Pháp Hoa Kinh Nghĩa Ký

“Chim xí, hiêu, điêu, thứu” trở xuống nửa hàng trước hết tụng sự kiêu mạn của chúng sanh. “Loài ngươn xà phúc yết” trở xuống gồm có một hàng rưỡi kệ tụng chúng sanh sân hận. “Chỗ phẩn dãi hôi thối” gồm một hàng tụng chúng sanh si mê. “Phẩn dãi” là thí dụ về năm pháp trần. Vì chúng sanh tham trước năm trần như trùng khương lương v.v… tham đắm vào phẩn dãi “cáo, sói cùng dã can” trở xuống gồm hai hàng tụng chúng sanh tham đắm. Vì thây chết v.v.. là thí dụ cho năm trần. Chúng sanh tranh đua nắm bắt lấy năm trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp cho nên nói “ngoạm nuốt”. Do cùng nhau tranh đoạt giành giựt một cách vô đạo cho nên nói “dày đạp”. “Giành giựt cấu xé nhau, gầm gừ gào sủa rân” gồm có hai câu nói rõ sự nghi ngờ của chúng sanh. Xét về lý nhân quả thì vì có và không chưa quyết định rõ ràng. “Nhà đó sự đáng sợ, những biến trạng dường ấy” trở xuống gồm nửa hàng là tổng kết năm thứ độn sử của chúng sanh.

“Khắp chỗ đều có những, quỷ li, mị, vọng lượng” trở xuống gồm mười hàng riêng biệt nêu lên năm thứ lợi sử của chúng sanh. Phần này cũng có hai ý: 1. Nửa hàng kệ này trước hết tổng nêu ra năm thứ lợi sử của chúng sanh; 2. Chín hàng rưỡi kệ riêng biệt nêu lên năm thứ lợi sử của chúng sanh. Kệ trước nói rõ độn sử của chúng sanh là ban đầu tụng riêng biệt và sau mới tụng tổng kết, nhưng tụng năm thứ lợi sử của chúng sanh thì ngược lại trước tụng tổng hợp và sau mới tụng riêng biệt.

“Quỷ dạ xoa, quỷ dữ” trở xuống gồm chín hàng rưỡi kệ riêng biệt tụng năm thứ lợi sử của chúng sanh. Đã nói rõ năm thứ lợi sử tức thành năm đoạn. Ban đầu có ba hàng dùng để nói rõ tà kiến. Kế đến, có hai hàng rưỡi dùng để nêu lên giới cấm thủ. Kế đó, gồm một hàng rưỡi nói rõ ngã kiến. Kế nữa, có nửa hàng nói rõ kiến thủ. Kế tiếp gồm hai hàng nói rõ đoạn kiến và thường kiến, chính là biên kiến. “Quỷ dạ xoa, quỷ ác” trở xuống ba hàng trước hết nói rõ ta kiến của chúng sanh tức huỷ báng không có nhân quả. Nhưng nhân quả chính là khái niệm chung của tứ đế. Nếu huỷ báng nhân quả tức huỷ báng không có nhân quả của diệt và đạo đế nên giống như nói “nuốt ăn cả thịt người”. “các loài trùng độc dữ” trở xuống chính là nói rõ việc huỷ báng không có Khổ và Tập đế. Căn cứ trong đây, trước hết có một hàng liệt kê để nêu ra khổ và tập đế. Kế đến gồm một hàng rưỡi chính nói rõ sự phỉ báng. “Ấp cho bú” là nhân tức là Tập đế. Còn “sản sinh” là quả tức Khổ đế. Do đều có khổ, tập mỗi đế không có tương quan nhau cho nên nói “đều tự giấu gìn giữ”. “quỷ dạ xoa đua đến” trở xuống gồm một hàng rưỡi kệ nói rõ chúng sanh tà kiến huỷ báng không có nhân quả của tập và khổ. Do bị tà kiến trói buộc trở thành phẩm tội nặng cho nên nói “lòng hung dữ thêm tăng”. Do vì tà kiến mà tranh biện không dứt cho nên nói “tiếng chúng tranh cãi nhau”. Do đây mà chiêu cảm nghiệp quả chịu khổ trong ba đường ác cho nên nói “thật rất đáng lo sợ” “những quỷ Cưu-bàn-trà” trở xuống gồm hai hàng rưỡi kệ nói rõ chúng sanh chấp vào giới cấm thủ tức trì các giới của gà, chó, nai v.v... Đất bằng nhô lên nhỏ và cao thì gọi là “đống đất”. Điều này muốn nói rõ giới cấm thủ của chúng sanh là nhân để rơi vào ba cõi ác tức loài người và trời đều giống nhau như “đống đất”. Chúng sanh do có lúc chán ngán cái khổ của dục giới nên hàng phục được kiết sử ở dục giới mà tạm sanh vào sắc giới nên nói “hỏng đất một thước”. Vả lại, do có lúc chán ghét cái khổ ở sắc giới liền điều phục được kiết của sắc giới mà tạm sanh vào vô sắc giới nên nói “hỏng đất hai thước”. Do điều phục kiết sanh vào sắc và vô sắc giới nên nói “đi qua”. Tuy nhiên vì chỉ tạm điều phục chứ chẳng phải vĩnh viễn đoạn trừ kiết nên phải trở lại trong ba đường ác cho nên nói “trở lại”. Giới cấm thủ này của chúng sanh chẳng phải là dụng tâm Như lý cho nên nói “buông lung”. Do lao nhọc mà không có công đức gì cho nên nói “đùa giỡn”. “Nắm hai chân của chó, đánh cho la mất tiếng” thì có người giải thích rằng: chúng sanh trong Sắc giới huỷ báng không có nhân quả của Vô sắc giới giống như “nắm hai chân của chó”. Lại huỷ báng không có nhân quả của Dục giới nên nói “lấy chân đạp trên cổ”.

Tuy nhiên, hai nghĩa trên không thể giải thích như vậy. Nay nói rõ Dục giới có mười thứ kiết sử của chúng sanh và ở dưới tự riêng biệt có văn nói rõ Sắc giới, đâu thể nói nghĩa trên là nói Sắc giới? Nay nói “nắm hai chân của chó, đánh cho la mất tiếng” tức là phỉ báng không có Khổ và Tập đế. Do khiến cho lý nhân quả mất tuyệt mà không thông suốt cho nên nói “mất tiếng”. “lấy chan đạp trên cổ, khủng bố chó để vui”

tức là phỉ báng không có hai đế Diệt và Đạo. Lại giải thích rằng đây là phỉ báng không có nghiệp phiền não tích tập cho nên nói “nắm hai chân của chó” v.v… lại do phỉ báng không có khổ làm quả cho nên nói “lấy chân đạp trên cổ” “lại có các giống quỷ, thân nó rất dài lớn” trở xuống gồm một hàng rưỡi kệ nói rõ ngã kiến của chúng sanh tức ngã lớn mà sắc nhỏ cho nên nói “dài lớn”. Do không có tàm quý cho nên nói “trần truồng”. “Lại có các giống quỷ, cổ nó nhỏ bằng kim” gồm nửa hàng kệ nói rõ kiến thủ của chúng sanh không thể tự suy lường chứng thành, chấp sự thấy biết của người khác là việc thật, còn ngoài ra là vọng ngữ. “Lại có các giống quỷ, đầu nó như đầu trâu” trở xuống gồm hai hàng dùng để nói rõ đoạn kiến và thường kiến (cái thấy chấp thường và đoạn)

của chúng sanh. đầu trâu có hai sừng là thí dụ cho hai thứ đoạn kiến và thường kiến luôn tùy thuận xảy ra. Từ “dạ xoa cùng quỷ đói, các chim thú ác độc” trở xuống gồm một hàng rưỡi kệ nói lên chúng sanh bị thiêu đốt nhưng ở đây không có khai mở rộng ra. Sắc giới và vô sắc giới vốn dĩ như ánh sáng lùa vào khi mở cửa ra để nhìn lên thượng giới. “Nhà cũ mục trên đó, thuộc ở nơi một người” gồm có một hàng nói rõ nguyên do lửa bốc cháy trong Dục giới. Vì do Trưởng giả kia tạm đi ra ngoài mà không ở trong nhà nên mới khiến lửa bốc cháy lên trong nhà. Điều này ngụ ý muốn nói rõ Như Lai xưa kia đã từng giáo hóa chúng sanh này khiến họ tạm thời chế phục được phiền não không khởi lên, chẳng khác gì Trưởng giả khi ở tại trong nhà tuy có lửa nhưng chưa khởi lên bốc cháy. Tuy nhiên, do duyên đã hết, Như Lai phải đi qua phương khác để giáo hóa nhưng chúng sanh này bèn lại khởi phiền não dữ dội khiến lửa phiền não ấy bùng cháy hung hản cho nên nói “nguyên do của lửa cháy”. “Rồi sau nhà cửa đó, bỗng nhiên lửa cháy đỏ” trở xuống gồm có hai hàng nói rõ lửa bốc cháy ở trong Dục giới tức chính là nêu lên câu “bỗng nhiên lửa cháy đỏ” “các loại quỷ thần thảy, đồng cất tiếng kêu to” trở xuống gồm một hàng rưỡi kệ dùng để tổng kết tướng trạng chúng sanh trong dục giới bị thiêu đốt.

“Thú dữ loài trùng độc” trở xuống gồm ba hàng rưỡi kệ nêu rõ lửa khởi lên trong Sắc giới. Căn cứ trong đây cũng có bốn phần: 1. Một hàng trước hết nói rõ chúng sanh trong Dục giới bị phiền não và tám khổ gây bức não cho nên mới hàng phục được phần ít kiết của dục giới mà tạm sanh vào Sắc giới cho nên nói “chui núp trong lỗ hang”; 2. nói “vì phước đức kém vậy” gồm một câu nhằm nói rõ nguyên nhân lửa khởi lên; 3. nói “bị lửa đến đốt cháy” gồm có một câu chính là nói rõ lửa khởi lên trong Sắc giới; 4. Hai câu còn lại nói rõ tướng trạng chúng sanh trong Sắc giới bị lửa thiêu đốt.

“Loài ngô công, do diên” trở xuống gồm hai hàng rưỡi kệ nói rõ lửa khởi lên trong cõi Vô sắc giới. Phần này cũng có bốn ý: 1. Một hàng kệ trước hết nói rõ chúng sanh trong Sắc giới hàng phục được kiết của sắc giới nên tạm sanh vào cõi vô sắc; 2. “Quỷ bàn trà rình chờ, liền bắt lấy mà ăn” gồm nửa hàng kệ nói rõ nguyên do lửa khởi lên. Do ở chỗ kia bị người tà kiến giáo hóa mà chấp lấy cho nên nói “liền bắt lấy mà ăn”; 3. “Lại có các ngạ quỷ, trên đầu lửa hừng cháy” gồm nửa hàng kệ dùng để nói rõ lửa khởi lên trong cõi Vô sắc; 4. “Đói khát rất nóng khổ sảng sốt chạy quàng lên” gồm nửa hàng kệ nói rõ tướng trạng bị thiêu đốt. “Nhà lửa đó dường ấy, rất đáng nên ghê sợ” trở xuống gồm một hàng dùng để tổng kết lửa khởi lên trong ba cõi nhưng ở đây không mở rộng ra.

“Lúc bấy giờ chủ nhà, đứng ở nơi ngoài cửa” trở xuống gồm hai hàng kệ tụng thí dụ “Trưởng giả thấy lửa”. Trong thí dụ này vốn có ba đoạn: Người thấy, đối tượng được thấy và khởi tâm thương xót. Nay, trong kệ không tụng đoạn “khởi tâm thương xót”. Tuy không tụng đoạn này nhưng cũng thành ba đoạn. Ở trên nói “Trưởng giả thấy lửa cháy” mà không nêu ra chỗ để thấy. Nay trong đây, nói lên “chỗ thấy” để bổ khuyết trong Văn Trường hàng ở trên nên rốt cuộc thành ba đoạn, ba đoạn ấy chính là: 1. Một nửa hàng trước hết tụng chỗ thấy lửa; 2. Một câu nêu ra người thấy (chủ thể thấy); 3. Một hàng một câu tụng cảnh thấy. Nói “lúc bấy giờ chủ nhà, đứng ở nơi ngoài cửa” là trước tiên nêu lên chỗ thấy lửa. Tuy nhiên chữ “đứng” là mô tả trạng thái muốn đi. Như Lai an trú trong địa pháp thân sẽ muốn ứng hiện trong ba cõi tiếp hóa chúng sanh cũng như Trưởng giả muốn đi vào trong nhà. “Lại nghe có người nói” gồm một câu nêu lên “năng thấy” ở trên. Ở trên nói “Trưởng giả thấy” nhưng nay trong kệ tụng “nghe” tức lấy cái nghe để thay cho thấy. Thí dụ ở trên nói đến “thấy rõ sự việc này” tức để nói rõ Như Lai có trí tuệ soi chiếu thấy rõ căn cơ của chúng sanh. Trong đây lại dẫn ra cái nghe tức đàm luận về chiêu cảm căn cơ của Thánh nhân. Vì chiêu cảm căn cơ mà Phật xuất thế mà lại liên quan đến Thánh trí nên “nghe có người mách bảo”. “Các người con của ông” trở xuống gồm một câu nêu lên “cảnh thấy”. Ở trên nói “có thứ lửa lớn này, từ bốn phía bốc lên” trước lại nói “nghe có người mách rằng”, rức mách nói gì? Chính là nói “các người con của ông” “trước đây vì dạo chơi mà đến vào nhà này” Có người giải thích rằng: Do từ bên ngoài ba cõi mà lại trôi dạt vào ba cõi cho nên nói “mà đến vào nhà này”. Tuy nhiên, nay chỗ biên tập ở đây lại không phải như vậy. Xưa ở nơi hai vạn ức đức Phật đã từng thọ nhận sự giáo hóa Đại thừa tức là nghĩa của cha và con cho nên nói “các người con của ông”. Do “trước đây vì dạo chơi, mà nhập vào nhà này” cho nên giống như sự nói rõ trong kinh Di giáo:

Người chưa được độ đều cũng có nhân duyên được độ. Xưa kia hiểu được Đại thừa khiến tâm an ổn mà tạo ra ý thoát khỏi sanh tử. Về sau do khởi phiền não mà mất đi sự hiểu biết về Đại thừa nên thành ra nghĩa “nhập vào sanh tử”. Nghĩa “đến nhập vào” thì có ý cũng như đây. “Thơ dại” tức là do lúc ấy rất khiếp nhược trước lý giải Đại thừa nên gọi là “thơ dại”. Do hiểu biết yếu kém khiến mất đi sự lý giải của Đại thừa cho nên nói “vô tri”.

“Trưởng giả vừa nghe xong” trở xuống gồm có sáu hàng kệ tụng thí dụ “cứu con mà chưa được”. Trong thí dụ ở trên vốn có hai đoạn:

khuyên dạy và răn dạy. Trong hai đoạn ấy, mỗi đoạn có ba phần tức là:

dự định thích nghi, không có căn cơ và ngưng giáo hóa. Nay trong đây cũng đầy đủ nêu lên hai đoạn ở trên, còn mỗi đoạn có ba phần tuy có tụng nhưng về phương pháp thì bất đồng. Pháp bất đồng là căn cứ trong sáu hàng này được phân làm ba đoạn. Ban đầu nói “Trưởng giả vừa nghe xong” trở xuống năm hàng kệ tụng dự định dùng khuyên và răn để thích nghi. Kế đến có hai câu tụng vừa khuyên và răn và không có căn cơ. Kế tiếp có hai câu tụng vừa khuyên và răn và ngưng giáo hóa. “Trưởng giả vừa nghe xong” trở xuống có ba đoạn và mỗi đoạn có hai phần: 1. Gồm một kệ trước hết tụng dự định khuyên dạy để thích nghi tức là thí dụ trên nói: “Thân và tay có sức mạnh” trở xuống; 2. “Mà dụ bảo các con” trở xuống có bốn hàng kệ tức nêu lên dự định răn dạy tức là thí dụ trên nói: “Ta nay vì các con, nói lên sự sợ hải” trở xuống. “Các con không hiểu biết “trở xuống gồm hai câu dùng để nêu lên hai hạng người không có căn cơ. Trong phần này có hai ý: 1. Nói “các con không hiểu biết” gồm một câu khuyên, mà không có căn cơ. Trong mục “không có căn cơ” ở trên vốn có hai ý. Nay không nêu lên ý thứ nhất “giáo nghĩa Đại thừa đối với hạng người này thì trở nên vô dụng” tức là “nhà này có một cửa, mà lại rất nhỏ hẹp” nhưng chỉ nêu lên ý “có Tiểu thừa mà không có Đại thừa”. Nay, một câu “các con không hiểu biết” để nêu lên có căn cơ Tiểu thừa mà không có căn cơ Đại thừa tức hợp với thí dụ nói “các con nhỏ không hiểu”; 2. “Dầu có nghe cha dạy”

gồm một câu tức tụng nghĩa răn dạy mà không có căn cơ tức là “cha dẫu thương xót khéo nói để dụ dỗ”. Đoạn thứ ba có hai câu nêu lên sự ngưng giáo hóa tự có hai ý. Câu đầu tức tụng nghĩa khuyên dạy và ngưng giáo hóa, tức thí dụ trên nói “ưa thích đùa giỡn”. Câu thứ hai “vui chơi mãi không thôi” tức tụng nghĩa răn dạy và ngưng giáo hóa thí dụ trên nói: “Chỉ cứ đông tây, chạy giỡn nhìn cha mà thôi”. Lại giải thích rằng: không có tụng ba đoạn nói khuyên dạy mà chỉ tụng hai đoạn nói răn dạy. Năm hàng trước tụng dự định thích nghi và một hàng sau tụng việc không có căn cơ, mà không tụng nghĩa ngưng giáo hóa. Trong phần dự định ở trên có hai ý: suy nghĩ phương pháp cứu các con mà dự định thích nghi. Trong đây cũng phân làm hai. Ban đầu gồm một hàng tụng việc suy nghĩ về phương pháp. Sau đó, từ “bảo dụ các con” trở xuống gồm bốn hàng chính tụng dự định thích nghi.

“Bấy giờ, Trưởng giả kia, mới bèn nghĩ thế này” trở xuống gồm có bảy hàng rưỡi kệ tụng thí dụ thứ tư “Trưởng giả dùng ba thứ xe để cứu được các con”. Nhưng trong thí dụ ở trên vốn có bốn đoạn: 1. Dự định dùng ba xe để thích nghi; 2. Thấy các con vốn có lòng ưa thích; 3.

Vì các con mà nói lên ba thứ xe; 4. Các con thọ nhận và hành trì. Nay trong đây lược mà không tụng đoạn thứ hai “thấy các con có lòng ưa thích” tương ưng với ở trên nói “cha biết các con đều vẫn có lòng thích các đồ chơi trân báu lạ lùng, nếu có chắc chúng nó ưa lắm”. Nay trong bảy hàng rưỡi kệ được phân làm ba đoạn để tụng trên: 1. Ba hàng đầu tụng đoạn thứ nhất bên trên; 2. Kế đến ba hàng tụng đoạn thứ ba bên trên; 3. Kế tiếp đó có một hàng rưỡi kệ tụng đoạn thứ tư ở trên. Nay “bấy giờ Trưởng giả kia, mới bèn nghĩ thế này” trở xuống ba hàng tụng dự định dùng ba xe, thích nghi, tức thí dụ trên nói: “Bấy giờ, Trưởng giả liền nghĩ: nhà này đã bị lửa lớn đốt cháy” trở xuống. “Bảo với các con rằng” trở xuống có ba hàng tức nêu việc vì các con mà nói về ba xe. Trong đoạn nói về ba xe ở thí dụ trên vốn có bốn phần. Nay có ba hàng kệ tụng đầy đủ: 1. Một hàng kệ tụng phần thứ nhất; 2. Ba câu tụng phần thứ hai; 3. Ba câu tụng phần thứ ba; 4. Nửa hàng kệ tụng phần thứ tư. “Nay bảo các con rằng” gồm một hàng tụng khen ngợi ba xe thuộc phần thứ nhất tương hợp với văn trên nói “mà bảo các con rằng: đây là những món ít có, khó đặng mà các con có thể dùng để vui chơi nếu các con không ra lấy sau chắc buồn ăn năn”. “Nào xe dê, xe hươu” trở xuống gồm ba câu tức tụng phần thứ hai “chỉ ra chỗ của ba xe” tương hợp với văn trên nói “các thứ xe dê, xe hươu, xe trâu như thế nay ở ngoài cửa”. “Các con mau ra đây” trở xuống có ba câu tụng phần thứ ba ở trên “khuyến khích lấy xe” tức tương ưng với văn kinh nói “các con ở nơi nhà lửa nên mau ra đây”. “Tùy ý các con thích, có thể cưỡi để dạo chơi” tức gồm có nửa hàng tụng phần thứ tư “bảo đảm ban cho chứ không có hư dối” tức tương ưng với văn kinh trên nói “tùy ý các con muốn, cha đều sẽ cho các con”. “Các con nghe cha nói, các thứ xe như vậy” trở xuống gồm một hàng rưỡi kệ tức tụng đoạn thứ tư “các con thọ nhận và hành trì”. Trong việc thọ nhận và hành trì ở trên vốn có bốn phần. Nay chỉ nêu ra ba phần mà lược không tụng phần thứ hai “xô đẩy lẫn nhau”. Ban đầu “các con nghe cha nói, các thứ xe như vậy” gồm nửa hàng trước hết tụng “lòng mỗi người đều mạnh mẽ” thuộc hàng ngoài phàm phu. “tức thời cùng nhau tranh đua” gồm sáu chữ nêu lên sự cùng nhau tranh đua để kiến đế tư duy và hành tu đạo. “Ra khỏi” trở xuống nửa hàng có hai chữ nêu lên việc tranh đua nhau ra khỏi nhà lửa để đạt được quả Vô học. Lại giải thích rằng: do lược nêu không tụng hai phần trước mà chỉ tụng hai phần sau. “Trưởng giả thấy các con, được ra khỏi nhà lửa” trở xuống gồm ba câu tụng thí dụ thứ năm “thấy con thoát khỏi nạn”. Trong thí dụ ở trên có hai ý: 1. Trước hết nói rõ sự đoạn trừ hoặc chướng để thoát ra khỏi ba cõi mà đạt được quả vị Vô học; 2. Nói rõ sự phát khởi căn cơ Đại thừa: hai câu đầu trước hết nêu lên quả Vô học, còn “ở nơi ngã tư đường” gồm một hàng nêu lên sự phát khởi căn cơ Đại thừa. “Đến ngồi toà sư tử” trở xuống có bốn hàng một câu tụng thí dụ thứ sáu “Trưởng giả hoan hỷ”. Nay xét trong đây gồm bốn hàng một câu tự có ba đoạn. Ba câu đầu tụng sự phấn khởi hoan hỷ. “Những đứa con này đây” trở xuống có ba hàng giải thích nguyên do hoan hỷ. Do thoát ra khỏi hoạn nạn cho nên mới hoan hỷ. “Vì thế các người ơi, ta nay rất vui mừng” trở xuống gồm nửa hàng nói lên sự tổng kết hoan hỷ. “Khi ấy các người con, biết cha đã ngồi an” trở xuống có ba hàng kệ tụng thí dụ thứ bảy “các người con đòi xe” để nói rõ người trong ba thừa mong muốn đạt quả. Căn cứ trong ba hàng kệ này tự có bốn phần: 1. Nửa hàng tụng lúc đòi xe; 2. Một hàng chính tụng ý đòi xe; 3. Một hàng tụng lời vừa rồi cha hứa ban cho xe; 4. Nửa hàng tổng kết tụng nghĩa đòi xe. Nay “bấy giờ các người con, biết cha đã ngồi an” trở xuống gồm nửa hàng trước hết nói lên khi đòi xe là khi biết cha ngồi an ổn. Điều này ngụ ý muốn nói Như Lai thấy chúng sanh phát khởi căn cơ Đại thừa xứng hợp với bản ý của Như Lai nên nói là “ngồi an”.

“Đều đến bên chỗ cha” trở xuống gồm một hàng chính tụng ý đòi xe ở trên. “Như trước cha đã hứa” gồm một hàng tụng lời của cha lúc trước hứa cho xe. “Bây giờ chính phải lúc” trở xuống gồm nửa hàng dùng để tổng kết tụng nghĩa đòi xe.

“Trưởng giả giàu có lớn” trở xuống có bảy hàng rưỡi kệ tụng thí dụ thứ tám “đồng ban cho xe lớn” tức chính là thuyết kinh Pháp Hoa.

Trong thí dụ ở trên vốn có hai đoạn: 1. Trước hết song song khai mở hai chương môn; 2. Song song giải thích rộng hai chương môn. Nay bảy hàng rưỡi kệ cũng được phân làm hai. Ban đầu có bảy hàng trước tiên tụng đoạn giải thích rộng hai chương môn. Nửa hàng còn lại tụng đoạn thứ nhất bên trên. Lại nữa trong đoạn giải thích rộng chỉ tụng “một xe lớn” mà không tụng “tâm bình đẳng”. Nhưng trong việc nói rộng “một xe lớn” cũng có hai ý: rộng và giải thích rộng. Nay ban đầu có một hàng rưỡi kệ trước tiên tụng giải thích “xe rộng lớn”. Điều này tức là “tại sao như vậy? Vì ông Trưởng giả đó của giàu vô lượng… chưng dọn trang sức đẹp” trở xuống gồm năm hàng rưỡi kệ tụng việc nói rộng “xe lớn” ở trên tương ưng với văn trên nói “xe ấy thật cao rộng với các báu trang hoàng”. “Đem xe đẹp như thế” trở xuống gồm có nửa hàng nêu lên sự khai mở hai chương môn ở trên. Một câu này trước hết nêu ra chương môn “một thứ xe lớn”. Kế đến “cùng ban cho các con” gồm một câu nêu lên chương môn “tâm bình đẳng”.

“Các con lúc bấy giờ, rất vui mừng hớn hở” trở xuống có một hàng rưỡi kệ tụng thí dụ thứ chín “các con được xe lớn cho nên vui vẽ” tương ưng với văn thí dụ trên nói “khi ấy các người con được ngồi trên xe lớn đặng điều chưa từng có”. Ở đây do lược mà không nêu lên thí dụ thứ mười “không có hư dối”.

“Bảo Xá-lợi-phất này, đức Phật cũng như vậy” trở xuống có ba mươi bốn hàng rưỡi kệ tụng Trưởng giả thuộc đoạn “hợp dụ” thứ hai. Lại nữa, trong đoạn “hợp dụ” trên chỉ hợp bảy thí dụ mà không hợp thí dụ thứ sáu, thứ bảy và thứ chín. Tuy hợp bảy thí dụ nhưng lại gom thí dụ thứ năm và thứ tám làm một cho nên văn cú chỉ có sáu đoạn. Nay trong đây cũng nêu lên bảy thí dụ nên mà trở thành bảy đoạn. Nhưng bảy thí dụ về tên gọi thì đồng mà ý thì có khác. Trong Văn Trường hàng ở trên không hợp thí dụ thứ sáu và thứ bảy và nay cũng không nêu lên. Văn trên hợp thí dụ nhất thứ hai, thứ ba, thứ tư, thứ mười và nay trong kệ cũng nêu lên đầy đủ. Văn trên đều hợp thí dụ thứ năm và thứ tám nhưng nay chỉ nêu lên thí dụ thứ tám. Văn trên hợp thí dụ thứ năm mà không hợp thí dụ thứ chín nhưng nay trong nghĩa kệ này lại nêu lên việc hợp thí dụ thứ chín mà không nêu lên thí dụ thứ năm.

Nay xét trong ba mươi bốn hàng rưỡi kệ cũng phân làm bảy đoạn:

1. Bốn hàng nêu lên thí dụ thứ nhất “chủ nhà” cũng gọi là tổng dụ; 2.

“Đức Như Lai đã lìa, nhà lửa ba cõi đó” trở xuống có hai hàng nêu lên thí dụ thứ hai “thấy lửa”; 3. “Mà nay trong ba cõi, có nhiều thứ hoạn nạn” trở xuống cũng có hai hàng hợp nêu lên thí dụ thứ ba “cứu con mà chưa được”; 4. “Bởi thế nên phương tiện, vì chúng nói ba thừa” trở xuống có bốn hàng hợp nêu lên thí dụ thứ tư “cứu được các con”; 5.

“Các ông nếu có thể, tin nhận lời nói đây” trở xuống cũng có bốn hàng hợp nêu lên thí dụ thứ tám “ban cho xe lớn”; 6. “Chứng đặng thừa như thế, khắp cho các con thảy” trở xuống có ba hàng với ý nghĩa hợp nêu lên thí dụ thứ chín “các con có được xe nên vui mừng”; 7. “Bảo với Xá-lợi-phất. Ông và các người thảy” trở xuống có mười lăm hàng rưỡi kệ hợp nêu lên thí dụ thứ mười “không có hư dối”. Như vậy, có bốn hàng kệ hợp nêu lên thí dụ thứ nhất; có hai hàng kệ hợp nêu lên thí dụ thứ hai; có hai hàng kệ hợp nêu lên thí dụ thứ ba; có bốn hàng kệ hợp nêu thí dụ thứ tư; có bốn hàng kệ hợp nêu lên thí dụ thứ tám; có ba hàng kệ với nghĩa hợp nêu lên thí dụ thứ chín; có mười lăm hàng rưỡi kệ hợp nêu lên thí dụ thứ mười. Ở trên hợp thí dụ thứ nhất “chủ nhà” tức tổng dụ chỉ hợp một nghĩa “Trưởng giả”. Trong nghĩa này lại kiêm luôn năm nghĩa còn lại. Nay bốn hàng kệ này nêu lên việc kiêm hợp cả năm ng-hĩa nhưng chỉ lược không nêu lên việc hợp nghĩa “một cửa”. Nay nói “đức Phật cũng như vậy” gồm một hàng trước hết hợp nêu lên Trưởng giả tức tương ưng với văn trên nói “Như Lai cũng lại như vậy”. “Cha lành của trong đời” gồm một câu tức hợp nêu lên “làm cha của tất cả thế gian”. “Khắp tất cả chúng sanh, đều là con của ta” thì “tất cả” này đều hợp nêu lên hai nghĩa. Ban đầu nói “khắp tất cả chúng sanh” tức hợp nêu lên năm trăm người. “Đều là con của ta” trở xuống gồm ba câu tức có thể hợp nêu lên “ba mươi người con”. “Ba cõi hiểm không an” trở xuống gồm một câu kệ tức hợp nêu lên nghĩa “có một ngôi nhà lớn”. “Thường có những sanh, già” gồm một hàng tức hợp nêu lên nghĩa “có lửa ở trong nhà”. “Đức Như Lai đã lìa” trở xuống gồm có hai hàng tức tụng hợp nêu lên thí dụ thứ hai “thấy lửa” tương ưng với văn trên nói “ta thấy các chúng sanh bị sanh, già, bệnh, chết”. Nhưng trong việc hợp nêu lên thí dụ ở trên chỉ có hợp ba loại: 1. Hợp người thấy; 2. Hợp đối tượng được; 3. Hợp khởi tâm thương xót. Nay, hai hàng này chỉ có thể hợp nêu lên người thấy và đối tượng được thấy mà không nêu lên việc khởi tâm thương xót. Tuy nhiên cũng tạo nên ba đoạn. Làm sao biết được?

Vì trong Văn Trường hàng nêu lên chỗ Như Lai thấy tất cả chúng sanh. Nay nói “đức Như Lai đã lìa, nhà lửa ba cõi đó” trở xuống gồm một hàng trước hết nêu ra “chỗ thấy tất cả chúng sanh”. Kế đến gồm nửa hàng hợp nêu lên đoạn thứ nhất “năng thấy”. Kế tiếp nữa có nửa hàng hợp nêu lên đoạn thứ hai “đối tượng được thấy”. Nay gồm có một hàng thuộc phần thứ nhất nêu lên “chỗ thấy tất cả chúng sanh” Như Lai từ lâu đã dứt hết luî phiền của ba cõi nên nói “đã lìa”. Và do thường xuyên tịnh trú ở địa pháp thân cho nên nói “vắng lặng ở thong thả”.

Rừng chính là rừng pháp vô lậu. Do luôn an trú ở địa pháp thân, buông thả các biểu hiện của trần luî và trở ngại cho nên nói “an ổn trong rừng nội”. Tuy nhiên kinh Pháp Hoa nói rõ pháp thân không giống với hai chữ “thường trụ”. Vấn đề này có hai cách giải thích: 1. Cho rằng kéo dài tâm kim cang trụ lân ở đời tức lấy làm pháp thân; 2. Cho rằng: tổng nêu lên mươi phương chư Phật lại so chiếu lẫn nhau, vì thế biết Vô lượng Thọ tức thời ở tại Tây phương giáo hóa, chưa đến cõi này, Cõi này so chiếu với cõi kia thì cõi kia tức là pháp thân. Nhưng ứng thân vốn có hình có ảnh còn pháp thân thì không có hình có ảnh. Phật đã chưa đến cõi này thì đối với cõi này tức không có hình không có ảnh. Đây chính là pháp thân. Nếu tương ưng hiện đến trong cõi này thì đối với cõi này là ứng thân. Cõi khác so chiếu với cõi này tức duy trì cõi này làm pháp thân. “Hiện nay ba cõi này, đều là của ta cả” gồm nửa hàng kệ tức nêu lên “năng thấy”. “Những chúng sanh trong đó, cũng là con của ta” gồm nửa hàng hợp nêu lên “sở thấy”.

“Mà nay trong ba cõi” trở xuống gồm có hai hàng hợp nêu lên thí dụ thứ ba “cứu con mà chưa được”. Nhưng trong việc khai mở thí dụ ở trên vốn có hai đoạn: răn và khuyên và mỗi đoạn cũng được phân làm ba, cho đến trong việc hợp thí dụ được phân làm ba đoạn tức lặp lại hợp sự ran, khuyên, dự định thích nghi, lặp lại hợp “răn khuyên không có căn cơ”, lại lặp lại hợp “răn, khuyên và ngưng giáo hóa”. Nay, trong hai kệ này chỉ hợp phần răn dạy. Nhưng sự răn dạy vốn có ba phần mà nay trong kệ đây lược không tụng hợp nêu lên sự răn dạy, ngưng giáo hóa, chỉ tụng hợp răn dạy, dự định thích nghi và “không có căn cơ”. Nay nói “mà nay trong ba cõi, có nhiều thứ hoạn nạn, chỉ riêng một mình ta, có thể cứu hộ chúng” gồm một hàng hợp nêu lên dự định răn dạy thích nghi tương ưng với văn trên nói “đức Phật thấy việc này rồi bèn nghĩ rằng: ta là cha của chúng sanh nên cứu chúng nó ra khỏi nạn khổ đó”.

“dầu lại đã dạy bảo, mà vẫn không tin nhận” gồm một hàng hợp nêu lên sự răn dạy mà không có căn cơ. Tương ưng với văn trên nói “nếu ta chỉ dùng sức thần thông…”. Nay nói “dầu lại đã dạy bảo, mà vẫn không tin nhận” tức hiển bày sự không có căn cơ. “Nếu chỉ dùng thần lực thì chúng sanh không tin nhận” trở xuống tức là giải thích nói “vì nơi các dục nhiễm, rất sanh lòng tham mê”.

“Bởi thế nên phương tiện” trở xuống có bốn hàng tức hợp nêu lên thí dụ thứ tư “cứu được các con”. Trong việc hợp nêu lên thí dụ thứ tư vốn có ba đoạn: 1. Trước hết nhắc lại nêu lên ba thứ thí dụ bên ngoài nhưng nay không tụng; 2. Nói “đức Như Lai cũng lại như thế, dầu có trí lực cùng sức vô uý mà chẳng dùng đến” tức hợp thí dụ bên ngoài thứ ba và nay cũng không tụng; 3. Nêu lên việc hợp thí dụ thứ tư. Trong việc hợp thí dụ này vốn có bốn đoạn. Nay trong đây lược mà không tụng hợp nêu lên nghĩa thấy rõ căn cơ “nơi nhà lửa ba cõi cứu vớt chúng sanh”.

Nay trong bốn hàng này có hai phần: 1. Ba hàng chánh tụng hợp ba đoạn ở trên; 2. Một hàng hợp ba đoạn làm một kết thành nghĩa ở trên. Nghĩa này không được trình bày ở trên. Nay căn cứ trong ba hàng thì ban đầu có một câu hợp nêu lên phần thứ nhất dự định thích nghi ba thừa giáo. Kế đến, có một hàng một câu tụng hợp phần thứ ba tức vì chúng sanh mà nói ba thừa giáo. Kế tiếp đó có một hàng rưỡi kệ tụng hợp thí dụ thứ tư “các con thọ nhận và hành trì”. Nay nói “cho nên dùng phương tiện” gồm một câu tụng hợp dự định dùng ba thừa giáo thích nghi văn trên nói “chỉ dùng trí tuệ phương tiện”. “Vì chúng nói ba thừa” trở xuống gồm một hàng một câu hợp nêu lên sự việc “vì chúng sanh mà nói lên ba thừa giáo”. Trong việc nói ba thừa ở trên vốn có bốn phần. Nay một hàng một câu này chỉ hợp nêu lên một phần tức là “chỉ rõ chỗ chứng đạt ba quả” tương ưng với văn trên nói “các người mau ra khỏi ba cõi sẽ đặng chứng ba thừa: Thanh-văn, Duyên-giác và Phật thừa”. Đây chính là chỉ ra chỗ chứng đạt quả của người trong ba thừa. Ba phần còn lại do lược mà không nêu lên. “Các người con đó thảy, nếu nơi tâm quyết định” trở xuống gồm một hàng rưỡi kệ hợp thí dụ thứ tư “các người con thọ nhận và hành trì”. Nhưng trong việc hợp thí dụ trên lại được liệt kê riêng biệt. Căn cứ ở người của ba thừa thì mỗi thừa được phân làm bốn phần. Nay cũng căn cứ ba thừa mà tụng hợp. Nhưng không hợp hết cả bốn phần mà chỉ hợp nêu lên phần thứ tư “ba người”. Nay một hàng rưỡi kệ tự có hai ý tức ban đầu tổng nêu lên và sau riêng biệt nêu lên. Nay nói “các người con đó thảy, nếu nơi tâm quyết định” gồm nửa hàng tổng quát nói rõ người của ba thừa đều đạt được quả vị Vô học đều là nghĩa quyết định. Một hàng dưới riêng biệt nói rõ người của ba thừa đạt quả Vô học. Ban đầu nói “đầy đủ ba món minh, và sáu thứ thần thông” gồm nửa hàng tức quả quyết định của Thanh-văn chính nêu lên việc hợp ở trên gọi là Thanh-văn thừa. Điều này tương ưng với việc khai mở thí dụ nói “tranh ra khỏi nhà lửa”. “Có người được Duyên-giác” gồm một câu tụng hợp ở trên gọi là Bích-chi Phật thừa. Quả Vô học của Duyên-giác tức tương ưng trong mở thí dụ nói “tranh ra khỏi nhà lửa”. “Hoặc bất thối Bồ-tát” gồm một câu tụng hợp ở trên tức gọi là Bồ-tát thừa. Quả Vô học này cũng tương ưng trong thí dụ nói “tranh ra khỏi nhà lửa”, “Xá-lợi-phất phải biết, ta vì các chúng sanh” trở xuống có một hàng hợp Ba-làm một để kết thành nghĩa trên. Một hàng này là nghĩa nêu ra mà không nêu lên ở trên nhưng nay thuộc ở trên.

“Các ông nếu có thể, tin nhận lời nói đây, tất cả người đều sẽ, chứng thành quả Phật đạo” trở xuống gồm có bốn hàng hợp nêu lên thí dụ thứ tám “ban cho xe lớn” nhưng trong việc hợp thí dụ thứ tám ở trên được khai mở làm sáu đoạn. Tuy nhiên, chỉ hợp năm phần mà không hợp phần thứ sáu. Nay bốn hàng này phân làm hai đoạn: 1. Trong một hàng kệ này có thể hợp nêu lên hai phần tức tương hợp với trên nói “những chúng sanh đã thoát khỏi ba cõi đó, Phật đều cho món vui thiền định, giải thoát v.v… của các đức Phật” tức là nghĩa “tâm bình đẳng mà ban cho một thứ xe”. “Phật thừa đây vi diệu, rất thanh tịnh thứ nhất” trở xuống gồm ba hàng hợp nêu lên xe rộng lớn ở trên tương ưng với Văn Trường hàng nói “các món đó đều là một tướng, một thứ mà các bậc Thánh khen ngợi thường sanh ra sự vui thanh tịnh vi diệu bậc nhất”. Do đó bốn hàng này chỉ nêu lên ba phần.

“Đạt được thừa như thế, khiến cho các Phật tử” trở xuống ba hàng tức nghĩa hợp nêu lên thí dụ thứ chín “các con có được xe cho nên hoan hỷ”. Trong Văn Trường hàng ở trên không hợp nêu lên thí dụ thứ chín này. Tuy nhiên trong ba hàng này hai hàng đầu chính là nghĩa tụng nói rõ hành một nhân đạt một quả cho nên quyết định vui vẽ. “Vì bởi nhân duyên đó” trở xuống gồm một hàng nêu rõ nhân không khác. “Nương nơi xe báu này, mà thẳng đến đạo tràng” tức là nói rõ Như Lai đã vì người ba thừa mà thọ ký quả vị Phật cho họ trong đời vị lai. Lúc ấy, đại chúng cùng nhau xét tâm chuyển hóa Phật quả trong tương lai mà tu hành tinh tấn tức là nương vào xe báu này thuộc thừa cảnh giới. “Thẳng tiến đến đạo tràng” nghĩa là vạn hạnh đều đến đạo tràng. Nhưng khi tâm kim cang ấy phát khởi tức tiện lợi gần quả Phật nhằm tu hành đạt đến vị kim cang tức là nghĩa của “thẳng tiến đến đạo tràng”.

“Bảo với Xá-lợi-phất, bọn ông các người thảy” trở xuống có mười lăm hàng rưỡi kệ đều hợp nêu lên thí dụ thứ mười “không có hư vọng”. Trong việc hợp thí dụ ở trên vốn có bốn đoạn: 1. Trước hết nhắc lại ý nghĩa ba loại thí dụ bên ngoài; 2. Chánh hợp; 3. Hợp giải thích; 4.

Kết hợp. Nay chỉ nêu lên phần chánh hợp còn các đoạn khác thảy đều không tụng. Phần chánh hợp ở trên tự có hai thứ. Ban đầu nói “Như Lai cũng lại như vậy không có hư dối” tức là tổng nói rõ sự việc không có hư dối, nay cũng không tụng hợp, mà chỉ tụng hợp ba loại để riêng biệt nói rõ sự việc không có hư dối: lấy nặng bỏ nhẹ, không hư dối, tương xứng với bản tâm không hư dối, vượt quá chỗ mong cầu không hư dối.

Nay xét trong mười lăm hàng rưỡi kệ này đại khái được phân làm ba đoạn: 1. Một hàng kệ trước hết nói lên sự tương quan giữa cha và con để khai mở lý do không hư dối. Ý nói “Như Lai trước kia đã từng ở nơi hai vạn ức đức Phật để giáo hóa chúng sanh này”. “Lúc ấy chúng sanh phát khởi tâm hiểu biết ấy là nghĩa nhân, nhưng sự hiểu không thể tự sanh, mà phải nhờ ở Phật. “Như Lai có khả năng làm cho chúng sanh hiểu”

tức là nói lên nghĩa “cha”; 2. Mười ba hàng rưỡi kệ chính tụng hợp ba thứ không hư dối ở trên; 3. Một hàng còn lại nêu lên vua của các pháp để tổng kết nói rõ ý không hư dối. Lại trong ba đoạn này, trước một sau một đều không khai triển. Một đoạn ở giữa tự có ba đoạn riêng biệt: 1.

Hai hàng rưỡi kệ trước hết lược tụng hợp ba thứ không hư dối; 2. Hai hàng kệ trước muốn rộng tụng hợp trước dẫn chứng sự khuyến khích tin nhận; 3. Chín hàng chính tụng rộng phần thứ nhất ở trên lược tụng hợp sự việc không hư dối. Nay nói hai hàng rưỡi kệ lược nêu sự chánh hợp: Một hàng đầu tụng phần thứ nhất, một hàng kế tiếp tụng phần thứ hai, nửa hàng kế đó tụng phần thứ ba.

Nay “các ông đã nhiều kiếp” gồm một hàng tức hợp nêu lên “lấy nặng bỏ nhẹ không có hư dối” tương ưng với văn trên nói “ban đầu nói ba thừa”. “Ta tuy trước nói vậy” trở xuống có một hàng tức hợp nêu lên “bản tâm không có hư dối” tương ưng với thí dụ trên “dẫn đường cho chúng sanh cũng chỉ là…” “Chỉ là diệt hết sanh tử” là chỉ cho sanh tử có hai loại. Tuy nhiên vì trong phân đoạn “khổ não sâu nặng” cho nên phương tiện làm ba thừa dẫn ra “khiến ông lìa khỏi khổ thiêu đốt”. Do chỉ diệt hết phân đoạn sanh tử mà chưa dứt sạch biến dị sanh tử cho nên nói “chỉ”. Lại nên tinh tấn đoạn trừ biến dị sanh tử để thành đạo vô thượng há nên chỉ dừng ở thân tàn diệt trí này cho nên nói “mà thật chẳng diệt độ”. “Nay việc nên phải làm, chỉ có trí tuệ Phật” gồm nửa hàng hợp nêu lên sự ban cho vượt quá chỗ mong cầu nhưng không hư dối tương hợp với thí dụ trên nói “sau đó chỉ dùng Đại thừa mà độ thoát chúng”. “Nếu có Bồ-tát nào” trở xuống có hai hàng là dẫn chứng người thù thắng, chứng minh Như Lai không dối và khuyên tin. Kệ đầu chính là dẫn chứng và kệ sau tức chứng minh lời nói của người. “Nếu có người trí nhỏ” trở xuống gồm có chín hàng kệ tức lược tụng hợp ba thứ không hư dối. Nay, chín hàng này tự được phân làm ba đoạn. Đoạn đầu có sáu hàng tức rộng nêu lên phần trên. “Các ông trải nhiều kiếp”

trở xuống chỉ có một hàng lược nói rõ “lấy nặng bỏ nhẹ không có hư dối” xét trong sáu hàng này, hai hàng đầu nói rõ khổ đế; hai hàng kế nói lên tập đế, một hàng tiếp nêu lên diệt đế, và một hàng cuối nêu ra đạo đế. Đoạn hai từ “người đó nói pháp gì, mà nói đặng giải thoát?”

trở xuống có một hàng rưỡi kệ tức rộng nêu lên “tương xứng bản tâm không hư vọng”. Đoạn ba từ “đức Phật nói người đó, chưa phải thật diệt độ” trở xuống có một hàng rưỡi kệ tức rộng nêu lên ở trên. “Nay việc phải nên làm, chỉ có trí tuệ Phật” gồm nửa hàng nói lên việc ban cho quá sự mong cầu không có hư dối. “Ý của ta không muốn, khiến cho đó đến diệt độ” tức là nói lên lời nói ở trên, nghĩa này có thể tìm thấy.

Tức người kia khi chưa chứng đạt đạo vô thượng; ý của Như Lai quyết không chỉ cho họ đi đến diệt độ như xưa kia. “Ta là đấng Pháp vương, tự tại nơi các pháp” trở lên gồm mười lăm hàng rưỡi kệ đại khái được phân làm ba đoạn. Từ đây trở xuống có một hàng là nêu lên bậc Pháp vương để tổng kết nói rõ sự việc không có hư dối. Nhưng vì người không tự tại mà nêu ra nhiều lời nói hư dối. Phật là bậc Pháp vương tổng kết nói rõ chân thật không có hư dối. Từ “Xá-lợi-phất phải biết, pháp ấn của ta đây” lại trước tụng thí dụ nói khai mở ba thừa và hiển bày một thừa để giáo hóa người có căn tánh bậc trung. Trong phần này có hai đoạn: 1. Trong phần Xá-lợi-phất thưa thỉnh có ba đoạn và đã trình bày xong; 2. Trong phần đáp của đức Phật cũng có ba đoạn; 1. Dùng thí dụ để nói về duyên khởi có hai: ban đầu khiển trách và sau hứa khả; 2. Phần chính thí dụ để nói lên việc khai mở ba thừa và hiển bày một thừa cũng có hai phần: phần Văn Trường hàng và kệ cũng đã trình bày xong. Người có căn tánh bậc trung đã hiểu lý đồng quy với ý trước khai mở ba thừa và hiển bày một thừa; 3. Từ đây trở xuống đến phẩm có sáu mươi lăm hàng kệ là nói lên việc khuyến khích người có căn tánh bậc trung thọ nhận và hành trì. Tuy nhiên ý khuyến khích chỉ nói rõ sự hoằng truyền kinh để tự tu tập, giáo hóa người khác, và gieo trồng nhân đồng quy chiêu cảm đạt được quả viên mãn tột bực cho đến vạn hạnh của Bồ-tát đều tu hành đầy đủ các đức. Nếu nói rõ ra chủ yếu không ngoài tự tu tập và giáo hóa người khác. Tự tu hành tức như nói tu hành. Giáo hóa người khác tức là hoằng truyền kinh điển để làm lợi ích cho chúng sanh, kiêm luôn việc đoạn trừ sanh, già, bệnh tức là nghĩa của Bồ-tát. Tuy nhiên, tâm mến mộ quả dễ sanh mà ý hành nhân lại khó lập cho nên trong đây để riêng ra phần khuyến khích mến mộ quả, vì đã có nguyện hành với nhân thì quả nghèo hay phước tự hiển bày. Ý này ở trên đã nói đầy đủ nên nay không trình bày chi tiết. Lại giải thích rằng sở dĩ không khuyến khích mến mộ quả là vì đây rất gần phẩm Thọ ký cho nên không nói khuyến khích mến mộ quả. Trong đây chỉ dùng việc hoằng kinh lợi ích người làm nhân thực hành và cũng có hai đoạn: 1. Một hàng kệ nêu ra kinh được hoằng truyền kinh; 2. Từ “tại chỗ ông đi qua” trở xuống có sáu mươi bốn hàng kệ tụng phần chính chỉ rõ phương pháp hoằng truyền kinh để làm lợi ích cho chúng sanh. Nay nói “pháp ấn của ta đây” tức chỉ cho kinh được hoằng truyền. Ấn tức như danh tự của người này ấn chỉ lên hòm sách để gởi đến cho người kia, chẳng có vật gì gửi cho mà không có người cho. Do vậy kinh Pháp Hoa được xem như hòm sách.

Nhưng chỗ nói rõ về nhân quả trong kinh giống như sự việc trong bức thư đã được biểu hiện ra. Như Lai nói giáo tụng danh tự kinh này cũng giống như ấn vậy. Bồ-tát hoằng truyền kinh này giống như người đưa thư. Do đó, pháp ấn có ý nghĩa sâu xa như thế.

“Tại chỗ ông đi qua, chớ có vọng tuyên truyền” trở xuống gồm sáu mươi bốn hàng là chỉ ra phương pháp hoằng truyền kinh điển ấy tức với ý khuyến khích hành nhân. Trong đây tự có ba đoạn: 1. Nửa hàng dùng để tổng lược việc hoằng kinh làm lợi ích cho chúng sanh; 2. “Nếu có người nghe đến” trở xuống gồm có mười hàng kệ dùng để riêng biệt lược khuyến khích phương pháp hoằng truyền kinh; 3. “Nếu có người không tin, sanh huỷ báng kinh này” trở xuống có năm mươi ba hàng rưỡi kệ rộng chỉ ra phương pháp hoằng truyền kinh để biểu hiện tướng thực hành nhân. Nay nói “tại chỗ ông đi qua, chớ có vọng tuyên truyền” tức là đoạn thứ nhất. Nhưng “chớ có vọng nói” ý ấy rất khó hiểu. Nay chỉ đưa ra bốn câu để nói rõ nghĩa: “chớ có vọng nói” 1. Đối với người ác chớ nên vì họ nói cũng chớ có vọng nói; 2. Đối với người ác và người thiện đều vì họ nói tức cũng chớ có vọng nói; 3. Đối với người ác thì nên vì họ nói nhưng đừng vì người thiện mà nói; 4. Đối với người thiện thì nên nói còn đối với người ác thì chớ vì họ nói. Nay không giống như ba câu trước. Vì cớ gì? Vì ba câu trước rất thông suốt lẫn lộn, nên chỉ chọn lấy câu thứ tư chính là “đối với người ác không nói, còn người thiện nên vì họ mà nói”. Hỏi: Như Lai là đấng cha lành thương chúng sanh như con đẻ, lại phóng hào quang chiếu khắp loài quần sanh đều thấm nhuần nhưng nay lại nói chỉ nên vì người thiện nói, chớ vì người ác mà nói há chẳng phải sanh tâm phân biệt và cũng trái với ý cha lành?

Đáp: Nói phóng hào quang chiếu khắp là biểu hiện từ bi bình đẳng. Nay nói lên chỉ vì người thiện mà nói còn không vì người ác nói tức là chỉ ra phương hướng hoằng truyền kinh điển của Xá-lợi-phất. Nên nói cho người thiện tức là khuyến khích pháp thiện còn chớ nói cho người ác là răn dạy người ác. Vả lại, nếu gượng vì người ác mà nói thì chẳng những họ sanh tâm bất tín mà còn tăng trưởng tội huỷ báng. Do vậy, kinh Niết-bàn nói “các đức Phật và Thánh nhơn không vì chúng sanh mà tạo ra nhân duyên phiền não”. Lại muốn để chê trách người ác kia khiến cải đổi ác mà làm thiện.

“Nếu có người nghe đến” trở xuống gồm mười hàng kệ dùng để riêng biệt lược khuyến khích phương hướng hoằng truyền kinh. Đoạn thứ hai này so với phần tổng quát ở trên tức thành riêng biệt, nếu so với phần rộng ở dưới thì gọi là lược nêu lên. Nay xét trong mười hàng kệ này tự có hai đoạn: 1. Bốn hàng trước hết khuyến khích nếu gặp người thiện thì nên vì họ nói pháp; 2. “Nói kinh Pháp Hoa này” trở xuống sáu hàng kệ răn dạy khiến đừng vì người ác mà nói. Trong hai đoạn này mỗi đoạn có ba phần. Trong bốn hàng trước, “vì người thiện mà nói” tự có ba hạng người thiện: 1. Một hàng trước hết nói rõ hạng người không thối chuyển phải nên vì họ mà nói. A là không, Bề Bạt Trí là thoái, người không có thối chuyển thì nên vì họ mà nói; 2. “Nếu có người tin nhận” trở xuống gồm một hàng rưỡi kệ nói rõ hạng người đã gieo trồng thiện căn trong quá khứ lâu xa nên phải vì họ mà nói; 3. “Nếu người nào có thể” trở xuống có một hàng rưỡi kệ tức nói rõ trong đời vị lai nếu có người thường gặp thiện tri thức thì nên vì người này mà nói. Ba hạng người này tức thành ba đời. Ban đầu nói lên hạng người bất thối tức là chỉ cho hiện tại. Kế đến nói lên người đã gieo trồng thiện căn lâu dài tức chỉ cho quá khứ. Và sau cùng nói lên hạng người thường gặp thiện tri thức cũng chính hạng người này đã gieo trồng thiện căn trong quá khứ nên trong đời vị lai sẽ được gặp gỡ nhau. Nhưng ở đây chỉ hỗ tương nêu lên một bên làm nghĩa. “Nói kinh Pháp Hoa này” trở xuống có sáu hàng tụng răn bảo khiến chớ vì người ác mà nói kinh Pháp Hoa. Trong sáu hàng này cũng nói ba hạng người ác: 1. Một hàng trước hết nói lên người hiểu biết nông cạn thì chớ nên vì họ nói; 2. “Tất cả hàng Thanh-văn” trở xuống gồm ba hàng tụng đối với người có lòng tin nông cạn cũng không vì họ mà nói huống hồ là người không tin. Và nếu chấp thủ tức là người không có lòng tin sâu sắc; 3. “Lại nữa Xá-lợi-phất” trở xuống hai hàng nêu ra người ác để tổng kết “nếu có người mến mộ thì nên vì họ nói”. Hàng đầu nói rõ “người chấp ngã kiến, không nên vì họ nói” hàng sau nói người có nhiều ái nhiễm chớ nên vì họ nói.

Hỏi: Ở trên nói sự tích tập nghiệp ở quá khứ mạnh, tuy có ba hạng người sống trọn đời với năm thứ nhơ uế nhưng không bị chướng ngại trói buộc. Nay cớ gì nói chớ nên vì hạng người này mà nói?

Đáp: Điều này có hai ý: 1. Chính vì khuyến khích hạng người có căn tánh bậc trung nắm bắt phương pháp hoằng truyền kinh; 2. Cũng để chê trách người giải đãi ngay lúc ấy ở trong chúng. “Nếu có người không tin, khinh huỷ chê kinh này” trở xuống có năm mươi ba hàng rưỡi kệ rộng chỉ ra phương pháp hành nhân hoằng truyền kinh làm lợi ích cho chúng sanh. Nay xét trong năm mươi ba hàng rưỡi kệ đại khái được phân làm hai đoạn: 1. Ba mươi bốn hàng rưỡi kệ rộng chỉ ra “người ác chớ nên vì họ nói”. Đây tức là rộng nêu lên phần thứ hai ở trước gồm sáu hàng lược nói rõ “người ác không nên vì họ nói”; 2. Từ “nếu có người lợi căn” trở xuống đến phẩm có mười chín hàng kệ rộng nói rõ “đối với người thiện thì nên vì họ nói”. Đây tức là rộng nêu lên phần thứ nhất ở trên tức gồm bốn hàng lược nói rõ “đối với người thiện thì nên vì họ nói”. vì nói ý rộng cho nên ý ấy cũng như đây.

Nay, trong đoạn nói rõ người ác tự có ba hạng: 1. Bốn hàng rưỡi kệ căn cứ vào nhân hành ác mà nói rõ người ác; 2. Từ “người ấy khi mạng chung” trở xuống có hai mươi tám hàng kệ căn cứ vào quả ác để nói rõ người ác; 3. “Phật bảo Xá-lợi-phất, người huỷ báng kinh này” trở xuống có hai hàng tổng kết tướng trạng của người ác.

Nay xét trong bốn hàng rưỡi kệ trước nói rõ trong nhân hành ác tự có ba loại nhân ác: 1. Một hàng kệ trước hết nêu lên “nếu người huỷ báng pháp, chớ nên vì đó nói”; 2. Một hàng nói lên “nếu có người nghi hoặc, chớ nên vì đó nói”; 3. Có hai hàng rưỡi kệ nêu lên “nếu có người huỷ báng người hoằng truyền kinh” thì chớ nên vì họ nói”.

Nay trong mục thứ nhất có một hàng kệ nói lên người huỷ báng pháp. Đã huỷ báng kinh này rồi thì sao có thể nói! Vì như vậy tức đoạn tuyệt giống Phật của tất cả thế gian. Nay, kinh này nói chúng sanh có giống Phật nhưng những người nghe pháp đã huỷ báng kinh này thì không thể tuyên thuyết được cho nên nói “đoạn tuyệt giống Phật”. “nếu có người xìu mặt” chỉ một hàng nói lên đối với hạng người nghi hoặc thì không nên vì họ nói. “Hoặc Phật còn tại thế” trở xuống có hai hàng rưỡi kệ nói rõ đối với kẻ huỷ báng người hoằng truyền kinh thì cũng không nên vì họ mà nói.

“Người đó khi mạng chung” trở xuống có hai mươi tám hàng căn cứ vào quả ác để nói lên người ác, đây tức ba hạng người trước với nhân hành ác mà có ra quả ác này. Căn cứ trong đây có hai ý lặp lại: 1. Hai mươi hai hàng kệ nói lên quả báo ác; 2. “Thường sanh vào địa ngục” trở xuống có sáu hàng kệ tổng kết tướng của quả ác. Lại xét trong hai đoạn này mỗi đoạn có hai thứ riêng biệt. Nay căn cứ trong việc nói rõ quả có hai thứ tức là: 1. Mười hai hàng căn cứ vào chánh báo để nói lên quả ác;

2. “Nếu được sanh làm người” trở xuống mười hàng kệ căn cứ vào báo nghiệp còn sót lại mà nói lên quả ác. “chết bị ném ngói đá” tức là để lại tiếng xấu trong dòng đời, nghĩa là nói người này sau khi chết có tướng bị cắt chém; cũng có thể người này sau khi chết nhờ vào mạng sống đời trước mà biết thấy người dữ thây chết cắt xén thi thể mình nên lúc ấy liền sanh tâm thọ nhận khổ mà tự biết do tội phỉ báng kinh. Lại giải thích người này khi chết không được bình thường mà bị dùng dao gậy đánh chết. “Nếu được sanh làm người” trở xuống có mười hàng kệ căn cứ vào nghiệp báo còn lại mà nói lên bị nhận chịu quả ác tức là chánh báo của những người hành nhân ác mà nay phải nhận y báo còn lại.

374 BỘ DU GIÀ 6 “Thường sanh ở địa ngục” trở xuống có sáu hàng tổng kết tướng quả ác, cũng có hai phần tức tổng kết hai đoạn ở trên: 1. Hai hàng tổng kết đoạn thứ nhất “căn cứ vào chánh báo mà nói lên bị nhận chịu quả ác”; 2. Từ “nếu được sanh làm người” trở xuống có bốn hàng tổng kết đoạn thứ hai ở trên “căn cứ vào dư báo mà nói rõ bị nhận chịu quả ác” “bảo Xá-lợi-phất, người khinh chê kinh này” như đã nói trên gồm có ba mươi bốn hàng rưỡi kệ rộng chỉ ra phần “đối với người ác thì không nên vì họ nói” phần này vốn có ba ý: 1. Có bốn hàng rưỡi kệ căn cứ vào nhân hành ác để nói lên người ác; 2. Có hai mươi tám hàng kệ căn cứ vào quả ác để nói lên người ác; 3. Từ đây trở xuống hai hàng kệ tổng kết tướng trạng người ác. “Nếu có người lợi căn” trở xuống có mười chín hàng rộng nói lên đối với người thiện thì nên vì họ nói kinh. Trong đó có bốn hàng nêu lên đối với người thiện thì nên vì họ mà nói kinh. Căn cứ trong đây có hai phần: 1. Mười bảy hàng kệ nêu lên việc đối với người thiện thì nên vì họ mà nói kinh; 2. “Bảo cùng Xá-lợi-phất, ta nói sự tướng này” trở xuống có hai hàng tổng kết khuyến khích “đối với người thiện thì nên vì họ nói”. Xét trong mười bảy hàng kệ gồm có mười hạng người có thể vì họ mà nói kinh. Nay lấy nghĩa đối nhau mà nêu lên năm cặp nghĩa:

1. Nói lên hiện tại nhằm nêu ra người thông minh lợi trí, tức trong quá khứ đã từng gieo trồng công đức sâu nặng. Đây tức là sự tương đối của công đức và trí tuệ; 2. Dưới thì rủ lòng thương đến kẻ hạ lưu, trên thì cung kính bậc tôn trưởng. Đây tức là trên dưới đối nhau; 3. Bên ngoài tức xa lìa ác để duyên vào bên trong tâm tức giữ giới thanh tịnh. Đây tức là trong ngoài đều tương đối; 4. Nói tự hành tức chất trực nhu hoà và hóa độ người khác tức thanh tinh mà nói pháp. Đây tức là tự hành trì và giáo hóa người khác mang tính tương đối; 5. Nói ban đầu đạt được tuệ niệm mà cầu kinh và sau cùng thuần tâm mà tôn kính. Đây tức là ban đầu và rốt sau mang tính tương đối. “Bảo cùng Xá-lợi-phất, ta nói sự tướng này” trở xuống có hai hàng tức tổng kết khuyến khích đối với người thiện thì nên vì họ mà nói kinh Pháp Hoa.