Những Truyện Tích Triết Lý

有情來下種

Chư Tổ sư Đông độ

因地果還生

無情既無種

無性亦無生。

Dịch nghĩa Có tình lại gieo giống, Nhân đất, quả lần sanh.

Không tình cũng không giống, Không tánh cũng không sanh. 285

6. LỤC TỔ HUỆ NĂNG

六 祖 惠 能

Đại sư Huệ Năng sanh ngày 8 tháng hai năm Mậu Tuất, là năm Trinh Quán thứ 12 đời Đường Thái tông, tức năm 638 Dương lịch. Cha họ Lư, mẹ họ Lý. Cha của ngài quê quán tại huyện Phạm Dương, ngày nay thuộc tỉnh Trực Lệ, làm quan bị giáng chức đày ra xứ Lãnh Nam, làm thường dân ở Tân Châu. Cha ngài mất sớm. Mẹ con bèn dời đến xứ Nam Hải, nay thuộc tỉnh Quảng Đông. Nhà nghèo, ngài phải đi đốn củi bán mà nuôi mẹ. Đến năm hai mươi bốn tuổi, tức là vào năm 661 Dương lịch, ngài Huệ Năng tới chùa Đông Thiền, huyện Hoàng Mai, tỉnh Kỳ Châu mà tham kiến Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn và được truyền y bát.

Khi Huệ Năng vừa đến chùa, Ngũ Tổ hỏi rằng: “Nhà ngươi là người phương nào? Muốn cầu việc chi?” Huệ Năng bạch rằng: “Đệ tử là thường dân ở Tân Châu, xứ Lãnh Nam, từ xa xôi đến đây lễ bái, chỉ cầu làm Phật, chớ chẳng cầu việc chi khác.”

Tổ nói: “Ngươi là người xứ Lãnh Nam, là giống mường mán, mọi rợ, làm sao làm được Phật?”286 Chư Tổ sư Đông độ Huệ Năng bạch rằng: “Người ta có Nam Bắc, Phật tánh chẳng có Bắc Nam. Thân mường mán này với thân Hòa thượng tuy chẳng đồng, nhưng Phật tánh có chi là khác biệt.”

Tổ nghe biết là bậc pháp khí, nhưng chỉ thầm lưu tâm mà không nói cho ai biết, vì sợ có sự ghen tî trong đồ chúng.

Tám tháng sau, Ngũ Tổ khiến các môn đồ mỗi người làm một bài kệ nói chỗ sở kiến của mình, trình lên ngài để ngài xét ai có tài đức mà truyền y bát. Chẳng có ai dám làm kệ, vì nghĩ rằng chỉ có Thượng Tọa Thần Tú, lúc ấy đang làm Giáo thọ, là xứng đáng với ngôi Tổ mà thôi.

Thần Tú biết không có ai trình kệ, buộc lòng mới làm bài kệ rằng:

Thân thị Bồ-đề thụ, Tâm như minh kính dài, Thời thời cần phất thức,

Vật sử nhạ trần ai.

身是菩提樹，

心如明鏡臺。

時時勤拂拭，

勿使惹塵埃。

Dịch nghĩa

Thân là cây Bồ-đề, Tâm như đài gương sáng.

Thường siêng lau siêng rửa, Chớ để bám bụi nhơ.

Tổ xem kệ, biết là chưa thấy tánh, chỉ đến ngoài cửa chưa bước được vào trong.

Huệ Năng tuy không biết chữ, nhưng nghe đọc kệ ấy, liền mượn người khác viết thay mình, làm một bài kệ rằng:

Bồ đề bổn vô thụ, Minh kính diệc phi đài, Bản lai vô nhất vật,

Hà xứ nhạ trần ai?

菩提本無樹，

明鏡亦非臺。

本來無一物，

何處惹塵埃。

Chư Tổ sư Đông độ Dịch nghĩa Bồ-đề vốn chẳng phải cây, Gương sáng cũng chẳng phải đài.

Xưa nay vốn không một vật, Chỗ nào bám được bụi nhơ ?

Tổ nhận biết Huệ Năng đã ngộ được đạo ý, liền truyền y bát cho làm Tổ thứ sáu. Đó là vào năm 661

Dương lịch.

Mười sáu năm sau,¹ Huệ năng hội kiến với Ấn Tông Pháp sư và được truyền giới cụ túc.² Qua năm sau, ngài đến trụ trì tại chùa Bảo Lâm. Tại chùa ấy, ngài tuyên dương pháp giáo, đồ chúng theo về số đông vô kể. Đệ tử đắc pháp của ngài cũng nhiều hơn các vị Tổ sư trước đây, về sau chia ra khắp các phương mà xiển dương giáo pháp

Đại thừa. • Tổ Huệ năng giỏi biện luận, phá chấp cho người, làm cho họ liễu ngộ lẽ chân không, lẽ trung đạo. Những bài giảng của ngài, sau được môn đệ ghi chép lại thành quyển kinh “Pháp Bảo Đàn”.

Cuối đời, Tổ sư trở về xứ Tân Châu, trụ tại chùa Quốc Ân và tịch năm 713 Dương lịch, thọ 76 tuổi.

Sau khi ngài tịch, đến đời vua Hiếu Tông nhà Đường,¹ triều đình thụy phong cho ngài là Đại Giám Thiền sư, tòa tháp của Tổ là Nguyên Hòa Linh Chiếu

Tháp.

Kevaddha 7

Cakra

Brahmā

Tức là các phương đông nam, đông bắc, tây nam và tây bắc.11

Hymalaya 13

Ngũ uẩn: Năm món kết tụ thành con người: 1. Sắc (Rùpa), 2. Thọ • (Védana), 3. Tưởng (Sanjnā), 4. Hành (Samskāras), 5. Thức (Vijnāna).

Quả vị đầu tiên trong bốn Thánh quả: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán.

Yama

Saddharma-pundareka-sutra

Thanh văn (Crāvaka): nghe theo âm thanh.

Cổ xe Thanh văn: Thanh văn thừa, một trong ba thừa: Thanh văn thừa, Duyên giác thừa và Bồ-tát thừa.

Ba cõi: hay Tam giới, là Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới.

Thập nhị nhân duyên: 12 nhân duyên, bao gồm: 1. Vô minh (avidya),2. Hành (samskaras), 3. Thức (vijnnā), 4. Danh sắc (namarupa), 5. Lục nhập (chadayatana), 6. Xúc (sparca), 7. Thụ (védana), 8. Ái (trichna), 9. Thủ (upadāna), 10. Hữu (bhava), 11. Sinh (djati), 12. Lão tử (djarā marana).

Duyên giác thừa: Pratyeka-Bouddha30

Đại thừa: cỗ xe lớn. Hai thừa kể trước là Thanh văn và Duyên giác là thuộc về Tiểu thừa.

Mahāvagga

Sona

Anguttara-Nikāya

Anguttara-Nikāya

Theo cách làm như vậy tức là ông ta đã giữ lời hứa mà cúng hết phân nửa của cải, nhưng thật ra châu báu vẫn còn nơi nhà ông!37

Tiếng Phạn là Ratnottama, Hán dịch là Bảo Thạnh (寶盛).

Cronparāntakas 40

Tứ đại: đất, nước, gió, lửa.

Tức là bốn tướng: thành, trụ, hoại, diệt. Tất cả sự vật không gì thoát ngoài bốn tướng này.

Ý nói đến sự chấp ngã.

Đây gọi là thuyết Y tha khởi. Thuyết này chỉ ra rằng tất cả mọi h iện tượng trong cuộc sống đều có quan hệ cùng tồn tại với nhau, ngay cả khi chúng ta rất khó lòng nhận ra mối quan hệ ấy.50

Điều này có nghĩa là phải “chọn bạn mà chơi”, không phải là ghét bỏ những người thiếu trí tuệ.

Tự mình không làm, cũng không giao du với những kẻ làm điều tội lỗi.

Tức là Tứ diệu đế: Khổ, Tập, Diệt và Đạo.

Hoàng hậu Mạt-lî tức là mẹ của Thắng Man phu nhân, nhân vật chính trong bộ kinh Đại thừa Thắng Man Sư tử hống.58

Ý nghĩa thương thân ở đây là luôn tự hoàn thiện bản thân, tránh mọi điều gây khổ báo về sau cho chính bản thân mình. Không nên hiểu theo nghĩa là ích kỷ, vị kỷ.

Nguyên văn là “một phần mười sáu”.

Vua A-dục (Aşoka): Vị vua thống lĩnh toàn cõi Ấn Độ vào khoảng thế kỷ thứ ba trước Dương lịch. Vua A-dục là người có công rất lớn trong việc ủng hộ Tam bảo.

Yacas62

Sát-đế-lî: giai cấp vua quan, chỉ dưới giai cấp bà-la-môn là hàng các tu sĩ.

Ý nói thân xác đã hoại mất mà tinh thần cũng chẳng được gì.66

Vua Di-lan-đà vốn dĩ đã từng tranh biện về đạo lý với rất nhiều vị cao tăng, hiền triết, và lần nào vua cũng thắng lý. Lần này, vua nghe tiếng tỳ-kheo Na-tiên nên mới cho người thỉnh đến để tranh biện.69

Bản Hán văn dùng “nhãn, nhĩ, tỉ, khẩu”. Tuy nhiên, trong suốt bản kinh này, vị trí của chữ “khẩu” thật ra là chỉ đến lưỡi, cơ quan vị giác, chứ không phải miệng. Có lẽ đây là sự khác biệt do cách dùng từ quá cổ, hoặc do sai lệch khi sao chép.

Một cách chi ly, nhà vua đã phân tích gần như tất cả những yếu tố từ vật thể đến tinh thần mà người đời vọng chấp là “cái ta”.

Đến đây, theo cách hiểu của mình, vua muốn đúc kết những câu hỏi trước vào năm yếu tố là sắc (hình sắc), thọ (cảm thọ khổ vui...), tưởng (thiện ác), hành (thân), thức (tâm). Năm yếu tố này theo Phật giáo chính là Năm uẩn, hợp thành cái “ta” giả tạm.

Vua muốn xác định xem lìa khỏi Năm uẩn thật ra có còn có cái gọi là “ta” hay không.

Đến đây, vua đưa ra những yếu tố cuối cùng mà ngài nghĩ là cho thấy sự hiện hữu của một con người.

Từ các bộ phận của bánh xe rồi đến cả bánh xe, và cứ tiếp tục như thế. Cũng tương tự như cách hỏi của vua, đại đức Na-tiên đưa ra từng chi tiết rồi quy kết dần đến tổng thể.

Ách: phần nối giữa hai thanh càng xe để bò hoặc ngựa tỳ vào đó mà kéo xe đi.

Vì ở đây còn thiếu yếu tố phương thức liên kết. Dù có đủ các bộ phận nhưng phải được liên kết đúng theo một phương thức nhất định mới có thể hình thành nên thực thể được gọi là “xe”.

Tuy ví dụ ngài Na-tiên đưa ra không hoàn toàn tương ứng với vấn đề con người, nhưng lại hoàn toàn chính xác trong việc làm rõ khái niệm “tên gọi”.

Cũng như cách hỏi của vua, đến đây đại đức Na-tiên đưa ra yếu tố cuối cùng cho chúng ta thấy sự hiện hữu của cái gọi là “xe”.

Qua ví dụ này, đại đức Na-tiên đã giúp vua phân biệt được giữa “tên gọi” vốn chỉ là một khái niệm, với thực thể sự vật được gọi tên. Đây là một bước khởi đầu rất quan trọng, vì nếu không đạt được sự phân biệt này, con người sẽ mãi mãi bị trói buộc trong các khái niệm danh xưng mà không bao giờ đạt được đến sự cảm nhận chân thật về thực thể.74

Tức là bốn thánh quả: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán.

Tức là Ba mươi bảy phẩm trợ đạo.

Danh sắc: tên gọi và hình sắc.

Vì theo lý này th ì kẻ phải chịu quả báo là một thực thể danh sắc khác, không phải của hiện tại.

Uhā 103

Gange 104

Yamunā

Aciravati

Sarabh

Mahi

Tissa

Bản kinh Na-tiên Tỳ-kheo chữ Hán không có phần thứ 17 này. Soạn giả theo bản tiếng Pháp mà dịch. Bản tiếng Pháp vốn cũng được dịch từ bản tiếng Phạn.

Do-tuần (Yojanas): bằng 16 dặm cũ của Trung Hoa. Một dặm là 576 mét, nên một do tuần là khoảng 9.000 mét.

Alasanda114

Uttarakuru: một trong bốn châu của thiên hạ là Đông Thắng Thần châu, Tây Ngưu Hóa châu, Nam Thiệm Bộ châu và Bắc Câu Lô châu.

Thước ở đây là thước cổ, chừng 33 cm.

Như vậy là chừng 2,6 mét.116

Subhuti

Sumana

Kotthita

Punnamasa 119

Kutiviharin

Vajji

Manava

Ajjuna

Jainas

Hérannakani

Lấy ý câu “gieo gió gặt bão”.

Vimala

Amitta

Bhuta

Sāketa

Ekavihariya

Tissa

Talaputa 126

Dhira

Tức là các tình dục, các phiền não thường hiện lại trong khi người tu nhập định, người tu phải diệt hết đi.

Sangha128

Jenta

Licchavis

Bảy phần giác ý hay Thất Bồ-đề phần: 1.Ý (Niệm), 2. Phân biệt (Trạch pháp), 3. Tinh tấn, 4. Khả (hỷ), 5. Y (Khinh an), 6. Định. 7. Hộ (Hành xả.)

Dantika

Chandabhāyā

Ý bài này nhân việc thấy người ta khuất phục con voi dữ mà so sánh với việc nhiếp phục tâm ý.

Buddaghosa

Ceylan

Tức là Ấn Độ.

Gayā

Mahānāman (410-432 Dương lịch)

Mahāvihāra

Visuddimagga

Tam tạng, tức là Kinh, Luật và Luận.132

Nói đến Tứ đại, hay Bốn đại, Bốn chất lớn.

Ngũ uẩn, hay Năm ấm, Năm uẩn, tức là Sắc, Thọ, Tưởng, Hành và Thức.

Sáu trần, hay Lục trần: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm, pháp.

Sáu thức, hay Lục thức: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.133 Hoàng Đế này. 4 Manjucri 3 Ngài Huyền Trang khi sang Ấn Độ thỉnh kinh, đã có dịp gặp gỡ vị

Cantideva

Harsha

Bodhicaryāvatāra

Đi dần đến cõi Bồ-đề

Nghĩa là chỉ nói suông.

Atome 145

Vipayin

Visvabhu 150

Krakucchanda

Kanakamouni

Kayapa 154

Çakyamouni

Kācyapa

Tức là Ấn Độ

Bodhidharma

Māhatittha

Kāśyapa

Bhaddā

Kosiyagotta

Kapila

Canavasa 166

Upagupta 170

Śānavāsin

Mathura

Đại y của người thọ Cụ túc giới.

Upagupta 174

Nghĩa là xem ngài cũng như đức Phật xưa kia, ch ỉ khác một điều là không có 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp như Phật mà thôi.

Mathurā

Vāsavadatā

Dhītika

Magadha 180

Miśaka

Vasumitra

Buddhanandi

Nhục kế, một trong ba mươi hai tướng tốt của Phật.

Bouddhamitra

Buddhamitra, cũng đọc là Phục-đà-mật-đa.

Pārśva

Pārśva

Nan sanh, nghĩa là khó sanh.

Năm sự tham muốn về sắc đẹp, âm thanh, hương thơm, vị ngon, sự xúc chạm êm ái.

Hiếp Tôn giả có nghĩa là vị tôn giả lưng không đụng đến chiếu nằm.

Pātalipoutra

Punayaśa

Punayaśa

Pataliputra

Đại hội kết tập kinh điển, do các vị cao tăng đương thời cùng hội lại để ghi chép kinh điển.

Ānabodhi, cũng đọc theo âm là A-na Bồ-đề.195

Ānabodhi

Bénarès

馬鳴

Kanishka

Bản tiếng Phạn đã mất có nhan đề là Bouddhacarita. Bản chữ Hán hiện còn là nhan đề là Phật sở hành tán (佛所行讚) do ngài Đàm Vô Sấm (曇無讖) dịch vào đời Bắc Lương, trọn bộ 5 quyển.199

Kapimala 207

Kapimala

Phật Tổ Thống ký (佛祖統紀), Chí Bàn soạn vào đời nhà Tống, trọn bộ 54 quyển.

Magadha

Nāgārjuna 211

Madhyamika

Mười điều lành là: 1. Không giết sanh linh, phải phóng sanh, 2. Không trộm cắp, phải bố thí, 3. Không tà dâm, phải giữ sự khiêm cung, 4. Không nói dối, phải nói sự thật, 5. Không nói đâm thọc, chia rẽ, lại phải nói lời hòa hiệp, 6. Không nói lời ác độc, phải nói lời êm ái, dịu dàng, 7. Không nói lời thô tục, lời vô ích, phải nói cho có nghĩa lý và hữu ích, 8. Không tham lam, keo kiệt, phải nghĩ đến sự bất tịnh của sáu trần, 9. Không suy nghĩ điều ác, toan tính chuyện hại người, phải nuôi dưỡng tư tưởng từ bi, nhẫn nhục, 10. Không giữ lòng tà, phải có lòng chánh tín, theo chánh đạo.

Người làm vua tuy không phải làm ăn như người thường, nhưng nếu đánh thuế nặng để xa xí, hoặc dùng bạo lực cướp ngôi để làm vua đều là tội lỗi.

Đối với người xuất gia, quá giữa trưa thì không ăn nữa. Ăn vào giờ sau trưa là trái giờ.

Nghĩa là chỉ có thể xao xuyến một chốc lát rồi sẽ tự mất đi.217

Chỉ sự hiền đức.

Kānadeva

Siva

Cata-Castra

Rāhulabhadra

Sanghanandi

Sanghanandi

Sravasti

Sanghayathata 230

Kumāral āta

Kussna

Giai cấp hạ tiện mà đạo Bà-la-môn cho là ác trược.

Quá khứ, hiện tại, vị lai

Trí huệ vốn có được do đã tu tập từ đời trước.237

Vô não: không có phiền não, không bị phiền não nhiễu hại trong tâm.

Tức là tu theo Phật đạo.

Vasubandhu

世親

Gandhāra

Asamgha

Cachemire

Samghabhadra

Sarvastivāda

Ayodhia

Nālandā. Đến nay, đây là một trường đại học đào tạo Phật học danh tiếng ở Ấn Độ.

Ciladhadra

Sự việc ngài Huyền Trang sang Ấn Độ cầu pháp, thỉnh kinh là có thật, đã được thần kỳ hóa qua bộ truyện Tây Du Ký, trong đó ngài trở thành Đường Tam Tạng cùng đi với ba đệ tử là Tôn Ngộ Không (Tề Thiên), Trư Ngộ Năng (Bát Giới) và Sa Ngộ Tịnh (Sa Tăng).

Abhidharmakoca-castra242

Vidya-mātra-siddhi-castrakārika

Quá khứ, hiện tại, vị lai.

Tam giới: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới.

Chín lỗ: chín vị trí thông qua đó cơ thể giao tiếp với môi trường bên ngoài: 2 lỗ tai, 2 lỗ mũi, 2 mắt, miệng, hậu môn, lỗ tiểu.244

Dhārmakāya

Manorata

Haklenayaśa

Haklenayaśa

Sinhabodhi

Sinhabodhi

Kapica

Chứng ngộ Năm uẩn đều không thật có.

Baśanita

Punyamitra

Prajnādhāra 261

Bodhidharma

Kaci

Kaci 268

Bích quán bà-la-môn. Người ta gọi như vậy vì nghĩ rằng sự tu tập như ngài không thuộc về đạo Phật, hẳn là theo đạo Bà-la-môn.269

Đường Đức Tông (780 – 804).

Hậu Châu (951 – 959)

Đường Thái Tông (627-649)

Đường Đại Tông (763-779)280

Vô tánh nhi

Câu trả lời này hai nghĩa. Trong chữ Hán là “Ngã Phật tánh” (我佛性), chữ “Phật tánh” vừa có nghĩa là họ Phật, lại vừa có nghĩa là tánh Phật.

Đường Đại Tông (763 – 779)

Tức là vào năm 676.

Khi được truyền y bát, Lục Tổ vẫn còn là một cư sĩ, chưa thọ giới xuất gia.

Đường Hiếu Tông (806 – 820)