Cuộc đời ngài Ca-diếp

VI. ĐỐI XỬ VỚI THIÊN CHÚNG

Có hai lần Đại Ca-diếp đã tiếp xúc với Thiên chúng từ các cõi trời Dục giới và Đao Lợi. Những mẫu chuyện này được ghi lại trong Tam tạng Kinh điển, không phải để đề cao một cách phàm tình oai lực của một đại Thánh nhơn A-la-hán, mà là chỉ để nhắc lại cái tánh “không sẵn sàng hưởng thụ” của Trưởng lão Đại Ca-diếp. Ngoài ra, ấy cũng để chứng tỏ một tâm tư bình đẳng, độc lập và bất vụ lợi của một Sa-môn đã chứng quả giải thoát.

Số là một lần nọ, có một tiên nữ tên Làjà, nhân nhớ lại nguyên nhân nàng được sanh lên cõi trời, là nhờ kiếp trước tuy làm người đàn bà nghèo khổ, nhưng đã cúng dường được một nắm cơm khô đến Sa-môn Đại Ca-diếp, và trong tâm phát nguyện rằng : “Xin cho tôi chia sớt một phần chơn lý mà người đã chứng ngộ !”. Rồi trên đường về nhà, người đàn bà nghèo khổ ấy, trong khi thỏa thích với việc lành của mình, vô ý dẫm phải một con rắn độc và bị nó cắn chết. Nhờ khi nhắm mắt nàng còn hoan hỷ với thiện nghiệp mới tạo nên nàng lập tức được sanh lên cõi trời thứ ba mươi ba, chào đời trong một khung cảnh vô cùng lộng lẫy...

Vị tiên nữ trẻ đẹp này biết rõ những gì đã xảy ra trong tiền kiếp và xuyên qua lòng biết ơn, nàng muốn đích thân phục vụ, hộ trì Trưởng lão Đại Sa-môn Ca-diếp. Nàng liền từ thiên giới hiện xuống cõi trần, “tự tay” dọn quét sạch sẽ chỗ ở của Đại Ca-diếp và đổ đủ lượng nước cần thiết vào bình cho ngài ! (Dịch giả cần nói rõ ở đây là các hàng Thiên chúng, khi thực hành một số công tác trên thế gian, họ có thừa “quyền lực” mà chúng ta cho là phép lạ ! Họ chỉ dùng “tâm tư” sai khiến, mọi việc tự nhiên thành ! Nhưng khi họ phải hiện ra hình người để “đích thân” làm một việc gì đó, tức là để chứng tỏ sự thành tâm và mức kính trọng cao độ !).

Trải qua ba ngày, vị tiên nữ La´ja´ hộ trì Sa-môn Đại Ca-diếp một cách “lén lút” như thế ! (Nghĩa là chờ khi ngài đi khất thực hay khi ngài bận nhập định thì nàng mới dám hiện ra làm việc). Nhưng đến ngày thứ tư, nhân suy nghĩ rằng : “Chắc ngài đã nhận sự hộ trì của ta”, nên nàng liền hiện ra tiên nữ để phục dịch vị Sa-môn công khai... ! Trưởng lão Đại Ca-diếp thấy hào quang sáng rực trong tịnh thất liền chất vấn vị tiên nữ, rồi yêu cầu nàng không nên tiếp tục hành động như thế ! Ngài nêu lý do rằng : “Các Tỳ-kheo khác hay các tu sĩ mới nhập môn, khi chứng kiến sự ưu đãi này họ sẽ dị nghị, và không tinh tấn noi gương ngài nữa !”

Lời yêu cầu ngay thật của Đại Ca-diếp dĩ nhiên không tránh khỏi làm buồn lòng vị tiên nữ. Nàng lập tức bay bổng lên không trung quay về thiên giới, trong tâm chứa đầy nỗi hối tiếc.

Đức Phật biết rõ chuyện đó, liền hiện ra trước mặt nàng tiên nữ để an ủi cô ta. Ngài cắt nghĩa cho nàng biết quả phúc vô lượng của hành động mà nàng đã làm. Tiên nữ không nên buồn phiền vì lời khuyên của Đại Ca-diếp, bởi đức tánh tự nhiên của một Sa-môn nghiêm trì hạnh tu đầu đà là như vậy ! (Theo cổ truyện chú giải Pháp Cú Kinh số 118 – Dhammapada 118).

Còn câu chuyện thứ hai thuật lại : Khi ấy Đại Ca-diếp đang ẩn tu trong động “Thường Tịnh” (Pipphali Cave). Nhân sau một cuộc đại nhập định liên tục không gián đoạn, không thay đổi oai nghi (chỉ ngồi mà thôi) trong vòng bảy ngày, ngài xả thiền để vào Vương Xá thành khất thực... Lúc ấy, có năm trăm vị tiên nữ là những “vương phi”, của vua trời Đế Thích (Sakka) từ thiên giới chờ đợi muốn cúng dường Sa-môn Đại Ca-diếp (Maha´ Kassapa). Và với những thực phẩm quý báu đã được chuẩn bị sẵn, họ đồng loạt hiện xuống nghinh đón vị Sa-môn trên đường hướng vào thành Vương Xá, để được dâng cúng đầu tiên. Nhưng dung lượng cái bình bát của Sa-môn Đại Ca-diếp chỉ cần một phần cúng dường của một tiên nữ mà thôi cũng đủ để đầy, huống chi có đến năm trăm phần dâng cúng ? ! Vì vậy Trưởng lão Đại Ca-diếp đã chỉ nhận của mỗi tiên nữ một ít thực phẩm tượng trưng...

Ngài hiền từ phân trần :

“Này các tiên nữ thiện tâm ! Bần đạo muốn gieo rắc một phần nghiệp lành cho những người nghèo khổ, bất hạnh trong làng xóm hay trong thành thị. Họ sở dĩ phải chịu khổ sở là vì đã không có dịp tạo thiện nghiệp, và giờ đây bần đạo đang đưa đến cho họ cơ hội tốt ấy !”.

Các tiên nữ, sau khi đã năn nỉ nhiều lần, để được “độc quyền” cúng dường, vẫn nghe Trưởng lão Đại Ca-diếp lập lại những lời tương tự, nên sau cùng họ phải chịu rút lui, tránh đường cho vị Sa-môn tiếp tục vào thành hóa độ...

Khi vua trời Đế Thích (Sakka) hay tin đó, chính vua chợt cảm thấy “lo ngại”. Vì ai cũng biết rằng “cúng dường bữa ăn đầu tiên của một Thánh nhơn, sau bảy ngày nhập định bằng hạnh đầu đà, sẽ được phước báu vô lượng vô biên !”. Và để tránh cảnh bị “từ chối” sự “độc quyền dâng cúng” như năm trăm vị tiên nữ kia, vua trời Đế Thích đã dùng thần thông hóa thành một người thợ dệt quê mùa già yếu. Lão thợ dệt chờ cho Sa-môn Đại Ca-diếp đến gần, rồi cung kính hiến dâng một phần cơm (ý nói đủ cho một bữa ăn) vào trong bình bát. Nhưng oai lực của một vua trời, sau khi được toại nguyện, liền tự động phát tác, khiến cho Thiên vương không che giấu được chơn tướng của mình. Phần cơm nghèo nàn mà ông vừa dâng cúng cũng bất thần tươi tốt, tỏa mùi thơm như một món ăn thượng hạng !

Đại Ca-diếp nhận ra lão thợ dệt là vua trời Đế Thích, liền từ bi quở trách :

“Này Kosiya (tên của Đế Thích) ! Như thế là ông đã giảm mất của người khác một cơ hội làm phước. Ở cương vị một bậc vua trời, nếu ông không cúng dường được lần này, ông có thể cúng dường trong một lần khác, vì ông có nhiều thần thông và hưởng tuổi thọ rất dài. Nhưng một phàm nhân nghèo khổ, giữa các kiếp sống vô thường, phù du, ngắn ngủi ấy, nếu chưa tạo được thiện nghiệp mà cái chết đến, họ sẽ nhắm mắt luân hồi, trong tâm không có phước lành làm hành trang thì thật là tội nghiệp ! Bần Tăng khuyên ông nên nghĩ đến những chúng sanh bất hạnh khác !”.

Vua trời Đế Thích liền biện luận :

“Bạch Thánh nhơn ! Nhưng trên thiên giới chúng tôi cũng rất cần phúc đức ! Yêu cầu Thánh Tăng hãy cho biết hành động làm phúc trá hình của tôi vừa qua có ảnh hưởng đến quả lành hay không ?”.

“Này Đế Thích ! Chắc chắn là ông sẽ có phúc lành vô lượng, có một cách trọn vẹn ! Vì hành động trá hình cúng dường của ông được thúc đẩy bằng thiện tâm, chứ không phải do ác ý !”.

Thế là vua trời Đế Thích tỏ ra rất hoan hỷ. Ông xá chào cáo biệt Trưởng lão Đại Ca-diếp, rồi bay lên không trung trở về thiên giới...

Theo Kinh Uda´na, số 3, đoạn 7, phần truyện chú giải cho Pháp Cú (Dhammapada) câu thứ 56 thì vua trời Đế Thích, khi ấy đã ngâm vang kệ rằng :

“Thánh nhân, bình bát, độ đời...

Gieo duyên ban phúc cho người trầm luân.

Mừng thay Thánh hạnh thuần chơn !

Còn gương Ca-diếp là ân đức còn !”

(N. Đ. diễn dịch thành thơ)

VII. NHÂN DUYÊN VỚI ĐỆ TỬ VÀ ĐỒNG ĐẠO

Một Sa-môn chí tâm trong việc tu thiền và thường xuyên thọ hạnh đầu đà, như Thánh Tăng Đại Ca-diếp dĩ nhiên rất khó làm cho người ta tin là ngài đã thâu nhận và huấn luyện được nhiều đệ tử ! Điều này có lẽ rất đúng, vì trong Kinh điển Phật giáo chỉ ghi lại một ít đệ tử của Đại Ca-diếp mà thôi.

Một trong số các bài pháp hiếm hoi, mà Đại Ca-diếp đã thuyết cho những Tỳ-kheo hữu duyên với ngài nghe, đề cập đến sự chủ quan tự phụ, định giá quá cao các “trình độ hiểu biết” của mình. Đại Ca-diếp đã nói :

“Này chư huynh đệ ! Có thể một vài Sa-môn loan tin rằng mình đã đạt được trí tuệ siêu việt, đắc quả A-la-hán. Nhưng khi chính Đức Bổn Sư hay những Trưởng lão có khả năng xác nhận sự THẬT, gặp họ để chất vấn, thì họ lại tỏ ra lúng túng, và trả lời bâng quơ ! Người chất vấn chừng đó mới hiểu rõ : Một vài Tỳ-kheo ấy vốn đã cao hứng mà tuyên bố phóng đại, xuyên qua tánh tự kỷ ám thị (hay ngã mạn), chứ không phải họ phát ngôn một cách chơn thật ! Rồi bậc chất vấn ấy lại cũng nhận thấy : Vì các Tỳ-kheo này đã “nhớ” khá nhiều Phật ngôn và có tài biện luận, phân tích rất hay, tưởng thế là mình đã trở thành bậc giác ngộ..., nên tự họ đề cao sự “hiểu biết” của mình, lầm lẫn cho đó là quả giải thoát ! Bậc đã thật chứng vô lậu, tiếp theo bèn dùng Tha tâm thông để “đọc” trong ý nghĩ của các Tỳ-kheo “Có tài nhớ nhiều” kia, thì tìm ra rằng : Cái khả năng thuộc lòng của họ, nhiều khi chính là một trở ngại lớn lao, cho sự giải thoát phiền não tham, sân, si !

Vì “biết nhiều” chỉ có thể là một phương tiện để hành giả thực hiện đến cùng một công trình nào đó, chứ nó không phải là một Thánh quả gì cả ! Người biết nhiều Phật ngôn có thể ví như kẻ có lắm dụng cụ leo núi. Nhưng ngày nào họ vẫn chưa dùng các dụng cụ ấy để lên tới đỉnh, thì họ chẳng hơn gì kẻ trong tay không có chi hết. Nhiều khi họ còn lầm lẫn tự hào, đem các dụng cụ ấy ra khoe, tưởng như mình đã lên đến chót núi rồi vậy ! Năm pháp chướng ngại trong tâm, chính là năm vách núi đang bao vây phàm nhân trong vùng lửa phiền não tham, sân, si ! Và người biết nhiều Phật ngôn mà chẳng thực hành, không khéo sẽ trở thành kẻ chưa nhìn thấy năm vách núi ấy ! (N.Đ. diễn dịch theo Tăng Chi A Hàm số 10 : 86).

Ngoại trừ vài trường hợp, Đại Ca-diếp đã huấn dụ một số ít chư Tỳ-kheo (Không được nêu tên) ! Còn hầu hết những bản Kinh ghi lại, thì ngài chỉ có liên hệ mật thiết với hai vị đại đệ tử khác của Đức Phật là Xá-lợi-phất (Sa´rputta) và A-nan-đà (Ananda). Theo Túc Sanh Truyện (Ja´taka) thì Xá-lợi-phất trong nhiều kiếp quá khứ đã tái sanh làm con của tiền thân Đại Ca-diếp (Jàtaka số 326 và 448), và hai lần khác ngài tái sanh làm cháu nội, rồi làm bạn của Đại Ca-diếp. (Theo Jàtaka : Túc Sanh Truyện số 450 và 525). Các Tôn Túc Kệ Ngôn (Thera´ga´tha´) số 1082-1086 cũng thuật lại rằng Trưởng lão Đại Ca-diếp, một lần nọ, đã nhìn thấy hàng ngàn vị Phạm Thiên từ cõi trời kéo xuống đảnh lễ và tán dương Xá-lợi-phất (Sa´rputta).

Có hai cuộc đàm thoại giữa Đại Ca-diếp và Xá-lợi-phất được ghi lại trong Kinh Kassapa Samßyutta (Tạm dịch là Ca Diếp Tuyển Pháp). Theo đó, chính vị đại đệ tử Xá-lợi-phất này, vào những buổi chiều, sau khi xả thiền đã đến gặp Trưởng lão Đại Ca-diếp.

Trong bản văn của cuộc đàm thoại thứ nhứt thì Xá-lợi-phất đã hỏi :

– Này đạo huynh Đại Ca-diếp ! Theo lời Phật dạy : Kẻ lười biếng và chẳng ghê sợ tội lỗi là người không thể nhìn thấy ánh sáng giác ngộ, không thể đạt tới Niết-bàn và không thể tìm ra trạng thái an ninh tuyệt đối ! Nhưng nếu bậc xuất gia mà biết chăm chỉ tu hành luôn luôn ghê sợ làm tội, thì có thể chứng quả giải thoát, đạt được Niết-bàn và đưa mình đến vị trí an vui cao nhứt...

– Này đạo huynh Đại Ca-diếp ! Vậy hai loại người nói trên được diễn tả một cách rõ rệt như thế nào ?

– Này đạo hữu Xá-lợi-phất ! Có bốn trường hợp tiêu biểu để diễn tả họ :

1- Khi một bậc xuất gia nghĩ rằng : “Những tư tưởng xấu hay bất thiện, tuy nguy hiểm, nhưng hiện tại chưa xuất hiện trong tâm, nên ta không cần lưu ý... rồi họ dễ ngươi và không sợ tội lỗi !”.

2- Khi một bậc xuất gia nghĩ rằng : “Những tư tưởng xấu xa hay bất thiện vốn tự nhiên xảy ra trong ta và ta đã vô ý hành động sai rồi. Hậu quả không biết nguy hiểm ra sao và chừng nào mới đến !”. Rồi họ dễ ngươi và không ghê sợ vấp phải tội lỗi !

3- Khi một bậc xuất gia nghĩ rằng : “Những tư tưởng xấu hay bất thiện trong quá khứ đã không xảy ra trong ta, thì ta biết đâu mà tránh trong hiện tại ?”. Rồi họ dễ ngươi và không ghê sợ đề phòng tội lỗi !

4- Khi một bậc xuất gia nghĩ rằng : “Nếu một tư tưởng xấu, hay bất thiện xảy ra trong ta, mà ta cứ buông xuôi, không hành động gì hết, thì nó sẽ biến mất... !”. Rồi họ dễ ngươi và không để ý đến tội lỗi !

– Này đạo hữu Xá-lợi-phất ! Đây là bốn trường hợp tiêu biểu hằng làm cho các bậc xuất gia coi thường những tà tư duy, bị giảm nghị lực, và bị thoái hóa trên con đường tìm đạo giải thoát, đạt tới Niết-bàn hay chứng nghiệm an vui tuyệt đối ! Ngược lại, nếu một bậc xuất gia, trong cả bốn trường hợp trên, không phân biệt quá khứ, hiện tại hay vị lại. không coi thường những ý nghĩ xấu xa đã đến, đang đến hay chưa đến, luôn luôn tinh tấn, giác tỉnh và biết mình, thì họ sẽ thấy được ánh sáng giác ngộ, sẽ đắc Niết-bàn, và sẽ ở trong trạng thái an vui tuyệt đối ! (Theo Tạp A Hàm số 16 : 2 - Samßyutta Nikàya 16 : 2).

Vào một dịp khác, Xá-lợi-phất (Sa´rputta) đã hỏi Đại Ca-diếp một số vấn đề rất siêu hình, mà đối với chúng ta, ấy phải là một chuyện lạ.

Xá-lợi-phất đã hỏi :

– Này Đại Ca-diếp ! Sau khi viên tịch, đấng Toàn giác (Tatha´gata), sẽ hằng còn hay tuyệt diệt ? ... Hoặc theo một ý nghĩa sâu xa nào đó, Phật nhập Niết-bàn, tức là trở thành tổng thể : một phần trường cửu và một phần không trường cửu ? Hay Phật nhập Niết-bàn tức là trở thành vừa không trường cửu, vừa cũng không không trường cửu ?”.

Trước mỗi câu hỏi, Đại Ca-diếp đã trả lời rằng : “Đức Phật đã không bao giờ tiết lộ về chuyện ấy !”. Và khi bị gạn hỏi “Tại sao đấng Toàn Giác đã không tiết lộ chuyện ấy ?”, Đại Ca-diếp lại phân tích :

– Bởi vì những điều đó không có lợi ích gì cho đời sống tu hành, không liên quan gì đến phẩm hạnh Sa-môn, không thúc đẩy các bậc xuất gia xa lánh trần tục, giảm thiểu ham muốn, không chấm dứt khổ não, không trở thành thanh tịnh, đạt trí tuệ giải thoát, không thực chứng chơn lý và đắc Niết-bàn !

Xá-lợi-phất lại hỏi :

– Nhưng này Đại Ca-diếp ! Vậy thì Đức Thế Tôn đã nói ra những gì ?

– Này Xá-lợi-phất ! Đức Thế Tôn đã dạy : “Đây là sự KHỔ, đây là NGUYÊN NHÂN của sự khổ, đây là chỗ CHẤM DỨT sự khổ. Và đây là CON ĐƯỜNG dẫn tới chỗ chấm dứt ấy ! Này đạo hữu Xá-lợi-phất ! Đức Thế Tôn đã thuyết ra như thế, bởi vì các điều ấy có lợi ích thiết thực cho sự tu hành, có liên quan trực tiếp tới đời sống phạm hạnh, khiến cho hành giả xa lánh trần tục, chấm dứt tham vọng, thanh tịnh nội tâm, hiểu biết trực tiếp, giác ngộ chơn lý, và đạt tới Niết-bàn ! (Theo Tạp A Hàm số 16 : 12 – Samßyutta Nikàya 16 : 12).

Chúng ta không tìm ra một điển cố nào chỉ rõ tại sao Xá-lợi-phất lại nêu lên những câu hỏi siêu hình như thế. Vì đối với một bậc A-la-hán như Xá-lợi-phất, các câu hỏi ấy dường như không thích hợp cho lắm ! Tuy nhiên, rất có thể cuộc đối thoại này đã xảy ra chẳng bao lâu sau khi Đại Ca-diếp đã được xuất gia, tức là được Đức Phật đích thân nhận làm môn đồ. Hoặc cuộc đối thoại ấy cũng có thể nằm trong khoảng từ khi Đại Ca-diếp chính thức gia nhập Phật giáo, cho đến khi ngài đắc quả A-la-hán. Và mẫu chuyện Xá-lợi-phất chất vấn Đại Ca-diếp vừa kể, có khi chỉ để thẩm xét trình độ liễu đạo của Đại Ca-diếp mà thôi. Hoặc giả vì Xá-lợi-phất đã nhân dịp đối thoại với Đại Ca-diếp (như qua một trung gian) mà nêu lên những thắc mắc thầm kín của hầu hết các đạo hữu hay Tỳ-kheo chưa thấu đáo Phật giáo khác.

Trong bộ Trung A Hàm (Majjhima Nika´ya) Kinh số 32 tên là Maha´gosinga, có thuật lại Đại Ca-diếp đã tham dự một buổi luận đạo của chư Sa-môn tôn túc đệ tử Phật, do Xá-lợi-phất đứng đầu.

Lúc ấy, nhằm cơ duyên hầu hết các Trưởng lão trong cộng đồng Tăng-già đang cùng với Đức Phật nhập hạ trong rừng Gosinga. Vào một đêm trăng thật sáng, chư đại Sa-môn, sau một thời nhập định, đã câu hội gần tịnh thất của Xá-lợi-phất, để thảo luận thiền pháp...

Khi mọi người vừa tề tựu, Xá-lợi-phất liền tuyên bố :

– Kính bạch chư huynh đệ ! Thật là kỳ diệu cho ngôi rừng Gosinga này : dưới ánh trăng rằm vằng vặc, không một gợn mây che, những cây song long thọ phủ đầy hoa, tỏa mùi thơm bát ngát, như được tắm gội trong cõi hào quang tỏa từ thiên giới, bần đạo bỗng cảm thấy cái thanh tịnh trong tâm hòa đồng với cái thanh tịnh của vạn vật ! Sự thanh tịnh đó chẳng khác nào vầng trăng tinh khiết xán lạn như pha lê kia, bần đạo dám hỏi chư huynh đệ, đức hạnh nào trong chúng ta có thể so sánh với nguyệt cầu tuyệt hảo hôm nay ? Ở đây có mặt các vị tôn túc, đại đệ tử Phật : A-nan-đà, Revata, Anuruddha, Maha´ Kassapa và Maha´ Moggalla´na v.v..., vậy vị nào là Sa-môn có thể hằng ngày soi sáng ngôi rừng Gosinga này bằng đạo hạnh của mình ?

Các Trưởng lão thay phiên nhau mỗi người trả lời một cách. Riêng Đại Ca-diếp (Maha´ Kassapa) thì câu trả lời phản ảnh nguyện vọng của ngài như sau :

“Vị Sa-môn là người chuyên lấy rừng làm nhà, an tịnh với cảnh màn trời chiếu đất, hằng ngày khất thực độ đời. Sa-môn nào là người triệt để chế ngự lòng tham, chỉ có tam y và thản nhiên mặc vải vá, giảm thiểu những vật dụng. Sa-môn nào là người luôn luôn tri túc, thận trọng với mọi tiếp xúc, xa lánh sự tụ họp phù phiếm và giàu nghị lực. Sa-môn nào là người chơn thành hoan nghinh những đức tánh ấy, mặc dù trong mình, họ có đủ các phẩm hạnh như giới đức, định tâm, trí tuệ, giải thoát mà chính họ đã thụ hưởng quả tịnh lạc, đồng thời nếu có ai yêu cầu thì họ cũng có thể chỉ dẫn cách tu để đạt được các thành công ấy một cách sốt sắng, rõ ràng và chính xác !”

Đối với A-nan-đà, Kinh điển đã ghi rõ : Đại Ca-diếp (Maha´ Kassapa) cũng có nhiều mối quan hệ cộng nghiệp với A-nan-đà, trong những kiếp quá khứ. Theo các Túc Sanh Truyện số 488 và 535 (Jàtaka 488-535) thì A-nan-đà đã hai lần tái sanh làm anh em với tiền thân Đại Ca-diếp. Còn trong Túc Sanh Truyện 450 thì tiền thân A-nan-đà là con của tiền thân Đại Ca-diếp. Thậm chí có một lần, A-nan-đà đã tái sanh làm kẻ sát hại con trai của tiền thân Đại Ca-diếp. Và trong kiếp chót này, Đại Ca-diếp lại đóng vai vị thầy hướng dẫn cách tu hành cho A-nan-đà. (Theo Đại Phẩm I, 74 – Mahà Vàgga I, 74). Vì trong “Ca Diếp Tuyển Pháp” (Kassapa Samßyutta) chúng ta tìm thấy hai cuộc đối thoại của A-nan-đà và Đại Ca-diếp có liên quan trực tiếp đến những pháp thực hành hơn là giảng thuyết. Trong khi đó thì những mẫu luận đạo giữa A-nan-đà và Xá-lợi-phất, phần nhiều vẫn mang tính chất đả thông giáo lý, minh giải các thắc mắc thuộc phạm vi tư tưởng nhiều hơn !

Vì ở vai trò là vị thầy “giám luật”, hướng dẫn cách hành đạo cho A-nan-đà, nên Đại Ca-diếp đã luôn luôn tỏ ra rất nghiêm khắc; ít có một hành động sơ ý nào của A-nan-đà mà ngài bỏ qua. Nhứt là trước mối liên quan với phái nữ, ngài lại càng khuyên nhủ gắt gao hơn nữa. Đại Ca-diếp bảo vệ giới luật của những Sa-môn hữu duyên với ngài, không phải vì ngài muốn tỏ ra mình là người hoàn toàn, để tự hào, mà chỉ vì ngài là Thánh nhơn ; nghĩ rằng “Quả giải thoát sẽ không bao giờ thành tựu, nếu một bậc xuất gia không trọn vẹn trong giới luật !”.

Một lần nọ (Theo Tạp A Hàm số 16 : 10 -Samßyutta Nikàya 16 :10), thì A-nan-đà bỗng nảy ra nhã ý đưa Đại Ca-diếp đến thuyết pháp tại một nữ tu viện. Thoạt đầu Đại Ca-diếp đã ôn tồn từ chối, và bảo A-nan-đà rằng : “Nếu muốn, ông có thể đi một mình !”. Nhưng A-nan-đà lại năn nỉ : “Lời thuyết giáo không đáng kể, chính sự có mặt của một bậc hằng ngày chăm chỉ tu hành mới đáng cho người nghe noi gương !”. A-nan-đà đã yêu cầu và nhắc lại lý do ấy đến hai lần, khiến cho sau cùng Đại Ca-diếp đã nhận lời.

Nhưng bất hạnh thay, thiện tâm của A-nan-đà đã không đem đến kết quả mong muốn ! Một trong những Tỳ-kheo-ni tên là Thullatissa´ đã vô lễ lớn tiếng châm chích Đại Ca-diếp như sau :

“Đại Ca-diếp làm sao có thể xem mình là người thuyết pháp hấp dẫn, trước mặt Đại đức A-nan-đà, một bậc nghe nhiều và học rộng cho được ! Thật chẳng khác nào như kẻ đi bán dạo những cây kim (ám chỉ Đại Ca-diếp), lại quảng cáo, khoe khoang phẩm chất món hàng của mình trước mặt người chuyên môn chế tạo ra các cây kim ấy !” (ám chỉ A-nan-đà).

Hiển nhiên là Tỳ-kheo-ni này vốn có nhiều tật xấu, mà bài pháp của Đại Ca-diếp lại vô tình “chỉ trích” gắt gao những điểm nhược ấy, nên y thị bèn thốt lời chữa thẹn. So sánh cách thuyết pháp luôn luôn “dịu ngọt” của A-nan-đà với phong độ nói pháp nghiêm khắc của Đại Ca-diếp.

Khi Đại Ca-diếp nghe rõ sự công kích, ôn tồn hỏi A-nan-đà :

– Này đạo hữu A-nan-đà ! Phải chăng bần Tăng là kẻ bán kim và đạo hữu là người chế tạo ? Hay bần Tăng là người chế tạo, còn đạo hữu là người bán kim ?

A-nan-đà liền trả lời :

– Bạch đại huynh ! Xin đại huynh rộng lượng vì Ni cô ấy có lẽ đã mê muội !

Rồi Đại Ca-diếp thẳng thắn nhắc lại :

– Này A-nan-đà ! Đạo hữu nên cẩn thận tối đa trong việc làm vui lòng nữ phái, kẻo Tăng chúng có thể hiểu lầm hạnh kiểm của đạo hữu đấy ! Này A-nan-đà ! Khi Đức Bổn Sư nói : “Hỡi chư Tỳ-kheo ! Bốn đề mục định tâm và bốn bậc thiền Vô sắc cũng như các khả năng chấm dứt mọi tác ý trần tục đạt đến trí lực siêu phàm, Như Lai đã thuần thục như thế nào thì A-nan-đà cũng thuần thục như thế ấy”, hay... “Như Lai đã thuần thục như thế nào thì Đại Ca-diếp cũng thuần thục như thế ấy ?”.

– Kính bạch đại sư huynh ! Đức Thế Tôn đã nói câu đó để xác nhận sự chứng đạt của Đại Ca-diếp, chứ không phải để xác nhận sự chứng đạt của A-nan-đà !...

Từ mẩu đối thoại nêu trên, chúng ta phải nhận thấy rằng : Đại Ca-diếp đã gián tiếp “bình phẩm” câu trả lời “giải hòa” của A-nan-đà (xin đại huynh rộng lượng, vì Ni cô ấy có lẽ đã mê muội !) một cách rất thẳng thắn. Là một Thánh nhơn, có trí tuệ đặc biệt, Đại Ca-diếp nhắc lại lời Phật nói, không phải để tự khen mình, mà là để bày tỏ phẩm tánh không còn bị ô nhiễm của ngài, hầu hóa độ các Tỳ-kheo-ni hữu hạnh khác và để che chở cho A-nan-đà, trong hoàn cảnh bị tình cảm chi phối !

Sự châm chích của Tỳ-kheo-ni thiếu đạo đức Thullatissa´ biểu lộ lòng luyến ái vì nhục dục của cô đối với A-nan-đà, chứ không phải vì cảm phục ông là một Sa-môn luôn luôn nâng đỡ nữ giới. Đức tánh muốn tiếp độ phái yếu của A-nan-đà, hằng thúc đẩy ông thỉnh cầu Đức Phật cho đến cùng trong việc thành lập hệ thống Tỳ-kheo-ni, đã bị cô hiểu lầm là A-nan-đà rất “yêu thương” đàn bà ! Căn cứ vào nét biểu lộ tình cảm đặc biệt mà Tỳ-kheo-ni Thullatissa´ thuở ấy thường dành cho A-nan-đà, và câu trả lời “cầu hòa” (xin đại huynh rộng lượng, vì ni cô ấy có lẽ đã mê muội) của A-nan-đà, thì Đại Ca-diếp đã “xử sự” vừa sáng suốt vừa xứng đáng cung cách !

Thoạt nghe câu nhắc nhở : “Này A-nan-đà ! Đạo hữu nên cẩn thận cảnh giác trong việc làm vui lòng nữ phái, kẻo Tăng chúng có thể hiểu lầm hạnh kiểm của đạo hữu đấy !”, chúng ta có cảm tưởng là Đại Ca-diếp nhận xét vấn đề quá nghiêm khắc, thiếu tế nhị ! Nhưng khi học kỹ trong Tam Tạng, nhứt là phần các diễn tiến và lịch sử của sự thành lập hệ thống Ni giới, chúng ta mới biết rằng “chỉ cần một Tỳ-kheo-ni tỏ ra luyến ái người có công sáng lập Ni hội là A-nan-đà, mà không bị ai “chặt dứt” thói xấu ngay từ đầu, thì toàn thể Tỳ-kheo-ni về sau sẽ hư hỏng, không sao đặt nền móng cho một phẩm giá tu nữ lâu dài được !

Lại nữa, A-nan-đà lúc ấy chưa đắc Thánh quả, phàm tâm của ông, dù được phúc hậu do công phu hầu hạ Phật hỗ trợ, cũng chỉ có thể vượt qua được một số cám dỗ của những trần cảnh khác như danh lợi, vật chất v.v... chứ phàm tâm ấy làm sao chọc thủng màng lưới tình cảm, nhứt là màng lưới ô nhiễm tình dục ! ? Sự nguy hiểm này (tình dục) người phàm càng coi thường bao nhiêu thì một bậc Thánh A-la-hán càng thận trọng bấy nhiêu, vì chư Thánh Bất lai đều biết rằng “Mầm tình dục” chính là nguyên nhân sanh ra mọi thứ phiền não trầm luân khác !

Tiếp theo Đại Ca-diếp lại nhắc đến lời Phật xác nhận về “Sự thuần thục trong bốn đề mục định tâm, bốn bậc thiền vô sắc và các khả năng chấm dứt mọi tác ý phàm tục, đạt đến trí lực siêu phàm” của ngài, là để nói lên sự khác biệt giữa một tâm phàm với một tâm Thánh, đồng thời cũng để khuyến khích A-nan-đà và chư Tỳ-kheo-ni có nguyện vọng giải thoát, cần tinh tấn hơn nữa trong việc tu hành.

Kết quả, Tỳ-kheo-ni Thullatissa đã tự biết cô không thể nào cảm dỗ A-nan-đà nổi, cô lập tức hoàn tục. Và phẩm giá giới luật của hệ thống nữ tu cũng được ổn định từ đó.

Lần khác, sự quở trách của Trưởng lão Đại Ca-diếp đến A-nan-đà cũng gây “rắc rối” không kém : Số là một lần nọ A-nan-đà đã dẫn một đám đông đệ tử mới xuất gia du hành thăm viếng chư Phật tử về hướng mấy ngọn đồi nằm phía nam Vương Xá thành (Ra´jagaha). Trong cuộc du hành ấy, có đến ba mươi tân Tỳ-kheo, hầu hết là giới trẻ, đã hoàn tục. Sau khi kết thúc chuyến du hành và trở lại Vương Xá thành, A-nan-đà vì buồn phiền mất nhiều đệ tử liền đến thăm Đại Ca-diếp, rồi thuật lại biến cố “ba mươi Tỳ-kheo hoàn tục” kia, tưởng sẽ được Đại Ca-diếp an ủi. Nào ngờ, vừa an tọa và thuật xong câu chuyện, ông đã bị Đại Ca-diếp quở trách một cách nghiêm khắc... ! Đại Ca-diếp nói :

– Này A-nan-đà ! Để tránh hậu quả nào và vì lợi ích gì mà đấng Giác Ngộ đã dạy : Các hàng Sa-môn khi được mời, cùng nhau đến chúc phúc tại nhà chư Phật tử, không nên đi một nhóm quá ba người ?

– Bạch sư huynh Đại Ca-diếp ! Có ba hậu quả mà sự vầy đoàn đông người khó tránh là :

1- Trong đám đông thói xấu hễ xuất hiện, dễ truyền nhiễm đến nhiều người.

2- Hạnh phúc thanh tịnh của từng Sa-môn sẽ giảm xuống.

3- Người đời thấy nhiều Tỳ-kheo trò chuyện cùng một lúc sẽ coi thường phẩm hạnh xuất gia !

– Vậy thì, này A-nan-đà, tại sao đạo hữu lại dắt một đám đông Tỳ-kheo mới xuất gia đi du hành, tiếp xúc với cảnh sống cư sĩ ! Những Tỳ-kheo này là những người chưa thuần thục trong việc thu thúc lục căn, chưa biết tiết độ trong sự ăn uống, chưa rèn luyện đầy đủ đức tánh biết mình ! Đạo hữu phải chăng đã vô tình làm giảm niềm tin của các hàng tín thí ? Dưới sự hướng dẫn như thế, những hạt giống lành mới nẩy mầm, đã tàn úa ! Đạo hữu chẳng khác nào một Sa-môn chưa đầy đủ trưởng thành, thiếu hẳn kinh nghiệm !

Trước sự phê bình hết đường chối cãi ấy, A-nan-đà vì còn phàm, và mang một tâm trạng vừa trách mình, vừa hờn dỗi Đại Ca-diếp đã không an ủi, lại còn chỉ trích nghiêm khắc, nên ông buộc miệng :

– Thật là đáng thương cho A-nan-đà này, đầu đã hai thứ tóc mà còn bị Đại Ca-diếp gọi là chưa đủ trưởng thành !

Nhưng Trưởng lão Đại Ca-diếp một lần nữa cứ lập lại những lời quở trách tương tự... !

A-nan-đà ngoài miệng trả lời như vậy, nhưng trong thâm tâm ông tự biết rằng : “Lời quở trách của Đại Ca-diếp vẫn chính xác !”.

Vấn đề xem như được kết thúc. Vì sau đó A-nan-đà, để đáp lại sự khuyên nhủ của Đại Ca-diếp, đã cố gắng huấn luyện những đệ tử còn lại của mình gìn giữ đúng đắn kỷ luật.

Nhưng sự rắc rối một lần nữa lại xảy ra, do một Tỳ-kheo-ni ác ý là Thullananda´. Tỳ-kheo-ni này vốn là bạn tâm giao với Tỳ-kheo-ni trắc nết Thullatissa´, đã thuật ở đoạn trước ! (Theo Kinh điển ghi lại thì hai Tỳ-kheo-ni ấy được mệnh danh là hai con “cừu đen” trong đám cừu trắng !).

Khi Tỳ-kheo-ni Thullananda´ nghe tin A-nan-đà đã bị Đại Ca-diếp gọi là “Sa-môn chưa trưởng thành” và phải chấp nhận những lời quở trách rất “gay gắt”, cô liền lớn tiếng phản đối :

“Đại Ca-diếp không có quyền chỉ trích A-nan-đà như vậy. Tại sao Đại Ca-diếp không tự xét mình là một người trước đây thuộc ngoại đạo, không nằm trong giòng dõi Thích Ca !”.

Cứ như thế mà Tỳ-kheo-ni Thullananda´ cố ý lái câu chuyện từ lãnh vực kỷ luật tu hành, sang phạm vi nói xấu, bôi nhọ cá nhân ! Trên thực tế, ai cũng biết rằng Đại Ca-diếp, trước khi được Đức Phật đón nhận vào Phật giáo, ngài là một đạo sĩ độc lập, tự tu tự độ và tiếp tục du phương tìm Chánh giác chứ không gia nhập một môn phái tà đạo nào cả ! Thế mà Tỳ-kheo-ni Thullananda´ đã nói xấu ngài thuộc về ngoại đạo, thành ra quả ác nhãn tiền đã trả đến cô chẳng bao lâu sau đó, khiến cô phải rời khỏi hàng ngũ Ni giới, không được một Tỳ-kheo-ni nào khác trong Giáo hội nhìn nhận, rồi cô thất đạo đi lang thang, để cho dục vọng dẫn mình trôi đến đâu hay đến đó, giống như người bạn thân trắc nết của cô đã hành động mê muội trước đây vậy !

Khi Trưởng lão Đại Ca-diếp nghe những lời phỉ báng vô căn cứ của Tỳ-kheo-ni Thullananda´, ngài đã nói với A-nan-đà rằng : “Ni cô này quả thực là một người dại dột và không suy nghĩ. Từ khi bần đạo từ bỏ gia đình quyết định sống một đời sống tu hành cho đến nay, bần đạo chưa nhận một ai làm thầy, ngoại trừ Đức Phật, một bậc đã Thánh thiện tròn đủ và hoàn toàn giác ngộ !” (Theo Samßyutta Nikàya 16 : 11 – Tạp A Hàm số 16 : 11).

VIII. VAI TRÒ CỦA ĐẠI CA DIẾP SAU KHI PHẬT NHẬP NIẾT BÀN

Phần tiếp theo nói về Đại Ca-diếp có lẽ sẽ là vai trò chính của ngài (hợp tác với A-nan-đà) trong việc hướng dẫn Tăng-già, sau khi Đức Phật đã viên tịch. Lúc Đức Phật qua đời, chỉ có hai trong số năm đại đệ tử có mặt bên thân Đức Bổn Sư là đôi anh em A-nan-đà và A-nậu-lâu-đà (Anuruddha). Còn Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên đã nhập Niết-bàn trước Đức Phật. Riêng ngài Đại Ca-diếp (Maha´ Kassapa) người đứng đầu ngũ đại đệ tử (gồm Đại Ca-diếp, Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên, A-nậu-lâu-đà và A-nan-đà) thì đang trên đường hóa đạo, cùng với đông đảo chư Tỳ-kheo, từ phía Pa´va´ đổ về thành Kusina´ra´.

Trong cuộc du hành, mỗi lần mỏi mệt, Đại Ca-diếp và đoàn tùy tùng, thỉnh thoảng dừng lại nghỉ chân bên đường. Lúc ấy có một đạo sĩ lõa thể đi qua. Đạo sĩ trên mình mang một tràng hoa Mạn-đà-la (Mandara´va), một thứ bảo vật mà nhân gian thuở bấy giờ quan niệm là chỉ từ cõi trời rơi xuống ! Đại Ca-diếp thấy hoa ấy liền nghĩ rằng : “Phải một biến cố trọng đại gì đó thì có hoa quý này mới xuất hiện trên cõi trần”.

Đoạn để mở đầu câu chuyện về xuất xứ của hoa Mạn-đà-la, Đại Ca-diếp vốn biết rõ những đạo sĩ lõa thể rành nhiều tin tức trên thế gian lắm, nên trước tiên hỏi về Đức Phật. Viên đạo sĩ lõa thể liền vui vẻ thông báo rằng : “Đức Thế Tôn Cồ Đàm đã nhập Niết-bàn cách nay một tuần lễ. Hoa Mạn-đà-la này do ông lượm được gần chỗ sẽ tổ chức lễ hỏa táng !”.

Nghe xong, trong đoàn Tăng lữ của Trưởng lão Đại Ca-diếp, chỉ có những Sa-môn nào đã đắc Thánh quả A-la-hán thì mới giữ vẻ thanh tịnh, còn hầu hết phàm Tăng chưa hết phiền não, thì đồng loạt tỏ ra buồn khổ, than khóc thảm thiết. Họ cùng nói lên câu thương tiếc Đức Bổn Sư rằng : “Khi đấng Giác Ngộ đã ra đi thì ánh đạo soi sáng tâm hồn u tối trên thế gian này không còn nữa !”.

Tuy nhiên, cũng có một Tỳ-kheo (đến lão niên mới xuất gia) tên Subhadda, vì trình độ thấm nhuần Phật giáo chưa được đầy đủ, nên ông tỏ ra vui mừng, “phân tích” với một số đồng đạo rằng : “Này chư huynh đệ ! Hơi đâu mà quý vị buồn khóc. Đức Cồ Đàm chết đi là chúng ta trút gánh nặng, không bị ai khiển trách, chế ra điều luật nghiêm túc này, đặt ra phương pháp tu hành khổ sở kia ! Chúng ta hiện tại đã hoàn toàn tự do, ai muốn làm chi thì làm, không còn sự e sợ gì hết !”.

Bình thường, trước một Tỳ-kheo vô kỷ luật như thế, Đại Ca-diếp đã quở trách một cách nghiêm khắc, có khi ông xứng đáng bị Đại Ca-diếp khai trừ khỏi Tăng đoàn là đàng khác ! Nhưng trong trường hợp vừa được tin Đức Phật viên tịch, Đại Ca-diếp đã im lặng. Có lẽ Đại Ca-diếp không muốn trong tình trạng hoang mang vì “mất thầy” ấy, có một sự trừng phạt nặng nề hay tranh luận trong hàng ngũ những phàm Tăng ! Sự sáng suốt của một Thánh nhơn phần nhiều người đời khó phân tích được !

Nếu nhứt thời sự im lặng của Đại Ca-diếp đã làm cho chúng ta ngạc nhiên, thì hành động của ông sau này phải làm cho chúng ta hiểu rõ. Đó là việc Đại Ca-diếp là người đầu tiên đề nghị khẩn cấp, cần phải có một cuộc toàn Thánh tăng kết tập Phật ngôn thành hệ thống ! (Các thế kỷ sau này người ta quen gọi là “Kết tập Tam Tạng”) Khi đề nghị kết tập Phật ngôn thành hệ thống, Đại Ca-diếp cũng không quên nhắc lại làm lý do những lời nói vô kỷ luật của Tỳ-kheo lão niên xuất gia, tên Subhadda kia !

Đại Ca-diếp tuy không nói năng gì đến Tỳ-kheo vô kỷ luật ấy, nhưng ngài đã hiền hòa an ủi các phàm Tăng khác không ngừng khóc lóc, thương tiếc Đức Bổn Sư. Ngài giảng giải, nhắc rõ cho họ nhớ rằng : “Mọi vật đều vô thường, hễ cái gì có sanh ra thì phải có tử, tan rã, biến mất !”. Rồi ngài dẫn cả Tăng đoàn gấp rút đi về thành phố Kusinara´...

Lúc ấy, nhục thân của Đức Phật đã an định trên giàn hỏa. Nhưng không ai có thể châm lửa được, vì mọi mồi lửa dù cháy mạnh đến đâu, khi đến gần kim quan của Đức Phật cũng đều tự nhiên tắt ngấm. Trong khi toàn thể Tăng và tín đồ Phật tử đang có mặt ngạc nhiên cho là chuyện lạ, thì giáo đoàn của Đại Ca-diếp cũng vừa tới...

Theo lời tiết lộ của Thánh Tăng thiền sư A-nậu-lâu-đà thì sở dĩ có hiện tượng “mồi lửa tự nhiên tắt ấy”, là vì Thiên chúng, tập trung một cách vô hình để dự lễ, đã dùng phép lạ ngăn cản, dập tắt sự cháy ! Họ (chư Thiên) cố ý chờ đợi Đại Ca-diếp Trưởng lão đến nơi, để nhìn thấy nhục thân Đức Phật lần sau cùng ! (Lời thêm của dịch giả : Nhục thân của Đức Phật được đặt trong kim quan, nhưng không đậy nắp. Ai đến lễ bái cũng có thể nhìn thấy thân Phật).

Khi Trưởng lão Đại Ca-diếp đến gần giàn hỏa nhìn mặt Đức Bổn Sư lần cuối cùng, rồi “nhiễu Phật” (đi xung quanh quan tài) ba vòng xong, thì toàn thể Sa-môn trong Tăng đoàn của ngài cũng lễ bái tương tự... !

Theo Kinh điển thuật lại thì lửa đã tự nhiên bốc cháy lúc Đại Ca-diếp quỳ mọp tại chân quan tài của Đức Phật, cùng toàn thể đảnh lễ cầu phép hỏa táng !

Nhục thân của đấng Thiên Nhơn Sư vừa biến ra hài cốt (Xá lợi) sau ngọn lửa trà tỳ, thì một cuộc tranh chấp đã xảy ra suýt gây chiến tranh, chỉ vì vương tước địa phương không muốn chia phần Thánh vật cho những sứ giả của các cộng đồng lân quốc ngưỡng mộ Đức Phật từ phương xa cử đến. Trưởng lão Đại Ca-diếp, Thiền sư A-nậu-lâu-đà và Tôn giả A-nan-đà, tuy là ba đại đệ tử có thẩm quyền trong việc ấy, nhưng nghiệp lực xung đột của những người đòi Thánh vật quá nặng, nên ba vị phải làm thinh, đặt mình ra ngoài vòng tranh chấp !

Lúc ấy, có một thiện sĩ Bà-la-môn, tên Dona, nhờ tài ngoại giao, mà uy tín từ lâu đã lan rộng các vùng, ông này cuối cùng đã giải hòa được mọi bất đồng giữa các vương tước và sứ giả. Rồi đích thân làm ông trọng tài, chia Thánh cốt (Xá lợi) ra làm tám phần bằng nhau, để phân phối cho tám phe tranh chấp. Riêng cá nhân ông, ông chỉ xin được nhận cái bình đựng Xá lợi, đem về tạo tháp tôn thờ.

Trưởng lão Đại Ca-diếp là người nhận trách nhiệm đem phần Xá lợi chia đến nước Ma-kiệt-đà (Magadha) giao cho quốc vương A-xà-thế (Aja´ta Satta). Trong khi trên đường thi hành công tác đó, Trưởng lão Đại Ca-diếp bèn suy nghĩ “Di sản hài cốt của Đức Bổn Sư được lưu truyền như thế này, thì di sản tinh thần là Phật ngôn phải được bảo tồn ra làm sao ?”. Ông lại nhớ đến những lời nói vô ý thức của Tỳ-kheo lão niên xuất gia Subhadda, như một thách đố của dấu hiệu suy đồi kỷ luật trong Phật giáo. Những lời lẽ cổ võ cho hành động buông trôi, tự do phá giới kia, được ngài xem như hồi chuông báo động : Nếu gương xấu của Subhadda mà lan rộng ra thì ngày tàn của phẩm hạnh Tăng-già và giáo lý giải thoát đã đến ngay khi Đức Phật nhập diệt !

Và để chận đứng tình trạng mạt pháp quá sớm ấy, Trưởng lão Đại Ca-diếp vội nghĩ đến chuyện triệu tập nhanh chóng đại hội Thánh Tăng, để đúc kết Phật ngôn thành hệ thống Pháp (Dhamma) và Luật (Vinaya) hầu lưu lại Phật giáo chánh thống cho đời sau.

Sau đó, công việc còn lại là Đại Ca-diếp phải đích thân đem phổ biến đề nghị ấy đến tất cả Sa-môn có mặt trong và ngoài kinh đô Vương Xá. Đoạn ngài được tất cả tán thành cử ngài làm người triệu tập 499 “nghị sư” Trưởng lão, tất cả phải là Thánh nhơn A-la-hán, cộng với Tôn giả A-nan-đà để có một đại hội năm trăm vị đại Sa-môn.

A-nan-đà lúc đó tuy chưa chứng giải thoát A-la-hán, nhưng ngài A-nan có trí nhớ phi thường, và là người được trực tiếp nghe hầu hết những bài pháp của Đức Phật. Lịch sử Phật giáo cũng chép : “A-nan-đà, trước ngày khai mạc đại hội kết tập Kinh điển (gồm Pháp = Dhamma và Luật = Vinaya) là một phàm Tăng, nhưng nhờ tinh tấn và quyết tâm, ngài đã đắc Thánh quả A-la-hán vào lúc rạng đông ngày đầu đại hội kết tập Kinh điển Phật giáo lần thứ nhứt. (Mời quý đạo hữu xem cuốn “Cuộc đời Thánh A-nan-đà” cùng một dịch giả).

Trong lúc năm trăm vị A-la-hán hội họp kết tập Phật ngôn thành Kinh điển tại một cái động gần Vương Xá thành thì tất cả những tu sĩ Phật giáo khác được yêu cầu phải rút lui về tịnh thất của mình, chăm chỉ tu hành, không được di chuyển loạn động.

Phần thứ nhứt trong cuộc kết tập Kinh điển là nhắc lại những điều luật mà Đức Phật đã dạy. Sa-môn Upa´li là người nhớ nhiều luật cấm nhứt, đã được Trưởng lão Đại Ca-diếp, trong vai chủ tọa, yêu cầu lập lại nguyên văn. Phần thứ hai thuộc về xếp loại toàn thể những bài Kinh, tức là những lời Đức Phật thuyết giảng khi còn sanh tiền, chu du trong suốt bốn mươi lăm năm trường ban bố Chánh pháp đến nhân loại. A-nan-đà là một Sa-môn nghe nhiều và có trí nhớ vô song, nên được chủ tọa Đại Ca-diếp yêu cầu tụng lại tất cả. Nhờ đó mà cuộc kết tập Kinh điển sau này mới có đủ Phật ngôn để chép ra năm bộ A Hàm, lập thành tạng Kinh (Sutta Pitaka). Sách vở đời sau thường tuyên dương A-nan-đà là bậc thừa truyền Pháp bảo, chính vì lẽ đó !

Tổng kê trong kỳ kết tập Kinh điển Phật giáo lần thứ nhứt này chỉ có hai tạng là tạng Kinh (Sutta Pitaka) và tạng Luật (Vinaya Pitaka) mà thôi.

Tuy nhiên, cũng có những vấn đề linh tinh được nêu lên sôi nổi trong đại hội. Đó là sự tranh tụng giữa Tăng-già về một số các điều luật “vụn vặt” được A-nan-đà thuật lại là Đức Phật, trước khi nhập Niết-bàn, đã cho phép hủy bỏ. Nhưng khi Đại Ca-diếp chất vấn A-nan-đà về nguyên tắc do Đức Phật đã dạy, để ấn định “thế nào là điều luật vụn vặt” thì A-nan-đà chưa nghe Phật nói, nên không thể trả lời được. A-nan-đà liền ân cần nhận lỗi vì ông đã sơ ý, không hỏi kỹ Đức Bổn Sư về những nguyên tắc ấn định các điều luật vụn vặt ấy.

Tiếp theo, đa số ý kiến của chư Thánh Tăng trong đại hội về vấn đề này nhứt thời không giống nhau. Hầu hết họ chỉ bình phẩm, chứ không chịu nói rõ “điều nào là một giới luật vụn vặt để có thể hủy bỏ !”. Sau cùng, chủ tọa Đại Ca-diếp phải tuyên bố :

“Kính bạch chư Tôn túc, chư huynh đệ ! Chúng ta không có quyết định đa số, chúng ta cũng không có những nguyên tắc để ấn định các điều luật vụn vặt nào có thể hủy bỏ ! Bần Tăng xin đề nghị chúng ta nên giữ đúng tất cả những điều răn mà Phật đã để lại ! Hơn nữa, Đức Bổn Sư mới viên tịch chẳng bao lâu, nếu các hàng môn đồ đệ tử Phật bắt đầu xét lại lời răn này, hay hủy bỏ điều luật kia, thì người đời sẽ dị nghị, họ sẽ nghĩ rằng “Chư đệ tử ông Cồ Đàm, khi thầy khuất bóng muốn giảm bớt luật lệ để được tự do !”, khiến cho những kẻ tín tâm sẽ giảm đức tin trong Phật giáo ! Vậy một lần nữa bần đạo nhân danh chủ tọa đại hội tuyên bố : “Điều nào Đức Phật đã răn dạy, chư đệ tử phải tuyệt đối gìn giữ, không được phân biệt khinh trọng”. (Theo Tiểu Phẩm, trong tạng Luật số XI – Cùlavagga XI Vinaya).

Sau khi đại hội kết tập Kinh điển Phật giáo lần thứ nhứt kết thúc, phẩm vị được kính trọng và vai trò của Trưởng lão Đại Ca-diếp trong Tăng lữ, mỗi ngày một trở nên to lớn hơn. Đại Ca-diếp có thể xem như vị chưởng môn Phật giáo đầu tiên. (Ngày nay chúng ta gọi là chức Tăng Thống). Bởi vì ngài chẳng những là một vị Sa-môn cao hạ (¹) nhứt, mà ngài còn là vị Trưởng lão lớn tuổi nhứt trong hàng các đại Thanh-văn đệ tử Phật còn sống. (Theo chú giải thì lúc tổ chức đại hội ấy, Đại Ca-diếp đã thọ đến 120 tuổi. Nhưng có một giáo sử khác lại ghi ngài lớn hơn Đức Phật 40 niên kỷ, thành thử khi Đại Ca-diếp gặp Phật và chính thức làm đệ tử, ngài đã là một lão đạo sĩ 75 tuổi rồi ! Xác định tuổi tác của một nhân vật cách nay hơn 25 thế kỷ là một điều rất khó. Nhưng dịch giả vẫn ghi chép vào đây để quý đạo hữu rộng đường tra cứu !)

Một dữ kiện lịch sử khác mà các hàng Phật tử cũng cần biết là cái bình bát của Đức Phật, sau khi Ngài nhập diệt, đã được toàn thể Tăng chúng giao cho ngài Đại Ca-diếp cất giữ ! Bình bát này về sau, Đại Ca-diếp lại trao lại cho A-nan-đà trước khi lên đường vào rừng thọ hạnh đầu đà rồi tuyệt tích. Hành động truyền bát của Đại Ca-diếp được ghi lại như thế tượng trưng cho sự nối tiếp trách nhiệm bảo tồn Phật giáo.

Căn cứ trên những dữ kiện đó, chúng ta có thể kết luận rằng : Tuy Phật ngôn đã dạy “Sau khi Như Lai nhập Niết-bàn, chư đệ tử hay lấy Kinh Luật làm thầy !”, nhưng Đại Ca-diếp vẫn là người đầu tiên thay thế Đức Phật để hướng dẫn Tăng chúng.

Rất tiếc là trong toàn thể Kinh điển Pa´li, không có chỗ nào nói đến thời gian và địa điểm chính xác nơi Thánh Đại Ca-diếp đã viên tịch.

IX. NHỮNG DI NGÔN CỦA ĐẠI CA DIẾP

Theo Kinh điển Phật giáo, phần “Tôn Túc Kệ Ngôn” (Theraga´tha´) thì có 40 đoạn giáo thi, đánh số từ 1051 đến 1090, được ký tên tác giả là Thánh Tăng Đại Ca-diếp. Những đoạn giáo thi này (hay còn gọi là kệ ngôn) phần nhiều phản ảnh một số những phẩm tính và đức hạnh riêng biệt của vị Trưởng lão chuyên sống bằng pháp đầu đà (Dhutanga). Chẳng hạn sự diễn tả vẻ hài lòng với y phục khắc khổ, tuyệt đối tri túc (chỉ cần những nhu cầu tối thiểu), nghiêm khắc với chính mình và với đồng đạo, luôn luôn giữ tinh thần độc lập và tự tin, ưa thích cảnh cô độc, tránh xa mọi đám đông, miệt mài trong thanh tịnh và an lạc với các bậc thiền.

Mặt khác, những kệ ngôn văn vần ấy cũng biểu lộ những cảm khái của Thánh Tăng trước vẻ đẹp bình lặng của thiên nhiên xung quanh ngài, mà chúng ta không thể tìm thấy nội dung tương tự trong những bài Kinh văn xuôi.

Ở đây, soạn giả chỉ xin cống hiến quý vị một vài đoạn trích trong hai bản dịch của C.A. F. Rhys Davids và của K.R. Norman. Đạo hữu nào muốn đọc tất cả, hãy tìm các dịch phẩm của hai học giả nói trên. Cả hai tài liệu quý báu ấy đều được Pali Text Society, London xuất bản.

1- Bài trích thứ nhứt

Gồm bốn kệ ngôn ghi các số 1054, 1055, 1056 và 1057 sau đây, có tựa là :

“LỜI KHUYẾN KHÍCH CHƯ SA MÔN

THỰC HÀNH HẠNH TRI TÚC

TRƯỚC BỐN MÓN VẬT DỤNG” (²)

(1054)

Từ sơn cốc một hôm mang bát.

Vào xóm làng khất thực độ đời...

Thấy người cùi bên chén cơm côi.

Dừng chân lại Sa-môn đứng đợi.

²

(1055)

Kẻ bất hạnh đôi tay lở lói,

Đặt vào bình vài nắm cơm thôi.

Chợt ngón tay cùi thoắt gãy rời...

Rơi vào bát giữa phần ăn lạnh !

(1056)

Nhìn vật thực Sa-môn thiền quán...

Ăn để tu sống hạnh thoát trần !

Cầu nguyện cho thí chủ vẹn thân !

Không nhờm gớm pháp lành an trụ !

(1057)

Được ít, nhiều... Sa-môn vẫn đủ !

Cơm trì bình, thuốc nước tiểu bò(³)

Chỗ ở cùng y phục đơn sơ !

Dưới bóng mát Sa-môn cư ngụ.(⁴)

²

2- Bài trích thứ hai

Gồm bốn kệ ngôn ghi các số 1058, 1059, 1060, 1061 có tựa là :

“ĐẠI CA DIẾP TRẢ LỜI VÌ SAO TUỔI ĐÃ GIÀ

NGÀI VẪN SẴN SÀNG KHỔ HẠNH”

(1058)

Đầu đà leo núi có chi mệt mỏi ?

Thừa hưởng pháp lành trí đạt thần thông !

Thiền lực đắc rồi thắng mọi nhọc thân

Ca-diếp nhứt nguyện cao sơn thanh tịnh.

(1059)

Hằng khất thực trở về đỉnh núi.

Mỏm đá lại ngồi an định như không !

Sống với cõi thiền sức mạnh vô song.

Tâm không sợ hãi thân không đòi hỏi.

(1060)

Hằng ngày khất thực quay về đỉnh núi.

Mỏm đá cũ ngồi an định như không !

Sống với cõi thiền sức mạnh vô song.

Lìa phiền não Sa-môn tròn phạm hạnh !

(1061)

Hằng ngày khất thực rồi về đỉnh núi.

Mỏm đá cao ngồi an định như không... !

Nhập các cõi thiền sức mạnh vô song.

Tâm trong suốt, ý hoàn toàn giải thoát.

Bởi thế khi già Sa-môn giữ trót,

Khổ hạnh đầu đà làm phép dưỡng sinh !

²

3- Bài trích thứ ba

Gồm 10 kệ ngôn, ghi các số 1062 đến 1071, theo thứ tự từ thấp tới cao. Tất cả mang chung một nội dung là :

“TẠI SAO ĐẠI CA DIẾP ĐÃ GIÀ VẪN THÍCH

Ở TRONG RỪNG, TRONG NÚI, THAY VÌ NGÀI CÓ THỂ AN NGỤ TRONG CÁC TU VIỆN LỚN NHƯ TRÚC LÂM HAY KỲ VIÊN ?”

(1062)

Cảnh rừng núi làm Sa-môn phấn khởi.

Những dây leo giăng hoa lá xung quanh.

Khi đàn voi kêu kéo trở lại rừng...

Trên mỏm đá lòng Sa-môn thoải mái.

(1063)

Nhiều thạch khối với màu mây xanh đậm.

Nhiều sơn khê có suối nước pha lê.

Đom đóm đêm khoe ánh sáng tư bề...

Tọa thân trên đá Sa-môn thư thái.

(1064)

Nhìn đỉnh núi hình tháp cao, mây phủ.

Kiến trúc thiên nhiên, tòa đá trơ trơ.

Thánh nhạc là chim đua hót líu lo.

Ngắm cảnh núi cao lòng càng cảm khái !

(1065)

Khi mưa đổ, rừng xanh tươi mát.

Tiếng chim muông gọi bọn khắp tứ bề.

Nước dội vào vách đá sạch sơn khê.

Đem sanh khí cho cỏ cây non mới.

(1066)

Những cảnh ấy làm Sa-môn vững chí

Nguyện tham thiền trong cô độc triền miên

Vách đá càng cao nguyện vọng cần chuyên.

Tâm hành giả càng mau vào Thánh đạo

(1067)

Quả Thánh giúp cho Sa-môn nhứt quyết.

Sống giữa rừng tịnh lạc kiếp tự do... !

Đời tu hành tinh tấn hóa thành thơ.

Rèn chánh hạnh không chờ ai nhắc nhở.

(1068)

Trên khung trời, dưới hoa gai đậm đỏ.

Màu thiên thanh hòa với lá gai xanh.

Khí thu về tia nắng hóa vàng hanh.

Rơi trên lá phủ một màu chín ối !

(1069)

Rừng núi ấy không bị ai làm chủ.

Chỉ hưu, nai, cầm thú vãng lai thôi.

Những cánh chim bay tô điểm khung trời

Thiền trên mỏm đá tâm thường an lạc.

(1070)

Uống nước rừng, những ngụm tuyền trong vắt.

“Gặp gỡ” thường các nai, khỉ trên ngàn...

Bờ suối rêu xanh dịu mát thời gian.

Bên trên đó là thạch đoàn nhập định.

(1071)

Chẳng cần nhạc thế gian vào cảm thính.

Niềm vui Sa-môn vốn ở trong thiền !

Tâm đã tịnh rồi phỉ lạc triền miên.

Linh quang giác ngộ bừng lên thấy tánh !

²

4- Bài trích thứ tư

Gồm bốn kệ ngôn, ghi các số từ 1087 đến 1090 có tựa là : “ĐẠI CA DIẾP TỰ TRÀO”

(Có chỗ dịch là Kinh “CA DIẾP SƯ TỬ HỐNG” tức là ví lời tự trào của Đại Ca-diếp như “tiếng gầm con sư tử !”).

(1087)

Trong số những người hoàn toàn Chánh giác,

Ngoại trừ Bổn Sư Đức Phật Thích Ca.

Ca-diếp này thân tuyệt hạnh đầu đà.

Không ai khác làm xa hơn hạnh ấy !

(1088)

Phục dịch Bổn Sư, bần Tăng đã trọn,

Lời dạy Bổn Sư thực hiện chu toàn.

Cái ngã làm người, trời, thú không còn.

Nguồn sanh tử xong kiếp này là hết !

(1089)

Phật Cồ Đàm, đấng tận cùng giải thoát,

Vất bỏ ngai vàng, vật dụng tùy thân(⁵)

Tánh Phật như sen, không nhiễm bụi trần.

Siêu tam giới, Ngài trở thành Đại nhập !

(1090)

Tứ niệm xứ đã viên thành thuần thục !

Năng lực toàn tri Phật nắm trong tay.(⁶)

Trí tuệ siêu sanh ấy chẳng phô bày,(⁷)

Du phương hóa đạo tâm hằng tịch tịnh.

Và với những câu kệ ngôn, thoát dịch bằng thơ việt ngữ này, dịch giả xin chân thành kết thúc tập “GƯƠNG LÀNH THÁNH ĐẠI CA DIẾP”, một “Tuyệt Thánh Tăng” A-la-hán Phật.

Dịch xong tại Paris

Ngày 18 tháng 6 năm 1992

Dịch giả : Nguyễn Điều

Bài thơ :

TƯỞNG NIỆM ĐẠI CA DIẾP

Trong rừng vắng một bóng người thanh tịnh.

Đi, đứng, ngồi thiền, tiết chế oai nghi !

Người chẳng nằm để bớt ngủ mê si.

Không sợ đói, không ngại đời cô độc !

²

Đại Ca-diếp, Sa-môn nguồn quý tộc.

Thuở thanh xuân từng của cải giàu sang.

Ruộng đất mênh mông hơn cả chục làng.

Nhưng phú quý khó giữ người chí thiện !

²

Rồi ngày kia khi bình minh xuất hiện,

Người ra đi cùng vợ đẹp trinh nguyên.

Đôi bạn đời tuy kết nghĩa thuyền quyên.

Nhưng tiết hạnh vẫn trăng tròn, tuyết bạch !

²

Quyết tầm đạo, hai thân nguyền chia cách.

Chồng một nơi và vợ phải một nơi !

Hai lối đi, hai hướng nghịch phương trời...,

Mong tìm được đấng trọn lành cứu thế !

²

Duyên gặp Phật cả hai cùng hội thể,

Thờ chung thầy nhưng nam, nữ phân minh.

Ca-diếp từ khi gặp Phật nghe kinh,

Tu khổ hạnh nguyện thường xuyên gìn giữ.

²

Phép đầu đà mười ba điều thứ tự...

Mặc y vải dơ, lượm bãi tha ma.

Rừng vắng là nơi duy nhứt làm nhà.

Mỗi buổi sáng ôm bình đi khất thực.

²

Độ tín thí không phân chia sang cực.

Được vật ngon hay được vật thô sơ.

Tất cả, người quán tưởng : “Ấy duyên cơ”.

Ăn để sống tu cuộc đời trong sạch !

²

Của bá tánh không nhận nhiều giữ cất,

Qua ngày mai hay lưu lại về sau.

Từng miếng cơm nhai tâm tịnh nguyện cầu,

Cho nhơn loại trầm luân mau thoát khổ !

²

Rồi tuổi già chí không ngừng kiên cố.

Lấy pháp hành làm gương độ chúng sanh !

Giới luật trang nghiêm căn đức cứu mình.

Dùng thiền định đem đời vào tịnh lạc !

²

Tu khổ nhọc tâm không hề thắc mắc,

Ngày tháng quen thân rừng núi cheo leo,

Công hạnh viên dung, theo bước chân trèo...

Tuổi xế bóng người vô rừng biệt tích !

²

Từ độ ấy hiền Sa-môn vắng bóng.

Tên Thánh nhơn còn lưu lại đời sau...

Đệ tử hôm nay đốt nén hương cầu.

Đại Ca-diếp gương lành còn sáng mãi.

Nguyễn Điều cẩn đề

Paris, Mùa Phật Đản 1992

Hết

([1]) Cao hạ : Chỉ sự thâm niên trong Đạo Phật ! “Hạ” là chữ viết tắt từ cụm từ “Mùa An cư kiết hạ”, một “đơn vị” công phu của các hàng Sa-môn Phật giáo. Theo truyền thống thì mỗi năm chư Tỳ-kheo đệ tử Phật phải an cư kiết hạ (hay “nhập hạ”) một lần.

([2]) Bốn món vật dụng là : Thực phẩm, y phục, chỗ ở và thuốc trị bệnh.

([3]) Theo cổ tục, ngày xưa người Ấn Độ thường dùng nước tiểu bò làm thuốc.

([4]) “Dưới bóng mát, Sa-môn cư ngụ” : câu này nguyên nghĩa ám chỉ : Một Sa-môn chơn chánh thì nơi nào có bóng cây là nhà. Bốn phương, tám hướng đều có thể cư ngụ được !

([5]) Nguyên nghĩa câu kệ ám chỉ “Tánh không dính mắc với bất cứ trần cảnh gì, kể cả từ vật dụng là y phục, thực phẩm, chỗ ở và thuốc men.

([6]) Nguyên nghĩa câu kệ đáng lẽ phải dịch “Khả năng biết hết mọi chuyện : Quá khứ, hiện tại, vị lai Phật có thể sử dụng một cách tự tin như điều khiển đôi bàn tay” (Năng lực toàn tri)

([7]) Nguyên nghĩa câu kệ đúng ra nên dịch là : “Ngài đang du hành hóa đạo, mà ham muốn (hay phiền não) trong tâm đã hoàn toàn dập tắt”.