Tam Bảo Văn Chương

trên ngàn năm nay, ngày lần thịnh hành, từ thành thị cho đến hương thôn, đâu đâu đều có chùa chiền, danh lam thắng tích rất nhiều, thì thấy rằng chúng sanh phương Nam này rất đông người tin tưởng và tôn trọng đạo Phật.

Nhưng tin tưởng và tôn trọng mà không bày tỏ thành lời thì không đủ tỏ được lòng thành tín. Cho nên các tín đồ đạo Phật thường dùng các thể thi ca từ phú để ngâm vịnh, miêu tả, đặng gửi gắm lòng đạo, phát triển ý đạo, mà lưu truyền Ba món báu1 cho được dài lâu. Những áng văn chương ấy góp lại cũng nhiều, đều là việc dẫn giải đạo lý, để bày tỏ sự mến mộ đối với đạo mầu. Những giá trị ấy, há nên để tán lạc mà mai một mất đi sao? Vậy bổn tòng thơ sưu tập các bài thi ca từ phú của các tao nhân mặc khách xưa nay, lựa ra từng phần, lấy nhan đề chung là Tam Bảo văn chương, in làm một quyển sách, nhằm cống hiến cho các bạn thiện tín thường ngày ngâm vịnh mà nuôi dưỡng tấm lòng mộ đạo.

I. CÁC THỂ CA

(kệ, hát nói, lục bát, song thất lục bát)

BẢY BÀI KỆ CỦA BẢY ĐỨC PHẬT

1. Kệ đức Phật Tỳ-bà-thi (Vipayin)

(Đức Thế Tôn thứ 998 về Quá khứ Trang nghiêm kiếp)

Thân tùng vô tướng trung thụ sanh, Du như huyễn do chư hình tượng.

Huyễn nhân tâm thức bổn lai vô,

Tội phúc giai không vô sở trụ.

ã D ie â n no m Thân thọ sanh từ nơi không tướng, Như giấc mơ do tượng hình ra.

Người mơ tâm thức đâu mà?

Trụ đâu tội phước đều là thành không.

mẹ là Bàn-đầu Bà-đề. Ngài ở thành Bàn-đầu Bà-đề, ngồi dưới cây Ba-ba-la, thuyết pháp ba hội, độ cho người ta được 348.000 người. Ngài có hai phép thần túc đặc biệt: phép thứ nhất tên là Khiên-trà, phép thứ hai tên là Đề-xá. Thị giả là ngài Vô-ưu-tử

Phương Ưng. ra đời, dòng Sát-lî, họ Câu-lî-nhã, cha là Minh Tướng; mẹ là Quang Diệu. Ngài ở thành Quang Tướng, ngồi dưới cây Phân-đà-lî, thuyết pháp ba hội, độ cho người ta được 250.000 người. Ngài có hai phép thần túc đặc biệt: phép thứ nhất tên là A-tỳ-phù, phép thứ nhì tên là Bà-bà. Thị giả là ngài Nhẫn- Đôi đàng tội phước như hình huyễn thôi! Kinh Trường A-hàm chép rằng: Vào thuở mà người ta hưởng thọ được bảy muôn tuổi, đức Phật này ra đời, dòng Sát-lî, họ Câu-lî-nhã, cha là Thiện Đăng, mẹ là Xương Giới. Ngài ở thành Vô Dụ, ngồi dưới cây Bà-la, thuyết pháp hai hội, độ cho người ta được 113.000 người. Ngài có hai phép thần túc đặc biệt: phép thứ nhất tên là Phù-du, phép thứ nhì tên là Uất-đa-ma. Thị giả là ngài Tịch-diệt-tử Diệu Giác.

Người ta với Phật cũng đồng như nhau. Kinh Trường A-hàm chép rằng: Vào thuở mà người ta hưởng thọ được bốn muôn tuổi, đức Phật này ra đời, dòng Bà-la-môn, họ Ca-diếp. Cha tên là Lễ Đắc, mẹ là Thiện Chi. Ngài ở thành An Hòa, ngồi dưới cây Thi-lî-sa, t huyết pháp một hội, độ cho người ta được 40.000 người. Ngài có hai phép thần túc đặc biệt: phép thứ nhất tên là Tát-ni, phép thứ hai tên là

Tỳ-lâu. Thị giả là ngài Thiện-giác-tử Thượng Thắng.

Thản nhiên chẳng sợ trong vòng tử sanh. Kinh Trường A-hàm chép rằng: Vào thuở mà người ta hưởng thọ được ba muôn tuổi, đức Phật này ra đời, dòng Bà-la-môn, họ Ca-diếp. Cha tên Đại Đức, mẹ là Thiện Thắng. Ngài ở thành Thanh Tịnh, ngồi dưới cây Ô-tàm Bà-la-môn, thuyết pháp một hội, độ cho người ta được 30.000 người. Ngài có hai phép thần túc đặc biệt: phép thứ nhất tên là Thư-hàm-na, phép thứ nhì là Uất-đa-lâu. Thị giả là ngài An-hòa-tử

Đạo Sư.

ã â

Kinh Trường A-hàm chép rằng: Vào thuở mà người ta hưởng thọ được hai muôn tuổi, đức Phật này ra đời, dòng Bà-la-môn, họ Ca-diếp. Cha là Phạm Đức, mẹ là Tài Chủ. Ngài ở thành Ba-la-nại, ngồi dưới cây Ni-câu-luật, thuyết pháp một hội, độ được người ta 20.000 người. Ngài có hai phép thần túc đặc biệt: phép thứ nhất tên là Đề-xá, phép thứ nhì là Bà- la-bà. Thị giả ngài là Thiện-hữu-tử Lập Quân.

7. Kệ đức Phật Thích-ca Mâu-ni (Çakyamouni)

Pháp nào pháp nấy, nào hay pháp nào. Ngài giáng sanh trong dòng nhà vua Sát-lî, phóng đại quang minh; dưới đất nảy lên hoa sen vàng. Ngài bước đi bảy bước, đưa một tay chỉ lên trời, một tay chỉ xuống đất, dùng tiếng như sư tử rống mà nói rằng: “Trên trời, dưới đất, chỉ có một mình ta là tôn quý.”1 Hôm ấy là ngày mùng 8 tháng 4 năm 624 trước Công nguyên. Ngài xuất gia tu hành thành Phật, chuyển Pháp luân Tứ diệu đế, thuyết pháp hành đạo 49 năm. Thị giả của ngài là ngài A-nan. Sau ngài dạy đệ tử là Ca-diếp rằng:

“Nay ta đem Chánh pháp nhãn tạng, diệu tâm Niết-bàn giao phó cho nhà ngươi.”

Nói rồi ngài thuyết bài kệ trên.

Ngài thuyết kệ xong rồi, ngồi ngay thẳng, lặng lẽ nhập Niết-bàn dưới gốc cây Sa-la. Các đệ tử liền lấy củi thơm thiêu hóa. Năm ấy ngài 80 tuổi. HƯƠNG SƠN PHONG CẢNH Chu Mạnh Trinh Bầu trời cảnh Phật, Thú Hương sơn ao ước bấy lâu nay.

Kìa non non, nước nước, mây mây, Đệ nhất động1 là đây có phải?

Thỏ thẻ rừng Mai chim cúng trái;

Lửng lơ khe Yến2 cá nghe kinh.

Thoảng bên tai một tiếng chày kình, Khách tang hải giật mình trong giấc mộng.

Này suối Giải Oan, này chùa Cửa Võng, Này hang Phật Tích,3 này động Tuyết Quynh.4

Nhác trông lên ai khéo vẽ hình,

Đá ngũ sắc long lanh như gấm dệt.

Thăm thẳm một hang lồng bóng nguyệt;

Gập ghềnh đôi lối uốn thang mây.

Chừng giang sơn còn đợi ai đây?

nhân đó mà đặt tên. Hay tạo hóa sẽ ra tay xếp đặt?

Lần tràng hạt1 niệm: Nam-mô Phật, Cửa từ bi công đức xiết là bao!

Càng trông phong cảnh càng yêu.

VIẾNG CHÙA HƯƠNG TÍCH Chu Mạnh Trinh

Hương sơn là thú thanh cao, Những là nay ước mai ao mấy lần.

Thanh bình gặp hội du xuân, Én anh nô nức xa gần đua nhau.

Thuận dòng ngàn liễu dặm dâu, Một thuyền đàn sách, lưng bầu gió trăng. Buồm lan nhẹ cánh lâng lâng, Hay đâu mượn gió gác Đằng 2 đưa duyên. lúc làm đô đốc Hồng Châu. Dạo chơi Châu Phố, xuôi miền Đục Khê1 Chiêng vàng gác bóng non tê,2 Dừng chèo, ướm hỏi lối về chùa trong.

Lần khe Yến Vĩ3 đi vòng, Bốn bề bát ngát xa trông lạ dường.

Giữa dòng đáy nước lồng gương,

Mượn chèo ngư phủ đưa đường Đào Nguyên.4 Lạ cho vừa bén màu thiền, Mà trăm não với ngàn phiền sạch không! Bầu trời man mác xa trông,

Biết đâu nước Nhược non Bồng là đâu.

Cỏ cây xanh ngắt một màu, Yết thần Vạn Tuế, lên lầu Ngũ Doanh.5 Nhác trông sơn thủy hữu tình,

Bút thần khôn vẽ bức tranh nào bằng.

Chung quanh những núi cùng rừng, Đồng Ông một dãy, ngang lưng non Bà. Núi Xôi, núi Oản, núi Gà, Núi con Voi phục, bày ra bên cầu.1 Nào ông Sào Phủ đi đâu?

Hang sâu còn vết dắt trâu rõ ràng.2

Tiếng đâu văng vẳng chuông vàng, Khói đâu nghi ngút mùi nhang Thiên Trù.3 Thuyền lan mấy mái chèo đua, Một giây thẳng tới bên chùa bước lên.

Lầu chuông, gác trống đôi bên, Cửa rồng năm sắc, đài sen chín tầng.

Muôn hồng ngàn tía tưng bừng, Suối khe réo nhạc, thông rừng dạo sênh.

Chim cúng trái, cá nghe kinh, Then hoa gài nguyệt, chày kình nện sương.

Nước công đức, cửa từ bi, Dịp cầu khổ hải,1 cánh bè mê tân.2 Người lễ Phật, kẻ cầu thần,

Người con công, kẻ mộc ân vô vàn.

Phòng Tăng tựa chốn thanh nhàn, Vui vầy đạo Phật, mê man màu thiền.

Lò trầm chưa dứt hương nguyền,

Túi thơ đủng đỉnh dạo miền Giải Oan.3 Hỏi đây rằng Đệ nhị quan, Rành rành vết ngọc còn in dấu giày.4 Luân hồi nào dễ ai hay,

Oan gia thiệt lấy nước này giải cho.

Lần theo dấu thỏ quanh co, Qua rừng mơ tốt 5 đến chùa Chấn Song6

Bầu trời bát ngát xa trông, Võng trời rủ xuống mấy vòng thướt tha.1 Chắp tay niệm Phật Di-đà, Kẻ ngồi, người đứng, kẻ ra, người vào.

Non trời biết mấy tầng cao, Đã đi phải đến, đã trèo phải lên.

Một tòa phong cảnh thiên nhiên, Gió đâu văng vẳng nhạc tiên xa gần.

Cheo leo đỉnh núi non thần, Cúi đầu trời thấp, cất chân mây đùa.

Hoa đua thắm, liễu khoe non, Chim cúng trái, vượn ru con dập dìu.

Màu thanh vẻ lịch trăm chiều, Hỡi ai mở khóa động đào cho nhau?

Một làn t hăm thẳm hang sâu, Rẽ đường nhác thấy đôi cầu hai bên. Kìa lẫm thóc, nọ kho tiền, Kìa Bảo tòa nọ Kim liên rõ ràng.

Khen ai khéo lựa tơ đồng, Cống, xang, hồ, đủ tám cung nhịp nhàng.

Thiên đường một lối sáng choang,

Đường đi âm phủ một hang tối mò.1 Biết ai rằng cậu hay cô, Lần đôi đường có nhấp nhô đầu người,2 Bút hoa ai khéo vẽ vời,

Rêu in vách đá một vài câu thơ.

Khói trầm ngào ngạt xa đưa, Giục người giấc mộng: trống trưa, chuông chiều. Ngọn đèn lồng bóng trăng treo,

Tiếng kình chen tiếng tiêu thiều3 hôm mai.

Phật Bà4 cao ngự Liên đài, Đôi bên Ngọc Nữ, Thiện Tài5 phán ban.

Thần thông hóa phép chan chan, Phật Bà. Đô Thiên quan, Đô phu nhân,1 Diệu Thanh cùng với Diệu Âm đôi nàng.2 Thanh sư bạch tượng bày hàng,3 Thâm nghiêm một điện linh quan ngất trời.

Kiếp tu hành biết mấy mươi, Dấu thiêng đã mấy muôn đời còn đây. Sắc không ngồi nghĩ cho hay, Từ bi cũng tấm lòng này mà ra.

Cúi đầu làm lễ bước ra, Hồ đi lại đứng, dần dà mấy phen.

Khách trần lạc lối cõi Tiên, Họa sau này có nhân duyên chăng là?

Trải bao dặm liễu đường hoa, Nhật trình chắp nhặt khúc ca tay đề.

VĂN CÚNG CÔ HỒN Nguyễn Du Tiết tháng bảy mưa dầm sùi sụt, Toát hơi mây lạnh lẽo xương khô.

Não người thay buổi chiều thu,

Ngàn lau nhuộm bạc, lá ngô rụng vàng!

Đường bạch dương1 bóng chiều man mác, Dịp đường lê2 lác đác sương sa. Lòng nào lòng chẳng thiết tha,

Cõi dương còn có, nữa là cõi âm.

Trong trường dạ3 tối tăm trời đất, Có khôn thiêng phảng phất u minh.4

Thương thay, thập loại chúng sanh,5 Hồn đơn, phách chiếc lênh đênh quê người Hương lửa đã không nơi nương tựa, Hồn mồ côi lần lữa mấy niên. Còn chi ai khá ai hèn, Còn chi mà nói kẻ hiền, người ngu!

Tiết đầu thu lập đàn giải thoát, Nước tịnh bình vẩy hạt dương chi.1 Muôn nhờ đức Phật từ bi, Giải oan, cứu khổ, cùng về Tây phương.

Cũng có kẻ tính đường kiêu hãnh,2 Chí những lăm cất gánh non sông;

Nói chi đương buổi tranh hùng, Tưởng khi thất thế vận cùng mà đau!

Bỗng phút đâu mưa sa ngói lở, Khôn đem mình làm đứa thất phu.3 Giàu sang càng nặng oán thù, Máu tươi lai láng, xương khô rụng rời

Đoàn vô tự1 lạc loài nheo nhóc, Quỷ không đầu đón khóc đêm mưa.

Cho hay thành, bại2 là cơ.

Mà cô hồn biết bao giờ cho tan! Cũng có kẻ màn lan, t rướng huệ, Những cậy mình cung quế, phòng hoa.

Một phen thay đổi san hà,3 Mảnh thân chiếc lá, biết là về đâu?

Trên lầu cao, dưới dòng nước chảy, Phận đã đành trâm gãy, bình rơi.

Khi sao đông đúc vui cười,

Mà khi nhắm mắt không người nhặt xương?

Đau đớn nhẽ không hương, không khói, thuyết thì sai nghĩa, vì đây là bài văn cúng cô hồn thì chỉ là một loại Luống ngẩn ngơ trong cõi rừng sim. ngạ quỷ (cô hồn) mà thôi.

Thương thay tay yếu chân mềm, Kinh luân gom một túi đầy, nổi, tụ rồi sẽ tan. (Luận ngữ) Dấn mình vào thành thị lân la. Mấy thu lìa cửa, lìa nhà, Văn chương đã chắc đâu mà trí thân.1 Dọc hàng quán phải tuân mưa nắng, Vợ con nào nuôi nấng kiêng khem. Vội vàng liệm sấp, chôn nghiêng, Anh em: thiên hạ; láng giềng: người dưng.

Bóng phần tử2 xa chừng hương khúc,3 Bãi tha ma kẻ dọc người ngang.

Cô hồn nhờ gởi tha hương,4 Gió trăng hiu hắt, lửa hương lạnh lùng!

Cũng có kẻ vào sông ra bể, Cánh buồm mây chạy xế gió đông.

Gặp cơn giông tố giữa dòng, Đem thân chôn rấp vào lòng kình, nghê.5

Cũng có kẻ đi về buôn bán, Đòn gánh tre chín rạn hai vai.

Gặp cơn mưa nắng khí trời, bè để ăn thịt người.

Hồn đường, phách xá lạc loài nơi nao?

Cũng có kẻ mắc vào khóa lính, Bỏ cửa nhà, gồng gánh việc quan.

Nước khe, cơm vắt gian nan,

Dãi dầu ngàn dặm, lầm than một đời!

Buổi chiến trận mạng người như rác,1 Phận đã đành đạn lạc tên rơi.

Lập lòe ngọn lửa ma trơi,

Tiếng oan văng vẳng tối trời càng thương.

Cũng có kẻ lỡ làng một kiếp, Liều tuổi xanh buôn nguyệt bán hoa.

Ngẩn ngơ khi trở về già,

Ai chồng con tá, biết là cậy ai? Sống đã chịu một đời phiền não, Thác lại nhờ hớp cháo lá đa.2 Đau đớn thay phận đàn bà,

Kiếp sanh ra thế biết là tại đâu!

hồn con nít và những hồn tàn tật. Dõi tháng ngày hành khất1 ngược xuôi. 3 Phật tự: chùa thờ Phật. Lôi thôi, bồng trẻ, dắt già, Có khôn thiêng hãy lại mà nghe Kinh. Chớ ngại rằng có có chăng chăng.

Nam mô Đà Phật, Pháp, Tăng, Độ cho nhất thiết siêu thăng linh hồn.

Nam mô Bồ Tát, Thế Tôn, Tiếp dẫn cô hồn Tịnh độ siêu sanh.

Kệ rằng:

Hàn lâm sở lý dạ trầm trầm, Ái ngại cô hồn khổ não thâm!

Tịch diệt phong trần vô lượng cúng;

Hy hâm hưởng thọ hữu thường lâm.

Kim tiêu hạnh ngộ Bồ-đề quả;

Chúng đẳng đương thi hoan hỷ tâm. Chỉ chí Thiên đàng phi huye ãn lộ, Quân mông giải thoát xuất hàn lâm.

Nam mô Sanh Tịnh độ Bồ Tát Ma-ha-tát! ÔNG NHẪN, ÔNG KHÔNG NHẪN

Tú Xương Bài này tuy là dịch từ chữ Hán dịch ra, song xem cho kỹ độc giả sẽ thấy có cái phong vị của những truyện truyền kỳ Thiên Trúc.1 Như vậy rất có thể trước đây gốc là chữ Phạn, do các nhà truyền giáo đưa sang Trung Quốc, rồi sau mới được dịch sang chữ Hán.

Đức nhẫn là một đức lớn trong đạo Phật, có thể giúp người đạt đến chỗ giải thoát. Trời thu hiu hắt gió vàng, Rặng lau hoa nở, đôi hàng lá thưa. Thơ đường2 nhân lúc hứng thừa,

Vui lòng mượn bút lọc lừa ngâm nga...

Thấy trong lục3 cũ truyền ra, Thiệt, hư chưa tỏ, gần xa chưa tường. Tiếc là tựa lối theo đường,

Cứ trong tích trước rõ ràng chép chơi:

Tích xưa nghe có một người, Niệm kinh, lắng kệ đòi khi, Vui niềm Phật pháp sớm khuya chẳng nài. Biết rằng xuân tới hoa khai;

Thu sang lá rụng, chẳng sai tơ hào.

Tháng ngày luống những ước ao, Vui bề đạo đức, biết nào Kỷ, Canh1 Hai ông tu đấy đã đành, Cùng khuyên nhau ở lòng lành mới nên.

Ở lâu cầm thú liền quen, Con vào hái quả, con lên dâng trà.

Chúng cầm đã ở chiền già,2 Lòng ông Năng Nhẫn hiền hòa yêu đang.3

Cho ăn, cho uống, giữ giàng,4 Rác thì quét tước, sửa sang một mình. Ra vào mặc chúng tung hoành, Chẳng hề nặng đến chúng sanh một lời. Dù lòng chúng vật chơi bời, Đã trong Thượng điện lại ngoài Tam quan.

Một ông thấy chúng lăng loàn, 4 Giữ gìn Khôn chừa nết cũ, tức gan thay là.

Ngày ngày đánh đánh khua ra, Mắng rằng rác ráy chiền già vì bay.

Cũng nhiều phải cái quá tay,

Lòng ông Năng Nhẫn thương thay muôn phần!

Khuyên ông Bất Nhẫn đòi danh:

Kẻ đà làm phúc xả thân1 tu hành, Còn làm những sự chẳng lành,

Hư công vả lại uổng danh thay là.

Chẳng bằng nhẫn nhục hiền hòa, Từ bi hỷ xả, vốn ta ghi lòng. Để cho dày thửa âm công2

Thân sau lại sửa hóa rồng chút chăng.

Ấy là lời thiệt trình rằng, Xin đừng làm sự lăng nhăng nữa là.

Cùng nhau đều trở lại nhà,

Sớm kinh, tối kệ xướng hòa chẳng khuây.

Bạn cùng non nước, cỏ cây, Hay đâu trời đất vần xây mấy đời.

Đạo cao, đức rộng tót vời, 2 Âm công: công đức ngấm ngầm. Đều cùng được phép tiến linh,1 Lốt phàm lột khỏi nhẹ mình lưng lưng. Ăn chăng không2, ý cũng đừng, Chẳng hề đói khát, rửng rưng3 tháng ngày.

Ông kia nết cũ chưa khuây, Thấy loài cầm thú còn hay giận cùng. Một hôm Chư Phật hội đồng, Phán rằng hai ấy4 tu công đã chầy.

Đạo nhân đức trọng cao dày, Song còn người nọ chưa hay nhẫn lòng.

Âu là người ấy hãy không, Hẳn cho Năng Nhẫn5 lên thông tòa vàng.

Bàn xong, biện bạch tỏ tường, Long xa, phụng liễn6 nghênh ngang tống hoàn. Lũ thì bảo cái tràng phan,7 Ngất trời rợp bóng dù tàn bể sen. Kiệu vào đến trước cửa chiền,1 Rước ông Năng Nhẫn vào đền lưu ly.2 Phong làm Bồ Tát ngự vì,

Ông kia thấy vậy lòng thì buồn thay!

Song le tu Đạo đã chầy, Đằng vân giá võ cũng hay phép thần.

Tức thì nương gió dời chân,

Xăm xăm thẳng bước tới sân Phật đài.

Bước vào quỳ dưới ngọc giai,3 Khấu đầu bèn kể mọi lời khúc nôi.4 Rằng tôi từ thuở ra đời,

Cùng ông Năng Nhẫn hai người kết thân. Đi làm phúc khắp xa gần, Ba đông5 bèn mới mai chân6 cửa Chiền. Hằng từ đạo đức tăng thiền,

Vui bề Phật pha ùp những quên cửa nhà.

Lẽ thì ơn Phật lòng xa, 6 Mai chân: dừng chân. Cớ sao kẻ được, người không? Dám xin xem xét cho cùng kẻo oan.

Phật rằng: Sự đã luận bàn Hai người tu đạo đã ngoan, đã chầy. Song ngươi nhẫn nhục chưa hay, Cho nên chưa được sánh bầy 1 tòa sen.

Bạch rằng: Tội ấy đã nên, Bây giờ Phật phán ở đền làm sao? Hay là tu lại thế nào.

Mà cho được dự bước vào lưu ly?

Phán rằng: Nào có khó gì, Non kia tụ điểu2 gần thì chẳng xa.

Gìn lòng nhẫn nhục thì là, Chẳng là nhẫn nhục, thì ta trở về.

Lên non đứng đấy một bề, Ba năm ba tháng chớ hề giận ai, Thì cho vào chốn Phật đài.

Vâng lời Phật phán bèn dời chân ra.

Cách non phỏng hãy còn xa,

Tiếng chim eo óc nghe đà ỏi3 tai.

3 Ỏi, như inh ỏi.

Xăm xăm bước đến nửa vời, Trèo lên đỉnh núi đứng nơi thạch bàn.1 Dãi dầu nắng sém mưa chan, Ước mong thấu đến Tam quan Phật đài. Tân toan2 khổ ải chẳng nài,

Cứ lời Phật phán dám sai chút nào.

Chim đều đậu khắp vai, đầu, Tổ làm rừng rực trước sau trọn ngày.

Chim con theo mẹ tập bay,

Vẫy vùng nhảy nhót thâu ngày3 gọi nhau. Dậy đường chuyển động trên đầu, Cứ lời Phật phán dễ hầu dám xao.

Đêm ngày luống những ước ao,

Đốt tay tính sắp lý đào khai hoa. Đến tuần trăng mãn, trăng tà, Đành hay tháng trọn, biết là niên chung.

Ra ngoài hai tháng ba đông,4

Mười lăm ngày nữa thì công hoàn thành.

Ở lành gặp sự chẳng lành, 4 Tức ba năm hai tháng. Khi trời tối đến liên băng, Thấy hoa sen nở, nhện giăng tổ ngoài. Lòng mừng bay thẳng đến nơi, Nhện kinh thoắt đã chạy dời vào trong.

Đuổi theo vào giữa liên phòng,1 Mãi ham bắt nhện mơ mòng biết chi. Hay đâu sen cũng như quỳ, Âm thì hợp lại, dương thì nở ra.

Yếu thơ, con trẻ đàn bà, Phải chờ bạch đán khai hoa2 mới về. Đến nhà con khóc như ri, Chồng thì chẳng có ủ ê một điều.

Tấc lòng lo sợ trăm chiều, Dỗ con thôi mới đánh liều tới nơi.

Chồng rằng: Đã thỏa sự đời, Lênh đênh thuyền bách3 sóng khơi mặc dù.

Hẹn hò đã phỉ sở cầu, Một mình ai dễ biết đâu là chừng!

sóng gió.

Chạnh lòng chim cái ngập ngừng, Than thân, rằng: Khế lộn gừng chua cay! Bây giờ sự đã dường này, Lạy chồng thôi lại bày ngay mọi lời:

Thấy chàng chen chúc ngược xuôi.

Xót chàng thiếp phải bước dời chân ra.

Song le thơ yếu đàn bà, Vả thêm non nước gần xa lạ lùng.

Trọn ngày mồi hãy còn không,

Tối về thấy nhện liên phòng giăng tơ.

Mãi tham bắt nhện nào ngờ, Khí âm hòa hợp thì vừa khôn ra.

Trước sau sự đã thật thà,

Há rằng thiếp dám sai ngoa điều nào.

Chim đực rằng: Sự lạ sao?

Hoa đâu lại có hợp vào nở ra.

Thôi thôi hãy trở về nhà,

Sự đà có đấy ắt là khỏi dôi. Hôm nay đã được nhiều mồi, Con thì no dạ đều ngồi, khỏi lo.

Tấc lòng thảm thiết tư lương, Mặt hoa thêm đượm hai hàng mưa sa. Nói thôi bèn trở về nhà, Đỗ cành, chim đực thiết tha một mình.

Giận sao vợ ở bạc tình, Bèn đem hát thử hoa tình câu chơi. Hát rằng: Gần bén, xa rời, Một chăn đắp được mấy người tri âm?

Trong nhà đã sẵn hoàng cầm, Song le lại muốn nhân sâm nước người.1 Đành hay kho Tạo chẳng vơi, Pha phôi ai dễ biết nơi cõi bờ.

Thương vì chút phận con thơ, Cho nên trải chiếu đắp dơ trăm chiều.

Ưa là chơi đã đến điều, Bạn sen đà phỉ hết điều nói năng.

Nghe thôi chim cái nghĩ rằng:

Đã nên một sự vô bằng mất đôi.

Sự oan biết thuở nào nguôi, Âu là phải trả khúc nôi mấy lời.

Tử sanh ngỡ vẹn chữ đồng,1 Nào hay nhìn đến mênh mông trăm chiều.

Thôi thôi sương tuyết đã nhiều, Càng cao tuổi tác, càng nhiều mỉa mai.

Bây giờ tía lạc hồng phai,

Cho nhau những tiếng đơn sai vào mình. Lọ là phải nói tận tình, Nghe lời thì biết, xem hình thì hay.

Hát thôi chim đực giận thay, Nhủ rằng: Trong ấy, gian ngay đã liều.

Đất kia mà ném ao bèo, Dao kia rạch nước hết điều đôi co.

Ngỡ là phải lưới, mắc dò, Ai ngờ hoa hợp, kể cho làm kỳ.

Thôi đừng hát khảy làm chi, Vào nhà nghỉ khỏe mai đi kiếm mồi. Thấy chồng ngờ vực chưa thôi, Tức gan, chim cái khôn ngồi, chạy ra.

Đến gần lạy đã trình qua: Vợ chồng là nghĩa ruột rà ngàn năm.

Đã nguyền kinh bố,2 thạch châm,3 Dám đâu bả lả1 âm thầm riêng ai. Niềm gian phó quỷ thần hay, Nâng mâm, cầm chổi2 xưa nay một bề. Đắng cay, chua chát chẳng nề, Ước cầu cho vẹn, lời thề cho xong.

Thiếp dù ở chẳng hết lòng. Lại nguyền như đá đợi chồng đứng đây.3 Thầy4 nghe nó nói giận thay, Mắng rằng: Chim chóc chúng bay nói càn.

Vốn tao nết dữ đã quen, Cứ lời Phật phán về ngàn từ bi.

Dù bay xảy có việc gì, Cớ sao mà lại nói chì đến tao.

Tao mong lên cõi đài cao, Cho nên tao mới ra vào đứng đây.

Tổ làm, con đẻ mặc bây,

Từ bi, nhẫn nhục xưa nay ghi lòng.

Làm sao lại có đợi chồng, Mà cho mầy lại vợ chồng ví von?

Xưa lên cây được bốn con,

Cùng hai trai gái kiểu tròn như vo.

Vật vào hòn đá dương cô, Thương ôi! chim chích nên tro còn gì Trên đầu mấy tổ dứt đi.

Cỡi mây nương gió, tốc về Tây Phương.

Bước vào tới trước tòa vàng, Phật liền phán hỏi mọi đường xưa sau.

Cứ lời Phật phán dám lầm một phân? Hằng trông cho được toàn thân, Đôi chim chinh chích tổ gần bên tai. Ghen tương lắm sự gái trai, Chẳng như lại ví thân ai đợi chồng.

Giận, con đã sốt cả lòng, Bốn con cho lẫn vợ chồng xua tay. Ấy là lời thiệt bày ngay, Dám xin truyền phán lẽ này làm sao?

Công con khó nhọc tiêu hao, Tòa vàng may được chút nào cùng chăng. Phật rằng: Làm sự chẳng hằng, Sát sanh thôi lại nói năng ấy gì?

Có đường, có nẻo thì đi, Già lam1 yết đấy tức thì đuổi ra. Giận thay liền t rở về nhà, Quyết rằng tìm cảnh yên ha ø2 thong dong. Non Bồng nước Nhược3 dù lòng, Vui bề sơn thủy, lánh vòng trần gian.

Truyện này chẳng lọ luận bàn,

Ai xem thì khá tu hành nết na.

VĂN SÁM PHÁT NGUYỆN

Bài thứ nhất

Nguyên văn của đức Từ Vân

Huệ Lưu diễn nghĩa Từ Vân phước đức lớn thay,

Làm văn phát nguyện truyền nay lâu dài: Một lòng mỏi mệt chẳng nài, Cầu về Cực Lạc ngồi đài Liên hoa.

Cha lành là Phật Di Đà,

Tuôn hào quang tịnh chói lòa thân con.

Thẳm sâu ơn Phật hằng còn, Con nay chánh niệm lòng son một bề.

Nguyện làm nên đạo Bồ-đề, Chuyên lòng niệm Phật cầu về Tây Phương. Phật xưa lời thệ tỏ tường,

Bốn mươi tám nguyện dẫn đường chúng sanh. Thệ rằng: Ai phát lòng thành, Ta đem vật báu để da ønh các ngươi;

Thiện nam, tín nữ mọi người, Chí thành tưởng Phật niệm mười tiếng ra;

Ta không rước tới nước ta, Ta không làm Phật, chắc là không sai. Bởi vì tôn tưởng Như Lai, Có duyên tưởng Phật, sống dai không cùng.

Lời thề biển rộng mênh mông, Nhờ ơn Phật độ thoát vòng trần lao.

Tội mòn như đá mài dao, Phước lành thêm lớn càng cao, càng dày. Cầu cho mình thác biết ngày, Biết giờ, biết khắc, biết rày tánh linh.

Cầu cho sự khổ thoát mình, Lòng không luyến mến sự tình thế gian.

Cầu cho t hần thức thanh nhàn, Y như đức Phật thăng đàn thuở sơ.

Đài vàng tay Phật nương chờ, Các ngài Bồ Tát bấy giờ đứng trông. Rước đi thật đã nên dòng, Nội trong giây phút thảy đồng về Tây.

Xem qua cõi Phật tốt thay, Hoa sen đua nở, tánh nay sạch trần.

Hội này thấy Phật chân thân, Đặng nghe pháp nhiệm, tâm thần sáng trưng.

Quyết tu độ hết phàm dân.

Giữ lời Phật thệ, Phật ân rộng dài.

Phật thệ chắc thật không sai, Cầu về Tịnh độ, nương đài Thích Ca.

Đất ba bình đẳng1 một nhà, Hoa sen đua nở là cha mẹ mình.

Hoa nở rồi, biết tánh linh,

Các ngài Bồ Tát bạn lành với ta. Huệ Lưu diễn nghĩa chép ra,

Ai tu Tịnh độ thì ta sám cùng.

Bài thứ hai

Nguyên văn của thầy Châu Hoằng

Huệ Lưu diễn nghĩa Châu Hoằng thầy hiệu Liên Trì,

Làm văn phát nguyện chỉ qui một đường.

Cúi đầu làm lễ Tây Phương, Tịnh Bang giáo chủ Phật vương Di-đà.

Độ người vượt khỏi ái hà,2

Dắt ra hầm lửa, nhảy qua nghi thành.

Tôi nay phát nguyện vãng sanh, Nguyện về Cực Lạc nên danh sen vàng.

Ngửa trông vòi vọi Đạo tràng, Rủ lòng thương xót mà mang tôi về.

Tôi thương ba cõi đắm mê, Bốn ơn1 càng trọng lo bề cứu nhau. Tưởng vì đời lắm thảm sầu, Quyết làm nên Đạo độ sau luân hồi.

Không trên2 một bậc mà thôi, Sáng trưng đường lối, không đôi nào bì Nên tôi lòng gắng dạ ghi, Chuyên câu niệm Phật không khi nào rời.

Phật là đức cả khắp trời, Cứu người thoát tử, độ người thọ sanh. Còn lo nghiệp trọng, phước khinh.

Chướng dày, huệ mỏng, phàm tình tối tăm.

Còn lo lòng nhiễm dễ lầm, Duyên trần chưa sạch, tánh thầm khó nên. Con nay tánh nguyện khởi lên, Gối dầm năm vóc,3 thật bền lòng ngay.

Mở gan, t rải dạ tỏ bày, Chí thành sám hối, trông ngày Phật thương.

Chúng con nhiều kiếp oan ương, Từ đời thuở trước không lường đến nay.

Bởi vì mê tối dại ngây, Sân si quen nết, cãi thầy dạy khuyên. Ví như ba nghiệp đảo điên,

Dù cho nước biển rửa liền sạch đâu!

Than ôi tội nghiệp lớp đầu, Nguồn ân, biển ái, thẳm sâu vô cùng! Ngửa trông đức Phật bao dung,

Tội mòn, nghiệp hết sạch không hội này.

Quyết lòng niệm Phật, ăn chay, Chí tâm thề nguyện từ rày đến sau.

Ví dù con có ở đâu,

Lánh xa bạn dữ chẳng hầu tựa nương.

Gắng tu đạo Pha ät giữ thường, Thệ không thối chuyển mắc đường thai sanh.

Nguyện sau tu luyện mau thành,

Đặng mà cứu độ phàm tình thoát ra. Cha lành là Phật Di Đà, Đem lòng quảng đại để mà độ con.

Chứng tri đệ tử luân hồi oan khiên. Cầu con đương buổi ngồi thiền, Trong lòng chánh niệm tin chuyên vững vàng.

Cầu con giấc ngủ rõ ràng, Thấy Di Đà Phật hào quang rạng mình.

Cầu cho sắc tướng quang minh, Thấy Di Đà Phật tâm tình đặng an.

Nguyện cầu lên cảnh Lạc bang, Thấy Di Đà Phật trên đàn giảng kinh.

Cam lồ Phật rưới đầu mình, Hào quang Phật chiếu thanh minh tâm thần. Cầu cho áo Phật đắp thân, Tay vàng Phật dỡ thoa lần đầu con.

Cầu cho chướng trước dứt chồi, Gốc lành thêm lớn, vun bồi tốt tươi.

Cho con sạch hết việc đời, Trong lòng thanh tịnh như người Tây Phương.

Tánh linh, mầu nhiệm tỏ tường, Mau nghe Chánh pháp như gương trên đài.

Màu thiền thanh tịnh khoan thai, Tịnh quang cõi Phật thấy hoài không ngơi.

Như con gần tới qua đời, Khiến cho linh tánh đặng con biết lần.

Đừng cho bệnh khổ vào thân,

Tử an, sanh thuận như thần ban xưa.

Đừng cho luyến mến dây dưa, Đứng mà thành Phật, Long Thơ Tống trào.1 Sáu căn đừng có lao xao,

Rõ ràng chánh niệm như sao Bắc thần.2 Hết rồi một đoạn báo thân,3 Vào trong thiền định xuất thần Tây quy.

Ngó gần thấy Phật A Di,

Quan Âm, Thế Chí, trụ trì trước ta.

Các ông Thánh chúng Hằng sa, Tuôn hào quang xuống chói lòa rước con.

Duỗi tay xuống tiếp một hồi,

Lầu, đài, cờ, phướn đông thôi quá chừng.

Nhạc trời tâu trỗi vang lừng, Mùi nhang thơm ngát, vui ưng tấm lòng.

Tây Phương cảnh Phật thong dong,

Rõ ràng trước mắt hiện trong cõi này.

Hóa thân và Pháp thân. Kẻ nghe người thấy vui thay, Khiến cho ai nấy liền ngày phát tâm.

Chỉ người chánh tín tưởng thầm, Bước vô đạo Phật, khỏi hầm lửa thiêu.

Vui thay cõi Lạc tiêu diêu, Ai theo Phật rước, cao siêu Liên đài.

Vung tay về chốn Kim giai, Gần trong Cực Lạc, xa ngoài trần lao.

Tòa sen rực rỡ trong ao, Đỏ, vàng, xanh, trắng tuôn hào quang ra.

Con ngồi chễm chệ trong hoa, Phật cùng Bồ Tát Hằng hà nhóm đông.

Con nghe pháp nhiệm tỏ lòng, Chứng Vô sanh nhẫn, chân tông thượng thiền.

Chỉ trong giây phút thành duyên, Vâng nghe chư Phật dạy truyền pháp âm.

Đặng nhờ thọ ký ấn tâm, Dạy rồi, linh tánh bao năm nhớ hoài.

Ba thân, bốn trí lâu dài, Sáu thông năm mắt, chuyện ai cũng tường.

Đà-la thần chú nhiều phương, Phép nào cũng biết, như gương soi hình.

Bao nhiêu công đức chứng minh,

Nhớ ghi gồm đủ như kinh Phật truyền. Mình đà cõi Phật ở yên, Nhớ lời thệ trước độ duyên Ta-bà.

Thần thông biến hóa thân ta, Khắp mười phương thảy hiện ra phép mầu. Từ bi phước đức thẳm sâu, Có duyên hóa độ, đâu đâu vâng lời.

Khắp trong cả thảy nhiều nơi,

Cũng đều độ hết người đời trầm luân.

Khiến cho lòng tịnh quen lần, Dứt tình ái dục, lưu thần thiện lương. Dắt người về đến Tây Phương,

Vào hàng Bất thối náu nương bạn lành.

Lòng con thệ độ chúng sanh, Rộng như biển cả cùng gành hư không.

Hằng hà thế giới đều thông.

Chúng sanh phiền não độ đồng sạch trơn.

Nếu mà còn để nhơn nhơn, Nguyện con không hết, như đờn đứt dây.

Phật thương, chứng lễ nguyện này,

Tu trì công đức độ ngay hữu tình.

Bốn ơn đền đáp phân minh, Ba đường cứu vớt siêu sinh khỏi nàn. Tranh danh đua lợi tối ngày, Thây trôi biển cả, ai rày biết đâu!

Việc lành không chút góp thâu, Ba đường tội báo dễ hầu dung tha.

Ngửa cầu đức Phật Di Đà, Thánh tăng, Thế Chí cùng là Quan Âm. Mở mang đức rộng chiếu lâm, Cúi thương cho kẻ lỗi lầm, cứu con.

Sáu căn, ba nghiệp sạch rồi, Bởi vì gốc phước mọc chồi đến nay.

Tròn vành một niệm thẳng ngay, Dứt đường tội nghiệp, trở quày đường quang.1

II. CÁC THỂ THƠ

KỆ KHÓA HƯ Trần triều Thái tông Hoàng đế (1225-1258) ngự chế

Huyền Mặc phụng diễn

1. Kệ Bốn núi

(Sanh Lão Bệnh Tử)

Tứ sơn tiếu bích, vạn thanh tùng, Ngộ liễu, đô vô vạn vật không. Hỷ đắc lư nhi tam cước tại,

Mạch kî đả sấn thướng cao phong.

Bốn non, muôn bụi xanh rì, Tỉnh ra, muôn vật có gì gì đâu. Con lừa ba cẳng ruổi mau, Ta vui cưỡi nó lên đầu núi cao. Núi thứ nhất: Tướng sanh Chân tể huân đào vạn tượng thành, Bổn lai phi triệu, hựu phi manh.

Chỉ sai hữu niệm, vong vô niệm;

Khước bội vô sanh, thọ hữu sanh.

Tî trước chư hương, thiệt tham vị;

Nhãn manh chúng sắc, nhĩ văn thanh.

Vĩnh vi lãng đãng phong trần khách, Nhật viễn gia hương vạn lý trình!

Thợ hóa đúc nên muôn tượng hình, Vốn xưa chẳng mống, chẳng là mành.

Chỉ lầm có niệm, quên không niệm;

Vậy trái không sanh, chịu có sanh. Mũi, lưỡi đã tham hương với vị;

Mắt, tai lại đắm sắc và thanh.

Phong trần lưu lạc dài làm khách,

Ngày cách quê hương muôn dặm xanh!

Núi thứ nhì: Tướng lão Nhân sanh tại thế nhược phù âu, Thọ, yểu nhân thiên, mạc vọng cầu.

Cảnh bức tang du tương hướng vãn;

Thân như bồ liễu tạm kinh thu!

Thanh điêu tích nhật Phan Lang mấn, Bạch biến đương niên Lữ Vọng đầu! Thế sự thao thao hồn bất cố, Tịch dương tây khứ, thủy đông lưu!

Đời người bọt nổi khác chi đâu, Thọ, yểu nhờ trời, chớ bậy cầu.

Canh mặt tang du hầu đến tối, Mình như bồ liễu tạm qua thâu!

Phan Lang bữa trước xanh chòm tóc, Lữ Vọng ngày nay bạc mái đầu!

Man mác sự đời thôi mặc kệ, Bóng chie àu tây xế, nước đông thâu!

Núi thứ ba: Tướng bệnh

Âm, dương khiên đức bổn tương nhân, Biến tác tai truân cập thế nhân!

Đại để hữu thân phương hữu bệnh; Nhược hoàn vô bệnh diệc vô thân.

Linh đơn mạn sá trường sanh thuật;

Lương dược nan linh bất tử xuân.

Tảo nguyện viễn ly ma cảnh giới, Hồi tâm hướng Đạo dưỡng thiên chân. Âm dương lỗi đức tạo nên nhân, Cảm mạo làm ra nạn thế nhân.

Biết lại có thân, nên có bệnh,

Nếu mà không bệnh cũng không thân, Trường sanh lầm tưởng đơn làm thuật;

Bất tử khôn đem thuốc trở xuân.

Nguyện lánh cõi ma đi cho sớm,

Trở về nuôi lấy tánh thiên chân.

Núi thứ tư: Tướng tử Bãi đãng cuồng phong quát địa sanh, Ngư ông túy lý điếu châu hoành.

Tứ thùy vân hợp âm mai sắc, Nhất phái ba phiên cổ động thanh.69 Vũ cước trận thôi phiêu lịch lịch, Lôi xa luân chuyển nộ oanh oanh. Cánh, lông, mai, vẩy tánh đều linh, Sợ tử, tham sanh há khác tình? Hiền thánh từ xưa lòng chẳng nỡ, Sao đành thấy tử với tham sanh? Đô Lư1 nhất đại cơ bì xú, Non nhân vọi vọi đối chung lâu.1 Mở đường tế độ là ơn rộng, Ngõ cửa từ thông tỏ đạo mầu.

Thắng lãm2 chọn đây làm phẩm nhất, So trong tịnh giới3 há nhường đâu.

KHUYÊN HỌC PHẬT Ưng Bình Thúc Giạ thị Đường danh, nẻo lợi ngó đông đông.

Chen chúc nhau chi đám bụi hồng?

Kìa bóng bạch câu qua chẳng lại;

Nọ tranh vân cẩu có rồi không.

Lỡ cười, lỡ khóc trên sân khấu;

Khi nở, khi tàn mấy cụm bông.

Muốn kiếp phù sanh sau khỏi lụy, Quyển kinh, câu kệ chớ nài công.

cầu vãng sanh về đó.

HỌA VẦN BÀI KHUYÊN HỌC PHẬT

Của cụ Lễ Bộ Thượng Thư Thúc Giạ thị Bình Nam Son phấn ghen nhau thấy cũng đông, Hồn mê chợt tỉnh giấc lầu hồng!

Hoa gương, trăng nước1 kêu rằng có; Sừng thỏ, lông rùa2 vốn thật không.

Đường lợi đua chen e lắm bụi;

Cội tu vun quén sẽ nhiều bông.

Đời càng khó nhọc càng thêm khổ.

Sáu chữ Di Đà chẳng tốn công.

Châu Khuê Đành chịu ơ hờ với chúa đông.

Vì không tham tía, chẳng tham hồng.

Đã toan trừ hết lòng phiền não;

Nên quyết tìm ra tướng sắc không.

Giống vãi đất lành thì tốt trái;

Lúa cho cỏ lộn há nhiều bông?

Vô minh che lấp từ vô thủy,

Muốn phá vô minh phải gắng công. bao giờ có lông. VỊNH CẢNH CHÙA KHÁN SƠN1 Chúa Trịnh Căn Một khuôn nhuần được khí t hanh huyền,2 Cảnh tự nhiên3 này khéo uyển nhiên.4 Tinh xá5 làu làu vầng nguyệt dãi;

Phương đinh6 thán tha ùn bóng thông in.

Khăng khăng nẻo nhiễm thiền quan7 tĩnh; Lộng lộng đường thông pháp giáo8 truyền Nhắn nhũ bàng nhân9 du thưởng đấy, Gìn lòng kính cẩn, chớ trần duyên.10 mình.

VỊNH CẢNH CHÙA HOA YÊN

Chúa Trịnh căn Cung quế hương đưa thoảng thoảng mùi, Lâng lâng chẳng bợn chút trần ai.2 Thanh lương3 một khóm vang vang rộng;

Ưu-bát4 ngàn xuân rỡ rỡ tươi.

Gió đức hiu hiu nhuần mọi đỉnh;

Doành nhân cuộn cuộn khắp đòi nơi, Thấy thiền tăng5 những vân vân hối. 5 Thiền tăng: vị tăng sĩ tu thiền. 4. Phật. Gây dựng nhờ nơi thái nhất quyền,1 Đích nên tịnh cảnh2 khắp ba ngàn,3 Cung châu4 xét tỏ công vô lượng,5 Cửa phạm6 sum nhau khách hữu duyên,7

Gió phất thông reo nhờ nhạc vỗ;

Suối tuôn nước chảy ngỡ chuông rền. Nghiệm xem cảm ứng nhơn nhơn bấy, Bút chép thơ đề biết mấy thiên.

hữu duyên.

VỊNH CẢNH CHÙA NÚI PHẬT TÍCH 1 Chúa Trịnh Căn Kiền khôn2 thâu vén một bầu đông, Nẩy nẩy siêu nhiên3 chỉ lạ lùng.

Hương vũ,4 trăng thiền soi vặc vặc;

Vân song,5 tiếng ngọc nặng boong boong. Ao trong lẻo lẻo ngư long hội;6 Non nhiễu trùng trùng cẩm tú phong.7 Luận thế giới này, giai cảnh8 ấy, 8 Giai cảnh: cõi tốt đẹp VỊNH CẢNH CHÙA PHỔ LAI Chúa Trịnh Căn

Tạo thành nhờ có sức thiên thành,1 Thắng cảnh2 thừa lương3 rất hữu tình.

Hoa ánh đài lan màu điểm ngọc;

Xuân vầy dặm liễu thức pha xanh.

Tinh hà vẻ rạng ngàn tầng gấm;

Sơn thủy đồ phong mấy bức tranh.

So với Viên kiều4 đây ý cũng, Xiết đâu khen ngợi khí chung linh.5

NHỚ CẢNH CHÙA ĐỌI

Yên Đổ Già, yếu, xa xôi bấy đến nay, Làng chơi loáng thoáng lại buồn thay.

Chùa xưa ở lẫn cùng cây đá, Sư cụ nằm chung với khói mây.

5 Chung linh: đúc lại khí thiêng. Dặm thế ngõ đâu từng trúc ấy, Thuyền ai khách đợi bến dâu đây?

Chuông trưa vẳng tiếng, người không biết,

Trâu thả sườn non ngủ gốc cây.

UNG HỒ SƠN TỰ

Vịnh cảnh chùa núi Ung Hồ Đường Thi Không sơn tịch mịch, đạo tâm sanh, Hư cốc siêu dao dã điểu thanh.

Thiền thất tòng lai vân ngoại thưởng, Hương đài khởi thị thế trung tình?

Vân gian đông lĩnh thiên trùng xuất;

Thọ lý nam hồ nhất phiến minh.

Nhược sử Sào, Do đồng thử ý;

Bất tương la tích dịch trâm anh.

Diễn nôm (Huyền Mặc Đạo Nhân)

Non không vắng vẻ khởi lòng lành, Hang trống treo xa, tie áng chóc rinh.

Nhà sãi vốn vui ngoài tục cảnh;

Đài hương há lộn đám trần tình?

Núi theo giấc khói ngàn trùng mọc;

Hồ rạng chòm cây một tấm thanh, ẩn. THƠ NGUYỄN BỈNH KHIÊM (tức Trạng Trình)

1.

Giàu chểnh chện, khó lơi thơi, Vận chuyển lưu thông há của ai.

Vũng nọ ghê khi làm bãi cát, Chồi kia có thuở lọt hòn thai.

Khôn ngoan mới biết thăng rồi giáng;

Dại dột nào hay tiểu có đài. Đã khuất bao nhiêu thì lại tủi, Đạo trời lồng lộng chẳng hề sai.

2.

Giàu ba bữa, khó hai niêu, Yên phận thì hơn hết mọi điều. Khát uống trà mai hơi ngọt ngọt, Sốt kề hiên nguyệt gió hiu hiu.

Giang sơn tám bức là tranh vẽ, Hoa cỏ bốn mùa ấy gấm thêu.

Thong thả hôm, khuya nằm, sớm thức, Muôn vàn đã đội đức trời Nghiêu.

3.

Giàu sang người trọng, khó ai nhìn, Mấy dạ yêu vì kẻ lỡ làng.

Thuở khó dẫu chào, chào cũng lảng.

Khi giàu chẳng hỏi, hỏi thì quen. Quen hiềm dan díu đều làm bạn, Lảng kẻo lân la nỗi bạ men.

Đạo nọ, nghĩa này trăm tiếng,

Nghe lui thinh thỉnh lại đồng tiền. 4.

Thấy dặm thanh vân bước ngại chen, Được nhàn ta xá dưỡng thân nhàn.

Ba gian am quán lòng hằng mến,

Đòi chốn san hà mặt đã quen.

Thanh vắng thú quê giàu bao nã, Dữ lành miệng thế mặc chê khen.

Mai kia chửa dễ thu nên muộn,

Xuân nọ tin hoa cũng mấy phen.

5.

Tháng mãn đã qua, ngày đã rồi, Hãy yên thửa phận mới nên vui.

Bóng hoa lay động am chư Phật,

Măng trúc còn tươi bếp mới sôi.

Náo nhiệt công danh nhiều thỏa chí, Thư nhàn sơn dã mới hay mùi.

Làm người chớ thấy tài mà cậy,

Có nhuệ bao nhiêu lại có đồi.

6.

Được thua thấy đã ít nhiều phen, Để rẻ công danh đổi lấy nhàn.

Am Bạch Vân rồi nhàn hứng, Dặm hồng trần vắng ngại chen.

Ngày chầy họp mặt hoa là khách, Đêm vắng hay lòng nguyệt ấy đèn. Chớ chớ thờ ơ, nhìn mới biết , Đỏ thì son đỏ, mực thì đen.

7.

Chửa dễ ai là Phật Thích Ca, Mọi niềm nhân ngã1 nhẫn thì qua.

Lòng vô sự2 trăng in nước, Của thảng lai3 gió thổi hoa.

Kìa khách xuân xanh khi trẻ, Mấy người đầu bạc tuổi già.

Thanh nhàn ấy ắt là tiên khách, Được thú ta đà có thú ta.

8.

Giàu, khó đành hay chỉn phận mình, Mấy đường gai góc biếng đua tranh.

Cơm ăn chẳng quản mùi xa, bạc,4

Áo mặc nề chi tấm rách, lành.

Đạp gối mong nhiều người ẩn dật,5 Bận lòng lại tưởng cái công danh.1 Cho nên nấn ná trong lều cỏ,

Nhân mát ngồi xem thuở thái bình.

VỊNH NÚI NGŨ HÀNH Bà Bang Nhãn Cảnh trí nào hơn cảnh trí này, Bồng Lai2 âu cũng hẳn là đây!

Núi chen sắc đá màu phơi gấm,

Chùa nực hơi hương khói lộn mây.

Ngư phủ3 gác cần ngơ mặt nước, Tiều phu4 chống búa dựa lưng cây. Nhìn xem phong cảnh ưa lòng khách,

Khen bấy thợ trời khéo đắp xây? ĐỀ CHÙA BÀ ĐANH Vua Lê Thánh Tôn ngự chơi chùa Bà Đanh, nghe trong chùa có tiếng tiểu nữ tụng kinh vang lanh lảnh.

Vua ngự đề lên vách hai câu thơ:

Tới nơi thấy cảnh thấy người, 4 Tiều phu: người đốn củi. Vua lấy hai câu ấy làm đầu đề, bắt các quan tụng thần vịnh ra thơ. Quan Tao Đàn1 Phó nguyên soái là Thân Nhân Trung phụng chỉ vịnh rằng:

Ngẫm sự trần duyên2 khéo nực cười, Sắc không3 tuy Phật, hãy lòng người.

Chày kình một tiếng tan niềm tục;

Hồn bướm ba canh lẫn sự đời.

Bể ái ngàn trùng mong tát cạn, Nguồn ân muôn trượng chửa khơi vơi.

Nào nào Cực Lạc4 là đâu nữa?

Cực Lạc là đây chín rõ mười.

Vua đưa cho tiểu nữ xem, tie åu nữ chê hai câu 3, 4, thiếu ý cảnh, bèn sửa lại:

Gió thông đưa kệ tan niềm tục, Hồn bướm mơ tiên lẫn sự đời.

Vua khen hay, bèn đưa nàng về cung, đi đến cửa Đại Hưng chợt biến mất. Vua lấy làm lạ, bèn xây dựng một cái lầu, gọi là Vọng Tiên Lâu5 để làm di tích.

Hiện giờ còn có miếu thờ đề là Vọng Tiên Quán ở phố Hàng Bông, trong thành phố Hà Nội.

ĐỀ CHÙA TIÊN Chúa Trịnh Chợt khỏi Thiên Trù thoắt rẽ lên, Cửa hàng thăm thẳm một đường trên.

Chở mây quanh quất lồng hương Phật, Gõ đá vang lừng lối nhạc Tiên.

Bảo cái1 đùn đùn trên bảo tọa,2 Kim quang3 chềm chểm trước kim liên.4 Thanh xa5 dấu cũ còn ghi để,

Quến6 được xe loan biết mấy phen.

ĐỀ TRUYỆN THỊ KÍNH Yên Đổ Động phòng7 thôi đã đến tăng phòng,8 Người ở Thiên phương bái Phật phương. 8 Tăng phòng: phòng thầy tăng ở. Con nuôi gọi bố miệng hoe vàng.

Ba sanh ân ái hai hàng lệ; Chín đợt từ bi một nén hương.

Trần mộng tỉnh ra thân thiếp đó, Mảnh thơ xin giải để làm gương.

Món nợ giai nhân nặng khối sầu, Những người mắt tục biết chăng đâu.

Cái duyên bạn lứa thương chàng Thiện, Gieo vạ thầy tăng oán Thị Mầu.

Hồn bướm mơ màng ngàn dặm một, Nghĩa vò1 chăm chút sáu năm thâu.

Tấm thân đã hóa, thơ còn để, Nhắn khách thuyền quan2 dễ khéo tu.

VỊNH CẢNH HỘI CHÙA THẦY 3 Trích tiểu thuyết Duyên nợ văn chương

Huyền Mặc Đạo Nhân Cảnh sắc thanh u núi một chòm, Ngoài đời gác mặc tiếng om sòm

Chợ Trời4 ngước mặt đèo cao vọi;

tại đó. Hang Thánh1 nhô đầu động tối om.

Khách tới cầu Tiên treo lóp ngóp; Người vào lạy Phật cúi lom khom.

Mộng trần mơ tưởng nơi huyền diệu,

Tìm được chân thân xác đã khòm!

TẶNG VÂN TUYỀN ĐẠO CÔ Trích trong Hồng Phấn văn chương của một số độc giả Nữ giới Tòng thơ đề tặng vào lúc Đạo Cô làm chủ bút.

Lê thị A. T. Lòng đạo, lòng văn cũng một lòng, Đem mà tô điểm vẻ non sông.

Hư vô tuy gởi nơi rừng tía,

Từ mẫn nào quên chốn bụi hồng.

Chày mõ nện sương tan tục lự, Ngọn đèn khêu nguyệt rặng chân không. Nam mô Quan Thế Âm Bồ Tát, Thanh Minh tảo mộ. Xin nhớ chữ tử sanh hữu mạng,1 sống thác đều máy tạo vần xoay;

Chớ quên câu họa phước vô môn,2 vinh nhục cũng cơ trời định số. Kiếp gió bụi ba sanh vốn nợ, đừng nghĩ chi núi thảm rừng sầu;

Chí anh hùng bốn biển là nhà, đâu thôi cũng quê cha đất tổ.

Thuyền Bát-nhã câu kinh giải thoát, tỉnh phiền ba3 giã chốn âm ty;

Bóng Bồ-đề giọt nước nhành dương, hết oan trái về nơi Tịnh độ.

Giữa rừng tía, nhang chong đèn rạng, xin chứng cho lễ bạc lòng thành; Dưới suối vàng, sống khôn thác thiêng, nên gắng lấy phù trì ủng hộ.

KHAO THẦN ÔN DỊCH Thượng thừa Phật Tổ, Hạ sắc pháp sư.

Thỉnh Lưu, Quan, Triệu, Trương sở cứ:

Quản Đông, Tây, Nam, Bắc các phương.

Phạm Thái 4 Phổ Chiêu, biệt danh khác nữa là Chiêu Lỳ. CÁC THỂ VĂN BIỀN NGẪU Chánh chưởng ngũ hành:

thuộc kim, mộc, thủy, hỏa, thổ khí;

Phục thi ngũ sắc:

trước thanh, hoàng, xích, bạch, hắc y.

Đương niên hành khiển, cho tới ngũ phương sứ giả, các bộ ôn binh. Kẻ ra tay vực nước chốn nhung trường,1 thệ chí ấy với nước non mà chẳng quản;

Người vâng mạng phòng biên nơi thú khổn,2 phú thân này cho cây cỏ cũng không nề.

Đỉnh phú xuân muôn kiếp tạc danh;

Doành ái mộ ngàn thu vẹn tiết.

Người quyết chí để trọn nghì phu phụ, thuyền ái ân chèo dòng biếc linh đinh;

Kẻ căm gan cho vẹn đạo quân thần, gươm trung nghĩa liếc3 sương nghiêm lóng lánh.

Thúy Ai gương thu soi tiết chánh;

Hạ Lôi gió bấc t hổi hồn trung. Buồm cần vương 4 cuốn ngược gió nam, cung thủy tổ, doành phù âm chạy bắc;

Cờ bát loạn5 phất tàn nắng hạ, bộ kim cang, nền bảo tọa về Tây.

Cơ âm dương ấy mới gọi là ghê, 5 Bát loạn: dẹp quân loạn. Hang Bồng Lai Phương Trượng1 mở mang ra, tranh Ma Cật2 sẵn dán giăng vầng thảo thụ;3 Cảnh Thứu Lĩnh,4 Tào Khê5 thu nhặt lại, thơ Thiếu Lăng6 từng vờn vẽ khách yên hà.7 Mõ trúc phong8 lóc cóc dạo từng hồi, giục giã đàn chim về lắng kệ;

Khánh thạch giản9 lanh canh khua mấy tiếng, rủ rê bầy cá đến nghe kinh.

Vẫn là tay thiên thượng10 đặt bày, muôn trượng đỉnh Phù Dung11 coi biếc biếc;

núi Hành Sơn (Kinh Châu ký). CÁC THỂ VĂN BIỀN NGẪU Nếu chẳng có nhân công trau chuốt,1 một trùng non Đâu Suất 2 đứng xanh rì.

Tuy trông vào đôi chữ tịch tà,3 dạ quân tử4 phải ghi làm thiết thạch;5 Song nhác thấy một đường khuyến thiện,6 lòng nhân nhân7 sao nở để kinh chăn.8 Rắp rủ nhau nhất độ kinh doanh,9 hồ thu thủy10 lại thêm vầng phách thỏ;11 Ví không cậy thập phương tư cấp,1 2 Vậy nên:

Mượn chữ nam vô, 1 khuyên lòng cố hữu.2 Việc doanh tạo, kẻ giúp công, người giúp của, dù Đông Ngô, Tây Sở,3 nơi xa xôi còn gắng sức nữa đồng châu.4 Lòng tín thành, nhiều làm phúc, ít làm duyên, đã Bắc Đẩu, Nam Tào5 sổ ghi ký khắp chua tên nào lậu bút.6 Vẫn là đạo không không sắc sắc;

Phải miễn mình niệm niệm tâm tâm. Chớ nói điều Phật bất cầu ai,7 niềm hòa khí8 bỏ lạnh lùng trong tấc đất;

Rồi thấy buổi thiên vô tư phú,9 bóng từ vân che mát mẻ cả phương trời.

quả lớn lao, chẳng phải công của một người làm nổi, vậy phải nhờ 9 Thiên vô tư phú: trời không che riêng. CÁC THỂ VĂN BIỀN NGẪU Khương mấy nhà tích thiện có thừa,1 dòng bách t hế2 dõi tuôn như bích thủy;3 Danh những kẻ lập công không nát, bia thiên thu4 còn đứng với thanh san.5

PHỔ KHUYẾN KẾT HẠ Phổ Chiêu Thiền sư 6 (1777-1814) Từng mảng7 rằng:

Chữ hiếu ấy trước chưng trăm nết, kìa Nho sử còn ghi;

Đạo hằng dù trên trả bốn ơn, nọ Phật kinh hãy tạc. Làm nhân tử phải vẹn bề hiếu tử, 7 Cũng như nghe rằng. 8 Thiên tâm: lòng trời Dưa muối chốn người ưa với cảnh, dám để hơi trần chướng1 lọt vào;

Trăng hoa khen nhà khéo sanh con, bỗng đem mối phong tình2 buộc lại!

Nghiệp còn nặng, lòng từ khôn lẽ chối;

tình có ngay mắt tục dễ ai tin.

Phép công hổ tiếng tiểu Tăng, giọt nước cành dương3 bao rửa bụi;

Khoán cũ nặng lòng sư trưởng, đóa mây đỉnh Thứu4 cũng tuôn sầu!

Rắp bạch sòng cho rõ mặt nhân gian;

song tu trót kẻo thẹn lòng Thượng giới.

Dây chân dám dày sân Tĩnh địa, giữ chiền ra tựa mái Tam quan;5 Vốn lòng từ chẳng thẹn nén chân nhang, niệm lạy về nơi Cửu tự.6 hay thấp.

CÁC THỂ VĂN BIỀN NGẪU Bể khổ chìm bao được nổi; nợ trần trả chửa hay xong.

Nhai sương mớm tuyết chịu cho ai,1 ngoài chín tháng đôi tay con nhện mọn.

Dãi gió dù sương liều với kiếp, trong ba thu một xác cái ve gầy.

Xa xôi bao quản cửa Già Lam;

tươi héo khôn nài cơ tạo hóa. Cảnh vắng nào thầy, nào tiểu, giọt nước đồng thánh thót thuở trăng khuya;

Đèn tàn bên mõ, bên con, mồ hôi đá đầm đìa cơn gió thoảng.

Giấc trần mộng nằm lâu cũng mỏi;

bạn kim sanh đến thế là thôi.

Lỗi sanh nên phải bước bèo mây,2 đôi gánh cù lao3 chồn lại nặng; Vụng hóa chưa tròn duyên thông suối,4 một thơ thê oán5 gởi về không. 5 Thê oán: oán hận thiết tha. Hồn hồ điệp1 từ đây muôn kiếp, nước non diệu vợi biết con đâu;

Nghĩa minh linh2 cũng gọi một ngày, hương khói mai sau đành chán đấy.

Tình dài vắn thêm rầu khúc vượn;

Đường xa xôi nên mượn cánh hồng.

IV. Ảnh hưởng của ngôi Tam Bảo đối với dân ta

Đời sống của dân tộc Việt Nam ta mà được thâm trầm, thuần nhã, thanh đạm, tinh vi, một phần lớn là nhờ được sức cảm hóa của ngôi Tam Bảo vậy. Đạo lý từ bi của đức Phật truyền sang xứ ta kể ra đã trên dưới hai ngàn năm,1 một nền đạo lý trọng sự hỷ, xả, ái, mẫn; khuyên sự thương các chúng sanh như thương mình, một nền đạo lý dung hợp với tâm trí của mọi hạng người; chẳng luận già, trẻ, gái, trai, sang, hèn, tại gia hoặc xuất gia, con thuyền Bát-nhã đều độ thoát cho hết , ngọn đuốc quang minh đều soi sáng cho hết mà dẹp đi những mối chướng ngại si mê.

Ai có quan tâm mới thấy rõ cái ảnh hưởng thâm thúy, êm đềm ấy phát lộ ra trong cuộc sanh hoạt của dân ta, từ lời nói đến hành vi khắp ba Kỳ1, đã nhận thức cái ảnh hưởng ấy mà sanh ra một mối cảm mến thắm thiết, dịu dàng. Nay muốn chỉ ra cái ảnh hưởng thâm trầm, thuần nhã của đạo Phật để cống hiến cho chư độc giả thiện tâm, tưởng nên nương theo những lời ăn tiếng nói của quốc gia ta, những câu ca dao bắt vần, cùng những áng văn thơ của các hàng thi nhân, văn sĩ, thì quý vị sẽ nhận ra một cách dễ dàng vậy. Tuy gần đây, dân tộc ta tiếp xúc với văn minh, tập tục và tôn giáo người Âu Tây mà cái ảnh hưởng ấy có bề phai lạt đi ít phần trong một thiểu số người ở thị thành, chứ cái tinh thần đạo Phật vẫn vững bền t rong hầu hết chốn dân gian, vẫn trường tồn ở nơi thôn dã.

A. ẢNH HƯỞNG CỦA NGÔI TAM BẢO TRONG LỜI ĂN

TIẾNG NÓI Một người dân bình thường ở nước ta trong cuộc sống hằng ngày đều rất trọng tội, phước; cho nên tự họ không muốn gây ra những tội ác bằng tay chân, bằng lời nói, bằng tâm ý, mà lại còn khuyên can mỗi khi thấy người khác sắp phạm sai lầm, và rất buồn mà thấy những ai làm đau khổ kẻ chung quanh. Cái lòng trắc ẩn ấy phổ cập đến hạng cầm thú và cả loài thảo mộc nữa.

Không nói đến người đã từng thọ giới nhà Phật thì giữ thân, lời nói, tâm ý đều dè dặt và thanh cao đã đành, mà một người tầm thường ăn buổi mai lo buổi chiều, không biết chữ mà xem kinh kệ, không mấy khi rỗi rãnh mà đến lạy Phật, lạy thầy, người ấy cũng vẫn thâm nhiễm sự từ bi, hỷ xả tự lâu đời của dân tộc, cũng biết thương người như thương thân vậy.

Nhờ thấm nhuần những lý tội, phước, luân hồi, nghiệp báo từ khi còn nhỏ, người Việt Nam ta không dám ăn ở sai lạc đối với những lý công bằng, tinh vi ấy. Cái lòng hiền hậu đó thường phát lộ ra lời ăn tiếng nói. Chính họ chịu lấy ảnh hưởng thâm trầm của đạo Phật mà không hay biết. Họ thường dùng những danh từ trong văn chương, trong kinh điển đạo Phật, thế mà họ vẫn cho là những danh từ thông dụng xưa nay. Lắm lúc họ dùng có sai lạc, nhưng sự đó càng tỏ ra rằng ảnh hưởng ngôi Tam Bảo thấm nhuần vào tâm trí của họ tự lúc bé thơ!

Mỗi khi thấy ai ăn ở nhân đức, hay cứu giúp người trong cơn hoạn nạn, tật bệnh, người bình dân thường hay bảo rằng: “Tội nghiệp, ông ấy hiền từ hết sức!” Mỗi khi lâm cơn nguy biến mà cầu cứu ai thì họ nói: “Tội nghiệp, ông ra ơn giúp tôi một lần. Ông làm sự ấy bằng cất năm bảy cảnh chùa.” Tỏ lòng biết ơn với ai thì họ thốt lên rằng: “Kiếp sau, nguyện làm thân trâu ngựa mà trả nghĩa sâu.” Mong ai mở lòng quảng đại thì họ van rằng: “Xin mở lòng Bồ Tát, tỏ đức hiếu sanh, ra tay tế độ.” Mỗi khi t hấy ai ở ác, họ cũng dùng nhiều danh từ về đạo Phật mà họ cho là rất thấm thía, xác đáng.

“Anh ấy làm chuyện ác đó bằng phá chùa phá miếu.

Tội ấy dù tu mấy kiếp cũng chẳng đền bù. Chừng thác, đố chạy đâu cho khỏi Địa ngục.” Thấy ai nới láo nói xược, họ trách rằng: “không sợ quỷ sứ cắt lưỡi.”

Thấy ai ăn nói ngang tàng, hay gây gổ thì họ bảo:

“hay sân si”. Thấy những con gái trắc nết, họ than rằng: “Không sợ vào địa ngục.” Hoặc họ đọc lên câu tục ngữ này: “Có chồng mà lại lấy trai, thác xuống âm phủ, cưa hai nấu dù.”

Thấy những kẻ nói năng êm dịu mà lòng độc dữ, họ bảo rằng: “Thật là khẩu Phật tâm xà.” Thấy ai ăn ở hiền đức hưởng sự giàu sang, họ nói rằng: “Có phước, tu nhân tích đức.” Thấy ai tướng tốt, uy nghi, thuần hậu, họ khen rằng: “tiên giáng thế”.

Về đường tình ái, họ cũng dùng lắm danh từ trong văn chương nhà Phật: “Có duyên ngàn dặm cũng gần, vô duyên dù gặp mấy lần cũng xa.” “Nhân duyên tiền định, duyên nợ ba sanh...”

Thấy ai có tài mà sa sút, lâm cơn hoạn nạn, thì họ thương mà than rằng: “Tài mạng tương đố, bạc mạng, nghiệp chướng”. Hoặc họ an ủi rằng: “Tại phần số, gặp bước phong trần, song cũng có ngày vinh hiển, thôi đừng phiền não, phiền muộn.”

Trong sự buồn về gia thế, về nỗi phu thê, tình phụ tử, người bình dân ta hay than trách rằng: “Tội báo oan gia, tiền căn hậu báo, rõ ràng là cảnh Địa ngục.”

Than phiền những cảnh dời đổi trong đời, những sự thành bại quá mau, họ gọi rằng: “Cơn dâu bể, tuồng ảo hóa, bể khổ bến mê, bể trần, bể trầm luân.”

Sống trong cuộc đời bình dị, họ cho là: “muối dưa đắp đổi tháng ngày.”

Có ăn năn sự lỗi, họ đổ cho là: “ Ma dắt lối, quỷ đưa đường.” Buồn rầu mãi không khuây, họ than rằng: “lửa phiền càng dập càng khêu mối phiền.”

Thấy những đám đông đảo, họ bảo: “đông như La-hán, hằng hà sa số...” Muốn biện minh lòng ngay thật của mình cho khỏi người ta nghi oan, họ kêu lên: “Chín phương trời, mười phương Phật...”

Thấy ai ngồi im lìm chẳng cử động, họ bảo là “ngồi từ bi”.

Uống nước gì ngon mà họ khoái chí, thì họ cho là: “nước cam lồ”.

Ai cầu nguyện sự chi rất khó, thì họ khuyên nên “ăn chay, nằm đất”. Có khi họ dùng tiếng ấy một cách mỉa mai đối với hàng phong lưu trong cơn rủi bước, lạc đường. Cũng có lúc họ nói cợt mà chỉ ra sắc đẹp lộng lẫy của hàng phụ nữ: “Dù cho Phật Bồ Tát cũng phải sa!”

Tóm lại, dù vui, dù buồn, dù sướng, dù khổ; ở trong cảnh thường, hay cảnh biến, dù ăn nói nghiêm trang hay giễu cợt, dù khen tặng hay than van, người bình dân ta thường dùng một cách vô tâm những danh từ nhà Phật mà họ từng quen t huộc t ừ lúc lên ba! Cái ảnh hưởng thuần lương, thâm thúy ấy lại càng tỏ ra trong những khi họ hừng chí, xúc cảm đối với nước non, đối với ái tình, thương cha nhớ mẹ mà ngâm bắt vần thành những bài ca dao chất phác, ngộ nghĩnh, êm đềm.