Liễu Phàm Tứ Huấn

Lời tựa

Đã sinh làm kiếp người, mỗi người chúng ta đều muốn có được một số mệnh tốt, đó là hai chữ phước lộc. Chẳng những thế, lại còn muốn được thêm chữ thọ nữa. Lòng thì ước như vậy, nhưng Trời có thuận theo lòng người chăng? Theo thuyết nhân quả của nhà Phật: Trồng lành thì gặt phúc, gieo ác thì gặt họa. Kinh Dịch viết: Tích thiện tất có cát khánh, tích bất thiện tất gặp tai. Kinh Thi: Tự cầu đa phúc. Kinh Cảm-Ứng: Họa phúc vô môn, duy nhân tự triệu. Kinh điển của tam-giáo đã chỉ rõ, họa phúc ở ngay trong cõi lòng của chúng ta. Người đời không hiểu, thường hay cầu Thần cúng Phật mong được Trời Phật giáng phúc, có biết đâu tâm người là một thửa ruộng, phúc lộc thọ đều ở trong đó, nếu biết canh tác, suốt đời gặt hái không hết.

“Liễu-Phàm Tứ-Huấn” là kinh nghiệm hành thiện của Ông Viên-Liễu-Phàm để lại khuyên đời. Đó là phương pháp canh tác thửa ruộng trong lòng người, bao gồm: Phương pháp lập mệnh, phương pháp sửa lỗi, phương pháp tích thiện và phương pháp nuôi lấy đức khiêm. Nếu thực hành theo lời huấn của cuốn sách này, số mệnh sẽ không còn ràng buộc được ta nữa, và ta cũng là một vị “liễu phàm”

vậy.

Mùa thu năm Bính-Tý, 1996 Dịch giả kính tự • 3~

1) Phỉång phạp láûp mãûnh

Ta mồ côi cha từ thuở nhỏ. Khi lớn khôn, thân-mẫu khuyên ta theo học nghề y, một là có thể nối nghiệp cha, hai là có thể cứu nhân độ thế. Nên ta nghe theo lời mẹ, bỏ lối học từ chương mà theo đường y học.

Một hôm đi ngang qua chùa Từ-Vân, ta gặp một lão nhân, cốt cách phi phàm, hai người đàm đạo rất là tâm đầu ý hiệp. Thoáng nhìn qua nét mặt của ta, lão nhân nói:

• Các-hạ có số làm quan, năm sau sẽ thi đỗ tú tài, sao không trau dồi kinh sử chuẩn bị đi thi?

Ta bèn kể rõ lý do của mình và hỏi danh họ của lão nhân. Lão già nói:

• Ta họ Khổng, người Vân-Nam, được chân truyền bộ Hoàng-Cực-Kinh của Thiệu-Khang-Tiết, nay muốn truyền lại cho các-hạ.

Hai người đàm đạo xong, ta mời Khổng lão đến nhà báo cáo tình hình cho thân-mẫu hay. Thân-mẫu khuyên ta hãy ân cần tiếp đãi lão nhân và thử nghiệm tài mệnh lý của lão có linh nghiệm hay không.

Sau nhiều lần thử nghiệm, ta thấy thuật bói toán của lão rất linh, và từ đó tin tưởng vào lời của Khổng lão, chuyên việc bút nghiên, lo việc khoa cử. Trước khi vác lều chõng đi thi, ta nhờ Khổng lão bói toán. Sau khi bấm độn, Khổng lão nói: • Số người dự thi trong kỳ này cả thảy là 72 người, số người được chấm đậu là 14 người và các-hạ được xếp hạng thứ 9.

Sau kỳ thi, đúng như lời Khổng lão đã đoán, ta trúng tuyển và đứng hạng thứ 9. Thầm kính phục tài bói toán của lão già, nên lại nhờ lão bói cho một quẻ về đường tương lai. Khổng lão bói xong bèn nói:

• Năm xx, các-hạ sẽ thi đậu hạng xx, năm xx làm tri-huyện Tứ-Xuyên, giữ chức ba năm bèn từ quan hồi hương... , năm 53 tuổi, ngày 14 tháng 8, giờ sửu sẽ qua đời và không có con.

Từ đó trở về sau, mỗi lần đi dự thi, làm quan, ngay cả đến lương bổng là bao, đều không ngoài sự dự đoán của Khổng lão. Do đó ta càng tin tưởng vào số mạng của mình và cho rằng giàu nghèo thọ yểu của một người đều do Trời đã sắp đặt sẵn, dù có cầu cũng vô ích. Cũng vì thế, đối với công danh lợi lộc, cũng như thế thái nhân tình đều đạm bạc như vôi.

Sau khi nhậm chức được một năm, vì chán ngán cảnh đời, ta suốt ngày ngồi thiền. Một hôm trên đường đi Ung- Kinh, đến núi Tê-Hà, ghé vào chùa bái phỏng thiền-sư Vân- Cốc, cùng thiền-sư đàm đạo suốt ba ngày ba đêm mà không ngủ. Thiền-sư Vân-Cốc nói:

• Người phàm không thể thành Thánh hiền là bị vật dục và vọng tưởng ràng buộc. Người như các-hạ có thể ngồi thiền suốt ba ngày mà không màng đến sự đời, dáng vẻ ung dung thản nhiên, quả thật là hiếm có vậy.

Ta đáp:

• Giàu nghèo có số, thọ yểu do Trời định, dù có mơ mộng cũng vô ích.

Đáp xong, bèn kể chuyện gặp Khổng lão của mình cho thiền-sư nghe. Thiền-sư cười và nói:

• Ta tưởng các-hạ là bậc hiền triết, không ngờ cũng chỉ là một phàm phu tục tử mà thôi.

Ta bèn hỏi nguyên do, Thiền-sư Vân-Cốc nói:

• Một người nếu chưa đạt đến mức vô tâm, minh tâm kiến tính, thì khó mà tránh khỏi luật âm dương của tạo hóa. Nếu bị âm dương ngũ hành chi phối, số mệnh tất nhiên sẽ do Trời định. Đó là đối với kẻ phàm phu, còn như đối với những người có công đức lớn hay những kẻ tạo nghiệp quá nặng, thì số mệnh lại chính do mình định đoạt. Mệnh của một người không được tốt đều là do nhân của kiếp trước mà ra cả, nếu như biết hành thiện, tích đức, lấy công của kiếp này mà bù tội của kiếp trước, khi tội hết mà đức còn dư thì tự nhiên sẽ chuyển họa thành phúc được. Trái lại, nếu có được một số mệnh tốt, nhưng hành ác đa đoan, làm tổn đến túc mệnh của kiếp trước, tự nhiên sẽ làm tổn đến phúc đức và tuổi thọ của kiếp này. Các-hạ đã bị vận mệnh chi phối suốt hai mươi mấy năm trời mà không biết tìm cách tu hành để thoát khỏi sự ràng buộc của số mệnh, chẳng phải là phàm phu hay sao?

Ta hỏi thiền-sư:

• Có cách gì có thể tránh được sự ràng buộc của số mệnh chăng?

Thiền-sư: • Mệnh do tự tác, tướng do tâm sinh, họa phúc đều do tâm của người tạo ra cả. Chỉ cần do tấm lòng thành ta mà cầu, hành nhân nghĩa đạo đức, tự nhiên sẽ được mọi người tôn kính. Một khi được mọi người tôn kính thì tự nhiên Trời sẽ giáng phúc. Còn như không biết tự xét lấy mình, nuôi mộng hão huyền, dùng thủ đoạn xảo trá để tranh danh đoạt lợi, thì dù tài trí có cao siêu đến cách nào chăng nữa, rốt cuộc vẫn không thể toại nguyện.

Thiền-sư lại hỏi tiếp:

• Các-hạ có tin rằng số của các-hạ sẽ có công danh và có con chăng?

Ta suy nghĩ một lúc rồi đáp:

• Những người có công danh trên đường hoạn-đồ đều là người có phước tướng. Còn như tôi, diện mạo khinh bạc, chưa từng tích một mảy đức nào, lại thêm phần tự tôn, tự kiêu, không có tính kiên nhẫn, tính tình lại hẹp hòi, phóng túng. Những nét xấu này đều là đặc tính của kẻ vô phúc. Tục ngữ có câu: “Đất nhơ thì sinh vật nhiều, nước trong thì không có cá”. Tính tôi thích sống đơn độc một mình, thiếu từ tâm đối với loài vật, không đồng tình với người khác, lại ham uống rượu thức đêm, không biết nuôi dưỡng thần khí. Những nét xấu này đều là nguyên do của kẻ không con.

Thiền-sư Vân-Cốc:

• Sinh con nối dõi tông đường là do sự tích đức nhiều hay ít của từng người. Nếu một người có công đức trăm đời thì sẽ có con cháu nối dõi trăm đời, nếu như công đức chỉ có mười đời thì con cháu cũng chỉ có mười đời. Còn những kẻ tuyệt tự không con, tất nhiên là không có tích một mảy đức nào cả. Chỉ cần hiểu rõ được nguyên nhân chính mà biến đổi, sửa những nét xấu thành đức hạnh tốt, như biến xảo trá thành thành-thật, biến kiêu-ngạo thành khiêm-tốn, biếng nhác thành cần mẫn, tàn-nhẫn thành nhân-từ, tích công chuộc tội, tự nhiên Trời sẽ thuận theo lòng người, cầu gì được nấy. Trong Kinh Thi có viết: “Nghiệt do Trời giáng còn có thể tránh được, còn như nghiệt do tự mình gây thì chỉ có cách chịu”1. Khổng lão đoán các-hạ không con, thuộc phần Thiên tạo nghiệt, chỉ cần quảng tích âm đức, một lòng hành thiện thì nghiệt do Trời định cũng có thể tránh được. Kinh Dịch cũng có viết: “Gia đình tích thiện sẽ có cát khánh, gia đình tích ác sẽ để lại tai họa cho con cháu” 2. Phần họa của tổ tiên có thể di lại cho con cháu, phần phúc cũng thế.

Nghe xong lời của thiền-sư Vân-Cốc, ta sực như tỉnh ngộ, bèn quỳ lạy và cảm tạ lời chỉ điểm của thiền-sư. Trước bàn thờ Phật, ta sám hối về lỗi lầm mình đã phạm, và nguyện sẽ lập 3000 công để báo đáp ơn nghĩa của Trời đất và công lao dưỡng dục của cha mẹ.

Thiền-sư dạy ta về cách thức hành thiện. Hễ mỗi ngày có làm một việc thiện nào thì ghi việc đó vào một cuốn sổ, và nếu như vô ý phạm phải một lỗi lầm nào thì cũng làm tương tự như thế, để xét xem công nhiều hay ít mà cảnh tỉnh cho mình trên đường tu tâm hành thiện. Thiền-sư đồng thời cũng dạy ta niệm Chuẩn-Đề thần chú, mong giúp được phần hiệu nghiệm.

Từ đó trở về sau, ta phát tâm, một lòng hành thiện. Không bao lâu cảm thấy tính sầm uất, cọc cằn hồi xưa đã không còn nữa, trong lòng luôn cảm thấy thư thái, đôi khi găïp sự bất bình cũng bỏ qua mà không tranh chấp, lý luận với người. Qua đến năm thứ ba, đi dự thi, theo như lời đoán của Khổng lão thì ta sẽ đậu hạng ba. Nhưng kết quả thì khác hẳn, trong số đông sĩ tử đi dự thi, ta đứng hạng nhất. Mặc dầu như vậy, ta vẫn luôn tự kiểm điểm lấy mình, vì cảm thấy lối hành thiện của mình đôi khi còn có phần miễn cưỡng, chưa đạt đến mức tự nhiên. Như một khi cứu giúp người hãy còn do dự, đắn đo, đôi khi uống rượu say mà thoát ra lời bất chính, có công mà cũng có lỗi. Mãi cho đến năm thứ mười mới làm tròn 3000 điều thiện.

Năm kế, trên đường về quê, ta trở về chùa và tự nguyện sẽ lập thêm 3000 công để chuộc lại lỗi lầm đã phạm. Qua đến năm thứ hai thì con chào đời. Vì thân-mẫu con không biết chữ, nên mỗi lần làm một điều thiện đều lấy viết đóng một khuôn tròn trên tấm lịch. Ta cùng thân-mẫu con đôi khi làm đến mười điều thiện trong một ngày, như giúp người hoạn nạn, bần cùng, mua vật phóng sanh..., chưa đầy ba năm thì đã làm tròn ba ngàn công. Tiếp theo đó, ta lại trở về chùa phát nguyện, lập mười ngàn điều thiện để cầu chức tiến-sĩ.

Ba năm sau, mặc dù chưa làm đủ mười ngàn công, nhưng ta đã thi đậu tiến-sĩ và được giữ chức tri huyện Bảo-Chì. Khi nhậm chức này, ta lập ra một cuốn “Trị-tâm-thiên” truyền cho người nhà và nhắn rằng, hễ có làm được một việc thiện hay phạm phải một lỗi lần nào đều phải ghi vào cuốn Trị-tâm-thiên này, đồng thời cũng bày hương án để cúng cáo Trời đất. Tuy vậy, thân-mẫu con vẫn thường lo lắng, vì cảm thấy sau khi giữ chức tri huyện, dịch vụ trong huyện rất nhiều, cho nên ít có thì giờ để làm việc thiện, không biết phải đợi đến khi nào mới làm tròn mười ngàn công.

Một hôm ta mơ thấy Thần-nhân đến mách bảo:

“Ông chỉ cần ra lệnh giảm thuế má của dân trong huyện thì mười ngàn công sẽ đủ”. Thì ra thuế điền ở huyện Bảo-Chì rất cao, ta bèn ra lệnh giảm đi một nửa, nhưng trong lòng vẫn còn hoài nghi: “Chẳng lẽ ra một mệnh lệnh giảm thuế như vậy lại có được một công lớn như vị Thần đã chỉ dẫn hay sao?”. Trong lúc đang suy nghĩ về vấn đề này, chợt thấy gia nhân đến báo tin là có thiền-sư Huyễn-Vi từ Ngũ-

Đài-Sơn đến viếng.

Ta cho người mời thiền-sư vào, và đem chuyện nằm mơ của mình kể cho thiền-sư Huyễn-Vi hay. Thiền-sư đáp:

• Người có lòng thành chí thiết, dù chỉ làm có một việc thiện, nhưng cũng đủ mười ngàn công, huống chi ông lại giảm thuế cho dân trong huyện, cả chục vạn dân đều chịu ơn này.

Được thiền-sư Huyễn-Vi chỉ điểm, lòng ta bớt đi được nỗi lo âu, bèn đem số bổng lộc có được nhờ thiền-sư mang về Ngũ-Đài-Sơn để cúng dường chư tăng trong chùa.

Từ lúc gặp thiền-sư Vân-Cốc và hành thiện theo lời chỉ dẫn của thiền-sư, vận mệnh của ta đã thay đổi ngoài sự tiên đoán của Khổng lão. Khổng lão đoán ta sẽ chết vào năm 53 tuổi, ta cũng không cầu đảo xin Trời tăng thêm tuổi thọ, nhưng đến nay ta đã 69 tuổi mà vẫn còn khỏe. Dù không cầu có con, nhưng vẫn sinh được con.

Sách Thượng-Thư viết: “Đạo Trời thật khó lường, Mệnh người không định”. Lại viết: “Mệnh người không định, tùy lòng người mà thay đổi”. Thật không ngoa! Do đó ta biết được họa và phúc đều do tự mình cầu lấy. Đó là lời của Thánh hiền. Nếu nói họa và phúc của người là do Trời định thì đó là lời nói của thế tục vậy.

Mệnh của một người chưa biết ra sao. Nhưng, dù là người có số vinh hiển, cũng thường nên tự nghĩ là thấp hèn. Dù đang ở trong một hoàn cảnh thuận lợi, cũng nên nghĩ rằng đang ở trong nghịch cảnh. Dù đang ở trong cảnh phú quý, cũng thường nên nghĩ rằng đang ở trong cảnh bần cùng. Dù được người yêu kính, cũng thường nên nghĩ rằng đang ở trong cảnh lo sợ. Dù là thế gia được người trọng vọng, cũng nên tỏ vẻ tự ti mà không kiêu. Dù có học vấn uyên bác, cũng nên nghĩ rằng ta chỉ là một người thiển lậu.

Người quân-tử khi nghĩ xa thì lo việc làm rạng rỡ cái đức của tổ-tông, gần thì nghĩ cách đền bù lỗi lầm của cha mẹ, trên thì nghĩ cách báo đáp ơn nghĩa của tổ quốc, dưới thì nghĩ cách mang hạnh phúc đến cho gia đình, ngoài thì lo việc cứu nhân tế thế, trong thì nghiêm cách giữ mình không sinh lòng tà. Hằng ngày đều phản tỉnh, sửa lỗi. Nếu một ngày không phản tỉnh hay tự cho rằng không có lỗi, tức là sinh lòng an dâït và không có tiến bộ.

Trên đời không thiếu gì những kẻ thông minh tuấn tú, nhưng đức không tiến, nghiệp không tu, cũng chỉ vì hai chữ an dật mà hoang phí cả một đời.

Thuyết lập mệnh của thiền-sư Vân-Cốc thật là tinh-vi thâm-thúy, cần phải ra công nghiên cứu và thực hành mới hiểu được.

• 13~

2) Phỉång phạp sỉía läùi

Số mệnh của một người, dù không được tốt, chỉ cần hành thiện vẫn có thể sửa đổi được. Nếu một người có được số mệnh tốt nhưng làm nhiều điều ác, sau cùng mệnh cũng trở nên xấu. Cho nên số mệnh không thể ràng buộc người, mà là do chính mình tạo nên. Người thường chúng ta không phải là Thánh-nhân, tránh sao không có lỗi. Đức Khổng-Tử nói: Khi có lỗi chớ nên sợ, quý ở chỗ là biết sửa.

Trong sách Tả-Truyện và Quốc-Ngữ ghi chép, những vị đại-phu thời Xuân-Thu thường xét người qua cử chỉ và hành động mà đoán được phúc họa. Đại để, việc hung cát của một người đều có triệu chứng, trước hết là nẩy mầm ở nơi tâm, sau mới thể hiện ở nơi thân. Người có lòng nhân hậu sẽ được phúc báo, kẻ hà khắc thì tránh không khỏi họa, mắt phàm của người thường nhìn không thấu, cho rằng họa phúc không thể đoán được.

Lòng chí thành thì hợp với Trời, xét việc thiện của một người mà biết được phúc sắp đến, xét việc ác của một người mà đoán được họa sắp kề. Nay muốn gặt phúc và rời họa, chưa nói đến việc thiện là phải nhắc đến việc sửa lỗi trước.

Sửa lỗi có nhiều phương pháp:

• 14~

Thỉï nháút laì phaíi cọ loìng sè

Ta phải nghĩ rằng, Thánh hiền với ta đều do cha mẹ sinh, nhưng để lại tiếng thơm muôn đời, còn ta chỉ là kẻ vô danh như đống gạch vụn, hằng ngày chìm đắm trong vòng danh lợi, làm việc bất nghĩa, tưởng là người không biết mà chẳng lấy làm thẹn, dần dần đi vào con đường cầm thú mà không hay. Việc tệ nhất trên đời còn gì lớn hơn hai chữ sỉ nhục. Thầy Mạnh-Tử nói: “Chữ sỉ đối với người rất quan trọng, người có lòng sỉ có thể trở thành Thánh hiền, không có lòng sỉ dần dần sẽ trở nên cầm thú”ù. Cho nên việc sửa lỗi là điều tối quan trọng.

Thỉï hai laì phaíi cọ loìng kênh såü

Ta nên biết rằng, trên có Trời đất, giữa có Quỷ Thần, hành động mờ ám của ta tuy ẩn vi kín đáo, nhưng đều có Trời đất Quỷ Thần soi xét, lỗi nhẹ thì giáng trăm điều tai họa, nặng thì tổn đi phúc hiện tại, ta há không sợ hay sao? Chẳng những thế, trong lúc nhàn cư ở chỗ người không thấy, nhưng mắt Trời lại soi như điện chớp, nhìn thấu cả tạng phủ của ta, trước sau cũng lộ ra và hiện nguyên hình, và sau cùng mọi người đều hay. Ta há không sợ hay sao?

Chẳng những thế, trong lúc còn hơi thở, một người dù tội lỗi tày trời vẫn có thể hối cải được. Ngày xưa có người làm ác suốt đời, đến lúc sắp chết biết được mình có tội mà hối hận, phát tâm một lòng thiện mà hối cải và sau cùng được thiện chung3. Đó là một ý niệm hối cải dũng mãnh đủ rửa đi tội ác đã tích trữ hàng trăm năm, như một u-cốc ngàn năm, khi thắp lên ngọn đuốc thì ngàn năm u tối đều biến mất. Cho nên lỗi không luận là lớn nhỏ, mới hay cũ, biết sửa là quý.

Nhưng thế đời vô thường, thân người dễ chết, nếu hơi thở không còn, muốn sửa thì đã muộn. Tội ác ở nơi dương gian, dù con cháu hiền từ cũng không thể rửa cho sạch được. Trầm luân ở cõi u-minh, dù Phật, Bồ-Tát, Thánh Hiền cũng không thể tiếp dẫn và cứu vớt được. Như thế không lo sợ sao được?

Thỉï ba laì phaíi cọ loìng can âaím

Người có lỗi mà không sửa đều là do dự không quyết, nên đã sai rồi lại càng sai thêm. Trái lại có lỗi biết là không đúng, phải có lòng can đảm để sửa, không thể trì hoãn. Lỗi nhỏ như bị gai châm vào thịt, phải tìm cách lấy ra. Lỗi lớn như bị rắn độc cắn phải, nếu không nhanh tay buộc chặt lấy vết thương, nạo hết nọc độc ra thì sẽ nguy đến tính mạng. Do đó quẻ Ích trong kinh dịch tạo bởi hai quẻ Tốn (Phong) và Chấn (Lôi), lời tượng của quẻ Ích viết: “Người quân-tử thấy điều thiện thì theo nhanh như gió, như thế thì có việc thiện nào trong thiên hạ mà không làm được. Có lỗi thì sửa mạnh như sấm, như thế thì có lỗi gì mà không sửa được”.

Hội đủ ba tấm lòng thì chẳng có lỗi gì mà không sửa được, như băng mỏng trong mùa Xuân khi gặp ánh mặt trời thì sẽ tiêu tan. Nhưng lỗi của người có thể từ nơi sự việc mà sửa, có từ lý mà sửa, cũng có từ tâm mà sửa. Vì công phu không giống nhau nên hiệu quả cũng khác biệt.

Thí dụ, ngày xưa phạm tội sát sinh, nay giới sát mà không giết nữa. Hôm trước sinh lòng phẫn nộ, hôm nay không còn giận dữ nữa. Đó là trên sự việc mà sửa, do sức miễn cưỡng mà làm nên công phu khó nhọc và căn bệnh vẫn còn, vì diệt ngày hôm nay cũng sẽ sinh vào ngàymai, không phải là cứu cánh. Người khéo sửa lỗi, khi sự chưa làm thì đã hiểu được lý. Như lỗi ở nơi sát sinh, khi chưa giết vật thì nên nghĩ rằng: Thượng-Đế có đức háo sinh, loài vật đều tham sống sợ chết, ta lại nỡ nào lại giếùt vật mà làm ngon miệng mình. Lại nghĩ rằng, loài vật khi bị giết đã bị dao cắt, lại còn phải chịu cảnh luộc nấu, hay xào chiên ở trong nồi, sự đau khổ này nếu là ta, ta sẽ nghĩ sao. Hơn nữa giết vật nuôi ta một bữa, khi ăn xong rồi cũng trở nên không. Rau cải cũng có thể nuôi sống ta, sao lại nhẫn tâm đi giết loài vật mà tạo thêm oán thù và làm tổn phúc tổn thọ của mình.

Lại nghĩ rằng, phàm loài vật có khí huyết đều có linh tính, đã có linh tính thì cùng thể với ta. Tuy rằng ta không có đức của Thánh-nhân làm cho loài vật gần gũi ta, mến phục ta, nhưng cũng không đến nỗi phải giết vật mà kết thành oán thù đời đời. Nghĩ đến đây, khi ăn thịt vật, lòng ta làm sao nuốt vào cổ được.

Như hôm trước giận nộ, nên nghĩ rằng: Mỗi người đều có ưu điểm và khuyết điểm, khi gặp người vô lễ với ta, ta nên nghĩ rằng người đó không bằng ta và khả năng đều kém ta nên không hiểu lý, do đó ta phải thương hại cho họ hơn là sinh lòng giận dữ hay trách móc, cơn giận đó tự nhiên sẽ nguôi.

Lại nghĩ rằng, trong thiên hạ không có người nào tự cho mình là hào-kiệt, cũng không có học vấn nào để oán trách người. Phàm việc ta không làm được đều là đức ta chưa đủ nên chưa có cảm ứng mà phải phản tỉnh lấy mình, như thế khi gặp hủy báng đều xem như là một cơ hội cho ta mài luyện, mà tiếp nhận một cách thản nhiên, như thế thì giận từ đâu mà sinh.

Lại nữa, nghe lời hủy báng mà không nộ, tuy người vô lễ trách móc ta, cứ xem như là người đang cầm lửa để đốt không trung, trước sau cũng tắt. Nghe lời hủy báng mà giận nộ, tuy dùng đủ mọi lời để bàn cãi nhưng cũng chỉ như tằm kết kén, tự buộc lấy mình mà thôi. Giận nộ chẳng những vô ích mà lại còn có hại nữa.

Tất cả tội lỗi nói trên, nếu lấy lý mà suy nghĩ, thì tội lỗi sẽ không còn sinh nữa.

Thãú naìo goüi laì tỉì tám maì sỉía

Lỗi tuy có ngàn vạn, nhưng chỉ sinh từ một tâm, nếu tâm bất động thì lỗi từ đâu mà sinh? Đối với háo sắc, háo danh, háo tài vật, hay giận nộ... đối với tất cả những lỗi này, ta không cần truy tầm nguyên do, chỉ tồn lấy một tấm lòng hành thiện, thì ý niệm chánh sẽ hiện ra trước mặt, tà niệm tự nhiên sẽ tránh xa, như ánh mặt trời ở giữa không, loài võng lượng4 sẽ phải lẩn tránh. Lỗi từ tâm mà sinh và cũng từ tâm mà sửa. Như muốn trừ đi một cây có độc thì phải nhổ từ rễ, cần chi phải trừ lá hay cắt cành.

Phương pháp trị tâm hay nhất là giữ cho tâm được thanh tĩnh, khi tâm dao động tức khắc giác ngộ, khi giác ngộ sẽ trở nên vô. Đó là phương pháp thượng thừa. Nếu không giác ngộ được thì cần phải dùng lý để khiển trừ, nếu vẫn không khiển được, tức thời tùy nơi sự việc mà ngăn chặn, không cho sự việc phát sinh. Đây là phương pháp hạ thừa.

Cách sửa lỗi hay nhất là áp dụng ba phương pháp tu tâm, hiểu lý, và ngăn sự. Nhưng nếu chỉ biết ngăn sự mà không hiểu lý với tu tâm, thì là một điều thiếu sót vậy.

Đã phát nguyện sửa lỗi, cần phải có bạn tốt nhắc nhở, có quỷ thần chứng minh, với một lòng thành sám hối, ngày đêm không dứt, trải qua một tuần, hai tuần, cho đến một tháng, hai tháng, ba tháng, tự nhiên sẽ có hiệu nghiệm. Hoặc là tâm thần phóng khoáng, hoặc là trí tuệ đốn khai, hoặc là gặp chuyện phiền hà mà tự nhiên được thông suốt, hoặc là gặp oán thù mà đổi giận thành vui, hoặc là mơ thấy mình ói mửa ra vật đen, hoặc là mơ thấy Thánh hiền đến tiếp dẫn, hoặc là mơ thấy bay lượn giữa không trung, hoăïc là mơ thấy cờ xí, bửu cái... đều là những điềm tốt, tượng trưng cho tội lỗi cũ đã không còn nữa. Nhưng cũng không thể chắp trước tự kiêu mà làm cản trở bước tiến trên con đường tu tâm.

Ngày xưa, Cừ-Bá-Ngọc5 khi đến năm 20 tuổi đã biết được lỗi lầm của mình mà bắt đầu sửa. Đến năm 21 tuổi thì biết được mình còn có lỗi chưa sửa hết được. Đến năm 22 tuổi quay ngược lại nhìn 21 năm về trước thì như là một giấc mộng, năm qua năm đều phản tỉnh, đến năm 50 tuổi lại nhìn thấy những chỗ sai lầm của 49 năm trước. Thuật sửa lỗi của các bậc hiền triết ngày xưa còn công phu như thế, còn phận ta, kẻ phàm phu, đã tích biết bao nhiêu tội lỗi, nhưng mỗi khi hồi tưởng lại những việc đã qua mà lại không thấy rõ lỗi của mình, đó là một cái bịnh, như mắt của người có bịnh mà không thể nhìn được vậy.

Người có tội lỗi nhiều cũng có hiệu nghiệm, như tâm thần hôn mê, có tính mau quên, hay trong lúc vô sự mà thường hay phiền não, hay thấy người quân-tử mà cảm thấy xấu hổ, hay nghe lời nói ngay thẳng mà tỏ vẻ không vui, hay là thí ơn cho người mà lại hối hận và oán hờn cho mình, hay là nằm mơ thường gặp ác mộng, và hay lỡ miệng mất lời. Tất cả những triệu chứng này đều là nghiệt tướng của tội lỗi, nếu có một trong những dấu hiệu này thì phải phản tỉnh, mà phát tâm sửa lỗi, để trở thành một con người hoàn thiện. Trái lại sẽ tự làm hại đến mình mà không hay.

***** Chương này nói về phương pháp sửa lỗi, có thể sửa đi lỗi của kiếp này thì mệnh tốt sẽ không biến thành xấu. Nhưng nếu chỉ là không có lỗi, vẫn không thể làm cho mệnh xấu trở nên tốt được. Tuy kiếp này chưa phạm phải lỗi lầm và cũng không gây nên tội gì, nhưng tiền kiếp của ta có bao nhiêu tội lỗi, ta nào biết được. Tuy kiếp này không tạo nghiệp, nhưng nếu tiền kiếp có tội lỗi, thì vẫn phải chịu quả báo.

3) Phỉång phạp têch thî̃ûn

Kinh Dịch viết: “Gia đình tích thiện sẽ có nhiều việc tốt lành”. Ngày xưa gia đình họ Nhan trước khi gả con cho Thúc Lương-Hột, đã phải tra xét tổ-tiên mấy đời của giòng họ này, khi biết được gia tộc này đã tích đức nhiều đời, mới chịu cho con vu quy. Đức Khổng-Tử, vị Thánh vạn thế sư biểu, chính là con của Thúc-Lương-Hột. Đức Khổng-Tử ca ngợi lòng hiếu thảo của vua Thuấn: “Khi vua Thuấn tế tổ, tổ tiên sẽ đến hưởng”, vì đức hiếu của vua Thuấn cảm động đến cả Trời đất. Chẳng những thế, con cháu của vua Thuấn cũng được hưởng phần đức đó. Nước Trần trong thời Xuân-Thu chính là hậu duệ của vua Thuấn. Nay lấy thêm một vài bằng chứng cụ thể để dẫn chứng.

***** • Dương-Vinh, người huyện Kiến-Ninh tỉnh Phước- Kiến, làm quan đến chức thiếu-sư 6, Tổ-tiên mấy đời đều làm nghề lái đò đưa người quá giang. Một lần trong làng xảy ra nạn hồng thủy, nhà cửa bị nước cuốn trôi, trong số những người lái đò, nhiều người nhân cơ hội này làm giàu bằng cách vớt lấy những đồ dùng quý báu trôi nổi trên mặt nước, trong khi đó tăng tổ của Dương-Vinh chỉ lo cứu vớt những người chết đuối. Đến đời thân phụ của Dương-Vinh, một Thần nhân hóa thân làm đạo-sĩ đến nhà nói rằng: Tổ tiên ông tích đức nhiều đời, gia tộc ông sau này sẽ thịnh, nay ta chỉ cho ông một chỗ, và đem hài cốt của thân sinh và tổ phụ của ông chôn vào nơi đó. Thân phụ của Dương-Vinh làm theo lời dặn, khi sinh ra Dương-Vinh, quả nhiên tuổi trẻ tài cao, thi đỗ làm quan đến chức tam-công trong triều. Về sau, con cháu của Dương-Vinh cũng đều hiển đạt.

***** • Ở huyện Cần có người Dương-Tự-Trừng, giữ chức huyện-lệ trong huyện, là người có lòng nhân hậu, giữ phép công bằng. Nhưng cấp trên là quan huyện-tể, là một người nghiêm ngặt, tính rất oán ghét những kẻ phạm pháp. Có một lần Dương-Tự-Trừng thấy một tù nhân bị quan huyện-tể đánh đập một cách tàn nhẫn, máu me lai láng đầy mình mà quan huyện-tể vẫn chưa nguôi cơn giận. Dương-Tự-Trừng cảm thấy thương hại, bèn quỳ xuống trước mặt quan huyện-tể mà xin tội cho phạm-nhân. Quan huyện-tể vẫn chưa nguôi được cơn giận, đáp rằng:

• Người này làm việc trái lý phạm pháp, những kẻ như vậy chỉ làm hại cho xã hội mà thôi, không giận sao được.

Dương-Tự-Trừng cúi lạy bạch rằng:

• Trong nước loạn lạc đã lâu, cấp trên không noi theo đạo lý mà hành sự thì những kẻ ở dưới là bá tánh làm sao có được một gương tốt mà noi theo. Việc xét án, nếu tra xét được hư thực ta còn phải thương cho phạm-nhân, đã mang tội phải chịu hình phạt, mà không thể tỏ lòng vui mừng. Còn như giận nộ mà đánh đập, e rằng nghi can không có tội, nhưng không chịu được cảnh hành hạ, đánh đập, đành phải khai nhận. Như thế chẳng phải là oan cho người hiền chăng? Quan huyện-tể nghe lời của Dương-Tự-Trừng có lý, nên nguôi cơn giận và từ đó không còn ra tay đánh đập tù- nhân nữa.

Dương-Tự-Trừng là vị quan nghèo, nhưng mỗi khi có người đem lễ vật đến biếu, ông ta không khi nào nhận. Mỗi khi tù-nhân thiếu lương thực, ông thường ra tay tiếp tế. Có một lần, một số tù-nhân mới không có lương thực, và gia đình ông cũng đang thiếu gạo, nếu giúp người tù thì người nhà phải chịu đói, nhưng thấy tù-nhân da mặt xanh xao, trông thật đáng thương, bèn đem việc nuôi tù bàn với người vợ. Vợ hỏi rằng:

• Tù nhân từ đâu đến?

Dương-Tự-Trừng đáp:

• Từ Hàng-Châu đến, trên đường chưa ăn uống gì cả.

Người vợ nghe xong, bèn đem số gạo còn lại mang đi nấu cháo cho tù-nhân ăn.

Về sau người vợ sinh được hai người con trai. Con lớn là Thủ-Trần, con thứ hai là Thủ-Chỉ, làm quan đến chức Nam Bắc Lại-Bộ thị-lang. Hai người cháu cũng là danh thần trong triều. Nay hai vị Sở-Đình và Đức-Chính cũng là hậu- duệ của Dương-Tự-Trừng.

• Vào giữa năm Chính-Thống, có thổ-phỉ là Đăïng- Mậu-Thất làm loạn ở Phước-Kiến, số người ùa theo cũng đông, trong đó cũng có một vài sĩ-tử, triều đình triệu quan ngự-sử huyện Cần là Trương-Hiến-Khải mang quân đi dẹp loạn. Trương-Hiến-Khải dùng kế bắt được Đặng-Mậu-Thất, nhưng dư dảng của Thất vẫn còn hoành hành ở miền Đông của tỉnh Phước-Kiến, Trương-Hiến-Khải sai quan bố-chánh ty là Tạ-Đô-Sự mang quân đi tiễu trừ, và dặn rằng, hễ bắt được giặc là phải giết đi để trừ hậu hoạn. Tạ-Đô-Sự là người nhân hậu, e rằng quân lính của mình lạm sát người vô tội, nên tìm cách lấy danh sách của bọn giặc, và xét rằng, phàm những người không có tên trong danh sách đó đều không phải là đồng đảng của bọn giặc, chỉ vì lo sợ bọn cướp làm hại đến tính mạng, bất đắc dĩ phải ùa theo mà thôi. Nên phát cho những người này một lá cờ trắng để cắm trước cửa, và dặn quan binh rằng, hễ nhà nào có cắm lá cờ trắng trước cửa đều không thể bắt giết.

Sau cuộc tiễu trừ này, Tạ-Đô-Sự cứu được trên một vạn người vô cố khỏi phải chết oan, và dư đảng của Đặng-Mậu- Thất hoàn toàn tan rã từ đó. Về sau, con của Tạ-Đô-Sự là Tạ-Thiên thi đậu trạng-nguyên, làm quan đến chức tể-tướng, người cháu là Tạ-Phi cũng thi đậu thám-hoa.

***** • 24~ • Ở huyện Bồ-Điền tỉnh Phước-Kiến có người Lâm thị, tổ tiên đời trước có người mẹ lạc thiện háo thí, thường hay làm bánh bao bố thí cho người. Một vị Tiên hóa thân làm một đạo-sĩ, mỗi ngày đều đến nhà hóa duyên sáu bảy cái bánh bao. Trải qua ba năm, Tiên nhân thấy lòng thiện của người này mới nói rằng:

• Ta ăn bánh của bà đã ba năm, không biết lấy gì để báo đáp, nay đến báo cho bà hay phía sau nhà bà có một miếng đất tốt, sau khi bà tịch thì dặn con cháu đem chôn ở chỗ đó, con cháu sau này đều có tước lộc.

Sau khi bà chết, người con làm theo lời dặn, đem di thể bà chôn ở miếng đất do Tiên nhân đã chỉ. Qua đến đời sau, quả nhiên gia tộc này có đến chín người đăng khoa, và liên tiếp mấy đời, con cháu của bà này đều đặng làm quan lớn. Người trong huyện đương thời thường truyền rằng: Mỗi lần giòng họ Lâm có người đi thi, trong danh sách không khi nào có người bị lọt sổ.

***** • Thân-phụ của quan thái-sử Phùng-Trác-Am, khi còn là ấp-tường-sinh7, một hôm vào một ngày giá lạnh của mùa Đông, trên đường đi đến trường, trông thấy một người té nằm trên mặt tuyết, bèn tiến gần để xem cứu cánh. Thấy thân thể người này gần như bị chết cứng, liền cởi chiếc áo bằng da của mình cho nạn nhân mặc, đồng thời cõng nạn nhân trở về nhà mình cứu chữa. Sau khi cứu xong người này, thân-phụ của quan thái-sử nằm chiêm bao, thấy Thần-nhân đến mách bảo:

• Ông cứu sống một mạng người với một tấm lòng chí thành, nay ta cho Hàn-Kỳ 8 đầu thai làm con của ông. Quả nhiên không bao lâu bèn sinh ra Trác-Am. Cũng vì thế mới đặt tên tự là Kỳ.

***** • Ưng thượng-thư ở phủ Đài-Châu, thời tráng niên thường hay đi vào rừng đọc sách. Trong rừng thường có quỷ đến quấy rầy, nhưng Ưng công vẫn không sợ sệt. Vào một buổi hoàng hôn, Ưng công nghe một tên quỷ nói rằng:

• Trong xóm này có một thiếu-phụ, chồng đi buôn bán ở ngoài lâu năm vẫn chưa thấy về, cha mẹ chồng tưởng con mình đã chết, nên ép con dâu tái giá. Nhưng thiếu-phụ này rất chung thủy với người chồng, không muốn tái giá, nên ngày mai sẽ đến treo cổ chết tại đây. Lúc có người đến thế, ta sẽ được đi đầu thai.

Nghe lời quỷ nói xong, Ưng công thấy thương hại cho thiếu-phụ, bèn trở về nhà bán đi một thửa ruộng của mình, lấy được bốn lượng bạc, và lập tức viết một lá thư, giả mạo là chồng của thiếu-phụ cùng với bốn lượng bạc gửi về cho thiếu-phụ.

Sau khi nhận được thư, cha mẹ chồng của người thiếu phụ nhìn bút tích không giống chữ của con mình, nên tỏ vẻ hoài nghi. Nhưng sau đó nghĩ lại, thơ tuy không phải do con mình viết, có thể là giả, nhưng tiền bạc thì là thật. Trừ con mình ra, có ai vô cớ lại gửi tiền cho mình đâu? Nên tin rằng con của mình hãy còn sống, và không bắt ép con dâu đi tái giá nữa. Về sau chồng của thiếu phụ quả nhiên trở về, vợ chồng được sum họp, cả gia đình đều mừng rỡ.

Vài ngày sau, Ưng công lại nghe tiếng quỷ nói:

• Đúng ra là ta đã được đi đầu thai, nhưng bị thằng tú-tài này làm hỏng chuyện, nên sự không thành.

Một con quỷ khác nói:

• Thế tại sao không làm hại nó đi?

Quỷ kia đáp:

• Không được đâu. Người này là một người chính trực, có lòng nhân-từ, Thượng-Đế đã chọn nó làm thượng-thư ở chỗ âm-phủ rồi, ta làm sao làm hại nó được?

Ưng công nghe xong, từ đó lại càng tích cực hành thiện, công đức mỗi ngày một lớn. Mỗi khi gặp nạn đói kém, ông thường lấy gạo ra cứu tế. Mỗi lúc họ hàng thân thích gặp lúc nguy cấp, ông dùng đủ mọi cách để giúp người qua cơn hoạn nạn. Khi gặp nghịch cảnh, ông thường hay phản tỉnh lấy mình mà không trách người, cũng không oán Trời. Con cháu của ông về sau đều vinh hiển.

• Huyện Thường-Thục tỉnh Giang-Tô có người Từ- Phụng-Trúc, thân-phụ là một người giàu có đương thời. Khi gặp nạn mất mùa, thân phụ ông đem tiền thuế thu được từ người tá điền mang ra cứu trợ cho dân trong làng để làm gương cho những người giàu khác noi theo, đồng thời cũng lấy gạo ra giúp đỡ người đói kém. Một đêm, mọi người đều nghe thấy có tiếng quỷ hát trước cửa nhà họ Từ:

• Ngàn không ngoa, vạn không ngoa, tú-tài của nhà họ Từ sẽ đăng khoa.

Và nhiều đêm liên tiếp như vậy, dân làng đều nghe thấy tiếng quỷ hát câu này trước nhà họ Từ. Trong năm đó, Từ-Trúc-Phụng dự kỳ thi hương quả nhiên đậu cử-nhân.

Thân-phụ của Từ-Trúc-Phụng từ đó càng tích cực hành thiện, như sửa cầu đắp đường, bố thí cúng dường tăng ni. Phàm là việc hữu ích cho người, ông đều tận tâm hết sức. Về sau lại nghe thấy có tiếng quỷ hát trước nhà họ Từ:

• Ngàn không ngoa, vạn không ngoa, cử-nhân nhà họ

Từ sẽ được làm quan.

Về sau Từ-Trúc-Phụng làm quan đến chức tuần-phủ.

***** • Đồ-Khang-Hi người phủ Gia-Hưng tỉnh Chiết-Giang, khi giữ chức hình-bộ đô-sự, thường hay ngủ bên nhà tù để tra xét tình hình của phạm-nhân. Ông tra hỏi nhiều tù-nhân, được biết rằng nhiều người vì bị mắc oan mà vào ngục và do đó ông tìm cách giải oan cho họ.

Đúng ra ông là người giải oan có công, nhưng ông không cho đó là công trạng của mình, mà đem danh sách và lời khai của những người bị oan viết thành công văn trình lên cho cấp trên để xét lại. Đến thời kỳ xét án, vị quan hình-bộ mới phát hiện những người đó đều bị hàm oan mà vào tù, do đó đều cho những người này được trắng án. Dân trong kinh thành đều ca ngợi vị quan xét án là minh quan.

Đồ Khang-Hy lại bạch cùng quan thượng-thư rằng:

• Ở kinh thành, nơi nhà vua cư ngụ còn nhiều người mắc oan như vậy, khắp nước, ở những miền xa xôi hẻo lánh, số người bị hàm oan có lẽ còn nhiều hơn. Đại nhân nên tâu cùng thánh-thượng, mỗi năm năm sai một vị quan giảm hình đi khắp các tỉnh để tái xét án tình của dân. Nếu xét ra thực sự có tội thì phải trừng phạt cho xứng đáng, tội nhỏ thì giảm hình, vô tội thì phóng thích. Như thế người dân mới thấm nhuần được đức chánh của thánh-thượng.

Quan thượng-thư nghe lời của Đồ-Khang-Hy thật có lý, bèn viết sớ tâu cùng vua. Vua y chuẩn theo lời tâu và Đồ- Khang-Hy là một trong số những người được chọn làm quan giảm hình đi tra án.

Trong đêm đó, Đồ-Khang-Hy nằm mơ thấy một vị

Thần đến nói rằng:

• Số của ông không có con, nay vì lời nghị về viêïc tái xét và giảm hình của ông hợp với lòng Trời, Thượng-Đế tặng cho ông ba người con, sau này đều đặng vinh hiển. Về sau, người vợ của Đồ-Khang-Hy quả nhiên sinh được ba người con là Ứng-Tổn, Ưng-Khôn và Ưng-Thuân. Ba người đều là quan lớn trong triều.

***** • Gia-Hưng có người Bao-Bằng, hiệu Tín-Chi, phụ thân đã từng làm tri-phủ Trì-Châu. Bảy người con trong gia đình Bằng là người con út, được người họ Viên của huyện Bình-Hồ kén làm rể. Bằng thường giao thiệp và chơi thân với thân-phụ ta9. Học vấn và kiến thức của ông sâu rộng, nhưng vận ông không may, nhiều lần dự kỳ thi hội mà vẫn không đậu. Ông thích nghiên cứu kinh điển của Phật-giáo và Đạo-giáo. Có một lần ông đi dạo ở hồ Mão10, tình cờ thấy một ngôi chùa cũ trong làng dột nát từ lâu mà không người sửa chữa, pho tượng Quan-Âm trong chùa bị nắng mưa làm hư. Bao-Bằng liền trích mười lạng bạc trong mình ra giao cho hòa-thượng chủ trì để tu sửa lại ngôi chùa. Hòa-thượng đáp:

• Tu sửa lại ngôi chùa là một công trình lớn, e rằng mười lạng bạc đó không thể làm trọn tâm nguyện của thí chủ.

Bao-Bằng nghe hòa-thượng nói thế, liền sai người bộc lấy thêm mười tấm vải tốt được sản xuất ở vùng Tùng-Giang cùng với bảy bộ đồ mới làm để trong rương ra giao cho hòa-thượng chủ trì. Người bộc nói:

• Khi bố thí áo quần cho chùa rồi thì ông đâu còn bộ đồ nào để mặc nữa.

Bao-Bằng cười nói:

• Chỉ cần pho tượng của Đức Quan-Âm không bị nắng mưa làm hại, dù ta phải ở truồng cũng chẳng sao.

Hòa-thượng chủ-trì cảm động đến chảy nước mắt mà nói rằng:

• Bố thí vàng bạc và áo vải là một chuyện không khó, nhưng tấm lòng hỷ xả của thí chủ mới thật là quý hóa và hiếm có.

Sau khi ngôi chùa được sửa xong, Bao-Bằng cùng thân-phụ đến chùa làm lễ, và đêm đó tá túc tại chùa. Đêm hôm đó Bao-Bằng mơ thấy Thần Hộ-Pháp trong chùa đến tạ ơn và nói rằng:

• Công đức ông làm trong chùa, sau này con của ông sẽ được hưởng.

Về sau con của Bao-Bằng là Bao-Biện, cháu là Thánh- Phương cũng đều đăng khoa và làm quan.

***** • Làng Gia-Thiện có người họ Chi tên Lập, thân-phụ là một phòng-lại trong Hình-Bộ, thấy một tù-nhân vô tội sắp bị chết chém mà tỏ lòng thương hại nói rằng: Ta sẽ giúp ông minh oan thoát tội.

Tù-nhân cảm động nói với vợ rằng:

• Chi công có lòng giúp ta, chỉ thẹn rằng ta nghèo không biết lấy gì để báo đáp ơn nghĩa đó. Ta nghĩ ra một cách, ngày mai ông ta có công vụ đến làng mình, mình hãy mời ông ta đến nhà ăn một bữa cơm và hãy hầu ông đó một đêm để tỏ lòng biết ơn, như thế ông ta thế nào cũng ra sức để giúp mình.

Người vợ nghe xong lời chồng, biết làm như thế là không đúng, nhưng muốn cứu chồng mình thoát chết, chỉ biết khóc mà vâng lời.

Khi thân-phụ của Chi-Lập đến nhà của tù-nhân, người vợ trong nhà bèn mời ông uống rượu và đem lời của chồng mình nói lại cho ông hay. Ông hiểu ý của đôi vợ chồng này nhưng một mực từ chối và nói rằng:

• Ta cũng như vợ chồng bà, đều không thể làm một chuyện dại dột như vậy. Vì thấy chồng bà bị oan mà muốn ra sức giúp vậy thôi, nào cần vợ chồng bà báo ơn báo nghĩa gì đâu.

Với sự giúp đỡ của vị quan phòng-lại, người tù vô tội được trắng án. Hai vợ chồng tìm đến nhà bái tạ nói rằng:

• Nhờ ân công gia-đình của ta mới được đoàn tụ, ơn này không biết lấy gì để đền đáp, nay ân công không có con, vợ chồng ta có một đứa con gái muốn gả cho ân công làm tỳ thiếp để phụng sự ân công, việc này không trái với đaọ lý, chẳng biết ý của ân công ra sao?

Vị quan phòng-lại thấy hai vợ chồng có lòng thành như vậy, bèn chuẩn bị sính lễ cưới người con gái của hai vợ chồng về làm thiếp. Về sau được một người con, đặt tên là Lập. Chi-Lập đậu trung-khôi vào năm 20 tuổi, và làm quan ở trong Hàn-Lâm-Viện.

Hai người con của Chi-Lập là Chi-Cao và Chi-Lộc đều là cống sinh trong Quốc-tử-giám. Con của Chi-Lộc là Đại- Luân cũng đỗ khoa giáp làm quan trong triều.

***** Từ mười thí dụ trên cho ta thấy, tuy việc làm không giống nhau nhưng đều quy về nẻo thiện. Nếu xét kỹ mà nói, thì thiện có Chân có Giả, có Đoan có Khúc, có Âm có Dương, có Thị có Phi, có Thiên có Chánh, có Bán có Mãn, có Đại có Tiểu, có Nan có Dị, cần phải phân biện suy nghĩ. Hành thiện mà không hiểu được lý, đôi khi làm việc sai rồi mà còn cho là đúng, chỉ khổ công và vô ích mà thôi.

• 33~

Thãú naìo laì Chán-thî̃ûn vaì giaí-thî̃ûn?

Một nhóm nho sinh hỏi hòa-thượng Trung-Phong11: • Nhà Phật nói thiện ác báo ứng như hình với bóng, nay thấy nhiều người làm việc thiện nhiều mà con cháu lại không khá. Có người làm việc ác nhiều mà con cháu làm ăn lại thịnh vượng. Lời Phật nói thật không có căn cứ. Hòa-thượng Trung-Phong nói:

• Người thường khi tục duyên chưa dứt, mắt huệ chưa mở, đôi khi cho việc ác là thiện, cho việc thiện là ác. Đó là thiện ác điên đảo, tự mình không rõ thiện ác mà lại oán người trách Trời Phật là không có báo ứng, như thế là lầm. Một nho sinh khác hỏi:

• Thiện thì là thiện, ác thì là ác, làm sao gọi là thiện ác điên đảo được?

Hòa-thượng bèn mời từng người trình bày về quan niệm thiện ác của mình.

Một người nói:

• Chửi người đánh người là ác, kính người và lễ độ với người là thiện.

Hòa-thượng Trung-Phong trả lời:

• Chưa hẳn là đúng.

Một người khác nói:

• Tham tài, lấy đồ của người là ác, liêm khiết giữ phận là thiện.

Hòa-thượng Trung-Phong:

• Cũng chưa hẳn là đúng.

Mấy vị nho sinh sau khi trình bày xong quan niệm thiện ác của mình, hòa-thượng Trung-Phong đều cho là không đúng, nên mời hòa-thượng dạy bảo.

Hòa-thượng Trung-Phong nói:

• Phàm việc có ích cho người thì là thiện, có ích cho mình thì là ác. Nếu có ích cho người, thì dù có đánh đập hay mạ lị người đó cũng vẫn là thiện. Nếu là việc có lợi ích cho mình, dù cung kính lễ độ với người cũng vẫn là ác. Cho nên việc hành thiện của một người nếu có ích cho người thì là công, khi đã là công tức là thật. Lợi cho mình thì là tư, đã là tư tức là giả. Việc thiện phát xuất từ tấm lòng thành của mình là chân, nếu động cơ hành thiện là để cho người biết thì là giả. Hành thiện mà vô vi thì là chân, nếu hữu vi thì là giả. Cho nên muốn biết một hành động là thiện hay ác, cần phải xét đến động cơ của việc đó thuộc chân hay giả, thuộc công hay là tư mới có thể phán xét được.

Thãú naìo laì âoan-thî̃ûn vaì khục-thî̃ûn?

Người thường đều cho rằng, kẻ cẩn-nguyện12 là người thiện. Nhưng Thánh-nhân lại cho rằng những kẻ cuồng13 và quyên14 mới là thiện-nhân. Vì một người cẩn thận nhẹ dạ thường thiếu chí cương quyết, xét việc theo cảm tình, dễ gây cho người có quan niệm sai lầm về phương diện đạo-đức15 .

Thánh-nhân cùng Trời đất quỷ thần xét việc họa phúc theo lẽ phải mà không theo quan niệm thường tình của thế đời. Muốn tích đức, lòng thiện phải chân thật phát từ cõi lòng. Đó là đoan-thiện. Nếu có ti hào thiên lệch về tình ý thì là khúc-thiện. Một lòng thuần tình yêu người là đoan, nếu lòng có ti hào giận đời thì là khúc. Một lòng thuần tình kính người là đoan, có ti hào ý niệm ngoạn đời thì là khúc. Đoan-thiện là ngay, khúc-thiện là lệch, hành thiện theo lý là đoan, theo tình là khúc, không thể không biết.

Thãú naìo laì ám-thî̃ûn vaì dỉång-thî̃ûn?

Phàm làm một việc thiện để cho người biết thì là dương thiện, làm việc thiện mà không cho người hay thuộc về âm đức. Âm-đức sẽ được Trời báo, dương-thiện chỉ là hưởng danh, tức là có tiếng tăm trên đời. Danh cũng là phần phúc, nhưng tạo hóa cũng như người đời thường hay kî. Những người có danh vọng cao nhưng không phù với đức của mình thường hay mang họa vào thân. Còn những người vô cố mà bị mang tiếng xấu hay mắc oan, con cháu về sau đều khá. Sự sai biệt giữa âm-đức và dương-thiện thật là vi diệu.

Thãú naìo laì thë-thî̃ûn vaì phi-thî̃ûn?

Vào thời Chiến-Quốc, dân nước Lỗ thường bị những nước lân cận bắt đi làm sai dịch. Nước Lỗ đặt ra một luật: “Phàm là có người nào lấy tiền chuộc được bá tánh nước Lỗ trở về nước đều được tưởng thưởng”.

Một học trò giàu có của Đức Khổng-Tử là Tử-Cống hay tin này, bèn lấy tiền ra chuộc được một số người về. Nhưng Tử-Cống nghĩ rằng chuộc người về nước là sức mình có thể làm được nên không đi lãnh thưởng. Đức Khổng-Tử hay tin này bèn trách Tử-Cống:

• Con không đi lãnh thưởng là một điều sai lầm, hành động của người quân-tử là phải di phong dịch tục16, chớ không phải là hành động theo ý muốn riêng tư của mình. Hiện nay ở nước Lỗ, người giàu có thì ít, người nghèo khổ thì nhiều, nhà nước ra lệnh tưởng thưởng cho những người có công chuộc người với mục đích là khuyến khích mọi người ra tiền ra sức để chuộc tù nhân bị bắt về nước. Nay con là người đi trước mà không lãnh thưởng, như thế sẽ làm cho mọi người hiểu lầm rằng cứu người đi lãnh thưởng là một việc tham. Thử hỏi sau này dân trong nước còn ai dám bỏ tiền ra chuộc tù-nhân về nước nữa.

Một học trò khác của Đức Khổng-Tử là Tử-Lộ cứu được một người sắp bị chết đuối. Người thoát nạn tặng một con trâu cho Tử-Lộ để đáp ơn và Tử-Lộ nhận lấy con trâu đó.

Đức Khổng-Tử hay tin này bèn ca ngợi Tử-Lộ và nói rằng: • Dân nước Lỗ từ nay thích ra sức làm việc nghĩa, vì nghĩa cử của con đã tạo nên một phong trào cứu người mắc nạn.

Trong hai trường hợp cứu người của Tử-Cống và Tử-Lộ, người thường sẽ cho rằng Tử-Cống không nhận tiền thưởng một nghĩa cử cao cả đáng khen, còn Tử-Lộ nhận trâu là một hành động tham lam vụ lợi. Nhưng sự phán xét của Thánh-nhân lại khác hẳn, trách Tử-Cống mà khen Tử-Lộ.

Xét hai thí dụ trên, thiện-hành của Tử-Lộ là thị, hành động của Tử-Cống là phi vậy.

Thãú naìo laì thî̃n-thî̃ûn vaì chạnh-thî̃ûn?

Lữ-Văn-Ý là một vị quan thanh liêm chính trực, khi già về hưu trở về cố lý, được dân trong làng ngưỡng mộ và tôn kính. Một hôm có kẻ vô lại trong làng uống rượu say, nặng lời sỉ vả Lữ công. Người bộc trong nhà giận, muốn bắt nạp cho quan huyện để trị tội. Lữ công nói rằng:

• Người say rượu đã mất đi lý trí, chỉ nên thương hại, chớ nên trách phạt làm chi.

Vài năm sau, tên vô lại đó phạm trọng tội và bị kết án tử hình. Lữ công hay tin này, cảm thấy hối hận, tự trách rằng:

• Đó một phần cũng là lỗi lầm của ta. Phải chi mấy năm trước ta nhẹ tay trừng phạt để răn nó, nó còn biết sợ đến phép nước mà không dám làm càn. Không ngờ lòng nhân hậu của ta chẳng những không có ích, mà còn làm hại đến người.

Đó là lòng tốt mà đưa đến kết quả xấu.

Lại có lòng ác mà hành thiện. Như một phú ông nọ, gặp nạn mất mùa, nhiều người ngang nhiên cướp giựt ở ngoài chợ. Phú ông báo cho quan huyện hay, nhưng quan huyện làm ngơ, bọn người cướp giựt thấy thế lại càng hoành hành. Trong trường bất đắc dĩ này, phú ông phải bỏ tiền ra mướn những tráng đinh khỏe mạnh để bắt lấy bọn cướp. Người nào bị bắt, đều bị đem ra bêu xấu ở ngoài chợ. Bọn trộm thấy thế mà sợ, và từ đó loạn cướp giựt mới được yên.

Mọi người đều biết làm thiện là chính, làm ác là thiên (thiên lệch), còn dùng lòng tốt mà hành việc ác, tuy là chính, nhưng sự thực thì đã thiên lệch. Đó là trong cái chính có cái thiên ở trong đó. Lòng xấu mà hành việc thiện, bề ngoài tuy là ác nhưng thực ra là thiện. Đó là trong cái thiên có cái chính ở trong đó.

Thãú naìo laì bạn-thî̃ûn vaì maîn-thî̃ûn?

Kinh Dịch viết: “Không tích thiện, không đủ thể thành danh. Không tích ác thì không đủ để diệt thân”. Sách Thượng-Thư viết: “Tội ác của vua Trụ nhà Thương như bình chứa đồ, càng chứa càng đầy, nếu không chứa thì không khi nào đầy vậy”.

***** • Ngày xưa có một thiếu nữ nhà nghèo đi chùa, muốn bố thí nhưng không có tiền, xét trong mình ra chỉ được có hai đồng tiền, bèn đem ra cúng dường cho chùa. Hòa-thượng chủ trì thấy vậy liền đích thân làm lễ sám hối và cầu phúc cho thiếu nữ này. Về sau thiếu nữ được tuyển vào cung, trở nên giàu có, mang ngàn lạng vàng ra bố thí cho chùa. Nhưng hòa thượng chủ trì chỉ sai học trò của ông ra làm công đức hồi hướng mà thôi. Nữ thí chủ không hài lòng, bèn tìm đến hòa thượng mà nói rằng:

• Mấy năm trước ta chỉ bố thí có hai đồng tiền thôi, hòa-thượng đã đích thân vì ta cầu phúc. Nay ta bố thí hàng ngàn lạng vàng hòa-thượng chỉ sai học trò ra tiếp đãi ta, chẳng lẽ lễ ta không được hậu lắm hay sao?

Hòa-thượng chủ trì đáp:

• Lúc trước tuy thí-chủ chỉ bố thí có hai đồng tiền, nhưng lòng của thí chủ rất là chân thật, nếu bần-tăng không đích thân ra cầu phúc thì không thể đáp lại công bố thí của thí-chủ. Nay của bố thí của thí-chủ so với trước tuy nhiều gấp ngàn lần, nhưng lòng thành của thí-chủ chỉ là một phần ngàn của lúc trước mà thôi, cho nên chỉ cần học trò của bần- tăng cầu phúc cho thí chủ là đủ.

Bố thí hai đồng tiền mà được phúc lớn, đó gọi là mãn-thiện (việc thiện được tròn đầy). Bố thí ngàn lạng vàng mà được phúc ít, đó là bán-thiện (việc thiện chỉ được có một nửa)

vậy. ***** • Ngày xưa bát Tiên Lữ Động-Tân theo Hớn Chung- Ly tổ-sư học đạo. Một hôm tổ-sư nói với Lữ Động-Tân rằng: • Con theo thầy đã lâu và có lòng học đạo, nay thầy truyền cho con phép “Điểm thạch thành kim” (Chỉ đá thành vàng), con muốn học chăng? Lữ Động-Tân nghe thầy mình nói vậy rất mừng, vì nghĩ rằng nếu học được phép này có thể dùng đá biến thành vàng để giúp đỡ những người nghèo khổ, nhưng trong lòng còn hoài nghi, bèn hỏi Chung-Ly tổ-sư: • Bạch thầy, khi phép đã biến đá thành vàng rồi chẳng biết vàng đó có còn biến trở lại thành đá không? Chung-Ly tổ-sư đáp:

• Năm trăm năm sau sẽ biến trở lại thành đá. Lữ Động- Tân nghe thầy nói thế bèn trả lời:

• Như thế thì con không học phép này, vì 500 năm sau, vàng đá này sẽ làm cho sở hữu chủ của nó phải phá sản.

Chung-Ly tổ-sư cười và nói:

• Người tu hành cần phải hội đủ ba ngàn công mới có thể chứng quả. Với tấm lòng từ-bi rộng lượng của con, chỉ một lời nói đó đã hội đủ ba ngàn công rồi, nay thầy có thể đem tâm-pháp truyền cho con.

***** Nếu hành thiện mà lòng không chắp vào việc thiện đã làm, việc làm này sẽ được tròn đầy. Nếu tâm chắp vào việc thiện đã làm, dù suốt đời lao lục vào công việc từ thiện, nhưng việc thiện cũng chỉ được một nửa mà thôi. Thí dụ, lấy tài vật giúp đỡ người, trong lòng không biết mình đã làm việc bố thí, ngoài không thấy người nhận của bố thí, giữa không thấy vật bị bố thí. Như thế gọi là “Tam luân thể không”, đó là tâm đã thanh tĩnh, bao la như thái-hư, dù chỉ bố thí có một đồng tiền nhưng phúc đức lại vô lượng. Trái lại, nếu bố thí mà lòng chắp trước thì dẫu bố thí ngàn lượng vàng, nhưng phúc cũng không được tròn đầy.