Thập Nhị Môn Luận Sớ

b. Đáp

Trong đoạn "Đáp" lại phân làm hai đoạn: (1) Một là nói về Kinh mà ngài muốn trình bày. (2) Hai là bàn về lợi ích của việc tạo luận.

(1) Sở dĩ trước hết nói về Kinh mà ngài muốn đưa ra trình bày là vì: Thứ nhất, ngài muốn ca ngợi Kinh được trình bày kia là vô cùng thâm sâu, tức đồng thời cũng là nói lên Luận mà trình bày ra Kinh kia là Luận đệ nhất, khiến cho mọi loài khởi lên lòng tin đối với Luận, thế nên mở đầu vào trước hết là phải đề cập đến Kinh.

- Thứ hai, trước nói đến Kinh phật là để nêu lên chỗ mê mờ của chúng sinh. Do Kinh phật rất thâm sâu, phải căn tính bén nhậy thì mới hiểu nổi; còn căn tính chậm lụt thời mạt thời không sao tỏ ngộ được; thế nên trước đưa chỗ mê ra là để sau đó nói lên người mê. - Thứ ba, ngài muốn đưa Kinh ra để mà chiếu lệ theo đó rằng Như Lai nói Kinh đã có lợi lớn như thế, thì nay tôi tạo Luận lẽ nào lại không có ích gì hết hay sao? Nếu như để trả lời câu bắt bẻ ở trên, thì ý ở đây là: Phật vì để đem lại ích lợi cho người có căn tính bén nhậy, thế nên ngài nói Kinh; tôi vì để lợi ích cho người có căn tính chậm lụt, thế nên tôi tạo Luận. Phật vì những người có kết duyên với Phật, nên ngài nói Kinh; tôi vì những người có kết duyên với tôi, nên tôi tạo Luận. Cũng chẳng khác gì A Nan giáo hóa Tu Bạt, hay như La Vân độ ông lão ở phía đông thành.

Về việc Phật nói Kinh thời có hai nghĩa cần phải trình bày là: một là nói về giáo, hai là bàn về duyên. Duyên là duyên của giáo, giáo là giáo của duyên; thế nên giáo xứng với duyên, duyên xứng với giáo. Giáo xứng với duyên, nên đúng theo bệnh mà cho thuốc; duyên xứng với giáo, nên y như pháp mà uống mà hành. Thế nên cảm ứng tương ưng mà liền ngộ đạo.

Đoạn đầu của "Đáp" này lại phân làm ba phần: trước hết là lập lại "Mahayana"; hai là nói về người nói; ba là bàn đến giáo pháp được nói.

"Mười phương ba đời chư Phật" là nói về người nói. Sở dĩ phải nêu lên nhiều Phật như vậy là ngại Phật ở một phương giáo hóa có phần hạn chế không nói tận hết lý được, thế nên mới nêu lên nhiều Phật như vậy.

- Lại để phủ nhận giáo lý Tam Tạng chủ trương chỉ có ba đời chư Phật nói Pháp, chứ không có mười phương chư Phật nói Pháp, thế nên mới nêu ra nhiều Phật.

- Lại chư Phật xuất hiện nơi đời, thì hoặc nói Tiểu thừa hoặc nói Đại thừa, song rốt cùng mà nói, không Phật nào lại không nói Đại thừa, thế nên mới nói lên nhiều Phật. Như Pháp Hoa có nói: "Thế Tôn sau khi nói Pháp khá lâu rồi, thời sẽ phải nói về Pháp chân thật."- Lại để xác nhận Luận tuy giản lược, song lại trình bày hết được giáo pháp của ba đời mười phương chư Phật, nên mới nêu lên nhiều Phật.

- Lại để cho thấy rõ là một khi mê muội giáo pháp tức là mê muội khắp hết đại giáo của mười phương ba đời chư Phật, thế nên mới nêu lên nhiều Phật như vậy.

"Tạng pháp rất thâm sâu" là [phần ba, lại phân làm hai: trước hết] (i) nói về pháp được [chư Phật] nói lên, ngang thì dứt hết trăm điều "không phải", dọc thì vượt ngoài bốn chủ trương, nên mới nói là "thâm sâu". Sâu của những gì sâu, nên nói là "rất".

- Lại dứt đường ngôn ngữ diệt chỗ tâm hành thì gọi là "rất thâm sâu".

- Lại chúng sinh trong chín đường không thể nào đo lường nổi, mà chỉ duy Phật với Phật mới suy cứu được cùng tận, nên gọi là "rất thâm sâu". Song đối với Phật thì chưa từng có gì là "thâm sâu", mà do thể theo chúng sinh không biết được nên mới nói là "thâm sâu".

Làm quy tắc mô phạm cho sáu nẻo nên xưng là "pháp".

Không lụy nào không tịch lặng, không đức nào không viên mãn, nên xưng là "tạng".

(ii) "Vì các bậc căn tính bén nhạy có đại công đức mà nói" thứ hai nói về duyên mà giáo nhằm đáp ứng. Tu tập năm "độ" lâu đời thì gọi là "đại công đức"; đã sớm tu tập Prajw{ nên gọi là "căn tính bén nhạy".

Lại tu tập ba "độ" đầu hết thì gọi là "đại công đức", tu ba "độ" sau thì gọi là "căn tính bén nhạy".

Trước là nói về sự vĩ đại của Pháp được [chư Phật] nói, nay là nói về chỗ vĩ đại vì người [của chư Phật]. Lại trước là Người nói pháp vĩ đại; còn "tạng pháp rất thâm sâu" là nói cho Pháp vĩ đại; giờ để nói về Người thọ pháp vĩ đại, nên mới nói là "căn tính bén nhậy có đại công đức" vậy.

(2) Từ câu "Chúng sinh đời mạt... " trở xuống là đoạn hai trong phần Đáp này, nói về lợi ích của việc tạo Luận, và cũng phân làm ba phần: i) Một là nói về dưới lợi chúng sinh. ii) Hai là nói về trên hoằng đại Đạo. iii) Ba là tổng kết có đủ hai lợi ích đó, thế nên tạo Luận.

i) Phần đầu lại gồm hai phần nhỏ: a. Thứ nhất nói về việc chúng sinh tuy thọ nhận giáo pháp mà lại bị mê lầm. b. Thứ hai nói về việc luận chủ phá mê mà làm Luận.

a. Phần thứ nhất gồm bốn câu: "Đời mạt " là câu đầu, chỉ cho thời gian khởi lên mê lầm. Tiến trình diệt của Phật pháp phân làm ba thời, một là thời chính pháp kéo dài năm trăm năm, hai là thời tượng pháp kéo dài một ngàn năm, ba là thời mạt pháp kéo dài mười ngàn năm. "Đời mạt" ở đây không phải là chỉ cho thời mạt pháp thứ ba, mà do bởi lấy thời chính pháp làm gốc, nên thời tượng pháp được coi là "mạt". "Mạt" có nghĩa là suy mạt; thời tượng pháp gần như là mạt, thế nên cùng một nghĩa với "mạt". Nếu muốn phân tượng pháp và mạt pháp thành hai thời, thì cũng được [, và lúc đó sẽ thành] ba thời như đã nói trên.

"Chúng sinh" là câu hai, nói về người mê lầm giáo.

"Phúc mỏng căn độn" là câu ba, nói về nguyên do mê lầm giáo. Do tu phúc và huệ không được lâu đời, nên gọi là "phúc mỏng căn độn". Lại, do tu phúc và huệ thuộc loại có đắc được thì cũng gọi là "phúc mỏng căn độn".

"Tuy tìm tòi nơi Kinh văn song không thể thông đạt được" là câu bốn, chính thức nói về việc khởi lên mê lầm. Có bốn hạng chúng sinh đều bị coi như là đánh mất Đạo: một là tại gia phát khởi các ái, tự động mất Đạo; hai là xuất gia [song lại là] ngoại đạo, thì gọi là tự làm mất Đạo; ba là người theo Tiểu thừa mất Đạo ở chỗ không biết rằng [Phật] nói Tiểu thừa là để khai thông đến Đại thừa, mà lại đi chấp Tiểu thừa chống kháng lại Đại thừa; bốn là người theo Đại thừa song mất Đạo ở chỗ học [pháp] Đại thừa không có gì đắc hết mà lại thành Đại thừa có đắc được.

Song ngay trong phạm vi Đại thừa lại có hai loại mất Đạo: một là bỏ gốc tìm ngọn; hai là cầu gốc song lại lầm lẫn đủ thứ.

Lại Phật pháp có hai loại: một là Tiểu thừa, hai là Đại thừa. Trong hai loại này, mỗi loại lại gồm hai loại: một là "duy chỉ", hai là "không phải duy chỉ". Nói "duy chỉ" và "không duy chỉ" ở đây thông thường được nói theo hai phương diện: một là "duy chỉ" và "không duy chỉ" theo phương diện duyên, hai là "duy chỉ" và "không duy chỉ" theo phương diện giáo.

"Duy chỉ" và "không duy chỉ" theo phương diện duyên là: Giáo pháp của Phật vốn có nghĩa là nhân duyên "không duy chỉ"; song do thọ nhận lấy giáo pháp nhân duyên "không duy chỉ" ấy mà thành là "duy chỉ" có đắc được.

"Duy chỉ" và "không duy chỉ" theo phương diện giáo là: Phật thuận theo duyên "duy chỉ" và "không duy chỉ" ấy mà nói thành hai giáo "duy chỉ" và "không duy chỉ".

Hỏi: Các thuật ngữ "duy chỉ" và "không duy chỉ" này là lấy từ Kinh văn nào ra vậy?

Đáp: Trong Luận Đại Trí Độ có nói: "Không của hai Thừa được gọi là duy chỉ là Không; còn Không của Bồ tát thì gọi là không phải duy chỉ là Không."

Hỏi: "Duy chỉ" và "không duy chỉ" của Đại thừa ra sao?

Đáp: Đại Phẩm có nói: "Vì những người mới học mà nói sinh và diệt như huyễn hóa, và không sinh không diệt thì không phải như huyễn hóa". Theo đó thì "duy chỉ" sinh và diệt mới là huyễn hóa, thế nên mới gọi là "duy chỉ".

Đời mạt do không biết rõ về các lý lẽ "duy chỉ" và "không duy chỉ" theo duyên và giáo này, nên Luận mới nói là "tuy tìm tòi nơi Kinh văn, song không thể thông đạt được".

b. Từ câu "Tôi thương xót các hạng người ấy..." trở xuống là phần hai nói về ý tạo Luận để trình bày rõ về Kinh. Thiên ma thì bị lửa ái thiêu đốt; ngoại đạo thì bị các nhận định làm hại; chấp Tiểu thừa chống kháng lại Đại thừa thì báng pháp hủy người, tạo nghiệp vô gián; thiên chấp "không đoạn diệt" Đại thừa thì bài bác không có tội phúc, nên cũng hiện đời đoạn thiện, sau này nhập địa ngục vô gián. Bồ tát mới "thương xót" là vậy.

"muốn giúp họ khai ngộ" là vì các người độn căn ấy mà thể theo Đại thừa giảng giải sơ lược mười hai sự để khai ngộ họ. Song [nơi mặt bản thể, ] nếu chúng sinh cũng đồng như Bồ tát thì không cần phải tạo Luận, mà nếu chúng sinh thật sự khác với Bồ tát thì cũng không cần phải tạo Luận. Đúng ra thì phải nói là chúng sinh cũng đồng như Bồ tát, song tùy nơi duyên mà thành khác, thế nên mới tạo Luận. Đại Phẩm có nói: "Lãnh vực chúng sinh tức chính là lãnh vực chân thật. Không phải là do Bồ tát đem chúng sinh đặt vào nơi lãnh vực chân thật [mà chúng sinh thành ra chân thật], mà do vì chúng sinh vốn không khác gì với lãnh vực chân thật, nghĩa là khi ở nơi chúng sinh thì lãnh vực chân thật trở thành lãnh vực chúng sinh, thế nên mới có nghĩa Bồ tát đặt để chúng sinh vào lãnh vực chân thật." Song lãnh vực chúng sinh vốn đã không có lãnh vực gì hết, thì làm sao lại có lãnh vực chân thật được, thế nên đủ rõ chưa từng bao giờ có hư dối hay chân thật vậy.

ii) Lại từ câu "muốn làm rạng rỡ đại pháp vô thượng của Như Lai..." trở xuống là phần hai nói về ý trên hoằng đại Đạo. Chúng sinh mê lầm về giáo pháp, nên tà nghĩa che mờ mất chính Kinh; nay ngài muốn trên báo đền ân Phật, nên tóm lược nói lên đại ý. Văn trong đoạn này gọn mà dễ hiểu, đây là một truyền thuyết đã từ lâu vào thời đại Hà, nên Kinh Ma Gia có nói: "Long Thụ bồ tát thắp lên ngọn đuốc chính Pháp diệt hết mọi chướng che của tà kiến". Thập pháp sư có nói: "Long thụ bồ tát làm cho đại Pháp của Như Lai ba phen khai tỏ nơi Diêm Phù". Long Thụ truyện cũng nói: "Mặt trời trí huệ xụp, người này làm chiếu lại; đời mê ngủ đã lâu, người này đánh thức giậy". Mọi trích dẫn ấy đều cho thấy rõ lên cái ý "dưới xót thương trên hoằng đạo" vậy.iii) "cho nên mới giải thích sơ lược về ý nghĩa của Mahàyàna vậy." là phần ba, đúc kết lại cái ý vì sao tạo Luận.

3. Phần ba, tính cách thích đáng của việc tạo Luận Từ chữ "Hỏi: ..." trở xuống là phần ba nhằm giải thích cho hoàn toàn sáng tỏ ý nghĩa "sơ lược" ở trên. Trước là hỏi, kế đến là đáp.