tát cũng có lúc sanh làm chúa cướp, nhưng Ngài vẫn người có trí.[5]

c- Theo từ ngữ Paraṃ.

*- Paraṃ + căn majja = Pāramī

Paraṃ nghĩa là "qua khỏi", "xa hơn nữa", "bờ kia". Căn majja là "làm cho sạch sẽ".

- Balamật là pháp quét sạch những ô nhiễm để đi đến bờ kia. Hay:

- Vị không còn những ô nhiễm sau khi quét sạch chúng bằng những pháp nào, pháp ấy gọi là Balamật.

Nói cách khác, những pháp gọi là Balamật là những pháp vượt qua tham, sân, si.

Ngữ căn majja còn có nghĩa là "đi".

"Đi đến bờ kia hay pháp đưa đến bờ kia, gọi là Balamật".

*- Paraṃ + ngữ căn maja (trong sạch) = pāramī .

- Pháp nào khi thực hành càng làm cho tâm trong sạch hơn trước, pháp ấy gọi là Balamật.

d- Từ tiếp đầu ngữ Parā.

*- Parā + căn mī = pāramī .

Tiếp đầu ngữ parā là trái ngược, căn mī là "nghiền nát", "thả rơi".

- Nghiền nát những pháp ác xấu, gọi là Balamật. Hay:

- Pháp nào có khả năng chiến thắng những pháp ác xấu, pháp ấy là Balamật.

- Thực hành những pháp "thả rơi (buông bỏ)" những cấu uế ở trong tâm, gọi là thực hành pháp Balamật.

*- Parā + ngữ căn maja (trong sạch) = pāramī .

"Đưa đến bờ trong sạch, gọi là Balamật".

Bờ bên này ô nhiễm (chỉ cho tam giới: dục giới, sắc giới, vô sắc giới), bờ kia trong sạch chính là Níp Bàn. Như kệ ngôn:

Appakā te manussesu.

Yejanā pāragāmino

Athāyaṃ itarā pajā.

Tīramevānudhāvati.

"Ít người giữa nhân loại

Đến được bờ bên kia.

Còn số người còn lại,

Xuôi ngược chạy bờ này"

Và:

Ye ca kho sammadakkhāte

Dhamme dhammānuvattino

Tejanā pāramessanti.

Maccudheyyam. suduttaraṃ.

"Những ai hành trì pháp

Theo chánh pháp khéo dạy

Sẽ đến bờ bên kia.

Vượt ma lực khó thoát."[6]

*- Parā + căn mana (buộc vào, thắt chặt) = pāramī.

-Buộc danh sắc dính vào con đường đến bờ kia, gọi là Balamật".

Tức là khi thực hành những pháp thiện qua thân, ngữ, ý, vị Bồ tát luôn hướng về sự trong sạch hoàn hảo.

Nói cách khác, mọi thiện nghiệp được thực hiện từ thân, ngữ, ý của vị Bồ tát luôn hướng đến Nípbàn (bờ kia).

e-Tiếp đầu ngữ pāra.

*- Pāra + căn mu = pāramī.

Pāra nghĩa là "bờ bên kia", căn mu là "xác quyết".

Vị Bồ tát xác định: "bờ bên này là đau khổ vì chịu nhiều sinh diệt, bờ bên kia là an tịnh, không còn đau khổ, sầu muộn".

*- Pāra + ngữ căn mi (nghiền nát) = pāramī.

Vị Bồ tát đến bờ kia, khi Ngài đã nghiền nát mọi kẻ thù làm ô nhiễm danh sắc, kéo danh sắc vào vòng khổ lụy luân hồi.

2- Ý nghĩa.

Pāli có giải thích:

a- Paramānaṃ ayaṃ paramatthe = pāramī:

Con đường đi đến lợi ích cao thượng, gọi là Ba la mật".

Có ba sự lợi ích là:

- Lợi ích hiện tại (diṭṭhadhammikattha).

- Lợi ích vị lai (samparāyikattha).

- Lợi ích cao thượng (paramatha) là Níp Bàn.

Cũng có thể hiểu vị Bồ tát thực hiện những pháp tốt đẹp nhằm mục đích:

- Thực hành mang lại lợi ích cho chúng sinh (lokattha cariyā) (chữ loka: thế gian, nên hiểu là chúng sinh).

- Thực hành mang lại lợi ích cho thân quyến (ñatattha cariyā).

- Thực hành mang lại sự giác ngộ cho chính mình (buddhattha cariyā).

b- Paramānaṃ kammaṃ = Pāramī.

Thực hành (theo cách) cao quý, gọi là Ba la mật".

Thế nào là cách thực hành cao quý?

Lẽ thường, vị Bồ tát khi thực hành những pháp dẫn đến bờ kia (Nípbàn), các Ngài xem đó là phận sự của mình không chờ đợi được nhắc bảo, cách thực hành như thế gọi là "cao quý".

Khi thực hành tâm Bồ tát đặt trong sự tự nguyện, không do sự cưỡng bách nào. Nếu có chăng, chính "già, bịnh, chết" là những hiểm họa cưỡng bách Ngài, Bồ tát thấy được hiểm họa ấy, nên tâm Ngài muốn thoát khỏi chúng, thoát ra hiểm họa của pháp hữu vi (saṅkhāradhamma).

Thực hành như thế gọi là thực hành (theo cách ) cao quý.

c- Paramissa bhāvo pāramitā = pāramī.

"Có sự hòa nhập với pháp đưa đến bờ kia, gọi là Balamật."

Hay:

Paramissa kammaṃ pāramitā = pāramī.

"Làm cho những pháp hòa nhập (cùng) đến bờ kia, gọi là Balamật".

Chữ missa nghĩa là "dính líu", "trộn lẫn".

Vị Bồ tát khi thực hành những thiện pháp luôn có sự suy xét, tức là có liên kết với trí tuệ, paramissa (hợp với pháp khác) ám chỉ cho trí tuệ.

Chính do ý nghĩa này nên những việc làm ấy được gọi là thực hành pháp cao quý (Balamật).

Chúng ta có thể tóm kết như sau:

"Pháp mang lại lợi ích cho người lẫn mình, gọi là Balamật".

"Những pháp được thực hiện, với mục đích thoát ra khỏi luân hồi, pháp ấy là Balamật (pāramī).

"Pháp được thực hành với tâm hoan hỷ, có sự suy xét thấu đáo rõ ràng và quyết định cao. Đồng thời có sựkhéo léo phối hợp với những thiện pháp khác, gọi là bala mật (pāramī).

"Người có quyết tâm thực hiện những pháp lBalamật, người ấy được gọi là Bồ tát".

Trong Phụ Sớ giải (anudīpanī) của bộ Jinalaṅkāra có giải:

"Pāraṃ nibbānaṃ ayanti gacchanti etāhiti pāramiyo, nibbāna sādhakā hi dānacetanādayo dhammo pāramīti vuccati".

"Có ý buông bỏ (dānacetanādayo) hình thành con đường đến Nípbàn, thoát khỏi bờ này. Con đường ấy gọi là Balamật (pāramī)".

Trong Sớ giải bộ Hạnh Tạng cũng ghi:

"Taṅhāmāna ditthīhi anūpahatā karuṇ’ūpāya kosalla pariggahita dānādayo guṇā pārāmiyo".

"Đầy đủ (pariggahita) tâm bi mẫn (karuṇā) và trí thiện xảo (upāyakosalla ñāṇa) để buông bỏ ái, mạn, kiến cùng những (phiền não) tùy tùng, gọi là pāramī (Balamật)".

Cách giải thích này có liên quan đặc biệt đến Balamật của bậc Chánh đẳng giác (Sambuddha).

Trí thiện xảo trong phương tiện (upāya kosalla ñāṇa), là trí tuệ khéo léo trong lúc tạo thiện pháp, khiến những pháp nảy trở thành nền tảng và trợ duyên cho sự chứng đắc Phật trí.

Người có nguyện vọng thành tựu quả vị Chánh đẳng giác, Độc giác, hay Alahán, khi thực hành những thiện sự như bố thí, trì giới… luôn có mục đích duy nhất là chứng đắc Phật trí (sabbaññutaññāṇa), Độc giác trí hay Alahán trí.

Tất cả những thiện sự ấy chỉ có mục đích duy nhất "trợ giúp cho ước nguyện mau thành đạt". Gọi là "trí thiện xảo trong phương tiện".

3- Đặc điểm chung của pháp Balamật (pāramittā).

Muốn hiểu rõ các pháp Balamật cần phải hiểu qua bốn điểm: trạng thái (lakkhaṇa), phận sự (rasa), sự hiện khởi hay sự thành tựu (paccupaṭṭhāna) và nhân cần thiết (padaṭṭhāna).

Sớ giải bộ Hạnh tạng (Cariya piṭaka- atthakathā) có một chương riêng nói về trạng thái, phận sự, sự hiện khởi và nguyên nhân cần thiết của các pháp Balamật.

Điểm chung của 10 pháp Balamật là:

- Trạng thái (lakkhaṇa): Mang lợi ích đến người khác.

- Phận sự (rasa): Có sự kiên định vững chắc.

- Thành tựu (paccupaṭṭhāna): Tâm hướng đến lợi ích cao nhất.

- Nhân cần thiết (padaṭṭhāna): Lòng bi mẩn (karuṇā) và trí thiện xảo trong phương tiện (upāya kosalla ñāṇa).

Giải:

Về trạng thái (lakkhaṇa).

Có hai loại trạng thái (tướng trạng):

- Trạng thái chung hay trạng thái phổ thông (samañña sabhāva):

Là trạng thái mà các pháp đều có. Như năm giới có đặc tính chung: "đem cho sự không sợ hãi, đem cho sự không hận thù, đem cho sự không tổn hại"[7].

- Trạng thái riêng (visesa sabhāva):

Chỉ cho nét đặc trưng riêng mà pháp khác không có. Như đất có trạng thái cứng hay mềm, lửa không có trạng thái này, lửa chỉ có trạng thái nóng hay lạnh, ngược lại trạng thái nóng hay lạnh không có đối với đất.

Trạng thái của pháp Balamật là "trạng thái riêng" không phải là trạng thái chung của các pháp thiện.

Tuy pháp Balamật cũng là pháp thiện, nhưng pháp thiện có khi là pháp Balamật, có khi không phải là pháp Balamật.

Như khi bố thí tâm mong hưởng lại tài sản cõi người, cõi trời… đó là pháp thiện. Chỉ khi nào hướng đến thành tựu giải thoát khỏi luân hồi, đó là pháp bố thí Balamật.

Trạng thái chung của pháp Balamật là: Khi thực hiện việc lành nào đó, tâm luôn hướng về lợi ích người khác.

Đó là một trong những phương thức có tính lìa bỏ "ái ngã" (atta taṅhā).

"Không ai thương mình bằng chính mình", nhưng trong thời điểm ấy, sự nắm giữ "cái ta" được buông bỏ. Và có buông bỏ "cái ta" mới "đến bờ kia".

Vị Bồ tát khi thực hành pháp bố thí Balamật chẳng hạn, Ngài thường suy nghĩ "người này nhận được tài sản này, sẽ có lợi ích như vầy, như vầy…"

Hay khi trì giới sẽ nghĩ " Giới không sát sanh được hành trì, sẽ mang lợi ích đến chúng sanh khác như : chúng sanh khác sẽ không bị tổn hại, không có lo sợ…"

Hoặc khi thực hành trí tuệ Balamật thì suy nghĩ "khi (học hay hành) thông suốt các pháp tốt đẹp, ta sẽ giảng dạy cho mọi người cùng biết để học tập hay thực hành"…..

Về phận sự (rasa).

Có hai loại phận sự:

- Phận sự phải được thực hiện (kiccarasa): Là việc cần phải làm.

- Phận sự làm thành tựu (sampattirasa): Là việc đang làm, cần phải hoàn tất.

Như phước (puñña) có phận sự tẩy sạch tội lỗi, đó là phận sự cần phải làm.

Sau khi vô hiệu hóa tội lỗi, phước "tạo ra những lợi ích", là "phận sự làm thành tựu".

Hoặc ví dụ như: Căn nhà dơ bẩn, "cần phải quét dọn cho sạch", là phận sự phải làm. Trong khi quét dọn, "phải quét dọn cẩn thận", là phận sự làm thành tựu (sạch sẽ).

Như vậy, các pháp Balamật có hai phận sự:

- Phận sự cần phải làm: "giúp đở người khác".

- Phận sự làm thành tựu: "có được sự kiên định vững chắc".

Giúp đở người khác là việc làm thiết thực nhất của vị Bồ tát. Khi có người đến yêu cầu cho dù đó là kẻ thù, Ngài vẫn sẵn sàng giúp đở.

Thật ra, giúp đở "người thân" là việc làm rất dễ dàng, giúp đở người "xa lạ", khả dĩ vẫn làm được, như những người làm việc từ thiện xã hội….

Nhưng "kẻ thù" đến nhờ giúp đở mà vẫn sẵn sàng, quả thật là điều cao thượng và có lòng vị tha rất lớn.

Chính pháp Balamật đã mở rộng tâm của vị Bồ tát, giúp cho vị ấy thực hiện được việc này. Đó chính là phận sự cần làm của pháp Balamật, và đỉnh cao của phận sự này là "giúp đở đến kẻ thù".

Thế nào là "kiên định vững chắc"?.

Một người thực hiện pháp giữ giới "không nói dối" chẳng hạn, khi thì chân thật lúc lại "tráo trở" để che dấu, hay khi hành thiền tịnh, ban đầu thì tinh cần sau đó lại buông xuôi, người này không có "kiên định vững chắc".

Bồ tát khi làm đạo sĩ Khantivādi tuyên bố "thuyết giảng về sự nhẫn nại", cho dù bị vua ác đánh đập, chặt tay, chặt chân Ngài, Ngài vẫn không thay đổi lời tuyên bố. Đó là "kiên định vững chắc".

Như Phật ngôn dạy:

"Yathindakkhīlo paṭhaviṃ sito siyā.

Catubbhi vātebhi asampalampiyo.

Như cây cột trụ đá

Khéo y tựa (sito) lòng đất.

Dầu có gió bốn phương.

Cũng không thể giao động".[8]

"Kiên định vững chắc" còn nêu lên ý nghĩa "thường xuyên hành trì", hay "kiên trì thực hành, không hề lơ đểnh bỏ phế".

Sự kiên trì thực hành Tứ niệm xứ là điển hình cho phận sự làm thành tựu của Balamật.

Nói cách khác, Bồ tát khi thực hiện pháp thiện nào đó, Ngài luôn thực hiện mỗi khi có cơ hội.

Như khi Bồ tát rao truyền "ai xin gì ta sẽ cho", nếu có ai xin sinh mạng, Ngài vẫn cho mà không hề lui bước. Đây là ý nghĩa "kiên định vững chắc".

Về thành tựu (paccupaṭṭhāna).

Có hai loại thành tựu: Thành tựu từ kết quả của phận sự (phala paccupaṭṭhāna) và "hiện khởi riêng".

Chữ paccupaṭṭhāna (thành tựu) được phân tích thành:

Paccupaṭṭhāna = pati + upa + căn ṭhā.

Tiếp đầu ngữ pati nghĩa là riêng rẻ, upa là gần, căn ṭhā là "đứng yên" [9].

Vì "có cái riêng biệt đứng yên bên cạnh (thành tựu từ phận sự)", nên paccupaṭṭhāna còn có nghĩa "hiện khởi riêng".

Như lửa có phận sự "làm chín" sắc pháp, "già" là thành tựu từ kết quả của phận sự lửa.

Ngoài ra, lửa còn làm cho sắc pháp trở nên "mềm mại dễ uốn nắn", như sắt nhờ lửa làm cho mềm, giúp người thợ rèn tạo ra những vật dụng hữu dụng như búa, rìu… Đây là "hiện khởi riêng".

Hay ví như viên ngọc bị bụi bám, một người lau sạch bụi khiến viên ngọc có hai thành tựu:

- Sạch bụi (là thành tựu từ phận sự) và

- Bóng sáng (là hiện khởi riêng).

Các pháp Balamật có hai loại thành tựu:

- Thành tựu từ phận sự: là nâng đở thiện pháp.

- Hiện khởi riêng:"Tâm hướng đến lợi ích cao nhất" (ám chỉ tâm hướng đến Nípbàn).

"Nâng đở thiện pháp" là giúp cho những thiện pháp đã tạo ra ngày càng vững mạnh.

Lẽ thường, một việc gì thường lập đi lập lại, về sau thực hành việc ấy càng nhanh chóng, hay như kho thóc, kho đậu… mỗi ngày cứ tăng thêm lượng thóc, đậu… thì kho chóng đầy.

Cũng vậy, nhờ kiên trì thực hiện các thiện pháp, nên các thiện pháp mỗi ngày càng nhiều hơn, càng vững mạnh hơn và đây là "thành tựu từ phận sự".

"Tâm hướng đến lợi ích cao nhất":

Hướng tâm đến lợi ích tha nhân với tấm lòng vị tha cao tột, hẳn nhiên Bồ tát suy gẫm đến những lợi ích cao nhất của pháp thiện đang thực hành.

Khi suy tư về một điều nào đó, trong tâm Bồ tát sẽ hiện khởi riêng một đối tượng để xem xét, thuật ngữ Phật học gọi là cảnh pháp (dhammārammaṇa).

Suy tư đến cảnh pháp là suy tư đến trạng thái, phận sự, kết quả và nguyên nhân của vấn đề đang suy gẫm.

Như khi suy xét "phước là gì?", trong tâm sẽ hiện khởi: đặc tính của phước là "trong sạch", phận sự của phước là "vô hiệu hóa tội lỗi", thành tựu của phước là "sản sinh ra những lợi ích đáng hài lòng", nguyên nhân cần thiết giúp cho phước sinh lên là "tâm gần với pháp thiện".

Nhờ suy gẫm Bồ tát thấy rằng: Có hai loại lợi ích: Lợi ích dẫn đến ô nhiễm tâm và lợi ích không dẫn đến ô nhiễm tâm.

Lợi ích dẫn đến ô nhiễm tâm là khi nghĩ đến mình (atta), lợi ích không ô nhiễm là "khi nghĩ đến tha nhân với tâm vô vị lợi".

Chính nhờ suy gẫm thấy được "lợi ích không ô nhiễm", đã nâng đở tâm Bồ tát tiếp cận với loại lợi ích này.

Và dĩ nhiên Ngài chọn lấy lợi ích không ô nhiễm, là "lợi ích cao nhất".

Lại nữa, lợi ích không ô nhiễm sẽ dẫn đến Nípbàn.

Đức phật có dạy:

"Aññā hi lābhūpanisā.

Añña nibbānagāminī

Bhikkhu Buddhassa sāvako.

Sakkāraṃ nābhinandeyya.

Vivekaṃ anubrūhaye.

"Khác thay, duyên thế lợi.

Khác thay, đường Nípbàn.

Tỳ khưu, đệ tử Phật

Hãy như vậy thắng trí.

Chớ ưa thích cung kính.

Hãy tu hạnh viễn ly."[10]

Một người tạo phước, nhưng tâm không hướng đến Nípbàn, không hướng đến sự "giải thoát sanh, già, bịnh, chết". Phước ấy không gọi là phước Balamật, vì loại phước này không nâng tâm đến lợi ích cao nhất.

"Này các tỳ khưu, nếu các du sĩ ngoại đạo hỏi các ngươi như sau: "Chư hiền, có phải Sa môn Gotama sống phạm hạnh để được sanh lên cõi trời". Này các tỳ khưu, được hỏi như vậy, các ngươi có bực phiền (aṭṭiyeyyātha), tủi nhục (barāyeyyātha), chán ngấy (jiguccheyyātha) hay không?.

- Thưa có, bạch Thế Tôn."…[11]

Về nguyên nhân gần (padaṭṭhāna).

Nguyên nhân gần là nguyên nhân tác động mạnh nhất cho pháp ấy khởi sanh, như "tác ý khéo (yoni so manasikāra) là yếu tố trực tiếp và mạnh nhất để tâm thiện sanh lên".

Nguyên nhân gần của pháp Balamật là: "có tâm đại bi (mahākaruṇā) và trí thiện xảo trong phương tiện (upāya kosalla ñāṇa)".

"Tâm bi mẫn (karuṇā- lòng trắc ẩn )" là nền tảng trước tiên cho pháp Balamật khởi lên, vì rằng: Không có tâm bi (karuṇā) thì trạng thái "hướng đến lợi ích cho người khác" không thể có, không có trạng thái (tướng trạng) đồng nghĩa pháp Balamật không hình thành, có chăng chỉ là pháp thiện.

"Trí thiện xảo trong phương tiện" cũng là nguyên nhân cần thiết để pháp Balamật sinh khởi.

Vì rằng: người không có trí thiện xảo trong phương tiện, khi tạo việc phước sẽ nghĩ đến những lợi ích của phước báu, để rồi đắm nhiễm trong an lạc thế gian, không thể chuyển phước ấy trở thành pháp Balamật.

Thiện xảo (hay thông thạo) (kosalla) có ba là:

- Thông thạo trong tấn hóa (āyakosalla).

- Thông thạo trong sự suy thoái, tai hại (apāyakosalla).

- Thông thạo trong phương tiện (upāya kosalla).

Chính trí thiện xảo này thông hiểu phương án tiến hóa cùng phương án thối hóa và sẽ chọn lấy phương án tối ưu nhất, để có lợi ích cao nhất.

Đối với việc có hại (vì một lý do khách quan hay vì lợi ích chung phải làm, như Đức vua phải phạt kẻ phạm luật nước…), trí này sẽ chọn cách ít tổn hại nhất. Đối với việc tốt, trí này sẽ chọn điều lợi ích lớn nhất.

Trí thiện xảo trong phương tiện là như thế.

[1] - Dhp, câu 203.

[2] - M.i, Kinh Niệm xứ (satipaṭṭhānasutta).

[3] - Đại Đức Giác Giới - Tầm nguyên ngữ căn Pāli.

[4] - Dại trưởng lão Hộ Tông (soạn)- Thập Độ - Bồ Tát Mahā Javaka

[5] - J.A- Phẩm ba kệ, tiền thân Satapatta ( Bổn sanh số 279).

[6] - Dhp, câu số 85- 86. HT. Thích Minh Châu dịch.

[7] - A.iv, 245.

[8] - Sn. (Ratanasutta) Kinh Châu báu. HT. Thích Minh Châu dịch.

[9] - Đại Đức Giác Giới - Tầm nguyên ngữ căn.

[10] - Dhp - kệ ngôn số 75 – HT. Thích Minh Châu dịch.

[11] - A.i, 115.

Chân thành cám ơn Tỳ kheo Chánh Minh đã gửi tặng bản vi tính

(Bình Anson, 09-2004)

Đến Bờ Kia - Pāramitā hay Pāramī:

Tổng quát về Balamật.

Tỳ khưu Chánh Minh

Đến Bờ Kia.

PĀRAMITĀ hay PĀRAMĪ (tiếp theo)

Các pháp Balamật.

Pāli có trích dẫn kệ ngôn đề cập đến 10 pháp Balamật như sau:

Dānaṃ sīlañ ca nekkhammam.

Paññā vīriyena pañcamaṃ.

Khantī saccam‘adhiṭṭhānaṃ.

Mett’upekkhā ti te dasa.

"Thí, giới và xuất gia.

Tuệ, cần đủ cả năm.

Nhẫn, chân thật, quyết định.

Từ, xả hợp thành mười".

Mỗi pháp Ba la mật có ba bậc là:

- Balamật bờ kia (pāramī).

- Balamật bờ trên (upapāramī).

- Balamật bờ cao tột (paramatthapāramī).

Như vậy có tất cả là 30 pháp Balamật.

Đơn cử một vài ví dụ về ba loại pāramī như sau:

Về bố thí (dāna):

- Hy sinh những vật ngoài thân để cho đến người khác, là bố thí đến bờ kia (dāna pāramī).

- Hy sinh tứ chi, chi thể lớn nhỏ để cho đến người khác, là bố thí đến bờ trên (dāna upapāramī ).

- Hy sinh mạng sống để đem lại an vui cho người khác là bố thí đến bờ cao tột (dāna paramatthapāramī).

Về trì giới (sīla):

- Hy sinh tài sản, vật ngoại thân để bảo vệ giới, là giữ giới đến bờ kia (sīla pāramī).

- Hy sinh chi thể để bảo vệ giới, là giữ giới đến bờ trên (sīla upapāramī).

- Hy sinh mạng sống để giữ giới, là giữ giới đến bờ cao tột (sīla paramattha pāramī).

Về xuất gia (nekkhamma):

- Hy sinh tài sản vật dụng để được xuất gia, là xuất gia đến bờ kia (nekkhamma pāramī).

- Hy sinh chi thể để được xuất gia, là xuất gia đến bờ trên (nekkhamma upapā pāramī).

- Hy sinh mạng sống để được xuất gia, là xuất gia đến bờ cao tột (nekkhamma paramattha pāramī).

Tương tự như thế đối với các pháp bala mật còn lại (phần sau sẽ nêu chi tiết hơn).

1. Sự khác nhau giữa ba loại Balamật.

Các Balamật có sự khác nhau là do khi thực hành gặp chướng ngại, có ba loại chướng ngại quan trọng cho vị Bồ tát khi thực hành pháp, đó là:

- Chướng ngại ngoài thân.

- Chướng ngại nơi thân.

- Chướng ngại là mạng sống.

Chính những chướng ngại này tạo thành Balamật bậc thấp, bậc trung và bậc cao nhất.

Tuy nhiên, cả ba bậc Balamật đều đưa đến bờ an toàn tuyệt đối: "chấm dứt sinh tử luân hồi".

Để hoàn thành con đường đến bờ kia, cơ bản cần phải vượt qua chướng ngại ngoài thân.

Vị Bồ tát không thể vượt qua chướng ngại cơ bản thì pháp thiện ấy không thể trở thành pháp Balamật, chỉ là loại pháp thiện thường tình trong thế gian không có khả năng đưa đến giác ngộ.

Vị đang vượt qua chướng ngại cơ bản, cố gắng hoàn thành 10 pháp Balamật, để chứng đắc quả vị A lahán, vị ấy được gọi là Bồ tát Thinh văn giác.

Vị đang cố gắng vượt qua chướng ngại nơi thân, để chứng đắc quả vị Độc giác (Paccekabuddha), vị ấy được gọi là Bồ tát Độc giác.

Vị đang cố gắng vượt qua mọi chướng ngại từ cơ bản đến cao tột (mạng sống), để chứng đạt quả vị Chánh đẳng giác (Sammā sambuddha), vị ấy được gọi là Bồ tát Chánh đẳng giác.

Nói cách khác:

- Bồ tát Thinh văn thực hành 10 pháp Balamật, chỉ vượt qua được chướng ngại cơ bản.

- Bồ tát Độc giác cũng thực hành 10 pháp Balamật, nhưng vượt qua 2 chướng ngại (cơ bản và nơi thân) thành 20 pháp Balamật.

- Bồ tát Chánh giác vượt cả ba loại chướng ngại, thành 30 pháp Balamật.

2. Ba chướng ngại.

a- Chướng ngại là vật ngoại thân:

Là những gì ở bên ngoài thân như vàng ngọc, châu báu... cùng những thành viên trong gia đình như vợ, con, thân, tộc, tôi tớ...

Chướng ngại này xuất phát từ "yêu thích cái của tôi" như: thích thú lợi đắc, danh tiếng, cung kỉnh, ái luyến vợ con ...

Vị có tâm dũng mảnh dám khước từ lợi đắc, danh vọng, sự ái luyến vợ con ... Vị ấy đang thực hiện pháp Balamật bậc thấp.

Có câu hỏi rằng: "Bồ tát bố thí vợ, con có phải là kẻ vô tình không?".

Đáp rằng: Không, vì trạng thái (lakkhaṇa) của Balamật là "hướng đến lợi ích người khác" nên Ngài quán xét theo trí thiện xảo, thấy rằng: "nữ nhân hay hài tử này sẽ được an vui khi đến nơi mới". Và Bồ tát có tâm hoan hỷ "cho ngay".

Nếu như gặp phải kẻ xấu, với trí thiện xảo trong phương tiện, Ngài sẽ tạo điều kiện để nữ nhân hay hài tử được an vui.

Câu chuyện Bồ tát Vessantara là điển hình.

Khi Bàlamôn hung ác Jūjaka xin Ngài hai hài tử Jālī (trai) và Kaṇhā (gái). Sau khi cho hai trẻ, Ngài nêu lên giá "chuộc lại tự do" cho Jālī và Kaṇhā rất cao, vì Ngài biết lão Bàlamôn này là kẻ tham lam, nghe vậy sẽ mang hai trẻ đến Hoàng cung của đức vua (cha của Ngài) và 2 trẻ sẽ được đoàn tụ với vua nội. Đời sống ở Hoàng cung dĩ nhiên tốt hơn ở rừng Tuyết lãnh rồi.[1]

Lại nữa, tâm nguyện của Bồ tát luôn mong cầu Phật trí, Ngài không hề từ khước mất mát để đạt được quả vị giải thoát.

Với trí tuệ suy xét rõ ràng, tâm Ngài dứt bỏ mọi ái luyến thế gian hướng đến cứu cánh giải thoát.

Ngài Buddhaghosa trong Thanh Tịnh Đạo có giải về sáu cơ tánh (carita) chúng sanh: người có tánh trí và tánh sân giống nhau ở điểm "vô tình", nhưng sân thì "buộc tội chúng sanh", trí buộc tội các hành (saṅkhāra).

Do vậy, khi Bồ tát suy quán, thấy các hành mang lại đau khổ nên cố tâm dứt bỏ. Nói cách khác, khi ấy Ngài nhìn vợ, con như một pháp hành trói buộc, không như thường nhân nhìn thấy là một chúng sanh.

b- Chướng ngại là vật trong thân.

Đây là sự tổn hại về thân thể, trước sự mất mát những bộ phận như tay, chân... Vị đang thực hành pháp Balamật có thể bị thối chuyển, lui sụt.

Như một người đang hành trì giữ giới Balamật, nhưng do thấy có sự tổn hại đến cơ thể nên nói dối, làm chứng gian...Hoặc sát hại sinh vật khác để bảo vệ thân thể….

c- Chướng ngại là mạng sống.

Lẽ thường, chúng phàm nhân luôn "muốn sống sợ chết". Chính vì thế, mạng sống là một một chướng ngại lớn nhất, vượt qua chướng ngại này phải là người có dũng lực và lòng vị tha cao độ.

Tuy nhiên, đôi khi Bồ tát Thinh văn vẫn vượt qua chướng ngại lớn nhất này, nhưng chỉ là những trường hợp cá biệt đối với người thân. Còn Bồ tát Chánh giác thì bất kỳ đối tượng nào.

Câu chuyện con nai vàng (suvaṇṇamīga)[2] sau đây là minh chứng cho sự vượt qua chướng ngại sau cùng của Bồ tát Thinh văn.

Câu chuyện này liên quan đến vợ chồng một gia chủ đã chứng quả Dự lưu, sau đó cả hai đều xuất gia trong Giáo pháp của Đức Phật. Về sau cả hai vị đều chứng quả Alahán.

Thuở quá khứ, người chồng là nai chúa, có thân sắc màu vàng óng ánh, người vợ thuở ấy cũng là con nai cái xinh đẹp (vợ của nai chúa).

Một hôm, vì sơ ý nai chúa lọt vào bẩy của gã thợ săn, sau những cố gắng nhưng không thể thoát ra, nai chúa kêu lên từng hồi, bầy nai kinh hoàng chạy trốn.

Nai cái trong lúc chạy trốn không thấy nai chúa, suy nghĩ "hẳn chồng ta đang có nổi kinh hoàng".

Nai cái tìm thấy chồng đang bị mắc bẩy của gả thợ săn, liền đến bên cạnh nai chúa an ủi chồng và tình nguyện đổi mạng cho chồng được sống. Nai chúa nay là người chồng, nai cái nay là người vợ.

Như vậy, chúng ta thấy rằng: "Bồ tát Thinh văn cũng có lúc hy sinh mạng sống", nhưng phần nhiều thì hai chướng ngại sau khó vượt qua.

3- Sự chứng ngộ của ba hạng Bồ tát.

Bất kỳ bậc Bồ tát nào Thinh văn, Độc giác hay Toàn giác, khi hội đủ nhân duyên mới có thể chứng đắc quả vị theo ước nguyện.

Thế nào là hội đủ nhân duyên?

a) Bồ tát Thinh văn:

Tuy tròn đủ 10 pháp bala mật, nhưng không gặp thời có Giáo pháp Đức Phật Chánh giác xuất hiện trên thế gian thì không thể chứng quả A lahán.

Vì rằng: Đạt đến giải thoát trọn vẹn sinh tử luân hồi, phải chứng đạt theo tuần tự từ Dự lưu đến Alahán.

Bậc Dự lưu phải nghe được Giáo pháp của Đấng Chánh đẳng giác mới chứng quả, nên các Ngài có tên gọi là Sotāpatti hay Sotapannā. Do đó, có những chướng duyên cho vị Thánh Dự lưu như sau:

Tuy gặp thời có Giáo pháp của Đức Chánh đẳng giác hiện khởi, nhưng không được nghe pháp của Ngài vì:

- Đang sanh vào khổ cảnh.

- Đang sanh vào cõi Vô sắc, như đạo sĩ Asita (Atưđà), hai vị thầy của Bồ tát là Uddaka, Ālāra.

- Được nghe Chánh pháp, nhưng vị ấy tự hủy hoại đạo quả của mình, như vua Ajātasattu (Axàthế) vì phạm tội giết cha là Bình Sa Vương nên không thể chứng quả Dự lưu ngay tại chính chỗ ngồi, khi nghe Phật giảng pháp [3].

Hoặc như hai vợ chồng công tử trong thành Bārāṇasī có đại tài sản là một triệu sáu trăm ngàn đồng vàng (gia tài hai vợ chồng thừa hưởng), nhưng vì giao du với bạn bè xấu, uống rượu, phung phí tài sản trở thành nghèo khổ phải đi ăn xin.

Khi hai vợ chồng đi đến phước xá để xin tàn thực của chư Tăng, Đức Thế Tôn mĩm cười, Đức Ānanda bạch hỏi về nhân duyên nụ cười ấy, Đức Phật dạy:

- Này Ānanda ! Hãy nhìn hai người ăn xin già yếu này. Nếu lúc thiếu niên, hai người này đừng phung phí tài sản, siêng năng làm việc sẽ trở thành đệ nhất Trưởng giả trong thành này, nếu xuất gia người chồng sẽ chứng quả Alahán, người vợ sẽ chứng quả A nahàm.

- Lúc trung niên đừng phung phí tài sản, siêng năng làm việc sẽ trở thành đệ nhị Trưởng giả trong thành này, nếu xuất gia người chồng sẽ chứng quả Anahàm, người vợ sẽ chứng quả Tưđàhàm.

- Lúc xế niên đừng phung phí tài sản, siêng năng làm việc sẽ trở thành đệ tam Trưởng giả trong thành này, nếu xuất gia người chồng sẽ chứng quả Tưđàhàm, người vợ sẽ chứng quả Dự lưu.

Nhưng nay (lão niên rồi) thì cả hai loại tài sản: tục sản và Thánh sản đều không còn[4].

Tiếp theo Đức Phật dạy kệ ngôn:

"Acaritvā brahmacariyaṃ

Aladdhā yobhana dhanaṃ

Jiṇṇakoñcāva jhāyanti

khīṇaṃaccheva palhati.".

"Người không sống đời đạo hạnh thiêng liêng, người không thu thập tài sản lúc thiếu thời sẽ tàn tạ mỏi mòn như con cò già trong cái ao không cá". [5]

Từ câu chuyện này, cho chúng ta một bài học lý thú là: "giới uống rượu nguy hại hơn cả, vì nó có tác năng phá hoại trí".

Lại nữa, buổi thiếu thời không trui rèn trí tuệ khi trở về già, trí tuệ không thể phát huy như người vợ tuy không uống rượu, nhưng cũng không thể chứng đạo quả dù là quả Dự lưu.

Đó là nhân là duyên cho sự chứng đắc Thánh quả nhất là quả Alahán của vị Thinh Văn.

b) Bồ Tát Độc Giác:

Tuy tròn đủ 20 pháp Balamật nhưng gặp thời kỳ có Giáo pháp của Đức Chánh Đẳng giác, các Ngài cũng không chứng quả vị Độc giác.

Lại nữa, cũng như bậc Chánh giác, các Ngài chỉ chứng ngộ Đạo quả khi tuổi thọ bình quân của chúng sanh không dưới trăm, cũng không quá 100 ngàn tuổi.

Đồng thời, phải có sự tác động đến tâm yếm ly, khiến vị Bồ tát Độc giác quán xét khổ lụy thế gian, sinh khởi tuệ quán chứng đắc quả vị Độc Giác[6].

c) Bồ tát Chánh giác.

Tuy tròn đủ 30 pháp độ, nhưng Bồ tát Chánh giác cũng phải chờ đợi hợp thời. Như trước khi giáng trần Ngài quán xét năm điều:

- Thời kỳ (kāla).

- Quốc độ (padesa).

- Châu (dīpa).

- Dòng (kula).

- Mẹ (mātā).

Pāli có dẫn như sau:

Kālaṃ pavesañca

Dīpañca kulaṃ

Mātarameva ca [7].

Tức là Ngài quán xét:

- Thời kỳ (kāla).

Là khi tuổi thọ bình quân của chúng sanh nằm trong khoảng 100 đến 100 ngàn năm, đó là thời kỳ thích hợp để Bồ tát Chánh giác giáng trần kiếp chót chứng đắc Phật quả.

Nếu như tuổi thọ chúng sanh dưới 100 tuổi, Ngài không giáng trần. Vì khi ấy do ác pháp tăng thịnh, thiện pháp giảm thiểu, đa số chúng sanh không đủ duyên lành chứng quả (nhất là quả Alahán tuệ phân tích).

Đồng thời, khi ấy chúng sanh hành đạo rất vất vả, chứng đắc đạo quả lại khó khăn, nên dễ sinh chán nản rồi từ bỏ pháp hành (dường như ngày nay phần lớn chúng sanh rơi vào điều này).

Còn như tuổi thọ chúng sanh trên 100 ngàn tuổi, khi ấy chúng sanh có sự dễ duôi (pamāda), lại không thấy rõ vô thường, khổ.

Do đó "không tinh cần hành pháp", không hành pháp dĩ nhiên không chứng đạt Đạo - quả.

Tâm nguyện của vị Bồ tát Chánh giác là tế độ chúng sanh, vào những thời điểm như thế, sự tế độ chúng sanh của Ngài không mang lại kết quả như ý muốn. Do vậy Ngài không giáng trần.

- Quốc độ (padesa).

Bồ tát quán xét quốc độ để giáng trần, quốc độ ấy phải là Trung quốc độ (majjhimapadesa), Ngài không giáng sinh ở vùng biên địa (pacantappadesa).

Vì rằng: Trung quốc độ là nơi tập hợp các nền minh triết cao, đó là nhân duyên khiến trí tuệ của Ngài có cơ hội tăng thịnh tột đỉnh.

Lại nữa, nơi Trung quốc độ có những vị Bồ tát Thinh văn đại đệ tử đang tập trung về đó. Ví như vị Hoàng tử chuẩn bị đăng quang thì đã có các văn thần, võ tướng đang sẵn sàng phò tá.

Mặc khác, với nền minh triết cao đang có Trung quốc độ, khi Ngài xiển dương Giáo pháp, Giáo pháp này sẽ rực sáng huy hoàng hơn so với những nền minh triết thấp kém ở vùng biên địa.

- Dòng (kula).

Đức Bồ tát Chánh giác kiếp chót không hề sanh vào dòng thấp kém, Ngài sẽ giáng sanh vào dòng cao quý nhất trong thời đó.

Theo Chánh giác tông (Buddhavaṃsa) thì Bồ tát giáng sanh vào một trong hai dòng: Bàlamôn hoặc Sát đế lỵ (khattiya – dòng vua).

Ở điểm này, có lẽ các Ngài Giáo thọ sư theo truyền thống của Ấn Độ cổ.

Có nên chăng, khi nói rằng "Bồ tát sẽ chọn dòng cao quý nhất đang hiện hành ở Trung quốc độ?".

Vì rằng: khi Đức Bồ tát trở thành bậc Chánh giác, thì chính dòng cao quý nhất trong thời kỳ ấy là duyên tạo đức tin cho đại chúng.

Các bậc trí có dòng dõi cao quý đi đến yết kiến (gặp) Ngài sẽ không e ngại bị chỉ trích là "hạ mình", tạo điều kiện cho những bậc hữu phước ấy chứng đạo quả.

Như trường hợp vua Bình Sa Vương (Bimbisāra), vua Ba Tư Nặc (Pasenadi) thấy Bồ tát cũng xuất thân từ dòng Sátđếlỵ như mình, nên vua Bìnhsavương, vua Batưnặc hoan hỷ tiếp cận Đức Thế Tôn.

Giả như Bồ tát sanh vào dòng thấp kém, với tư tưởng ngã mạn chấp vào dòng dõi. Các dòng cao hơn sẽ khinh thường rồi phỉ báng Đức Phật thì "nghiệt ngã vô cùng", sẽ tự hủy hoại đạo quả thay vì nhận lãnh được. Đồng thời không chịu tìm đến Đức Phật để nghe giảng pháp.

Và điều này chúng ta thấy rõ trong Kinh tạng.

Vào thời Đức Phật, dòng Bàlamôn so với dòng sátđếlỵ, tuy kém nhưng chẳng là bao. Có những Bàlamôn thông thái như Brahmāyu, Pokkharadī, Janussoni, Bāvarī … nghe "Sa môn Gotama là vị Phật Chánh giác", các vị ấy không vội tin hẳn, chỉ khi nào thấy được 32 đại nhân tướng mới xác định: "đây là vị Chánh Đẳng giác", khi ấy mới chịu tìm đến Đức Phật hỏi pháp.

Niềm tự hào về dòng dõi thế gia của chúng sanh là thế, nên Đức Bồ tát phải giáng sinh vào dòng cao quý nhất thời đó.

- Châu (dīpa).

Theo vũ trụ quan Phật giáo thì có bốn châu do Tứ Đại Vương trông nom [8].

Ba châu: Đông thắng thần châu, Tây ngưu hóa châu và Bắc cưu lưu châu (kurudīpa) thì không có nhiều thiện pháp lẫn ác pháp, đồng thời không có tâm dũng mãnh.

Riêng Nam thiện bộ châu (Jambūdīpa) có đủ ba đặc tính trên, người Nam thiện bộ châu có tâm dũng mãnh: "khi thiện thì cực thiện (phát tích những nhân vật phi thường), khi ác thì cực ác (phạm vào ngũ nghịch tội)".

Do đó, Bồ tát sẽ giáng sinh vào Nam thiện bộ châu để "cải ác tùng thiện cho chúng sanh", "giúp chúng sanh tăng trưởng thiện pháp, chứng đắc đạo quả giải thoát".

Theo Sớ giải "chúng sanh và sanh thú "[9] thì người ở cõi Nam thiện bộ châu vượt xa Chư thiên cùng ba châu kia về tri thức, người Nam thiện bộ châu luôn tìm hiểu hai vấn đề lớn là Danh - sắc.

Mặc khác, so với Chư thiên cõi Đạo lợi (Tāvatiṃsabhūmi) và người ba châu kia, người Nam thiện bộ châu hơn hẳn về ba phương diện.

- Surabhāva: Tâm dũng mãnh, tức là đủ tâm lực thực hiện những điều to lớn quan trọng.

- Satimanta: Có chánh niệm vững mạnh.

- Brahma cariyavāsa: Có đời sống phạm hạnh.

Theo bản Sớ giải Sumaṅgalavilāsinī của Trường bộ kinh thì:

"Thiên nhân có nhiều an lạc, chúng sanh cõi địa ngục thì hoàn toàn đau khổ. Chỉ có cõi người nữa khổ nữa lạc nên mới có sự kiên trì tuệ niệm (thirā)".

Và đây cũng là lý do vì sao Chư Phật Độc giác, Phật Toàn giác thành đạo ở cõi người.

- Mẹ (mātā).

Đức Bồ tát xem xét đến người nữ mà Ngài thọ sanh vào.

Người nữ này phải là người có giới hạnh tối thắng (abhinihāra), đã tạo rất nhiều duyên lành trong quá khứ, đồng thời có ước nguyện "có con là Đức Bồ tát Chánh giác kiếp chót".

Theo Chánh giác tông (Buddhavaṃsa) thì nữ nhân này đã tu tập 1o Balamật trọn 100 ngàn kiếp trái đất rồi.

Khi quán xét năm điều này, nếu khuyết một điều thì Bồ tát không giáng trần. Đây là nhân là duyên của vị Bồ tát Chánh đẳng giác.

4- Trình tự của pháp Balamật.

Có câu hỏi là: Khi thực hành pháp Balamật. là thực hành theo tuần tự như: xong bố thí Balamật mới giữ giới Balamật, giữ giới Balamật hoàn hảo rối mới xuất gia Balamật… phải chăng?

Để trả lời câu hỏi này, chúng hãy tìm hiểu về các trình tự.

Có năm trình tự (kama) là:

a- Trình tự diễn tiến (pavattikkama).

b- Trình tự từ bỏ (pahānakkama).

c- Trình tự thực hành (paṭipattikkama).

d- Trình tự lãnh vực (bhūmikkama).

e- Trình tự thuyết giảng (desanākkama).

- Trình tự diễn tiến.

Đó là sự liên tục khởi lên, làm tăng trưởng điều đang có, như Pāli có ghi: "Paṭhamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbudaṃ...".

Chúng sanh sinh ra từ bụng mẹ, giai đoạn đầu tiên là kalala (chất như dầu mè, rất vi tế. Được mô tả như giọt dầu dính lông con thú, rồi rảy đi 7 lần chỉ còn chút ít dính đầu lông, gọi là kalala).

- Bảy ngày kế tiếp, chất kalala phát triển thành abbuda (giống như nước máu dợt dợt).

- Bảy ngày kế tiếp, chất abbuda phát triển thành pesi (giống như thịt nhuyễn rất mềm mại).

- Bảy ngày kế tiếp, chất pesi phát triển thành ghana (như miếng thịt mềm lớn bằng hột gà).

- Bảy ngày kế tiếp, chất ghana chia thành 5 nhánh để sau này phát triển thành đấu, hai tay, hai chân.

Gọi là pañcasākhā (năm giai đoạn phát triển theo tuần tự).

Đây là ví dụ về trình tự diễn tiến hay trình tự phát triển.

- Trình tự từ bỏ.

Như kinh điển có ghi: "Dassanena pahātabbā dhammā. Bhāvanāya pahātabbā dhammā" [10].

"Có những pháp buông bỏ do thấy. Có những pháp buông bỏ do tu tập."

Tức là "trừ diệt các ô nhiểm" theo tuần tự do chứng đắc Đạo, "buông bỏ tà kiến, hoài nghi do đạo Dự lưu, buông bỏ sân và tham dục do đạo Bất lai, buông bỏ tất cả mọi ô nhiễm do Đạo Alahán." Đây là ví dụ về "trình tự buông bỏ".

- Trình tự thực hành.

Trong Trung bộ kinh, bài kinh "Trạm xe (Ratthavivūta sutta)", Ngài Punna Mantāniputta có dạy: "có bảy giai đoạn trong sạch theo tuần tự là:

- Giới trong sạch (sīlavisuddhi) dẫn đến tâm trong sạch.

- Tâm trong sạch (cittavisuddhi) dẫn đến thấy trong sạch .

- Thấy trong sạch (diṭṭhivisuddhi) dẫn đến "dứt trừ hoài nghi được trong sạch".

- Dứt trừ hoài nghi trong sạch (kaṅkhāvitarana visuddhi) dẫn đến "thấy được con đường đưa đến trong sạch và con đường không dẫn đến trong sạch (đạo phi đạo kiến tịnh)".

- Đạo phi đạo kiến tịnh (maggāmaggaññāṇa) dẫn đến thực hành thấy - biết trong sạch (hành tri kiến tịnh).

- Hành tri kiến tịnh (paṭipadāñāṇadassana visuddhi) dẫn đến "thấy - biết trong sạch"(tri kiến tịnh).

- Thấy - biết trong sạch (ñāṇadassana visuddhi) dẫn đến "giải thoát trong sạch (vimutti visuddhi)"(giải thoát tri kiến tịnh).

Đây là ví dụ về trình tự thực hành.

- Trình tự (theo) lãnh vực.

Như nói: " Trong ba giới (bhūmi), thấp nhất là dục giới (kāmāvacara bhūmi), tiếp theo là Sắc giới (rūpāvacara bhūmi), sau đó là Vô sắc giới (arūpavacara bhūmi).

Đây là ví dụ về trình tự theo lãnh vực.

- Trình tự thuyết giảng.

Đức phật thuyết giảng pháp theo một trình tự riêng với mục đích tế độ người có duyên lành chứng đạt giải thoát.

Ngài dẫn dắt người nghe đi từ điều đã biết đến điều chưa biết, điều chưa biết sau vi tế hơn điều chưa biết trước.

Điển hình như "Tuần tự pháp (anupubbakathā dhamma)", Đức Phật đi từ điều người nghe đã biết là bố thí, trì giới đến các cảnh trời (vì người nghe chỉ biết chung chung là cảnh trời, nhưng không rõ biết cụ thể) [11].

Tiếp theo Ngài trình bày sự nguy hiểm của dục lạc (điều này người nghe chưa biết và vi tế hơn các điều trước). Sau cùng Ngài nói lên "lợi ích của xuất ly các dục lạc".

Hoặc khi thuyết về 5 uẩn (khandha), trước tiên Đức Phật nêu lên sắc uẩn (rūpakkhandha) (vì sắc uẩn dễ nhận thấy trước tiên), rối đến thọ uẩn (vedanākkhandha), tưởng uẩn (saññākkhandha), hành uẩn (saṅkhārakkhandha) và thức uẫn (viññāṇakkhandha), điều sau vi tế hơn điều trước.

Hay đối với chúng sanh có trí tuệ già dặn, Đức Phật dạy quán xét 5 uẩn, chúng sanh có trí tuệ trung bình, Đức Phật dạy quán xét 12 xứ (āyatana) đi từ sắc pháp đến danh pháp, chúng sanh có trí tuệ chậm chạp Đức Phật dạy quán xét 18 giới cũng theo trình tự ấy, nhưng rộng hơn….

Đây là trình tự thuyết giảng.

Trong năm trình tự ấy, pháp Balamật thuộc về trình tự thuyết giảng.

Có thể phát sinh câu hỏi:

"Tại sao Đức Phật không thuyết giảng trình tự pháp Balamật khác đi, lại trình tự thuyết giảng từ bố thí đến trì giới, rồi xuất gia…?".

Câu trả lời là:

Khi Bồ tát Sumedha được thọ ký từ Đúc Phật Dīpaṅkara (Nhiên Đăng), Bồ tát quán xét để tìm ra những pháp dẫn đến chứng đắc Phật trí, Ngài tìm thấy pháp bố thí đầu tiên, rồi lần lượt đến trì giới, xuất gia… Và Ngài đã thực hành các pháp đã tìm thấy ấy.

Khi thành tựu Phật quả, Đức Phật đã dạy về các pháp Balamật theo trình tự mà Ngài đã tìm thấy khi còn là Bồ tát Sumedha.

Trong 10 pháp Balamật, giải thích về tương quan liên tục một cách chi tiết thì:

Về bố thí:

- Bố thí dễ thực hiện hơn giữ giới. Một người có thể khó giữ giới nhưng dễ dàng bố thí.

- Bố thí dựa vào giữ giới sẽ tốt đẹp hơn.

Một người tuy bố thí nhiều nhưng không giữ giới vẫn bị chỉ trích "biết bố thí mà không biết giữ giới", trái lại có giữ giới tăng thêm phần tốt đẹp.

Lại nữa, nếu bố thí mà không giữ giới dễ dàng rơi vào khổ cảnh, cho dù có là ngạ quỷ Vemānika[12]. Hoặc tái sanh vào loài bàng sanh, tuy hưởng quả phước bố thí, những con vật ấy được nuôi nấng đầy đủ, ở nơi sang trọng… có khi sung sướng hơn người (như những con chó hay mèo.. của những vua, quan, trưởng giả), nhưng quả bố thí ấy không đáng mong mỏi, vì chúng vẫn là chúng sanh thấp kém so với người.

Chỉ khi nào được sanh làm người hay chư Thiên, quả bố thí ấy mới đáng hài lòng. Để sự bố thí mà mình đã thực hiện thêm tốt đẹp, đồng thời tránh bị chỉ trích, người ấy sẽ tiến hành giữ giới.

Do đó, bố thí Balamật được đề cập đến đầu tiên và bố thí được tăng phần tốt đẹp, lợi ích do dựa vào giữ giới. Nên sau bố thí là giữ giới Balamật.

Về giữ giới.

- Giữ giới dễ thực hiện hơn xuất gia.

- Trên nền tảng xuất gia, giới được trong sạch tinh nghiêm hơn.

Như thanh niên Sudinna[13], thanh niên Ratthapāla[14] đã suy nghĩ "Đời sống tại gia thật không dễ gì thực hành Phạm hạnh viên mãn, trong sạch như vỏ ốc xa cừ".

Mặt khác, chính phẩm mạo xuất gia giúp cho thân- ngữ được tề chỉnh hơn. Vị vua không thể có hành động hay lời nói như thường nhân, cũng vậy bậc xuất gia không thể có những cử chỉ hay lời lẽ thô tháo như người tại gia.

Chính địa vị cao quý giúp cho thân - ngữ thêm tốt đẹp. Như Ghosita khi chưa là Trưởng giả đã nhảy qua vũng nước trước Hoàng cung, khi được vua ban cho địa vị trưởng giả thì chỉ bước vòng qua vũng nước.[15]

Cũng vậy, địa vị bậc xuất gia giúp cho thân ngữ nghiêm trang, tức là giúp cho giới hạnh thêm cao quý.

Vì thế, xuất gia được đề cập tiếp theo giới.

Về trí tuệ.

Bậc xuất gia là bậc đáng cao quý chỉ khi nào có giới hạnh và trí tuệ. Dĩ nhiên, giới hạnh là điều cần phải có của bậc xuất gia, còn trí tuệ nhất là trí tu giúp cho bậc xuất gia thêm cao quý.

Đức Phật khiển trách bậc xuất gia không giữ gìn giới hạnh và trui rèn trí tuệ.

Thời Đức Phật có vị Tỳ khưu phát ngôn không hợp thời, Đức Phật khiển trách rằng:

"Appassutāyaṃ puriso.

Balivaddo’va jīrati.

Maṅāani tassa vaḍḍhanti.

Paññā tassa na vaḍḍhanti

"Người ít nghe, kém học.

Lớn già như trâu đực.

Thịt nó tuy tăng trưởng.

Nhưng tuệ không tăng trưởng"[16].

Hay:

" Na tena thero hoti

Yen‘assa phalitaṃ siro

Paripakko vayo tassa.

Moghajiṇṇo’ti vuccati.

"Không phải là trưởng lão

Dầu cho có bạc đầu.

Người chỉ tuổi tác cao.

Được gọi là "lão ngu"[17]

Trái lại, Ngài tán thán bậc xuất gia có trí tuệ, nhất là thành đạt cứu cánh phạm hạnh.

Như vậy, xuất gia dựa trên nền tảng trí tuệ để tăng thêm tính cao quý.

Tương tự, tuệ dựa trên nền tảng tinh tấn để phát triển, tinh tấn dựa vào nhẫn nại (khanti), nhẫn nại dựa trên sự thật (sacca) để vượt qua chướng ngại "khó chịu đựng", Sự thật dựa vào dựa vào quyết định thực hiện để chứng ngộ, sự thật được hiển lộ qua trí tuệ.

Quyết định thực hiện pháp thiện dựa trên nền tảng tâm Từ (mettā) (vì có tình thương tha nhân mới dễ dàng thực hiện những điều mang lại lợi ích đến tha nhân). Tâm từ dựa trên nền tảng tâm Xả (upekkhā) thì được lợi ích nhất, nên Xả được dạy sau Từ (mettā).

Xả có thể mang đến lợi ích chỉ khi được dựa trên nền tảng của vị tha (karuṇā). Các vị Bồ tát là các bậc luôn có tình thương vị tha làm nền tảng.

Và tình thương vị tha là nền tảng tốt nhất cho pháp bố thí.

Có câu hỏi rằng: "Vì sao Bồ tát luôn có tình thương với chúng sanh, lại có thể có tâm xả (thản nhiên) với chúng sanh?".

Bố tát chỉ có tâm xả đối với chúng sanh trong những trường hợp cần thiết như khi bị kẻ ác tấn công, làm hại… Ngài giữ tâm bình thản để diệt trừ tâm sân hận. Hoặc khi được chúng sanh khác ái mộ, cung kỉnh… Ngài giữ tâm bình thản để ngăn trừ ngã mạn, ái dục..

Thật ra, Xả Balamật còn mang ý nghĩa đặc biệt khác, chẳng phải chỉ "thản nhiên đối với chúng sanh" (sẽ giải thích rõ hơn trong phần xả Balamật).

Cách giải thích khác.

Bố thí (dāna) được nêu lên đầu tiên là vì:

- Có tính phổ thông và dễ thực hiện. Mọi chúng sanh đều có thể thực hành pháp bố thí.

- Có tính lợi ích thiết thực rõ ràng hơn giữ giới.

Giới (sīla) được nêu lên sau bố thí vì:

- Giới làm trong sạch cả người bố thí lẫn người thọ thí.

- Bố thí là mang lợi ích tích cực, giới kềm chế sự tổn hại đến chúng sanh khác. Giới mang lợi ích đến người khác qua "không làm ác".

- Chúng sanh không có khả năng bố thí vẫn có thể thực hiện được việc lành qua giữ giới.

- Bố thí cho quả được giàu sang, giới dẫn đến cõi an lạc người - trời, làm quả bố thí tốt đẹp hơn.

Giả như có người bố thí, nhưng không giữ giới phải tái sanh làm súc sanh, quả bố thí có phát sanh, cũng chỉ là con vật được nuôi trong lồng vàng như con vẹt, con khướu, chim họa mi chẳng hạn, có đầy đù thức ăn nước uống, ở nơi sang trọng.. hay như chó, mèo, ngựa, voi… của đức vua. Quả bố thí ấy không có tác dụng lớn, nếu như được sanh làm người, chư thiên.

- Chúng sanh rất ít người chịu hành trì pháp giữ giới

Do đó, Đức Phật dạy về sự thành tựu "được làm người, chư thiên" sau khi dạy pháp bố thí.

Đức Phật sách tấn, khích lệ chúng sanh giữ giới để đạt được sung mãn tài sản qua pháp giữ giới.

"Này các tỳ khưu, ít hơn là các chúng sanh từ bỏ sát sanh. Và nhiều hơn là các chúng sanh không từ bỏ sát sanh. Vì cớ sao ? Vì không thấy bốn Thánh đế

Này các tỳ khưu, ít hơn là các chúng sanh từ bỏ lấy của không cho. Và nhiều hơn là các chúng sanh lấy của không cho… tà hạnh trong các dục… nói dối…"[18]

Và:

"Này các tỳ khưu, ít hơn là các chúng sanh sau khi chết từ thân người, được tái sanh làm người. Và nhiều hơn là các chúng sanh, sau khi chết từ thân người, phải tái sanh trong địa ngục… phải tái sanh trong loài bàng sanh…phải tái sanh vào cõi ngạ quỷ.."[19].

Xuất gia (nekkhamma) được đề cập sau giới vì:

- Qua xuất gia có thể giữ giới được tốt đẹp.

- Xuất gia loại trừ những ô nhiểm về thân - ngữ thêm trong sạch.

- Xuất gia làm giới trong sạch, dễ dàng chứng đạt thiền định [20].

- Bậc xuất gia thường đi đến nơi an tịnh (āsaya suddhi) là nơi thanh vắng, để thực hành tuệ quán (vipassana ñāṇa).

Từ đó có thể tẩy sạch những tà kiến như "thường kiến (sassatadiṭṭhi) hay đoạn kiến (uccheda diṭṭhi) tiềm ẩn trong tâm.

- Xuất gia là phương thức làm trong sạch thân tâm (payoga suddhi) tốt nhất.

-Trong giai đoạn các ô nhiễm tiềm ẩn bộc phát (pariyuṭṭhāna) qua thân - ngữ (vitikkama – vùng vi phạm), bậc xuất gia dễ dàng chế ngự hơn tại gia do hạnh sa môn được trong sạch.[21]

Sau xuất gia là tuệ (paññā) vì:

- Xuất gia được viên mãn trong sạch nhờ tuệ.

- Không có tuệ thì không thể chứng đắc thiền (jhāna).

Vì không thấy được lợi ích của thiền (tức là thiếu trí tuệ), nên bậc xuất gia không thực tập thiền, nên không thể chứng đắc những pháp thượng nhân như: thần thông, Đạo, quả… khiến địa vị xuất gia không rực sáng.

Trái lại, nhờ có trí tuệ hiểu được cách thức thiền tập, có thiền tập càng làm tăng trưởng trí tuệ, bậc xuất gia càng chói sáng qua những thắng trí (như thiên nhãn minh, túc mạng minh…) mà vị ấy đạt được.

Đức Phật có dạy:

"Yogā ve jāyati bhūri

Ayogā bhūrisaṅkhayo

Etaṃ dvedhā pathaṃ ñatvā

Bhavāya vibhavāya ca.

Yathā bhūri pavaḍḍhati.

Tu thiền trí tuệ sanh.

Bỏ thiền, trí tuệ diệt.

Biết con đường hai ngã

Đưa đến hữu, phi hữu,

Hãy tự mình nổ lực

Khiến trí tuệ tăng trưởng".[22]

- Trí tuệ là nhân cơ bản của sự "buông bỏ luân hồi", xuất gia cũng vì mục đích này, nếu không có trí tuệ thì mục đích này không thể thành tựu.

- Xuất gia vì lợi ích cho mình lẫn cho người.

Đối với lợi ích cho người, nếu không có trí tuệ thiện xảo trong tiến hóa (āya kosalla ñāṇa) và trí thiện xảo trong (điều) thoái hóa (apāya kosalla ñāṇa) thì không thể giúp người khác tiến hóa được.

Trí thiện xảo trong (điều) thoái hóa là biết rõ "điều này mang lại tai hại như vầy… như vầy, để giải thích cho chúng sanh thấu rõ những tai hại của ác-bất thiện pháp, giúp chúng sanh từ bỏ, lánh xa những điều thoái hóa.

Bao gồm hai loại trí này là "trí thiện xảo trong phương tiện (upāya kosalla).

Bậc xuất gia có được trí thiện xảo trong phương tiện, càng chói sáng trong đời này.

Tiếp theo trí tuệ là tinh tấn(viriya).

- Trí tuệ có tăng trưởng do nương vào tinh tấn.

Nói cách khác, thiền định làm sanh khởi trí tuệ, mà tinh tấn là một chi phần của Định (chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định thuộc về định uẩn – samādhikkhandha).

- Thấy rõ điều tốt đẹp giúp mình lẫn tha nhân tiến hóa, phát sanh lợi ích, nhưng không thực hành thì sự biết (trí tuệ) này cũng vô ích.

Trái lại khi nỗ lực (tinh tấn) thực hành thì lợi ích ấy trở thành hiện thực.

- Những điều vi diệu chỉ hiện khởi trong trí như: "vô thường, khổ, vô ngã", do nương vào tinh tấn đặc biệt [23] (paggaha) phát sanh.

- Lợi ích thật sự có được khi được trí tuệ xem xét, cân nhắc cẩn thận. Tức là trí tuệr phải xem xét nhiều lần về "vấn đề đang xem xét". Đó là trí nương vào tinh tấn trở nên sáng rực, trí trong thiền khởi sanh không thể không nương vào tinh tấn là điển hình nhất

Chính vì thế, lời dạy sau cùng trước khi Đức Phật viên tịch là:

"Vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādethāti:

Các pháp hữu vi là vô thường, hãy tinh tấn chớ có phóng dật".[24]

Nhẫn nại (khanti) được đề cập sau tinh tấn vì:

- Nhẫn nại là nền tảng ban đầu của tinh tấn.

Chỉ người nào có kiên trì chịu đựng để vượt qua những chướng ngại, khó khăn như: thể xác đau đớn, thời tiết khắc nghiệt, sự quấy rầy của những sinh vật nhỏ bé : ruồi, muỗi, hay độc hại như rắn, rết.. (thời Đức Phật, những vị tỳ khưu thường vào rừng hành pháp Samôn), bấy giở sự tinh tấn mới hình thành và hiển lộ.

- Nhẫn nại hổ trợ, nâng đở cho tinh tấn vượt qua chướng ngại.

Tuy nhiên, chịu đựng những lời chỉ trích đúng đắn để "lười biếng", không cải thiện sự việc cho tốt hơn thì không gọi là nhẫn nại (một người lười biếng cũng có thể "nhẫn nại" trước những lời chê trách, hoặc cố "chứng tỏ điều này tôi không thể làm được" để rồi buông xuôi như: "tôi không thể thiền tập vì tuổi già, vì bịnh tật, vì bề bộn công việc… trong khi họ có thể vượt qua những chướng ngại ấy).

-Người có nhẫn nại mới có tinh tấn liên tục, sự nỗ lực liên tục đã nói lên sự nhẫn nại cao độ.

- Chính nguyên nhân tán loạn tâm (uddhacca) do tinh tấn quá mức, được loại trừ bằng nhẫn nại.

Tức là khi hành giả biết rằng : "sự tán loạn tâm này do tinh tấn quá mức" thì: kiên nhẫn thực hành trở lại, đồng thời kiên nhẫn theo dõi diễn tiến của pháp, khi thấy "tán loạn" sắp sanh lên, lập tức giảm bớt tinh tấn. Thế là "tán loạn" bị diệt trừ.

Và tán loạn do tinh tấn quá mức được diệt trừ chỉ có thể có qua "tự mình hiểu pháp (dhammanijjhāna), muốn hiểu pháp phải có sự nhẫn nại theo dõi pháp.

Chư Phật có dạy:

"Khantī paramaṃ tapo titikkhā.

Nibbānaṃ paramaṃ dadanti buddhā.

Na hi pabbajito parūpaghātī

Samaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto.

" Nhẫn nại là nhiệt cần tối thượng. Chư Phật dạy: Nípbàn là tối thượng.

Đúng vậy, người gây tổn hại cho kẻ khác không phải bậc xuất gia.

Bậc Sa môn không hề áp bức ai."[25]

- Khi nỗ lực giúp đở tha nhân, vì lợi ích của tha nhân, vị Bồ tát có thể gặp nhiều chướng ngại, nhưng nhờ nhẫn nại Ngài vượt qua.

Như có lần giúp cho hai ông bà Bàlamôn Magandiya chứng đạt đạo quả, Đức Phật đã bị cô Magandiyā (con gái của ông bà) kết oan trái, về sau bà Hoàng Magandiyā đã thuê người mắng chưởi Đức Thế tôn, và Đức Phật dạy Ngài Ānanda rằng:

"…Danto seṭṭho manussesu

Yo’ tivākyaṃ titikkhati.

… Giữa đám người, cao thượng nhất là người thuần thục, chịu đựng những lời nguyền rủa".[26]

- Nhẫn nại đã giúp cho vị Bồ tát càng trở nên cao quý hơn. Chí đến trong những lúc vô cớ bị kẻ dữ làm hại, vị Bồ tát "vẫn chịu đựng, tâm không hề có sự thù hận".

Như câu chuyện đạo sĩ Khantivādi hay Bồ tát Culla Dhammapāla lược dẫn như sau:

Khi Bồ tát Dhammapāla được 7 tháng, vì ganh tỵ trước tình thương của Hoàng hậu Candā dành cho con (là Bồ tát), đức vua Mahāpatāpa đã chặt tay, chân con mình. Nhưng Hoàng tử Dhammapāla không hề than khóc, chỉ chịu đựng.[27]

Tiếp theo nhẫn nại là Chân thật (sacca) vì.

- Nhẫn nại chỉ có thể giữ được trong thời gian dài nhờ hiểu biết sự thật (sacca), như hiểu rằng: "sự thủ oán, sân hận chẳng có ích lợi gì, trái lại càng tạo ra đau khổ cho mình lẫn người". "Gây ra đau khổ cho người là trái với tâm nguyện của vị Bồ tát".

- Chân thật sẽ hóa giải oán thù bằng cách giữ lời hứa giúp đở người, thậm chí đó là người đã làm điều sai quấy với mình.

- Bồ tát là vị tầm cầu sự chân thật, sẽ không bao giờ lìa bỏ sự thật cho dù chỉ là lời hứa.

Trong bài kinh "Buôn bán" [28] Đức Sāriputta (Xálợiphất) có hỏi Đức Thế Tôn:

- Bạch Đức Thế Tôn, do nhân gì duyên gì, ở đây có hạng người do buôn bán như vậy đi đến thất bại.

Do nhân gì duyên gì, ở đây có hạng người do buôn bán nhưvậy, không thành tựu được như ý .

Do nhân gì duyên gì, ở đây có hạng người do buôn bán nhưvậy, thành tựu được như ý. .

Do nhân gì duyên gì, ở đây có hạng người do buôn bán nhưvậy, thành tựu ngoài ý muốn?.

Đức Phật đáp rằng:

"Ở đây này Sāriputta, có người đi đến vị Samôn hay Bàlamôn, có hứa hẹn như sau: "Thưa tôn giả, hãy nói lên điều tôn giả cần giúp đở". Nhưng người ấy không cho như đã hứa. Nếu từ chỗ đấy mệnh chung, đi đến chỗ này, dầu cho người ấy có buôn bán gì, buôn bán ấy đi đến thất bại.

…. Nhưng người ấy không cho như đã quyết định muốn cho. Nếu từ chỗ đấy mệnh chung….buôn bán ấy không đi đến thành tựu được như ý.

… Và người ấy cho như đã quyết định cho. Nếu từ chỗ đấy mệnh chung…. buôn bán ấy đi đến thành tựu như ý muốn.

… Và người ấy cho hơn như đã quyết định cho. Nếu từ chỗ ấy mệnh chung…..buôn bán như vậy được thành tựu vượt ngoài ý muốn".

Lời chân thật đôi khi bị phản tác dụng, Ngài sẽ bị người nghe phản đối hoặc đối xử tàn hại. Nhưng nhờ đó nhẫn nại được trui rèn, do đó nói "chân thật là nền tảng của nhẫn nại".

- Chân thật trong thiền tịnh, sẽ thấy rõ ba pháp vô thường, khổ nhất là pháp vô ngã.

Quyết định (adhiṭṭhāna) được đề cập sau chân thật vì:

- Sự thật được hoàn thành nhờ có quyết định nâng đở.

Một sự kiện, một điều nào đó sẽ không trở thành hiện thực nếu như không có quyết định thực hiện. Cũng vậy, sự thật sẽ không hiển lộ nếu như không có quyết định thực hành pháp để "thấy rõ sự thật" (ám chỉ Tứ diệu đế).

- Lời chân thật luôn luôn được nói ra vì có "quyết định không nói dối", thậm chí vào những lúc tánh mạng bị đe dọa.

- Chân thật không hề lay chuyển khi có quyết định gìn giữ.

- Quyết định là điều kiện tất yếu của các pháp Balamật như : bố thí Balamật không thể thành tựu nếu không có quyết định thực hiện, giới Balamật không thành tựu nếu như không có quyết định giữ giới … và tuệ thấy rõ "bốn sự thật" là kết quả từ "quyết định thực hành pháp".

Từ (mettā) được đề cập ngay sau quyết định vì:

- Quyết định giúp người khác được thành tựu lợi ích phải dựa trên nền tảng tâm từ (ở đây, từ (mettā) đồng nghĩa vô sân, có vô sân thì sự trợ giúp tha nhân mới tốt đẹp).

- Một người không hề từ chối thực hiện những việc lành vì lợi ích của người khác, và sẽ đạt được mong ước ấy với tâm từ.

Giả như: Người A có tâm sân hay có tâm oán hận người B, dĩ nhiên người A sẽ không có sự giúp đở đối với B (nếu có cũng chỉ là qua loa).

Xả (upekkhā) được đề cập ngay sau Từ vì:

- Xả làm trong sạch Từ.

Khi tu tập tâm Từ mà không có tâm Xả thì có thể bị "nét tâm Từ bên ngoài" làm phát sanh tham dục, ái luyến. Như người ái luyến người khác lại cho là "ta có tâm từ với người kia"….

Các Ngài có dạy : "Nương theo tâm Từ, ái sanh khởi". do đó cần phải có tâm xả để diệt trừ ái luyến.

Trong Kinh tạng có ghi nhận mẫu truyện: hai mẹ con được xuất gia trong giáo pháp của Đức Phật, vì sống thân cận với nhau quá mức nên họ rơi vào thông dâm với nhau.[29]

- Chỉ khi tu tập tâm Xả, có thể không bị tham cầu hay ái luyến chi phối.

Sau khi dạy về "giúp đở người khác với tâm Từ", Đức Phật muốn dạy: "cần thản nhiên đối với sự sai trái của người khác". Vì rằng:

- Do tâm từ có thể tán đồng với hành động sái quấy của tha nhân, từ đó tạo cho mình một ác nghiệp (do tán thán hành động ác).

- Tha nhân có thể là người "lấy oán báo ân", nên cần phải có tâm xả, thản nhiên trước sự phản bội, bạc ân của người ấy.

Trong bổn sanh ghi câu truyện Bồ tát khi làm khỉ chúa (mahākapi) đã giải cứu một Bàlamôn rơi xuống vực sâu.

Kiệt sức vì cố gắng cao độ để cứu vị bàlamôn khỏi nguy hiểm, Bồ tát tin tưởng ngủ trong lòng người mà mình đã cứu. Với ý nghĩ sai quấy độc ác (muốn ăn thịt người đã cứu mình), gã bàlamôn độc ác lấy đá đập vào đầu con khỉ.

Không giận dữ Bồ tát nhẫn nại chịu đựng đau đớn trên đầu, lại tiếp tục cố gắng để cứu người bàlamôn thoát khỏi khỏi rừng sâu bằng cách nhảy từ cây này sang cây kia và nhỏ máu xuống để dẫn đường.[30]

Các Balamật nằm trong chuỗi liên tục hoàn hảo như thế, được sắp xếp theo một số nguyên tắc về trật tự kế tiếp nhau, không phải tùy tiện và ngẫu nhiên.

[1] - Thập độ, Đại trưởng lão Hộ Tông dịch, truyện Đức vua Vessantara.

[2] - J.A. Phẩm năm kệ, số 359.

[3] - D.i, Kinh Sa môn quả (Samaññaphala sutta)

[4] - DhA. Kệ ngôn số 155-156. Đại Trưởng lão Pháp Minh dịch.

[5] - Dhp. Đức Nārada soạn – Ông Phạm Kim Khánh dịch.

[6] - Sớ giải kinh Tê giác.

[7] - Budhv: Đại trưởng lão Giới Nghiêm dịch.

[8] - A.i, 142.

[9] - Chúng sanh và sanh thú – Sư Giác Nguyên dịch

[10] - Dhammasaṅgini ( bộ Pháp tụ) - mẩu đề tam (mātikā).

[11] - Xem A.i, 205, phần giảng về ân đức Thiên.

[12] - Một loại ngạ quỷ: ban ngày rất khổ sở, ban đêm thì sung sướng như chư thiên. Hay nửa tháng chịu khổ, nữa tháng thì sung sướng như :Diêm vương (xem kinh Thiên sứ trong Trung bộ kinh).

[13] - Vn. Đại phân tích (Mahāvibhaṅgassa), điều học Pārājika thứ nhất của Tỳ khưu - Đại Đức Gúac Giới dịch.

[14] - M.ii, Kinh Ratthapāla.

[15] - DhpA, kệ ngôn số 21, 22, 23.

[16] - Dhp , kệ ngôn số 152. HT. Thích Minh Châu dịch.

[17] - Dhp, kệ ngôn 26o. HT. Thích Minh Châu dịch.

[18] - S.iv, 468. - S.iv, 469.

[19] - S.iv, 474 , S.iv, 475.

[20] - Ở đây, xuất gia không chỉ đơn thuần đề cập đến việc từ bỏ thế lợi, mà còn là việc loại trừ các ô nhiễm ở thân - tâm.

[21] - Có ba giai đoạn của các lậu hoặc (āsava):

a- giai đoạn tiềm ẩn ( anusaya): các lậu hoặc chỉ là "khuynh hướng", không hiển lộ ra như trạng thái một tâm sở (cetasika).

b- giai đoạn bùng nổ (pariyuṭṭhāna): các lậu hoặc hiển lộ ra , trở thành một sở hữu tâm trú trong tâm.

c- giai đoạn phát triển (vitikkama) qua thân - ngữ, khiến thân và lời nói không được trong sáng.

Giữ giới làm cho sự ô nhiễm thân - ngữ bị trừ diệt, gọi là "tạm thời trừ bỏ (tadaṅga pahāna)".

Tu tập thiền chỉ (samatha bhāvana), vào giai đoạn chứng đạt thiền, ngăn không cho các "khuynh hướng tội lỗi" này bộc phát trong tâm. Xem như loại trừ các ô nhiễm trong khoảng thời gian đáng kể, gọi là "áp chế từ bỏ (vikkhambhana pahāna)".

Các ô nhiễm hoàn toàn bị diệt trừ ngay tại vùng tiềm ẩn (nói cách khác: các khuynh hướng bất thiện bị diệt trừ) nhờ trí đạo (magga ñāṇa), "từ bỏ dứt tuyệt (samuccheda pahāna)".

[22] - Dhp - kệ ngôn số 282.

[23] - Paggaha có nghĩa là "nỗ lực, trợ giúp, nâng đở"; ở đây dùng nghĩa tinh tấn là thích hợp nhất.

[24] - D.iii, kinh Đại bát Nípbàn (Mahā parinibbāna sutta).

[25] - Dhp, câu số 184 - Đại trưởng lão Nārada soạn, ông Phạm kim Khánh dịch.

[26] - Dhp, câu số 321 , Đại trưởng lão Nārada soạn, ông Phạm kim Khánh dịch.

[27] - JA, truyện số 358 (Culladhammapāla).

[28] - A.ii, 81.

[29] - A.iii, 67.

[30] - JA, 516.

Chân thành cám ơn Tỳ kheo Chánh Minh đã gửi tặng bản vi tính

(Bình Anson, 09-2004)

Đến Bờ Kia - Pāramitā hay Pāramī:

Tổng quát về Balamật.

Tỳ khưu Chánh Minh

Đến Bờ Kia.

PĀRAMITĀ hay PĀRAMĪ (tiếp theo)

Các điều kiện tăng trưởng pháp Balamật.

Ngắn gọn thì yếu tố làm tăng trưởng pháp Balamật có sáu điều:

- Đại nguyện (abhinihara).

- Có tâm đại bi (mahākarunā) và trí thiện xảo trong phương tiện (upāya kosalla ñāṇa).

- Bốn lãnh vực giác ngộ (buddhabhūmi).

- Sáu khuynh hướng tâm (ajjhāsaya).

- Tuệ quán xét (paccavekkana ñāṇa).

- 15 đặc hạnh (abhicarana)

Giải thích.

A- Đại nguyện (abhinihāra).

Chữ abhi là cao tột, nihāra = ni (không) + căn har (mang đi, dời đổi). Nihāra là không dời đổi.

Thông thường những ước muốn có thể "nay thế này, mai thế khác", riêng ước muốn giải thoát khỏi già bịnh chết không hề thay đổi trong tâm vị Bồ tát cho dù là Bồ tát Thinh văn.

Cao tột nhất là trí Chánh đẳng giác, nên chữ abhi trong lãnh vực này thường ám chỉ quả vị Chánh đẳng giác.

Những ước muốn thụ hưởng dục lạc thế gian không gọi là abhi (cao tột), chỉ có ước muốn giải thoát khỏi sinh tử là ước muốn cao tột (abhi).

Trong các hạnh nguyện: Thánh Alahán, Bích chi Phật (pacceka buddha) và Chánh đẳng giác.

Hạnh nguyện thành tựu Alahán là thấp nhất, không thể thay đổi để lui xuống thấp hơn nữa (vì nếu thay đổi sẽ không thể giải thoát sanh tử luân hồi).

Riêng hai hạnh nguyện Độc Giác và Chánh đẳng giác có thể thay đổi thành hạnh nguyện Alahán.

Nhưng hạnh nguyện này sẽ không thay đổi (cả ba bậc) khi có vị Chánh đẳng giác thọ ký (ghi nhận).

Trong bản sớ giải kệ ngôn Trưởng lão Tăng (Theragāthā-atthakathā) hay kệ ngôn Trưởng lão Ni (Therigāthā- atthakathā) chúng ta thường thấy các vị Thánh Alahán có địa vị tối thắng trong tỳ khưu hay trong tỳ khưu ni thường được Đức Phật Padumuttara (Liên hoa Phật) thọ ký cách hiền kiếp này 100 ngàn kiếp trái đất về trước.

Theo Chánh giác tông, tính từ trái đất này trở về trước bốn Atăngkỳ (asaṅkheyya), Bồ tát Sumedha được Đức Phật Dīpaṅkara (Nhiên đăng) thọ ký, và nay trở thành Đúc Phật Gotama.

Trong chuỗi dài luân hồi trước đó (trước khi được thọ ký), vị Bồ tát cần nổ lực hoàn thiện 8 yếu tố, do có 8 yếu tố này Đức Chánh Đẳng giác mới thọ ký cho vị Bồ tát "sẽ trở thành vị Chánh đẳng giác trong tương lai" như Bồ tát Sumedha được Đức Phật Nhiên Đăng thọ ký chẳng hạn..

Tám yếu tố (samodhāna dhamma) để được Đức Chánh giác thọ ký là Bậc Chánh giác trong tương lai.

1- Manussattam: Phải là người (không phải là chư thiên hay thú).

2- Liṅga sampatti: Phải là nam nhân.

3- Hetu: Có duyên lành chứng quả Alahán ngay trong kiếp đó.

4- Satthāra dassanaṃ: gặp được Đức Chánh giác.

5- Pabbajjā: Phải là bậc xuất gia.

6- Guṇa sampatti: Thành tựu những ân đức, là có năm thắng trí và tám thiền chứng.

7- Adhikāra: Tạo phước báu cao thượng cúng dường đến Đức Chánh Giác.

8- Chandāta: Có chí nguyện đầy đủ, quyết chí thành bậc Chánh giác.

Khi nổ lực hoàn thiện 8 yếu tố ấy, các ý nghĩ sau đây xuất hiện trong tâm của các vị Bồ tát Chánh giác, như sau: (các ý nghĩ này không do ai chỉ dạy hay gợi ý cả)

- Ta phải tự nỗ lực để thoát ra luân hồi.

- Khi thoát ra luân hồi, ta sẽ tế độ tất cả chúng sanh cũng thoát khỏi luân hồi.

- Khi đạt được tâm nhu nhuyến, thiện xảo, thành tựu các pháp, ta sẽ dạy cho chúng sanh khác cũng đạt được tâm nhu nhuyến, thiện xảo, thành tựu các pháp.

- Khi đạt được cứu cánh tối thắng Niết bàn, ta sẽ chỉ dạy cho các chúng sanh khác cũng chứng đạt được Nípbàn.

- Khi dập tắt được ba ngọn lửa luân hồi là "nghiệp luân hồi (kammavaṭṭa), quả luân hồi (phalavaṭṭa) và phiền não luân hồi (kilesavaṭṭa), ta sẽ chỉ dạy chúng sanh khác dập tắt ba ngọn lửa ấy.

- Khi tự nỗ lực diệt trừ mọi ô nhiễm, làm cho thân tâm trở nên trong sạch, ta sẽ chỉ dạy chúng sanh khác thanh tịnh hóa thân tâm như ta.

- Khi chứng ngộ về các sự thật (Tứ diệu đế) bằng tuệ, ta sẽ dạy cho những chúng sanh khác chứng ngộ các sự thật này với trí tuệ.

Tóm lại, ta sẽ tự phấn đấu thành Phật và tế độ đến tất cả chúng sanh.

Ước muốn thành tựu giải thoát sinh tử luân hồi với quả vị Chánh đẳng giác tăng trưởng không ngừng trong tâm vị Bồ tát, ước muốm ấy là pháp dục (dhammacchanda) có trong tâm đại thiện (mahākusalla citta) cùng với các tâm sở đồng sanh khác.

Tâm thiện và các tâm sở thiện tăng trưởng với ước mguyện trở thành vị Chánh đẳng giác, được xem là đại thiện Abhinihāra, là nền tảng cho tất cả mười Balamật.

Thật vậy, nhờ vào "ước nguyện giải thoát được tăng trưởng" mà các vị Bồ tát được thọ ký, riêng Bồ tát Chánh đẳng giác sau khi được thọ ký, "ước nguyện" này liên tục xuất hiện liên tục qua "trí quán xét" về các Balamật, qua "quyết định" tu tập các Balamật và các pháp hành cần thiết để thành tựu mục tiêu cao nhất.

Đại nguyện này có:

- Trạng thái: Tâm hướng về quả vị Chánh đẳng giác.

- Phận sự: Mong ước có khả năng mang lợi ích đến chúng sanh khác.

- Thành tựu: là nền tảng cần thiết để đạt đến giác ngộ.

- Nhân cần thiết : có tâm đại bi (mahākaruṇā) và trí thiện xảo trong phương tiện

Cảnh (ārammaṇa) của tâm đại nguyện (abhinihāra citta) là "năng lực phi thường của các vị Phật Chánh Đẳng giác" hay "lợi ích của tất cả chúng sanh".

Vì vậy, hạnh nguyện (dhammacchanda) được xem là nền tảng cơ bản trong pháp Balamật, nhất là đại hạnh nguyện của Bồ tát Chánh đẳng giác được tán dương nhất và có năng lực không gì so sánh được.

Ngay khi đại hạnh nguyện này tăng trưởng, Bồ tát sẵn sàng hy sinh mạng sống để thực hành pháp Balamật với mục đích thành tựu Chánh đẳng Giác.

Ngay khi đại nguyện này tăng trưởng, Bồ tát quyết định "phải thành Phật Chánh giác". Khi quyết định càng vững mạnh thì đại hạnh nguyện (mahā-abhihāra) càng tăng trưởng.

Và cũng do có "hạnh nguyện tăng trưởng" vị ấy được gọi là Bồ tát, một người không thể được gọi là Bồ Tát nếu chưa làm " tăng trưởng hạnh nguyện".

Sau thời điểm được thọ ký, Bồ tát Chánh giác sẵn sàng vượt qua mọi chướng ngại để thành tựu bậc Chánh đẳng giác, từ năng lực tu tập đến thực hành Balamật đều trở thành "đặc hạnh (abhicariya)".

Do có đại hạnh nguyện nên đại ẩn sĩ Sumedha đã tự mình tìm ra tất cả pháp Balamật một cách hợp lý qua tuệ phân tích Balamật (pāramī pavicaya ñāṇa) của phàm nhân.

Và trí này được xem như trí sáng tạo (sayambhū ñāṇa), điềm báo trước Ngài sẽ trở thành bậc Chánh đẳng giác.

Khi suy gẫm và tìm hiểu rõ ràng về các pháp Balamật một cách đúng đắn, Bồ tát đã thực hành các Balamật trong khoảng thời gian bốn atăngkỳ (asaṅkheyya) và 100 ngàn kiếp trái đất.

Đại hạnh nguyện này phát sanh do có:

- Bốn duyên (paccaya).

- Bốn nhân (hetu) và

- Bốn năng lực lớn (mahābala).

1- Bốn duyên (paccaya - điều kiện trợ giúp).

a- Do chứng kiến những năng lực thần thông của Đức Phật (nhất là song thông lực), vị ấy mong muốn trở thành bậc Chánh đẳng giác.

Một thiện gia nam tử khi thấy Đức Phật thể hiện Song thông lực (yamakabala), suy nghĩ: "vị có năng lực thần thông như vầy, hẵn là bậc có phẩm chất tuyệt vời, chỉ có những bậc thành tựu những phẩm chất cao quý tối thưiợng mới có được năng lực thần thông như thế này". Do suy nghĩ như vậy, vị ấy mong ước trở thành vị Phật Chánh đẳng giác.

Và trong đời sống của vị Chánh Đẳng giác, phải có một lần thể hiện Song thông lực nhiếp phục ngoại đạo để:

- Hiển lộ uy lực của Đấng Chánh giác, tạo đức tin cho đại chúng nhân thiên.

- Tạo duyên cho những thiện gia nam tử khởi lên ước muốn thành bậc Chánh đẳng giác.

b- Do nghe.

Tuy không chính mắt mình thấy năng lực phi thường của Đấng Như lai (Tathāgata), nhưng nghe người khác nói: "Đấng Như lai có những năng lực như vầy, như vầy…". Vị ấy mong muốn trở thành bậc Chánh Đẳng giác.

c- Do có tâm cao thương.

Mặc dù không thấy cũng không nghe về các năng lực của Đức Như lai, nhưng do có tâm tính cao thượng, vị ấy nghĩ như vầy: "Ta sẽ gìn giữ dòng dõi của chư Phật", nên phát nguyện thành bậc Chánh giác vị lai.

d- Do tôn kính và muốn gìn giữ những ân đức pháp (dhammagaru) của bậc Chánh giác, nên phát nguyện thành bậc Chánh giác vị lai.

2- Bốn nhân (hetu - các yếu tố trong hiện tại).

a) Bồ Tát có Cận y giác ngộ (upanissaya sampadā).

Chính hỗ trợ, thực hiện các hành động thiện cao tột (adhikāra) dưới thời các vị Phật quá khứ, như Bồ tát Sumedha xả thân cúng dường Đức Phật Nhiên Đăng.

Cận y (upa là gần, nissaya là nương dựa. Upanissaya là: thường nương vào) là những việc làm thường xuyên trở thành một tập quán, một thói quen.

Cận y giác ngộ hổ trợ cho Bồ tát có được việc lành cao tột (adhikāra) trong hiện tại, là do có nguyện trong tâm hay nguyện ra lời trong thời các vị Phật quá khứ (kinh điển không xác định là "là bao nhiêu vị").

Nhờ có cận y giác ngộ nên tâm Bồ tát luôn sẵn sàng để trở thành bậc Chánh đẳng giác và cũng sẵn sàng hành động vì lợi ích đến chúng sanh.

Do có cận y giác ngộ nên Bồ tát Chánh giác đặc biệt cao quý hơn so với Bồ tát Độc giác (Pacceka bodhisatta) hay các vị Bồ tát Thinh văn đệ tử Phật (Sāvaka bodhisatta).

Vì sao biết được, Bồ tát Chánh giác đạt cận y duyên giác ngộ.?

- Vì những quyền (indriya) như tín, tấn, niệm, định và tuệ sung mãn.

Theo Chánh giác tông, nếu như không vì mục đích chứng quả vị Chánh giác, Bồ tát Sumedha chứng quả Alahán dưới thời Đức Phật Nhiên Đăng (Dīpaṅkara), trước đó Đạo sĩ Sumedhađã chứmg đạt được tám thiền chứng và năm thắng trí (abhiññāṇa) phàm.

Tức là khi ấy, nếu muốn chứng quả Alahán, Ngài sẽ trở thành Alahán Lục thông.

- Vị ấy thực hiện các pháp hành vì lợi ích của người khác.

- Thiện xảo và cần mẫn trong việc phục vụ vì lợi ích của người khác.

- Có trí thiện xảo trong đúng - sai (ṭhānāṭhāna kosalla ñāṇa – trí thiện xảo trong hành xứ (ṭhāna) hay không phải hành xứ (aṭhāna)).

Từ những tính chất ấy có thể suy luận "các vị Bồ tát này đã thực hiện các việc thiện đặc biệt trong thời các vị Phật quá khứ".

b) Vị Bồ tát có tâm đại bi một cách tự nhiên.

Ngài mong muốn giảm nhẹ sự đau khổ của chúng sanh, thậm chí có thể hy sinh cả mạng sống của mình.

c) Vị Bồ Tát có sức mạnh kiên trì, phấn đấu trong thời gian dài cho đến khi đạt được mục đích, không hề thối chuyển hạnh nguyện trước sự đau khổ dài dằng dặc trong vòng luân hồi và chịu đựng những chướng ngại khi thực hiện vì lợi ích của chúng sanh.

d) Bồ tát thích kết thân với những bạn lành, là những người ngăn Bồ tát không làm điều ác và khuyến khích Bồ tát làm những việc thiện (có bạn lành còn hàm nghĩa: làm bạn với thiện pháp).

Như thế nào được gọi là bạn lành?

Người bạn lành là người có:

- Đầy đủ đức tin, đầy đủ giới hạnh, đầy đủ bố thí, đầy đủ trí tuệ.[1]

Bản sớ giải Anudīpanī có đề cập đến tám đặc tính của người bạn tốt là:

Người có đức tin, có giới hạnh, nghe nhiều (bahusuttā - học rộng), có lòng vị tha, có tinh tấn trong việc thiện, có niệm (sati – chú tâm), có định (samādhi – tập trung) và có tuệ.

i- Có đức tin. Là người có sự tin tưởng vào: nhân, quả, nghiệp báo và trí Đại giác của Đức Thế tôn. Chính nhờ có niềm tin này mà Bồ tát không từ bỏ ước nguyện "vì lợi ích cho chúng sanh, Ngài quyết chứng đạt quả vị Chánh đẳng giác" (khi được thọ ký).

Trong khía cạnh nào đó, đức tin này đã trở thành nhân cơ bản cho sự chứng đắc Chánh đẳng giác, đồng thời giúp Bồ tát nỗ lực trong sự tầm cầu quả giải thoát.

Trong Tăng chi kinh (Aṅguttāra nikāya) có ghi lại bài kinh, thuật lại năm điều đại mộng của Bồ tát, Ngài tự giải mộng và tin tưởng "sẽ chứng đạt quả vị Vô thượng Chánh giác".

"Này các tỳ khưu, trước khi Như lai, bậc Alahán Chánh đẳng giác được giác ngộ, khi chưa Chánh đẳng giác còn là Bồ tát, mộng thấy quả đất này làm giường nằm lớn, gối đầu lên vua núi Tuyết sơn, tay trái đặt trên biển đông, tay phải đặt trên biển tây, hai chân đặt trên biển nam. Này các tỳ khưu, đối với Như lai bậc Alahán Chánh đẳng giác, Ngài chứng được Vô thượng Chánh giác ngộ, Chánh đẳng giác. Trong khi Ngài Chánh giác ngộ, mộng lớn thứ nhất này hiện ra…."[2]

Và đức tin này là động lực giúp Bồ tát nỗ lực hành pháp.

ii- Có giới hạnh.

Người có giới hạnh thường được người khác kính trọng và yêu mến.

iii- Đa văn.

Vị ấy luôn giảng những bài pháp sâu sắc hướng đến lợi ích và hạnh phúc của chúng sanh.

iv- Có lòng vị tha

Vị có lòng vị tha sẽ có tâm xả ly để giúp kẻ khác, sẽ là người ít có ham muốn, dễ hài lòng với những gì đang có, biết hy sinh và lãnh đạm với những dục lạc.

v- Có tinh cần.

Vị ấy luôn cố gắng thực hành những pháp mang lại lợi ích cho chúng sanh. Nhờ tinh cần trong lợi ích của chúng sanh, Bồ tát làm giảm tai hại đến chúng sanh, đồng thời hướng chúng sanh phát sanh nỗ lực hành thiện vì lợi ích cho chính họ.

vi- Có chú tâm (niệm).

Vị ấy không xao nhãng khi thực hiện các thiện pháp, luôn ghi nhận những sự kiện xẩy ra để đề ra những phương án thực hiện tốt hơn. Do vậy, những thiện sự ngày càng hoàn hảo.

Qua sự chú tâm thì người bạn tốt kiểm tra quả của các nghiệp thiện và bất thiện nghiệp, nhắc nhở Bố tát những việc lành tốt đẹp.

Như trường hợp Bồ tát Jotipāla được người thợ gốm Ghatikāra nhắc nhở "đi nghe pháp từ Đức Thế Tôn Kassapa". Và Đức Thế tôn có nhắc lại:

"Thuở xưa ngươi đồng hương.

Cũng là bạn của ta.

Như vậy là hội ngộ.

Giữa những bạn thời xưa.

Cả hai khéo tu tập.

Mang thân này tối hậu".[3]

vii- Có tập trung (định).

Vị ấy không trở thành người lãng trí nhờ có thiền định, nhờ có trí nhớ Ngài có tâm kiên định trong các pháp Balamật. Người không thiền định thường "khi nhớ khi quên", nên sự quyết tâm thực hiện thiện sự, nhiều lúc lại không làm.

viii- Có tuệ.

Vị ấy hiểu sự vật như thật sự chúng là vậy. Nhờ trí tuệ, vị ấy sẽ thấy rõ lợi ích hay không lợi ích, lợi ích nhiều hay ít, có hại hay không có hại, có hại nhiều hay có hại ít và sẽ giúp ích chúng sanh theo phương án tốt nhất, giảm thiểu tai hại thấp nhất.

Thân cận và tin cậy vào người bạn tốt có những đặc tính như thế, Bồ tát nỗ lực làm tăng trưởng thành quả của mình cùng với sự hỗ trợ của cận y giác ngộ (upanissaya sampatti).

3- Bốn năng lực lớn (mahābala):

a- Năng lực bên trong (ajjhattikabala):

Bồ tát tự tin vào khả năng của mình "sẽ trở thành bậc Chánh giác (Sammasambodhi), sự tự tin này dựa vào tâm tôn kính Pháp (dhamma gārava) và trí tuệ hiểu Pháp.

Khi rèn luyện năng lực này, Bồ tát có niềm tự hào và có tâm hổ thẹn khi làm điều ác.

Hai điều này phát sanh do nương vào ước nguyện trở thành Phật Chánh giác và do tu tập các Balamật cao tột (paramattha pāramī) để trở thành bậc Giác ngộ cao nhất.

b- Năng lực bên ngoài (bāhirabala):

Là ba duyên (1,2,3) phát sanh đại nguyện "thành tựu bậc Chánh đẳng giác" (đã giải ở trên).

Rèn luyện năng lực này, Bồ tát tin rằng "ta sẽ được nhân thiên trợ giúp khi gặp những chướng ngại", đồng thời tự tin rằng "Ta là người có đầy đủ năng lực để trở thành vị Chánh đẳng giác trong tương lai".

c- Năng lực của cận y lực (upanissaya bala).

Là duyên đầu tiên khiến phát sanh ước nguyện "thành tựu bậc Chánh đẳng giác".

Vị Bồ tát suy nghĩ: "muốn trở thành vị Chánh đẳng giác, phải thành tựu được Song thông lực".

Do đó, Bồ tát nỗ lực tu tập thiền định để rèn luyện năng lực này và thường xuyên chứng đạt năm pháp thần thông, gọi là cận y lực (upanissaya bala).

Và chúng ta sẽ không ngạc nhiên khi kinh Bổn sanh thường ghi nhận: "Bồ tát thường xuất gia làm đạo sĩ và thường chứng đạt tám thiền cùng năm thắng trí".

d- Năng lực của tinh cần lực (payogabala).

Tinh cần lực là năng lực bền bỉ thực hành những pháp thích ứng để trở thành bậc Chánh đẳng giác.

Theo dòng thời gian, thực hiện đầy đủ bốn điều kiện, bốn nhân, bốn năng lực này, vị Bồ tát đạt đến giai đoạn phát triển thành tựu tám yếu tố để được thọ ký.

Đức Phật Chánh giác thấy rõ sự thành tựu tám yếu tố này, Ngài thọ ký cho Bồ tát Chánh giác, nhằm mục đích làm tăng sự hoan hỷ trong tâm của vị Bồ tát Chánh giác.

Để nhanh chóng thành tựu tám yếu tố ấy, Bồ tát luôn nhủ tâm: "Ta sẽ cố gắng với sự nhiệt tâm không ngừng để trở thành Phật hầu tế độ chúng sanh thoát khổ".

Với tuệ trong sáng trong hành động lẫn lời nói cùng với những nỗ lực không ngừng, vị ấy đạt được bốn năng lực to lớn.

Không bao lâu thì vị ấy có được tám yếu tố cần thiết, thể hiện đại hạnh nguyện (mahābhinihāra) một cách rõ nét và chắc chắn trong tâm như một vị Bồ tát thực sự.

Từ đó trở đi, vị ấy không còn thay đổi hạnh nguyện, chỉ có duy nhất đại nguyện trở thành bậc Chánh đẳng giác, cho dù Ngài có được Đức Chánh giác thọ ký hay không, đại nguyện ấy đã được định sẵn và không thể thay đổi.

Như vậy, hạnh nguyện (abhinihāra) là nền tảng cơ bản trước tiên cho tất cả pháp Balamật.

Các điều cao thượng khác nương sanh.

Nhờ tăng trưởng hạnh nguyện với tâm thiện có trí, các điều cao thượng khác nương đó sanh lên như sau:

a- Vị Bồ tát thường có tâm từ bi đối với tất cả chúng sanh, như đối với con của mình.

b- Tâm có sự thức tỉnh.

Vị Bồ tát trong hành trình sinh tử, có những lúc Ngài cũng rơi vào những cạm bẩy của dục lạc, nhưng rồi Ngài kịp thời tỉnh ngộ và lập tức lìa xa những ô nhiễm ấy ngay. Đây là điểm khác biệt giữa Bồ tát và kẻ thường tình.

c- Tất cả hành động, lời nói và tâm lý của vị Bồ tát thường hướng về lợi ích và hạnh phúc của chúng sanh.

d- Tu tập các pháp Balamật hay các hạnh lành (carita) không hề lui sụt, và các pháp ấy ngày càng trở nên hoàn thiện rõ nét.

Do các điều cao thượng này tăng trưởng, Bồ tát trở nên bậc cao quý, xứng đáng nhận các vật cúng dường tốt đẹp, Bồ tát là mảnh ruộng màu mỡ không gì so sánh được (ngoại trừ các bậc Thánh) của các hạt giống thiện.

B. Tâm đại bi (mahākaruṇā) và trí thiện xảo trong phương tiện (upāya kosalla ñāṇa).

Cũng như đại nguyện, tâm đại bi và trí thiện xảo trong phương tiện tạo ra nền tảng cho tất cả các Balamật, hai điều này đã được nói ở trên.

Nhờ có tâm đại bi và trí thiện xảo, các vị Bồ tát có thể không ngừng quan tâm đồng thời làm thành tựu lợi ích đến chúng sanh khác mà không quan tâm đến lợi ích của chính mình.

Mặc dù thực hiện các việc làm vượt quá khả năng của những người bình thường nhưng các Bồ tát không xem các việc ấy quá mệt nhọc.

Những ai có cơ hội gặp Bồ tát, thường nhận ra đức hạnh của Ngài, những đức hạnh ấy được thiết lập trên nền tảng tâm đại bi (mahākaruṇā) và trí thiện xảo.

Chính tâm đại bi và trí thiện xảo mang lại lợi ích, an lạc cho những ai tin cậy, kính trọng các Ngài.

Nói rõ hơn "với tâm bi mẫn và trí tuệ" thì:

- Nhờ trí tuệ, Bồ tát thành tựu quả vị Vô thượng Chánh đẳng giác, nhờ tâm đại bi Bồ tát thực hiện được các nhiệm vụ của một vị Phật.

- Nhờ trí tuệ Bồ tát có thể xuyên qua vòng luân hồi, nhờ tâm đại bi Bồ tát cứu giúp các chúng sanh.

- Nhờ trí tuệ, Bồ tát thấu hiểu sự đau khổ của người khác, nhờ tâm đại bi Bồ tát nỗ lực làm giảm bớt sự đau khổ của người khác.

- Nhờ trí tuệ Bồ tát chán ngán đau khổ, nhờ tâm đại bi Bồ tát chịu đựng và chấp đau khổ để mang hạnh phúc đến tha nhân, giải thoát chúng sanh thoát khỏi những buộc ràng của đau khổ.

- Nhờ trí tuệ Bồ tát mong ước đạt Nípbàn, nhờ tâm đại bi Bồ tát mong mỏi chúng sanh khác cũng như thế.

Như vậy, tâm bi và trí tuệ không chỉ là nền tảng cho các Balamật, mà còn là nền tảng cho sự mong ước được thành Phật, đồng thời mang lại lợi ích cho chúng sanh theo nhiều cách.

C. Bốn lãnh vực giác ngộ (buddhabhūmi):

Sự giác ngộ chỉ có thể thành tựu khi vị Bồ tát thiết lập sở hành trên bốn lãnh vực:

1- Nỗ lực (ussaha): vị Bồ tát nỗ lực tu tập các Balamật với tâm vị tha cao nhất có được.

2- Quyền biến (ummaṅga): là thực hiện được pháp Balamật bằng nhiều kỹ năng đặc biệt trong những nghịch cảnh.

Tức là trong những giây phút khó khăn nhất, Bồ tát vẫn cố gắng tìm cách thực hiện pháp Balamật, như trường hợp Bồ tát Vidhura bị Dạ xoa bắt đi để giết chết, ngay trong giai đoạn ấy Bồ tát cố gắng thực hành pháp Balamật và tìm cách thoát ra nguy hiểm.[4] Và đây cũng là một kỹ năng của trí thiện xảo (upāya kosalla ñāṇa).

3- Kiên định (avatthāna): là khi quyết định rồi thì không hề nao núng, không dời đổi, tìm mọi cách để thực hành đạt đến mục tiêu đã định.

4- Tăng trưởng hạnh (hitacariya): là làm tăng trưởng tâm bi cùng các pháp hành Balamật.

Bốn yếu tố này được xem là nền tảng của Bồ tát, vì muốn thành tựu Phật trí phải y cứ vào bốn nền tảng này.

D. Mười sáu khuynh hướng tâm (ajjhāsaya):

Khuynh hướng tâm là tâm thường "nghiêng về", khuynh hướng tâm tạo thành tính cách riêng của mỗi người, về cơ bản thì có hai loại khuynh hướng: thiện và bất thiện.

Bồ tát là vị có khuynh hướng thiện, khuynh hướng thiện có 16 là:

1- Có khuynh hướng xuất ly (khỏi thế gian) (nekkhammajjhāsaya.

2- Có khuynh hướng viễn ly, độc cư (pavivekajjhāsaya).

3- Có khuynh hướng vô tham (alobhajjhāsaya).

4- Có khuynh hướng vô sân (adosajjhāsaya).

5- Có khuynh hướng vô si (amohajjhāsaya).

6- Có khuynh hướng tầm cầu giải thoát (nissaranajjhāsaya).

Và khuynh hướng thực hành Balamật, mỗi pháp bala mật là một khuynh hướng, như có khuynh hướng về bố thí (dānajjhāsaya), có khuynh hướng về giữ giới (sīlajjhāsaya), có khuynh hướng xuất gia (nekkhammajjhāsaya)… Như vậy, vị Bồ tát có tất cả 16 khuynh hướng.

- Các vị Bồ tát thấy được nguy hiểm trong các cảnh dục nên các Ngài có khuynh hướng xuất ly ra khỏi cảnh dục mãnh liệt.

"Này Mahānāma, thuở xưa, khi Ta còn là vị Bồ tát, chưa chứng được Chánh giác (sambodhā), Ta khéo thấy như thật với chánh kiến: "các dục vọng vui ít, khổ nhiều, não nhiều. Sự nguy hiểm ở đây lại nhiều hơn".[5]

- Các vị Bồ tát thấy được những thối đọa sanh khởi do sự thân cận với hội chúng, nên có khuynh hướng sống độc cư.

"Này các tỳ khưu, có năm pháp khiến tỳ khưu hữu học thối chuyển. Thế nào là năm?

- Ưa sự nghiệp (kammārāmatā), ưa đàm luận (bhassārāmatā), ưa ngủ, ưa có hội chúng (saṅgaṇikārāmato), không quán xét tâm như đã được giải thoát".[6]

Năm pháp này, này các tỳ khưu, khiến tỳ khưu hữu học thối chuyển.

- Do thấy được sự nguy hiểm trong tham, sân và si, nên các vị Bồ tát có khuynh hướng diệt trừ tham bằng pháp vô tham, diệt trừ sân bằng pháp vô sân, diệt trừ si mê bằng pháp trí tuệ (vô si).

- Do thấy được hiểm họa trong luân hồi, thấy được nguy hiểm trong các cõi, nên các vị Bồ tát có khuynh hướng muốn giải thoát.

- Các Balamật không tăng trưởng khi người đó không thấy sự nguy hiểm trong tham, sân, si, tức là người ấy không có khuynh hướng vô tham, vô sân, vô si. Chính nhờ sáu khuynh hướng này mà các pháp Balamật tăng trưởng trở thành to lớn.

Do vậy sáu khuynh hướng trên cũng là các nền tảng chính làm tăng trưởng pháp Balamật.

Ngoài ra, mười khuynh hướng còn lại như khuynh hướng bố thí (danajjhāsaya), khuynh hướng giữ giới (sīlajjhāsaya) ... là các điều kiện cần thiết làm tăng trưởng pháp Balamật

Khuynh hướng bố thí là sự kiên định thực hành pháp bố thí, sự kiên định này có được nhờ vào sức mạnh "vô tham" khi thấy được nguy hiểm của tham.

Nói cách khác, do thấy được sự nguy hiểm của "bỏn xẻn", "ích kỷ’, vị Bồ tát có khuynh hướng vô tham mãnh liệt, thế là vị ấy "quyết định" thực hành pháp bố thí (tức là nhân gần là vô tham, duyên trợ giúp là vô si).

Do thấy được nguy hiểm khi suy đồi đạo đức, vị Bồ tát có khuynh hướng giữ giới mãnh liệt, và tu tập giới Balamật. Tương tự như với các Balamật còn lại.

Nên lưu ý rằng:

- Ngược với khuynh hướng của xuất ly là các cảnh dục và đời sống gia đình.

- Ngược với khuynh hướng của trí tuệ là si (moha) và nghi ngờ (vicikicchā).

- Ngược với khuynh hướng của tinh tấn là hôn trầm, dã dượi (kosajja);

- Ngược với khuynh hướng của nhẫn nại là sự bực bội khó chịu (akkhanti dosa).

- Ngược với khuynh hướngcủa chân thật là dối trá, xảo quyệt.

- Ngược với khuynh hướng của quyết định là sự do dự (không chắc chắn "đây là việc thiện").

- Ngược với khuynh hướng của từ là sân hận.

-Ngược với khuynh hướng của xả là "dính mắc" vào sự thăng trầm của thế gian.

[1] - A.iv, 281.

[2] - A.iii, 240.

[3] - S.i, 60. M.ii, kinh Ghaṭikāra (Ghaṭikārasutta).

[4] - Thập độ - Đức Hộ Tông soạn, truyện Bồ tát Vidhura tu hạnh chân thật.

[5] - M.i, Kinh Tiểu khổ uẩn (Cūladukkhakkhandha sutta).

[6] - A.iii, 116.

Chân thành cám ơn Tỳ kheo Chánh Minh đã gửi tặng bản vi tính

(Bình Anson, 09-2004)

Đến Bờ Kia - Pāramitā hay Pāramī:

Tổng quát về Balamật.

Tỳ khưu Chánh Minh

Đến Bờ Kia.

PĀRAMITĀ hay PĀRAMĪ (tiếp theo)

E. Tuệ quán xét (paccavekkhana ñāṇa).

Tuệ quán xét về những bất lợi của việc không tu tập mười Balamật như bố thí, trì giới... và quán xét về những thuận lợi của việc tu tập mười Balamật.

Tuệ quán xét như thế cũng là các điều kiện làm nền tảng của Balamật. Các vị Bồ tát quán xét rất kỹ lưỡng các pháp Balamật này.

Quán xét chi tiết.

1- Về bố thí Balamật.

Bồ tát quán xét như sau: "Các tài sản như đất đai, vàng, bạc, đền đài, gia súc, nam nữ gia nhân, vợ con... đem đến nhiều nguy hại cho chủ nhân của chúng, cho những người đang hay muốn bám víu vào chúng.

Những tài sản này là cảnh dục được nhiều người thèm muốn, nên chúng có thể bị tiêu diệt do năm kẻ thù (nước, lửa, vua- quan, trộm cắp và người thừa tự).

Chúng là nguyên nhân gây nên tranh đấu, bất hòa….. chúng rất mong manh, khi gìn giữ chúng tất phải gây phiền nhiễu đến những người khác và khi chúng mất đi, gây ra nhiều đau khổ như buồn rầu, than khóc.…

Do dính mắc vào chúng nên phần đông chúng sanh keo kiệt (macchariya) và bị tái sanh vào các cảnh khổ.

Những tài sản này mang nhiều nguy hại đến cho chủ của chúng theo nhiều cách khác nhau như thế. Khi đem bố thí, từ bỏ những tài sản… là cách duy nhất để được hạnh phúc".

Bồ tát quán xét ý nghĩa này và chú niệm để không chểnh mảng trong các hành động bố thí.

Khi một người đến xin tài sản, vị Bồ tát quán xét về (một trong) các ý nghĩa sau:

a- Người thọ thí.

Bồ tát quán xét như sau:

- Đây là người bạn thân của ta, đã tỏ bày sự thầm kín "thiếu thốn" đến ta.

- Đây là người bạn rất tốt, đã giúp ta thực hiện pháp bố thí, nhờ đó tài sản này sẽ được mang theo đến những kiếp sống kế tiếp.

- Đây là người bạn tốt giúp đỡ ta mang những tài sản của ta đến nơi an toàn. Thế gian này như một ngôi nhà cháy bị những ngọn lửa già, bịnh, chết thiêu đốt, đối với ta vị ấy là nhà kho tuyệt hảo, là nơi gìn giữ những tài sản được an toàn không bị hư hoại.

- Đây là người trợ giúp ta thành tựu pháp bố thí ở mức độ khó khăn và cao nhất, tạo nền tảng cho sự thành tựu Phật vức (buddhabhūmi).

- Người này ban cho ta cơ hội để thực hiện hành động cao thượng nhất, do vậy ta nên nắm lấy cơ hội, không nên để vuột mất".

Ngoài ra, Bồ tát còn quán xét như vầy:

- Cuộc sống của ta chắc chắn sẽ kết thúc, do vậy ta nên thực hiện pháp bố thí, không nên chờ đợi được hỏi xin.

- Do có khuynh hướng bố thí mãnh liệt nên các vị Bồ tát tìm người thọ thí. Khi có người đến xin vật thí, các Ngài suy nghĩ "làm sao có thể tu tập bố thí Balamật nếu không có ai thọ thí, ta đang có được điều này. Vậy ta hãy nhanh chóng thực hiện cho hoàn hảo".

- Mặc dù bố thí là mang lợi ích đến người, nhưng hành động này có bản chất thật sự là "mang lợi ích đến người cho mà thôi". Vậy ta nên mang lợi ích đến tất cả chúng sanh, như mang lợi ích đến cho chính mình".

b- Về vật thí:

- Ta nên gom góp và gìn giữ vật dụng dành cho những ai đến hỏi xin, họ có quyền sử dụng những tài sản này mà không cần hỏi ý ta.

c- Những suy tư của Bồ tát:

- Bằng cách nào ta có thể làm cho người thọ thí quý mến và thân thiệnvới ta?.

- Làm thế nào ta tạo được hoan hỷ trong và sau khi bố thí?.

- Làm thế nào người thọ thí đến được với ta nhỉ?.

- Làm cách nào khuynh hướng bố thí được tăng trưởng trong ta?.

- Làm sao ta có thể biết được tâm ý và cho những gì họ cần, mà không cần người ấy lên tiếng?.

- Khi có vật thí, có người thọ thí, nếu ta không bố thí, ta là người bỏn xẻn.

- Làm sao ta có thể hy sinh chân tay hay tính mạng cho những ai cần đến chúng?.

- Như "con sâu hy vọng (kīṭaka)"[1] không hề do dự khi nhảy trở lại người nào đã ném nó đi, cũng vậy quả thiện sẽ trở lại với người bố thí dù người ấy không mong cầu lợi lộc".

Khi quán xét như vậy, vị ấy phát triển tâm xả ly, không hề mong cầu hay hy vọng bất kỳ quả thiện nào của hành động ấy. (Ở đây, quả thiện ám chỉ "hạnh phúc chư thiên và nhân loại").

Vị Bồ tát luôn có khuynh hướng bố thí và phát triển khuynh hướng bố thí như vậy.

Tâm Bồ tát vào thời điểm bố thí.

- Khi người thọ thí là người thân, vị ấy suy nghĩ "Một người thân thuộc của ta, đang cần thiết nơi ta những vật dụng như vầy… như vầy". Tâm Bồ tát phát sanh hoan hỷ.

- Nếu là người không thân, không thù, vị ấy suy nghĩ: "với hành động bố thí này, ta chắc chắn sẽ chiếm được tình bạn của người ấy". Và tâm Ngài phát sanh hoan hỷ.

- Nếu là kẻ thù, vị ấy đặc biệt hoan hỷ quán xét rằng: "Kẻ thù của ta đang nhờ ta giúp đở . Với hành động bố thí, chắc chắn kẻ thù sẽ trở thành người thân của ta".

Vì thế, đối với ba đối tượng thọ thí: thân, không thân - không thù, và kẻ thù, Bồ tát luôn có sự hoan hỷ khi thực hành bố thí như nhau.

Tâm Bồ tát vào thời điểm khó khăn.

Thời điểm khó khăn là thời điểm có người xin tứ chi hay mạng sống. Bấy giờ vị Bồ tát Chánh giác sẽ quán xét như sau:

- Ngươi mong ước trở thành Phật để cứu giúp chúng sanh, ngươi có từ bỏ thân mạng này để chúng sanh được an vui, đó chính là tâm nguyện của ngươi.

Hiện nay ngươi đang bị dính mắc với những cảnh bên ngoài, giống như con voi đang tắm. Voi tắm rửa chỉ sạch bên ngoài nhưng làm hủy hoại chồi non hay cuống sen, cũng vậy ngươi bám víu vào cảnnh bên ngoài là mạng sống sẽ hủy hoại mầm non Phật quả mà ngươi ước nguyện. Vì vậy ngươi không nên dính mắc vào bất kỳ cảnh nào.

- Ngươi mong mỏi thành Phật quả, nhưng dính mắc vào thân thể, mạng sống thì làm sao thành tựu ước nguyện này? Làm sao giúp đở chúng sanh ?

Như một cây thuốc quý, những ai cần rễ thì lấy rễ, ai cần giác cây thì lấy giác cây, cần vỏ cây thì lấy vỏ cây, cần lỏi cây thì lấy lỏi cây, cần hoa… quả… lá.. họ lấy bất kỳ thứ gì mà họ cần.

Mặc dù bị lấy rễ, vỏ... cây thuốc vẫn không xao động với ý nghĩ: "Họ tước đoạt tài sản của ta". Ngươi hãy như cây thuốc quý ấy đi.

Ngoài ra, vị Bồ tát còn quán xét như vầy:

"Là người tích cực vì lợi ích của chúng sanh, ta không nên giữ gìn tấm thân dơ bẩn này, mà từ chối lợi ích của chúng sanh khác. Tứ đại (đất, nước, lửa. gió) dù bên trong (cơ thể) hay bên ngoài (thế giới bên ngoài) tất cả đều thối rữa, tan rã. Không có sự phân biệt giữa các yếu tố bên trong hay bên ngoài, đã không có sự phân biệt, nhưng còn dính mắc "đây là của ta, đây là ta", đó là hiện bày của si mê.[2]

Vì vậy, ta không nên quan tâm đến tay, chân, mắt, thịt và máu, giống như không quan tâm đến vật ngoài thân, ta nên chuẩn bị để từ bỏ toàn bộ cơ thể của ta với ý nghĩ "Những ai cần đến chúng, hãy lấy đi".

Khi Bồ tát quán xét theo cách này rồi, tâm Ngài không còn quan tâm đến tứ chi hay mạng sống. Ngài từ bỏ chúng vì mục đích thành tựu Phật trí và thân, ngữ, ý của Bồ tát trong thời điểm ấy, càng trở nên trong sạch hơn.

Đây là phần chi tiết về sự quán xét của Bồ Tát về bố thí Balamật.

2- Về giữ giới Balamật.

Giới là nước Pháp có thể tẩy được các ô nhiễm trong tâm.

Giới là loại thuốc có công năng chữa trị những chứng bịnh của "dục vọng", làm mát dịu sức nóng của dục, một loại diệu dược hữu hiệu để loại trừ sức nóng "tham dục", cho dù là gỗ đàn hương mát lạnh cũng không thể làm dịu sức nóng này, ngoại trừ ân đức giới.

Giới là vật trang điểm cao quý của bậc trí, những tư trang như: vòng cổ, vương miện hay hoa tai… của những người bình thường, có thể bị hủy hoại do bên ngoài, nhưng Giới thì không.

Giới là hương thơm tự nhiên, tỏa hương đến tất cả các hướng dù xuôi gió hay ngược gió. Đó là mùi hương tuyệt hảo khiến cho vua chúa, sa môn, bàlamôn, chư thiên và Phạm thiên phải tôn kính.

Giới là những nấc thang đưa đến thiên giới và phạm thiên giới.

Giới là phương tiện để đạt được thiền định (jhāna) và thắng trí (abhiññaṇa).

Giới là con đường dẫn đến Niết Bàn.

Giới là nền tảng làm thành tựu tất cả những ước nguyện.

Giới cao quí hơn cả viên ngọc như ý (cintamani) vì rằng: "Ngọc như ý chỉ giúp thành tựu những vật chất, còn giới thành tựu được cả vật chất lẫn tâm linh".

Trong Tăng chi kinh, bài kinh Aggikkhandhopama sutta (kinh Giải về đống lửa)[3], Đức Thế Tôn chỉ ra những tội lỗi của các vị Tỳ khưu không có giới. Tóm lược như sau:

Một lần, Đức Phật du hành trong xứ Kosala cùng với đoàn chư tăng. Khi nhìn thấy ngọn lửa cháy sáng ở một nơi, Đức Phật rời đường lớn và ngồi trên tọa cụ (tấm vải gấp bốn) dưới một cội cây, do Đại đức Ānanda đã chuẩn bị xong. Đức Phật hỏi:

- Này các tỳ khưu, các ngươi có thấy nhóm lửa lớn ấy đang cháy đỏ, cháy đỏ rực, cháy rực lửa ngọn (ādittaṃ, sampajjalitam., sajotibhūtaṃ) không?.

- Thưa có , bạch Thế Tôn.

- Này chư tỳ khưu, điều gì tốt hơn: ngồi và nằm ôm một ngọn lửa cháy dữ dội hay ngồi và nằm ôm một cô gái với thân hình mềm mại, được sinh ra trong dòng dõi vua chúa, dòng dõi Bàlamôn, dòng dõi gia chủ.

Các vị tỳ khưu trả lời (không trí tuệ) rằng: "tốt hơn là ngồi và nằm ôm một cô gái."

Đức Phật dạy rằng: "Ta tuyên bố cho các ngươi, này các tỳ khưu. Ta nói rõ (paṭivedayāmi) cho các ngươi, này các tỳ khưu: Với một người ác giới, theo ác pháp, sở hành bất tịnh, đáng nghi ngờ (saṅkassara) những hành vi che đậy, không phải Samôn nhưng tự nhận là Samôn, không sống Phạm hạnh nhưng tự nhận sống Phạm hạnh, nội tâm hôi hám, ứ đầy tham dục (avassuto), tánh tình bất tịnh (kasambujāto). Thật tốt hơn cho người ấy ngồi và nằm với ngọn lửa cháy dữ dội, vì nó gây ra đau đớn chỉ trong một kiếp sống trong khi đó ôm một cô gái thì sẽ dẫn họ đến cõi dữ, ác thú, ngạ quỷ giới (petabhūmi), địa ngục.

Đức Phật tiếp tục hỏi các vị tỳ khưu:

b- Bị một người lực lưỡng dày vò bằng cách treo ngược chân của một người lên bằng sợi dây da, xiết chặt sợi dây da cắt đứt da, thịt, gân và xương. Hay nhận sự đảnh lễ của của các Sátđếylỵ, Bàlamôn, gia chủ.

c- Bị người lực sĩ với cây kiếm sắc bén đâm vào giữa ngực (paccorasmiṃ). Hay thọ nhận chấp tay vái chào của các gia chủ sátđếlỵ, Bàlamôn, gia chủ…

d- Bị người lực lưỡng dùng tấm sắt nóng đỏ bao bọc thân mình lại hay sử dụng y do người có đức tin bố thí?

e- Bị người lực sĩ với kềm sắt nướng đỏ, mở miệng người ấy ra, dùng cây sắt nóng đỏ chống (hai hàm) lên, rồi ném vào miệng hòn sắt nóng đỏ làm cháy tất cả các cơ quan bên trong (môi, vòm miệng, lưỡi, cổ, ngực, dạ dày và nội tạng) rồi hòn sắt thoát ra ngoài theo đường ở dưới. Hay thọ dụng những thực phẩm do người có niềm tin bố thí?

f- Bị người lực sĩ nắm chặt lấy đầu hay vai và ấn ngồi xuống hay nằm lên một tấm sắt được đốt cháy đỏ rực. Hay dùng giường hoặc sàng tọa do người có đức tin bố thí?

g- Bị người lực sĩ nắm lộn ngược và ném vào một chảo sắt lớn đang sôi. Hay ngụ tại thiền viện, liêu thất được người có đức tin bố thí.

Với sáu câu hỏi tiếp theo của Đức Phật, các vị tỳ khưu trả lời (không trí tuệ) như đã trả lời câu hỏi đầu tiên.

Và Đức Phật đã tuyên bố tương tự như câu giải đáp đầu tiên là: "với người không có giới đức thì tốt hơn là bị hành hạ, vì chúng chỉ gây ra đau đớn trong kiếp sống hiện tại, nhưng không vì nhân đó duyên đó mà rơi vào khổ cảnh, trái lại với sự hoan hỷ được người có đức tin kính trọng, được người có đức tin đảnh lễ, được người có đức tin cúng dường bốn món vật dụng, nhưng không nghiêm trì giới hạnh sẽ dẫn đến cõi khổ và chịu đau khổ cùng cực trong một thời gian dài".

Đức Phật kết thúc bài pháp với những lời dạy sau:

"Do vậy, này các tỳ khưu, các ngươi cần phải học tập như sau:

Chúng ta hưởng thụ các vật dụng như y áo, đồ ăn khất thực, sàng tọa, dược phẩm trị bịnh của những ai, đối với những người ấy, sở hành như vậy sẽ có quả lớn, có lợi ích lớn, Và sự xuất gia của chúng ta sẽ không có trống không, có kết quả, có thành tích (sa-udrayā)."

Như vậy, này các tỳ khưu, các ngươi cần phải học tập (sikkhā).

Theo bản sớ giải: Để đem đến lợi ích cao nhất cho người bố thí tứ vật dụng với đức tin và đời sống trong Tăng đoàn được trong sạch. Vị tỳ khưu nên tinh cần làm tăng trưởng ba điều học (sikkhā) là: tăng trưởng giới học (adhisīlasikkhā), tăng trưởng tâm học (adhicittasikkhā) và tăng trưởng tuệ học (adhipaññāsikkhā).

"Này các tỳ khưu, với ai thấy được lợi ích của mình, thật vừa đủ để tinh cần (sampādetuṃ), không phóng dật. Này các tỳ khưu, với ai thấy được lợi ích của người, thật vừa đủ để tinh cần, không phóng dật. Này các tỳ khưu, với ai thấy được lợi ích của cả hai, thật vừa đủ để tinh cần, không phóng dật".

Vào cuối thời pháp, 60 vị tỳ khưu không có giới đức thổ huyết, 60 vị tỳ khưu phạm tội nặng thì rời khỏi tăng đoàn sống đời phàm tục, 60 vị tỳ khưu có đời sống trong sạch thì đắc quả Alahán.

Bài kinh trên nói lên uy lực của Giới, Giới đưa đến thánh thiện tuyệt đối là Alahán quả.

Ở đây nên ghi nhận: "Đối tượng thuyết giảng là bậc xuất gia, bậc xuất gia dù là có giới hạnh trong sạch cũng không được ôm ấp nữ nhân (câu hỏi đầu tiên).

Bậc xuất gia có giới hạnh trong sạch, xứng đáng thọ nhận bốn món vật dụng cùng sự đảnh lễ, vái chào của người có đức tin".

Người có trí (Bồ tát) nên quán xét về những đặc tính của giới như vầy:

- Người có giới thường hoan hỷ trong tâm rằng: "Ta đã thực hiện một việc thiện là: giúp người khác thoát khỏi tai họa (tức là ta không mang tai họa đến cho người khác)".

- Người có giới thường thoát khỏi nguy hiểm: "tự trách mình hay bị các bậc có trí chỉ trích".

- Người có giới thoát ra khỏi sự trừng phạt của ác nghiệp, không đi đến cõi khổ.

- Người có giới được người trí tán dương: "người này có đạo đức và có hạnh tốt".

- Giới là nhân căn bản của niệm (sati), giới mang đến lợi ích như ngăn chặn không bị mất tài sản (bhogavyasana)... loại trừ các ô nhiễm, giới là nguồn gốc tốt đẹp nhất của sự thịnh vượng và hạnh phúc.

- Ngay cả với người ở đẳng cấp thấp, khi có giới thì nhận được sự kính trọng và tôn kính của người ở đẳng cấp cao như vua chúa, Bàlamôn... do vậy, giới giúp người ấy vượt qua mọi đẳng cấp về sanh chủng.

- Tài sàn giới đức vượt trội hơn tài sản vật dụng bên ngoài, vì rằng: Giới tài sản không bị đe dọa bởi năm kẻ thù, giới tài sản sẽ theo người chủ đến kiếp sống kế tiếp. Lợi ích của giới tài sản rất lớn đồng thời là nền tảng để phát triển định và tuệ.

- Ngay cả những người có quyền thế trong thế gian cũng không thể kiểm soát được tâm mình, chỉ ai là người có giới mới kiểm soát được tâm mình (cittissariya). Do đó, giới là cao thượng hơn quyền lực của vua chúa...

- Người có giới có nhiều uy lực (issariya) trong các kiếp tương ứng của mình.

- Giới cao thượng hơn thậm chí với chính cuộc sống. Như Đức Phật dạy:

"Yo ca vassasataṃ jive.

Dussīlo asamāhito.

Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo.

Sīlavantassa jhāyino.

Dầu sống một trăm năm.

Ác giới, không thiền định.

Tốt hơn sống một ngày.

Trì giới, tu thiền định"[4]

- Người có giới thậm chí còn được kẻ thù quý trọng.

- Người có giới, không thể bị những bất hạnh, yểu tử, bịnh hoạn đánh bại. Chỉ những người không có giới mới bị những điều trên đánh bại.

- Giới là sắc đẹp, sắc đẹp ấy vượt qua vẻ đẹp hình thể, cho dù người có thể mạo không xinh đẹp, nhưng giới sẽ làm cho người ấy trở nên xinh đẹp trong mắt các bậc hiền trí.

Trái lại, tuy thể hình xinh đẹp, nhưng không có giới người ấy cũng trở thành xấu xí đối với phần đông đại chúng.

- Giới cao thượng, xinh đẹp hơn cả những lâu đài cao - đẹp nhất hay cao thượng hơn địa vị của vua, quan. Vì rằng: "Vua, quan không giới đức sẽ bị người đời nguyền rủa, trái lại người dân thường có giới thì được tán dương, khen ngợi".

- Giới tốt đẹp hơn gia quyến và bằng hữu. Vì rằng: "Thân tộc hay bằng hữu không thể giúp ta thoát khỏi khổ cảnh, chỉ có giới giúp ta được điều này."

- Dù phải sống cô đơn vì giới hạnh, tốt hơn giao du với bạn ác, lợi ích và hoan hỷ cho những ai gìn giữ giới và giới sẽ theo sát người đó đến kiếp sống mới.

- Cơ thể khó giữ gìn để tránh khỏi nguy hại bởi bốn loại kẻ thù: già, bịnh, chết và các vật khác như thuốc độc, vũ khí … Nhưng giới không bị bốn loại kẻ thù này làm hại, đó là người cận vệ đặc biệt của người có trí.

- Giới là nền tảng cho các trạng thái an lạc của chư thiên, Phạm thiên hay Nípbàn.

Khi quán xét : "giới có đầy đủ các tính chất" như thế, thì giới chưa hoàn thiện của vị ấy sẽ trở nên hoàn thiện hay giới không trong sạch sẽ trở nên trong sạch.

Đứng trước nghịch cảnh có thể vi phạm giới do thân thể hay mạng sống bị đe dọa, vị Bồ tát thường tự dạy tâm:

"Ngươi không quyết định thành tựu trí đạo Alahán (Arahattamagga ñāṇa) của bậc Chánh đẳng giác ư?. Nếu giới của ngươi khiếm khuyết, ngay cả những lợi ích thế gian ngươi cũng không thể thành tựu, nói chi đến sự thành tựu Siêu thế pháp.

Giới là nền tảng cho ngôi vị Chánh đẳng giác và giới ấy phải có phẩm chất cao, do vậy, ngươi hãy là người gìn giữ giới hơn là gìn giữ tứ chi hay mạng sống".

Hay là Bồ tát quán xét như sau:

"Như vị lương y cho toa thuốc mà không biết phẩm chất vị thuốc thì không đáng tin cậy và vị lương y ấy không thể chữa trị cho bịnh nhân.

Cũng vậy, ngươi giảng Pháp qua ba đặc tính: vô thường, khổ, vô ngã để tế độ chúng sanh. Ngươi đang giúp chúng sanh sơ cơ an trú vào năm quyền pháp là: đức tin, tinh tấn, niệm, định và tuệ, để đạt đến chân pháp. Và giới là cơ sở căn bản để người khác tin tưởng lời dạy của ngươi.

Ngươi giảng về lý vô thường, vô ngã vì sao ngươi vi phạm giới chỉ vì muốn bảo vệ tứ chi hay mạng sống?.

Để tế độ chúng sanh tin tưởng, an trú trong năm quyền pháp một cách chín chắn, ngươi phải là người có giới trong sạch, cho dù phải hy sinh tứ chi hay ngay cả mạng sống".

Hoặc là Bồ tát suy nghĩ:

"Chỉ khi nào ta đạt được những đặc tính cao thượng của thiền, thắng trí... ta mới có thể giúp đỡ người khác và tu tập các pháp thuộc về tuệ Balamật. Và những tính chất đặc biệt trên không thể thiếu vắng "giới trong sạch". Do vậy, ngươi nên là người có giới trong sạch tự nhiên".

Khi quán xét như vậy, Bồ tát dứt khoát giữ trong sạch giới trong mọi hoàn cảnh.

3- Về xuất gia Balamật.

Bồ Tát quán xét về những bất lợi của đời sống gia đình, tâm lý giải thoát khỏi khổ luân hồi sẽ bị lui sụt vì trách nhiệm đối với vợ con… đồng thời những phiền não trong đời sống gia đình sẽ làm cho những pháp Balamật khó hành trì, khó gìn giữ, khó tăng trưởng.

Như khi muốn thực hiện pháp bố thí chẳng hạn, nhưng nghĩ đến vợ con đang thiếu ăn, thiếu mặc lập tức tâm chùn bước ngay…

Bồ tát quán xét về sự thuận lợi trong đời sống không gia đình, được tự do như chim thiên nga vẫy vùng trong không gian rộng lớn và tự tại.

Trong Trung bộ Kinh, bài kinh Tiểu khổ uẩn (Cūladukkhakkhandha sutta), có mô tả:

Thích tử Mahānāma (Đại danh) đi đến đảnh lễ Đức Thế Tôn và trình lên Đức Thế Tôn về ý nghĩ của mình: "Tuy biết tham, sân, si là cấu uế của tâm. Tuy vậy, đôi lúc tham, sân, si chiếm cứ tâm và an trú." Và gia chủ Mahānāma tự suy nghĩ:

-"Pháp nào trong con không đoạn trừ được, do vậy các tham pháp chiếm cứ tâm con và an trú, các sân pháp… các si pháp chiếm cứ tâm con và an trú."

Đức Phật dạy:

-"Này Mahānāma, có một pháp trong ngươi chưa được đoạn trừ, do vậy các tham pháp chiếm cứ tâm ngươi và an trú, các sân pháp… , các si pháp chiếm cứ tâm ngươi và an trú và an trú.

Và này Mahānāma, pháp ấy trong ngươi có thể đoạn trừ được nếu ngươi không sống trong gia đình, nếu ngươi không thụ hưởng các dục (na kāme paribhuñjeyyāsi).

Và này Mahānāma, vì pháp ấy trong ngươi chưa được đoạn trừ, nên ngươi sống trong gia đình và thụ hưởng các dục."[5]

Pháp mà gia chủ bị vướng mắc đó là gì? Đó là thụ hưởng các dục, đỉnh cao là phi phạm hạnh (abrahmacariyā), nên trong Luật tạng có điều học: "vị tỳ khưu hành dâm bất cứ với đối tượng nào, bị tẩn xuất ra khỏi Tăng đoàn".

Cho dù tội này có người biết hay không có người biết, xem như vị tỳ khưu ấy đã "lìa xa Giáo pháp này rồi".

Nên chú ý một thực tế rằng:

- Thụ hưởng các cảnh dục: an lạc thì ít mà sầu não thì nhiều.

- Trong khi truy tầm các cảnh dục do tham dục chi phối, người ấy có thể nhận sự đau khổ khi gặp nóng, lạnh hoặc do muỗi, ruồi, loài bò sát ... gây ra đau khổ.

- Tầm cầu những cảnh dục nhưng không được thì sự buồn khổ, sầu não phát sanh.

- Tâm luôn lo lắng gìn giữ những cảnh dục đã có được, trước những nguy hại do năm loại kẻ thù (nước, lửa, trộm đạo, vua – quan, phi nhân), khi mất mát chúng sẽ buồn khổ.

- Những nguy hại của tham đắm dục lạc dẫn đến đau khổ trong kiếp này lẫn kiếp sau sau.

4. Về trí tuệ Balamật.

"Không có tuệ thì các Balamật như bố thí... không thể trở nên trong sạch và tác ý bố thí, tác ý giữ giới... không thể thực hiện được các chức năng tương ứng".

Nếu không có sự sống thì các cơ quan trong thân thể như mắt, tai… mất đi dấu hiệu hoạt động, đồng thời không thể thực hiện chức năng tương ứng như thấy, nghe, ngửi.. một cách hoàn hảo.

Cũng vậy, sự chân thật, tinh tấn... không thể làm được nhiệm vụ tương ứng một cách có hiệu quả khi không có trí.

Do đó, tuệ là một trong ba điểm chính yếu [6] để tu tập các Balamật.

Tuệ giúp tu tập các Balamật khác như thế nào?

- Đối với bố thí.

Bồ tát luôn thấy rõ lợi ích của bố thí, ví như người luôn mở mắt thấy rõ ràng cảnh vật chung quanh. Cũng vậy, vị Bồ tát biết rõ mọi việc diễn tiến của bố thí nhờ vào trí tuệ.

Nhưng Ngài chọn lợi ích cao nhất với tâm vị tha cao độ, thậm chí khi từ bỏ chân tay và cơ thể, các vị Bồ tát không tự ca tụng mình hay gièm pha người khác.

Các vị Bồ tát không hề lầm lẫn và luôn hoan hỷ trước, trong và sau khi thực hiện bố thí.

Chỉ khi có tuệ thì người đó mới có trí thiện xảo (upāya kosalla ñāṇa) trong lợi ích của tha nhân.

Nói cách khác: trí được tăng trưởng trở thành trí thiện xảo, nhờ có trí thiện xảo trong lợi ích của người khác, bấy giờ các pháp như bố thí, trì giới, xuất gia…mới trở thành Balamật.

Không có trí, người đó bố thí, trì giới.. chỉ vì lợi ích của chính mình, ví như người tìm lợi nhuận cho chính mình từ một việc đầu tư nào đó.

- Đối với trì giới.

Giới mà không có trí sẽ bị tham - sân chi phối, như một người thích thú cảnh giới an lạc ở cõi trời nên giữ giới, hay vì bị chỉ trích nên giận lẩy "gìn giữ giới"… những giới như thế không thể trong sạch, không là nền tảng để thành tựu Chánh đẳng giác hay Đạo quả, Nípbàn.

- Đối với xuất gia.

Chỉ người có trí mới thấy rõ được những tội lỗi trong đời sống gia đình và những lợi ích của đời sống ẩn dật.

- Thấy rõ những tội lỗi trong tham dục và những lợi ích thành tựu thiền tịnh (jhāna).

- Thấy rõ những tội lỗi trong vòng luân hồi và những lợi ích của Nípbàn.

Nhờ trí tuệ thấy rõ được như vậy, Bồ tát xuất gia sống đời sống không gia đình, phát triển thiền định và chứng đạt Niết bàn. Khi ấy, Bồ tát có thể giúp người khác xuất gia, chứng thiền hay đạt được thắng trí.

- Đối với tinh tấn.

Tinh tấn không có trí dễ rơi vào tà tinh tấn, nó không giúp đạt được mục đích tốt đẹp mong muốn, trái lại còn đưa đến những hậu quả tệ hại.

Như trong Trung bộ kinh có đề cập đến:

1- Puṇṇa Koliyaputta người thực hành hạnh con bò (govatika: sau khi chấp nhận tu hạnh con bò (go-vata), y cắm trên đầu một cái sừng và cột sau lưng cái đuôi, nó đi ăn cỏ chung với những con bò khác và sinh hoạt y như loài bò – MA.iii, 100).

2- Lõa thể Seniya người thực hành hạnh con chó (kukkuravatiko: Sau khi chấp nhận thực hành hạnh con chó, y làm tất cả những gì con chó làm).

Hai người đi đến Đức Thế Tôn, người này hỏi Đức thế Tôn về sinh thú của người kia, Đức thế Tôn từ chối trả lời nhưng cả hai khẩn thiết van nài.

Đức Thế Tôn dạy rằng: "Ở đây này Puṇṇa, người nào hành trì hạnh con chó một cách hoàn toàn viên mãn, hành trì theo cách sinh hoạt con chó một cách hoàn toàn viên mãn… sau khi thân hoại mệnh chung sẽ sanh thân hữu (upapajjati) cùng với các loài chó. Nếu nó có tà kiến như sau: "Do giới này, hạnh này, khổ hạnh này, hay phạm hạnh này (brahmacariya: phạm hạnh, MA.iii, 100 có giải thích: "nó cho rằng "đời sống như vậy là cao thượng"), ta sẽ sanh thành chư Thiên hay chư Thiên khác. Này Puṇṇa, đối với kẻ có tà kiến, Ta nói có một trong hai sinh thú như sau : Địa ngục hay bàng sanh…"[7]

Tương tự như thế đối với người hành theo hạnh con bò.

Xem ra không tinh tấn còn tốt hơn là tà tinh tấn như thế.

Nhờ có trí trí tuệ nên tinh tấn trở thành chánh tinh tấn để đạt đến những cảnh cần thiết như cảnh thiền tướng, tiến gần đến Nípbàn cảnh.

- Đối với nhẫn nại.

Chỉ người có trí mới có thể chịu đựng những điều sai trái do người khác tạo ra.

Người không có trí, trước những hành động xúc phạm đến mình, sẽ bị kích động tâm.Kẻ ấy sẽ có trạng thái không trong sạch như sân hận, thù oán ...

Trái lại, đối với người có trí những hành động khiêu khích này, sẽ giúp đở vị ấy có cơ hội thực hành và làm tăng trưởng pháp nhẫn nại.

- Đối với sự thật (sacca).

Chỉ người có trí mới thấu hiểu được ba sự thật: sự thật của xa lánh (virati sacca), lời chân thật (vacī sacca), trí như thật (ñāṇa sacca: trí thấy được nhân quả).

Tự mình hiểu thấu đáo sẽ: "từ bỏ những gì nên từ bỏ (virati), tu tập những gì nên tu tập (bhāveti), và có thể giúp đỡ người khác không lìa xa con đường đúng đắn (là bát chánh đạo).

- Đối với quyết định.

Với trí tuệ, người ấy thấy rõ "điều lợi ích hay không lợi ích, có hại hay không có hại". Với điều có hại vị ấy quyết định xa lánh, với điều lợi ích vị ấy quyết định thực hiện.

- Đối với từ tâm.

Với ba đối tượng: bạn, không thân – không thù và kẻ thù, chỉ người có trí mới có thể hướng tâm từ đến ba đối tượng ấy như là một.

- Đối với tâm xả.

Chỉ người có trí mới có thể giữ được tâm thăng bằng trước những thăng trầm của cuộc sống, dù tốt hay xấu cũng không bị chúng làm ảnh hưởng, xáo trộn tâm để rồi vui buồn… như kẻ thường tình.

Khi quán xét theo những cách như thế, đó là đặc tính của trí tuệ để nhận ra các pháp đang thực hành. Trí là nhân làm cho các pháp Balamật trở nên trong sạch tốt đẹp.

Vị Bồ tát thường tự nhắc nhở mình: "Không có trí thì không thể có "hiểu biết" (sammādiṭṭhi) trong sáng và hoàn hảo. Không có sự hiểu biết trong sáng hoàn hảo thì không có giới trong sáng hoàn hảo. Không có giới trong sáng hoàn hảo thì không thể có định trong sáng và hoàn hảo. Không có định trong sáng và hoàn hảo thì không thể đạt đến sự chứng ngộ pháp như thật viên mãn.

Không có giới - định - tuệ trong sáng hoàn hảo, người đó không thể hành động vì lợi ích của mình nói chi đến lợi ích của người khác.

Muốn thực hiện hành động vì lợi ích của người khác, ngươi cần nổ lực cao độ để phát triển trí".

Với sức mạnh của trí, vị Bồ tát đứng vững vàng trên bốn cứ điểm (catutthādhiṭṭhāna) là: trí (paññā), sự thật (sacca), buông bỏ (cāga) và an tịnh (upasama).

Bồ tát đem lợi ích đến cho tất cả chúng sanh với bốn pháp tế độ (catu saṅgahavatthu) là: Bố thí (dāna), ái ngữ (piyavajjaṃ), lợi hành (atthacariyā) và đồng sự (samānattatā), giúp chúng sanh ở trên con đường giải thoát và an trú chúng sanh vào năm quyền pháp : đức tin, tinh tấn, niệm, định và tuệ chín chắn.

Trí trong bốn cứ điểm là:

- Nhờ năng lực của trí, Bồ tát tìm hiểu về các sự thật của pháp như: Uẩn (khandha), xứ (āyatana), giới (dhātu) ... hiểu biết đúng đắn về sự vận chuyển của các pháp ấy trong quá trình luân hồi và sự chấm dứt của nó. Đây là trí về sự thật.

- Bồ tát tích cực làm các việc thiện như bố thí Balamật, giữ giới Balamật ... để buông bỏ những căn bản bất thiện tham, sân, si. Đây là trí về buông bỏ.

- Vị Bồ tát quyết định phát triển tâm đến giai đoạn lợi ích nhất trong an tịnh tâm (là chứng đạt thiền Phi tưởng phi phi tưởnng xứ). Đây là trí về an tịnh (upasama).

- Khi thấu hiểu được nhiều tác dụng của trí như thế nên vị Bồ tát luôn nỗ lực làm tăng trưởng trí. Đây là trí về trí .

5. Về tinh tấn Balamật

Ngay cả những lợi ích thế gian cũng không thể đạt được, nếu người đó không có sự tinh tấn cần thiết và sự kết thúc có thể thấy trước được khi người ấy biếng nhác.

Nhưng với người có sự tinh tấn không mỏi mệt thì không gì không thể đạt được.

Bồ tát quán xét rằng:

"- Người thiếu tinh tấn không thể thực hiện nhiệm vụ cứu vớt chúng sanh ra khỏi vòng xoáy của luân hồi. Thậm chí ngay cả khi khởi đầu, người ấy đã thấy rõ sự thất bại.

- Người có sự tinh tấn vừa phải sẽ không theo đến cùng, sẽ bỏ dở giữa chừng khi nhận nhiệm vụ.

- Chỉ người có tinh tấn cao độ, chăm lo đến lợi ích của chúng sanh, không quan tâm đến lợi ích cá nhân thì mới đạt được mục đích cao thượng nhất (ám chỉ bậc Chánh đẳng giác)".

Lại nữa, không có tinh tấn thích hợp thì ngay cả Bồ tát Thinh văn (sāvaka bodhi) hay Bồ tát Độc giác (paccekabodhi), cũng không đạt được mục đích thành tựu giác ngộ, thoát khỏi luân hồi như mong muốn.

Làm sao một người có nguyện vọng: sau khi tự giác ngộ, sẽ tế độ chúng sanh khác, như người - trời, Phạm thiên mà không cần tinh tấn thích hợp?

Các ô nhiễm như tham, sân, si ... khó bị loại trừ nếu như không có tinh tấn.