Đường Vào Ánh Sáng Đạo Phật

Mấy Lời Trần Thuyết

“Gần đạo thời danh được tỏ rạng như lên núi tuyết, Xa Đạo thời tối tăm như bắn cung ban đêm.” Kinh Pháp Cú Thí Dụ

Viết những bài sau này, tôi chỉ nhằm một mục đích rất nhỏ là giúp những người thân của tôi hiểu sơ qua về Đạo Phật, để rồi sẽ tự mình học hỏi thêm. Học hỏi với bạn, học hỏi trong Kinh, trong sách.

Vì theo Đạo Phật chẳng phải là thỉnh thoảng đi lễ chùa hoặc hàng ngày ở nhà thắp hương trước bàn thờ Phật là đủ.

Đức Phật Thích ca dạy: “Tin ta mà không hiểu ta, ấy là bài báng ta.”

Những người thân yêu của tôi đều có lòng tin Phật, nhưng một số, vì chưa có một ý niệm thô sơ về đạo Phật cao cả nên khi nghe thuyết pháp hoặc lúc đọc Kinh thường khó hiểu. Hễ khó hiểu thì hay chán, chán nên không siêng năng tu tập. Rốt cuộc không bao giờ thâm hiểu Đạo, thi hành đúng Đạo và đạt kết quả tốt đẹp mầu nhiệm của Đạo.

Tập bài giản dị này dẫn dắt những người thân yêu của tôi đến đầu con đường đầy ánh sáng của Đạo Phật. Khi đọc xong chỉ còn một việc phải làm là mạnh dạn bước chân vào, dưới sự hướng dẫn đại từ đại bi của chư Phật, Bồ tát và chư Tăng, biết bao nhiêu người đang đi và đang chờ chúng ta cùng tiến đến cảnh yên vui, trong sạch, sung sướng hoàn toàn là NIẾT BÀN.

Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

Phật tử Tịnh Mặc Đặng Trinh Kỳ

Xuân Mậu Tuất 1958

Phật lịch 2501

Đạo Phật Là Gì?

“Đối với cõi đời bị chìm đắm trong tối tăm của vô minh ta sẽ mang lại ánh sáng tươi đẹp của giáo lý tuyệt vời. Ta sẽ giải thoát cho đời khỏi cái già, cái chết và hết thảy mọi nỗi đau khổ”. LỜI PHẬT DẠY

Một nghĩa của chữ “Đạo” là đường đi.

Đạo Phật là con đường đi đến cảnh Phật, tức là con đường tinh thần dắt dẫn chúng sanh đến chỗ yên vui, trong sạch sáng suốt và thường còn của Phật.

Cảnh này còn gọi là NIẾT BÀN.

Cảnh Niết Bàn là cảnh đầy đủ hạnh phúc chân thật, hoàn toàn, vĩnh viễn. Đến đấy, con người không còn lo buồn, đau khổ, bệnh tật, già yếu và chết nữa. Khi ấy con người đã thoát khỏi đời sống tầm thường, vất vả, tối tăm và chật hẹp của thế gian.

Bởi vậy người ta nói Đạo Phật là Đạo giải thoát và cũng là đạo giác ngộ. Giác ngộ nghĩa là hiểu biết đến cùng cực, ráo rốt.

Đạo Phật dạy con người hiểu biết đến cùng cực nguyên nhân tạo ra sống, chết, nguyên nhân tạo ra đau khổ. Khi nào giác ngộ được những nguyên nhân ấy, con người sẽ tự mình tránh được nó, không tạo ra nó nữa và không còn sống trong vòng mê tối, chật hẹp của thế gian mà sống sung sướng trong cảnh Niết bàn của Phật.

Đạo Phật dạy những gì?

Giáo lý của đức Phật mênh mông bát ngát như bể cả. Nhưng ta có thể tạm phân tách ra hai phần như thế này để dễ giảng:

Một là phần Đạo lý, nghĩa là những điều mà đức Phật dạy về những sự thật trong vũ trụ, tức là những định luật chi phối vạn vật, mà vì ngu dốt, chúng sanh không tự mình nhận ngay ra được minh bạch, rõ ràng.

Hai là phần Pháp lý, nghĩa là những phương pháp tu tập mà đức Phật dạy để chúng sanh thấu hiểu Đạo lý nói trên, rồi sẽ tự mình giác ngộ và giải thoát.

Những phương pháp tu tập sẽ được đề cập đến trong chương sau. Trong chương này chúng ta học sơ qua về Đạo lý của Phật giáo.

Đức Phật giảng dạy rất nhiều Lẽ Thật (Chân lý). Mỗi Lẽ thật là một định luật chi phối tất cả mọi vật lớn, bé, hữu hình và vô hình trong vũ trụ. Đã là Lẽ thật thì ai ai cũng có thể nhận thấy được, chứ không riêng gì đức Phật. Các khoa học ngày nay, mỗi ngày một tiến, đều là đi tìm Lẽ thật và cũng đã phát minh được nhiều lẽ thật. Nhưng những lẽ thật lẻ tẻ này mới chỉ là những giai đoạn đầu tiên, chưa phải là lẽ thật ráo rốt, cùng cực, vì trí óc con người dù có thêm dụng cụ tinh xảo giúp đỡ vào, cũng vẫn còn rất tầm thường, chưa nhìn thấu hết, chưa nghe được hết, chưa nhớ được hết, chưa suy nghĩ được hết…

Đức Phật đã tu tập để làm cho trí tuệ nhỏ hẹp, hạn cuộc của con người trở thành trí huệ sáng suốt vô biên, vô tận, có thể trực giác thấy lẽ thật cùng cực, lẽ thật tuyệt đối.

Những Lẽ thật ấy, đức Phật đem giảng dạy cho người thế gian hiểu.

Nhưng ta cũng nên biết rằng cái gì đã tuyệt đối thì tức là ở trên sự đo lường, so sánh, nghĩa là ở ngoài sức diễn tả của lời nói, của chữ nghĩa, là những dụng cụ, những phương tiện nhỏ hẹp. Chữ nghĩa và lời nói chỉ có thể cho chúng ta biết một phần rất nhỏ của lẽ thật mà thôi. Muốn thấu suốt hết lẽ thật phải dùng trí tuệ sáng suốt vô biên của Phật (trí tuệ bát nhã) mà đức Phật dạy cho chúng ta phương pháp tập luyện để đạt được.

Trong những chân lý rất nhiều mà đức Phật đã giảng dạy, chúng ta có thể trích giảng ba chân lý sau đây, để giúp bạn đọc có một ý niệm, đại cương thô sơ về triết lý của đạo Phật:

Lý Nhân quả

Lý Vô thường Vô ngã

Lý Chân không.

I. Lý nhân quả

Nhân nghĩa là hạt, tức là hạt giống sinh ra một vật hữu hình, hay là sức mạnh sinh ra một vật vô hình. Quả là trái, tức là kết quả hữu hình hoặc vô hình của một hạt đã gieo trồng.

Lý nhân quả là lẽ thật mà ai ai cũng biết:

Khi gieo trồng một hạt nhân thì sẽ thu lượm được trái quả. Định luật hiển nhiên này mọi người đều nhận thấy và đều đem áp dụng trong đời sống, trong công việc làm ăn hàng ngày.

Nhưng đức Phật dạy chúng ta chú ý và suy nghĩ đến những góc cạnh, những điểm sâu xa sau đây:

1. Nhân nào quả ấy: Trong giới hữu hình, vật chất hay trong giới vô hình, tinh thần đều như vậy cả, không sai, không khác.

Gieo hạt dưa tất sau này sẽ hái được quả dưa, chớ không hái được quả xoài.

Gieo hạt cam tất sau này sẽ hái được những trái cam, chứ không thế hái được trái mít.

Gieo việc làm tốt sau này sẽ thu được kết quả tốt. Như siêng năng học sẽ giỏi giang và thi đậu. Siêng năng làm công việc buôn bán, canh nông, kỹ thuật…sẽ thu được hoa lợi và tiền bạc.

Gieo việc xấu sẽ thu được kết quả xấu. Lười biếng sẽ dốt nát, nghèo hèn; ăn trộm sẽ phải tù tội.

Quả và nhân bao giờ cũng cùng một giống, cùng một loài.

2. Trong nhân đã có quả sẵn, chỉ chờ cơ hội thuận tiện là quả phát sinh và lớn lên. Trong quả cũng có nhân nằm sẵn, chỉ chờ dịp tốt là nhân này mọc lên để sinh ra quả.

Vòng nhân – quả, quả nhân cứ liên tiếp, quay tròn như thế mãi, nếu ta không diệt hết được quả và phá trừ được nhân để cắt đứt vòng tròn ấy.

3. Nhân không thể tự mình sinh ra qủa, nếu không có sự giúp đỡ của nhiều nhân khác trợ sức thêm vào. Những nhân giúp đỡ, trợ lực này gọi là duyên.

Thí dụ như một hạt dưa (nhân), cần phải có sự giúp của đất, hơi ẩm, ánh sáng mặt trời, phân bón (duyên) mới có thể mọc thành cây và sinh ra quả được.

Vậy duyên tức là những sức mạnh, những cơ hội thuận tiện giúp cho nhân sinh sôi, nảy nở.

Nhân nào cũng có đủ cả hai tính cách nhân và duyên, vì nó là nhân để sinh ra quả của nó và đồng thời cũng là duyên để giúp đỡ các nhân khác sinh ra những giống quả khác.

Thí dụ như ánh sáng mặt trời là nhân sinh ra hơi nóng, nhưng đồng thời cũng là duyên giúp cho hạt cây mọc, cho hoa lá có màu sắc, cho mắt trông thấy cảnh vật …

Trong vũ trụ, mọi sự mọi vật đều chằng chịt, dính líu với nhau vì luật nhân duyên này. Không một vật nào, một sự gì sinh ra và tăng trưởng mà không cần đến giúp đỡ của nhiều vật, nhiều sự khác.

4. Nhân hữu hình có thể sinh ra quả vô hình và nhân vô hình có thể sinh ra quả hữu hình

Giới hữu hình và giới vô hình không có gì ngăn ngại cả. Hai giới liên can mật thiết với nhau, tiếp tục, qua lại với nhau và cũng chịu những luật chi phối như nhau.

Thí dụ: nước hữu hình, khi duyên với sức nóng, biến thành hơi ẩm vô hình tản mác trong không khí. Khi gặp sức lạnh, hơi ẩm vô hình lại biến thành máy hữu hình.

Xác thân hữu hình và tâm linh vô hình của con người cũng liên can và tiếp tục nhau như thế.

Thí dụ: ý nghĩ oán giận (nhân vô hình) tạo ra ý nghĩa trả thù (quả vô hình). Quả vô hình này làm nhân sinh ra hành động đánh người hoặc đập phá đồ đặc, giết hại súc vật (quả hữu hình). Quả hữu hình này sẽ làm nhân cho những hình phát: tù tội, xiềng xích (quả hữu hình). Tù tội xiềng xích hữu hình lại làm nhân cho những quả vô hình là buồn phiền đau khổ. Và buồn phiền đau khổ vô hình lại sinh ra những quả hữu hình là thần gầy còm, ốm yếu hoặc chết.

Như thế nhân – quả, quả nhân trong hai giới hữu hình và vô hình, trong hai phần xác thịt và tâm linh đều duyên với nhau và sinh lẫn nhau, chẳng khác gì chỉ có một giới một khối duy nhất mà thôi.

5. Có nhân sinh quả ngay trong đời này (hiện báo), có nhân sinh quả trong đời sau (sinh báo), và cũng có nhân sinh quả cách sau nhiều đời (hậu báo).

Tùy từng loại và cũng tùy theo những duyên, hoặc cản trở, hoặc giúp đỡ thêm vào. Mà những hạt giống đem gieo trồng sẽ mọc cây và sinh ra quả mau hay chậm. Điều này ai ai cũng nhận thấy cả.

Nhưng đức Phật dạy cho ta hiểu biết thêm những quả chẳng phải hạn cuộc, bó buộc sinh ra trong đời hiện tại mà thôi (hiện báo). Có những quả sanh ra trong đời sau (sanh báo) và có những quả cách nhiều đời sau mới phát sanh.

Điều này không có gì là lạ, nếu chúng ta mở trí óc thật rộng mà suy nghĩ, như đức Phật đã dạy ta.

Đối với óc thiển cận, hẹp hòi của thế gian thì có năm, tháng, ngày, giờ, đời này, kiếp nọ. Nhưng tất cả những thứ phân chia ấy chỉ là những mốc mà con người đặt ra, tưởng tượng ra, để chia chẻ và ghi dấu một cái gì dài vô tận, không đầu không đuôi, không hình không tướng, là thời gian mà thôi.

Một năm của con muỗi chẳng phải là một năm của con bướm, một năm đối với con bướm chẳng phải là một năm đối với con người, và một năm của con người chẳng phải một năm của con voi…

Thời gian là con đường bằng phẳng, không tự nó chia ra từng đoạn là đời, kiếp, năm, tháng của mỗi loài, mỗi vật.

Bởi vậy một nhân gieo trồng, tức là một sức mạnh tạo tác, khi nào đủ duyên, đủ cơ hội thuận tiện, thì sinh quả, quả đủ duyên thì chín, chớ nhân, quả không hề biết đến những mốc của con người, hoặc của những vật khác.

Nói một cách khác, đối với nhân và quả, không có năm, tháng, ngày, giờ, đời và kiếp, mà chỉ có một dòng thời gian duy nhất, bình đẳng cho tất cả muôn loài, muôn vật, không có chia chẻ ra từng đoạn dài, ngắn.

Vì thế mà những cái chết liên tiếp của con người (hay của vạn vật) không ảnh hưởng gì đến những nhân đã gieo trồng. Những nhân này vẫn cứ đeo đuổi cái sức sống của nó trên đường thời gian vô tận, để khi nào đến lúc, gặp thời, sẽ sinh ra quả.

Một thí dụ cụ thể sẽ giúp chúng ta dễ hiểu:

Các báo Âu, Mỹ đã cho biết người ta mới đào thấy ở một nước bên Âu Châu những hạt lúa mì đã gặt từ hơn 1. năm nay và ở Trung Hoa những hạt sen đã hái từ hơn 2. năm. Những hạt ấy đều bị ngâm kín trong một chất dầu hoặc mật ong. Đem gieo những hạt lúa xuống đất và những hạt sen xuống nước, các hạt ấy đều nẩy mầm, mọc cây, rồi ít lâu sau, lúa sinh hạt và sen nẩy hoa.

Việc trên đây cho chúng ta hiểu biết ba điều:

a. Dầu và mật ong là những duyên đã kìm hãm (chớ chưa diệt trừ) sức mạnh sinh hoạt của nhân là hạt lúa và hạt sen.

b. Lúa và hạt sen nói trên, khi gặp đủ những cơ hội thuận tiện (đất, nước, ánh sáng…), nghĩa là gặp những trợ duyên giúp sức, thì sinh hoa và kết quả.

c. Đời sống của những hạt lúa và hạt sen (nhân) nói trên, không liên can đến năm, tháng, ngày, giờ, kiếp này, kiếp nọ của con người và vạn vật đã trôi qua. Trong thời gian vô tận, nó chỉ chờ trợ duyên để nẩy nở mà thôi (nếu không gặp những duyên khác làm tiêu diệt, phá hoại sức sống của nó.)

6. Sự sinh hoạt của những nhân có thể cải biến, thay đổi bằng những nhân khác.

Khi đã gieo rồi, một nhân sẽ sống theo dòng sống của nó. Nhưng con người có thể gieo nhiều thứ nhân. Nhân này duyên với nhân kia, như chúng ta đã biết, để cản trở hoặc giúp đỡ sự tăng trưởng và sinh hoa kết quả.

Một hạt mít, nếu bị đem phơi khô ngoài nắng hoặc cất kỹ trong hộp thật kín sẽ không bao giờ mọc cây, nở hoa và ra trái được.

Bởi vậy, người ta có thể cải biến nhân này bằng những nhân khác. Người ta có thể làm tăng trưởng, kìm hãm hoặc diệt trừ hẳn đời sống của một nhân, bằng cách tạo những nhân khác, tức là tạo những duyên khác để giúp đỡ hoặc phá trừ.

7. Vì có dòng sống liên tiếp của nhân – quả nên có luân hồi.

Những nhân và quả cứ theo đuổi nhau mà sống, chết mãi trên con đường vô tận là thời gian, nên con người (và tất cả những vật nào có sức tạo ra nhân) cũng theo những nhân và quả ấy mà chết đi sống lại mãi. Dòng sống của nhân và quả kết hợp với nhau thành một dòng sống duy nhất là dòng sống của con người (hoặc của các vật) đã tạo ra nhân, quả.

Sự chết đi sống lại nối tiếp nhau từ kiếp này đến kiếp khác như một cái vòng bánh xe xoay tròn không bao giờ nghỉ. Bởi thế nên gọi là Luân hồi (Luân = bánh xe, xoay tròn; hồi = trở lại).

Theo đức Phật dạy, con người (và tất cả những vật có khả năng tạo ra nhân, duyên), tuy những hành động đã làm xấu hay tốt, lành hay dữ (ác nghiệp, thiện nghiệp), mà khi chết đi sẽ luân hồi trong sáu cõi khác nhau.

Sáu cõi hay sáu đường (lục đạo) ấy là: 1. Cõi Trời (Thiên), 2. Cõi Người (Nhân), 3. Cõi A Tu La (một loại thần nóng nảy, dữ tợn), 4. Cõi Súc vật (súc sanh), 5. Cõi quỷ đói (ngạ quỷ), 6. Cõi Địa ngục.

II. Lý vô thường vô ngã

Vô thường nghĩa là không giữ lâu bền một hình dạng, một trạng thái nào, hay biến đổi luôn luôn.

Vô ngã là không có cái “Ta” riêng biệt, không có một tự thể, một chất cố định của mỗi vật để tạo ra cái “Ta” riêng biệt của vật ấy.

Chân lý Vô thường Vô ngã, cũng như chân lý Nhân – quả cũng là một Lẽ thật hiển nhiên trong vũ trục mà đức Phật không phát minh ra. Nhưng đức Phật là ông Thầy sáng suốt đã đem lý ấy giảng dạy sâu sắc, để chúng sanh hiểu rõ bộ mặt của tất cả mọi sự, mọi vật.

Vạn vật đều vô thường:

Các khoa học và ngay cả mắt phàm phu chúng ta đều nhận thấy những thay đổi của vạn vật. Bất cứ vật nào cũng trải qua bốn thời kỳ: sinh ra, lớn lên, già và chết (hoặc tan rã). Từ những vật nhỏ li ti như con vi trùng đến những vật rất lớn như trái núi, trái đất, mặt trăng, mặt trời, ngôi sao, tất cả đều phải chịu định luật Vô thường.

Đã có sinh thì phải có diệt, có hình tướng thì phải có hủy hoại. Tất cả mọi vật không tránh khỏi bốn thời kỳ biến động nói trên, mà trong Phật Giáo gọi là “Sinh, Trụ, Dị, Diệt” hoặc “Thành, Trụ, Hoại, Không”.

Chúng ra thường nhận xét và tưởng tượng bốn thời kỳ ấy dài, tương đối bền lâu tùy theo mỗi vật.

Thí dụ như chúng ta vẫn nghĩ một bông hoa thường sống một vài ngày, một con vật nhỏ từ một vài tháng đến một vài chục năm, một cây cổ thụ vài trăm hoặc vài nghìn năm, một quả núi vài triệu năm, một ngôi sao vài muôn nghìn triệu năm chẳng hạn. (Thời kỳ biến đổi tương đối lâu dài ấy, trong Phật học gọi là “Nhất kỳ vô thường”).

Nhưng đức Phật, với mắt trí huệ, trông thấy vạn vật đều biến đổi liền liền.

Ngài thấy bốn thời kỳ Sinh, Trụ, Dị, Diệt dài lâu không đầy một nháy mắt. Trong Phật học gọi sự biến đổi nhanh chóng ấy là “Niệm niệm vô thường” hay “Sát na vô thường”.

(Niệm = thời gian rất ngắn, tỷ như một ý nhớ vừa thoảng qua trong trí đã biến đi ngay. Sát na = một phần chín mươi của một niệm).

Tất cả mọi vật đều chết đi, sống lại (luân hồi), sống sống, chết chết liền liền, nối tiếp nhau nhanh như một dòng nước chảy. Nước ta trông thấy chảy hiện tại ở ngay trước mắt chẳng phải là nước ta trông thấy chảy một nháy mắt trước và nước chảy trong nháy mắt sau đã không phải là nước hiện tại nữa rồi.

Ngày nay, khoa sinh lý học – tuy chưa có thể hiểu biết đến chỗ ráo rốt – cũng cho chúng ta biết rằng trong thân thể mỗi người, mỗi giây đồng hồ, có hàng nghìn triệu tế bào chết đi và hàng nghìn triệu tế bào khác sinh ra để thay thế.

Như vậy, thân ta và thân mọi vật luôn luôn đổi mới. Chúng ta không phải chỉ có một thân mà là vô số lượng thân nối tiếp nhau không xen hở, thân trước làm nhân cho thân sau là kết quả của thân trước. (Phật giáo cho biết trong thời gian một ngày 24 giờ, thân ta thay đổi, chết đi sống lại tới 6.400.099.980 lần).

Sở dĩ chúng ta chỉ trông thấy một thân cho mỗi người, mỗi vật là vì sự thay đổi quá nhanh cho sức phân biệt của con mắt phàm phu.

Cũng như chúng ta xem chiếu bóng, mỗi người mỗi cảnh trên màn bạc là do hàng triệu hình trong các cuốn phim chiếu ra. Tuy vậy chúng ta không thấy có sự thay đổi ấy mà chỉ nhìn thấy có một hình ảnh, một cảnh vật liên tiếp hoạt động mà thôi.

Chúng ta sống trong vũ trụ cũng y như thế. Cảnh vật chung quanh ta và ngay cả ta nữa là một cuốn phim vĩ đại, do vô số lượng hình ảnh nối tiếp nhau diễn ra nhanh chóng mà chúng ta không nhận ra.

Vạn vật vô ngã:

Vạn vật đã biến đổi nhanh chóng, lại không có một tự thể, một cái “Ta” chắc thật riêng cho mỗi vật nữa.

Thí dụ hãy thử xét thử cái “Ta” của con người là gì? Là xác thân hay là tâm linh (linh hồn)? Hoặc là cả hai thứ hợp lại?

Lấy xác thân (mà trong Phật học gọi là “Sắc”) làm “Ta” thì xác thân là gì?

Phật dạy: xác thân chỉ là sự tạm hợp nhất của bốn chất (tứ đại): 1. Chất cứng (Địa) như thịt xương, 2. Chất lỏng (Thủy), như máu, nước mắt, nước miếng…3. Chất nóng (Hỏa) tức là hơi ấm, 4. Chất hơi (Phong) là hơi thở…

Ta hãy suy nghĩ:

Khí trời đang ở bên ngoài thì gọi là cảnh vật, thoạt không đầy một nháy mắt, hít vào trong lỗ mũi hoặc thấm qua làn da mỏng, đã gọi là của ta. Những thán khí và các thứ hơi đang ở trong phổi hoặc trong thịt, nói rằng là của ta. Nhưng mới thoạt thở ra khỏi mũi hay mới thoát qua làn da đã là cảnh ngoài. Và nếu cây, cỏ hút lấy thần khí ấy thì gọi là của cây cỏ rồi.

Những chất lỏng, nóng và cứng trong người cũng đều như vậy cả: thoạt gọi là của ta, thoạt gọi là của cảnh, hay của vật. Vậy thật sự nó là của ai? Tại sao lại nhất định nó là của ta và gọi nó là cái “Ta”?

Vả chăng, nếu bốn chất ấy rời nhau ra, mỗi thứ trở về mỗi loại của nó trong vũ trụ, thì còn chất gì ở lại để gọi là TA nữa?

Nếu lấy tâm linh làm “TA” thì tâm linh là gì vậy? Là những tình cảm vui, buồn, giận, hờn…những ý nghĩ, tưởng tượng, ghi nhớ, những hành động, cử chỉ, phân biệt, hiểu biết …(Phật giáo phân tách những thứ ấy ra làm bốn loại gọi là: Thọ, Tướng, Hành, Thức).

Trong bấy nhiêu món, lấy vui buồn, hay lấy giận hờn, lấy ý nghĩ, hiểu biết, hay lấy hành động làm TA? Mỗi thứ này lại thay đổi từng lúc, vậy lấy trạng thái lúc nào làm “TA”?

Hoặc giả phải tổng hợp, nghĩa là cộng bấy nhiêu thứ lại? Nhưng có hợp thì có tan; khi tan còn có thứ gì ở lại để làm “TA” nữa?

Trong xác thân và tâm linh đều không có “TA”, vậy dẫu đem hợp cả hai thứ, tức là: Sắc hợp với Thọ, Tưởng, Hành, Thức (trong Phật học gọi là thân ngũ uẩn hay ngũ ấm) thì thân ấy, khi phân tách ra vẫn không có chất “TA” nào riêng biệt cả.

Như thế, cái “TA” riêng biệt cho mỗi vật là gì?

Đức Phật dạy rằng các vật không có chất gì riêng biệt của nó, để làm thành một cái TA riêng cho nó. Nó chỉ là những hợp tướng tạm thời của nhiều phần từ duyên lại với nhau. Lúc nào duyên hết thì hợp tướng phải tan. Đó là định luật Vô thường và lẽ thật Vô ngã của tất cả mọi vật trong vũ trụ.

Bởi vậy theo nhận xét sáng suốt của đức Phật thì những hiện tượng – trong đó có con người – bầy ra và hoạt động trong vũ trụ đều là tạm thời và đều là giả (vọng).

Hiểu rõ như thế, con người sẽ không vì những cái giả và tạm thời như xác thân, tiền tài, cảnh vật, danh vọng… mà say mê, luyến tiếc, ghen ghét và tham lam, rồi tạo ra các tội lỗi, ác nghiệp là những nguyên nhân sinh ra đau khổ, quả báo và luôn hồi.

Nhưng chúng ta phải nên hiểu rõ nghĩa chữ giả để khỏi bị sai lạc trong việc học giáo lý của đức Phật.

Giả không phải là “không có”.

Giả có ý nghĩa là: Có, nhưng có một cách không thật, không đúng và không vững bền mãi mãi.

Thí dụ như khi nói “vàng giả”. Không phải là không có chất gì cả. Vẫn có một thứ gì rắn, màu vàng và bóng nhưng không thật là vàng, không đúng là vàng, ít lâu nó sẽ mờ ám, nên gọi là vàng giả.

Những hiện tượng, những cảnh vật ở thế gian mà mắt phàm phu chúng ta trông thấy đều không đúng với hình tướng của hiện tượng thật, cảnh vật thật, cảnh vật thật mà mắt sáng suốt của chư Phật trông thấy.

Bởi thế đức Phật mới nói rằng đời thế gian mà phàm phu sống, vũ trụ mà mắt thịt chúng ta trông thấy đều là giả (vọng).

Cũng như chúng ta nằm chiêm bao. Trong giấc mộng chúng ta trông thấy nhiều người, nhiều cảnh vật. Những hình ảnh ấy tuy hiện ra nhưng không có thật, vì lúc ta tỉnh giấc thì nó biến mất, không còn gì nữa.

Một thí dụ khác làm cho chúng ta dễ hiểu hơn:

Trong căn nhà tối, một người trông thấy một con rắn to nằm uốn khúc cuộn tròn. Người ấy hoảng hốt vội vàng kêu la cầu cứu. Nhưng đến khi thắp đèn lên thì con rắn to ghê sợ ấy chỉ là một cuộn dây thừng. Té ra người ấy đã kinh hoảng, sợ hãi vì đã không nhìn thấy vật thật (cuộn dây) mà chỉ nhìn thấy vật giả và tưởng tượng là con rắn.

Một phương ngôn bên Ấn Độ nói: “Khi thấy chó thì không thấy đá; khi thấy đá thì không thấy chó”. Câu ấy cùng một ý nghĩa như trên. Trong lúc tối tăm, mê mờ, người ta trông thấy hình dáng một con chó ngồi trong xó cửa sắp nhảy ra cắn mình; lúc sáng sủa nhận rõ ra là hòn đá thì con chó ghê gớm lúc trước tự nhiên biến mất không còn nữa.

Chúng sanh là người ngủ mê, chỉ trông thấy hình dáng giả của đời và của vũ trụ. Phật là người thức tỉnh nên trông thấy hình dáng thật, bộ mặt thật của đời và vạn vật vũ trụ. Bộ mặt thật ấy tức là Lý Chân Không Diệu hữu mà chúng ta sẽ giảng sau đây.

III. Lý chân không

Nói đủ là Lý Chân Không Diệu Hữu.

Chân Không nghĩa là: Thật Không.

Hữu là có. Diệu Hữu nghĩa là có một cách huyền diệu nhiệm màu, trí óc không thể tưởng tượng được.

Ở đoạn trên, chúng ta nói rằng, theo lời Phật dạy, những cảnh vật, hiện tượng mà phàm phu chúng ta nhận thấy bằng trí tuệ hẹp hòi và mê tối của thế gian đều là giả và tạm thời.

Nói như vậy tức là ngoài những cảnh vật, những hiện tượng giả và tạm thời ấy, tất phải có một cảnh tượng thật và không tạm thời. Vì khi nào nói giả thì phải có một đối tượng là thật để so sánh, khi nào nói tạm thời phải có một trạng thái trái lại là vững bền, vĩnh viễn.

Cảnh tượng đúng, thật và vĩnh viễn không bảo giờ thay đổi từ ngàn xưa vô thủy (không có bắt đầu) đến này và từ nay đến vô tận, Phật giáo gọi cảnh ấy là Chân Không (Thật Không).

Tại sao gọi là Thật Không?

Không ở đây chẳng có nghĩa là không có gì như những người không hiểu đạo Phật tưởng lầm.

Không nghĩa là tuyệt đối, chỉ có một mà không có cái thứ hai để so sánh và không thể dùng lời nói, chữ nghĩa, óc tưởng tượng mà luận bàn được.

Như vậy, Thật Không nghĩa là một “Cái gì” có thật và tuyệt đối, một “cái gì” chỉ có một ở trong vũ trụ mà không có cái thứ hai để đối đãi, đo lường.

“Cái gì” ấy vừa rộng lớn vô biên, bao trùm tất cả, mười phương thế giới, vừa lâu bền vô tận, dài khắp thời gian vô thủy vô chung (không có hết), nên mắt người thường không thể so sánh với một vật gì được, không thể nhận xét bằng trí óc hẹp hòi được. Vì thế tưởng rằng không có gì. Nhưng tưởng là không có gì mà thật ra vẫn có, có thật sự, chắc chắn và hiển nhiên.

Một thí dụ sẽ làm cho dễ hiểu.

Nếu tất cả vũ trụ đều hoàn toàn cùng một màu trắng, không có một màu sắc gì khác, thì ta không thể nào nhận ra được màu trắng nữa. Và cả cái tên “màu trắng” cũng không có, vì làm gì có màu khác để so sánh mà đặt tên. Tuy vậy, không phải vì ta không nhận ra được và không đặt được tên cho nó mà cái màu tạm gọi là màu trắng ấy không có. Nó có thật sự, chắc chắn và rõ ràng.

Tất cả vạn vật trong vũ trụ mà ta trông thấy với trí óc tầm thường chỉ là sự hiển nhiên tạm thời của một “cái gì” không trông thấy mà thôi.

Cái ấy nó lan tràn khắp mọi nơi, không chỗ nào không có, không một sự vật gì ở ngoài nó. Nó không có hình tướng, nên nó không có tên. Bởi thế mà gọi nó là “Chân Không” hoặc tùy theo trường hợp muốn đặt cho nó nhiều tên khác cũng được.

Vì do Chân Không duy nhất ấy mà sinh ra, hiện ra tất cả vạn vật trong vũ trụ, cho nên nó là Bản thể của mỗi vật, mỗi người chúng ta. Nó là cái “TA THẬT” (Chân ngã), là Tâm thật (Chân tâm) của mọi người, mọi vật, mọi loài.

Con kiến, con người, con cá, con chim, cây hoa, ngọn cỏ, sông, núi, mặt trăng, mặt trời…tất cả đều cùng một bản thể ấy, cùng một Chân tâm ấy sinh ra. Trong con người nó không thêm mà trong con kiến bé nhỏ nó không bớt, vì chân tâm của mỗi người, mỗi vật đều đồng như nhau, rộng lớn như nhau, bao la khắp vũ trụ, không bị hạn cuộc trong một xác thịt nhỏ nhoi hay một hình tướng to tát nào.

Cũng vì Chân Không, Bản Thể, cái “Ta thật ” của mọi vật bao la vô cùng tận, không hình không tướng như thê nên mới gọi Cái “không có tướng” ấy là Thật Tướng (Chân tướng) của muôn loài, muôn vật.

Bản thể ấy có từ thời gian vô thủy, không nhân nào sinh ra nó nên nó không có quả “diệt” nghĩa là không bao giờ hủy hoại (bất sanh bất diệt). Vì không có nhân và quả nên định luật Nhân – Quả, Vô thường, Vô ngã không còn áp dụng cho nó nữa. Nó lâu bền từ ngàn xưa đến vô cùng tận, không lúc nào tăng giảm hoặc biến đổi, bao giờ cũng như như, vì vậy nên còn gọi nó là Chân Như (Thật Như) hay Như Lai (vẫn như thế từ ngàn xưa đến nay), hoặc Bản lai diện mục (bộ mặt của vạn vật từ vô thủy đến bây giờ).

Tánh của Bản thể, Chân Không là yên lặng (tịch), trong sạch (tịnh), sáng suốt, không mê lầm (giác), linh diệu (linh), dũng mãnh (hùng), tự do, tự tại (ngã), thương xót (từ bi), hy sanh (xả), chân thật (chân), vui đẹp (mỹ), tốt lành (thiện). Tất cả những đức tánh ấy đều hoàn toàn, trọn vẹn, tròn đầy (viên mãn), không một mảy may khiếm khuyết, tức là đều cao, rộng, sâu đến mức tuyệt đổi, đến mức “Không”.

Chúng sanh, vạn vật, vì quên những đức tánh rộng lớn tuyệt đối nói trên của Bản Thể, Chân Tâm mình nên mới sống một đời sống mê lầm, xấu xa, nhỏ hẹp và tù hãm nên mới quay cuồng mãi mãi trong vòng Nhân –Quả, Luân hồi và đau khổ.

Đức Phật Thích ca và chư Phật đã tu tập trong nhiều đời, nhiều kiếp để làm cho những đức tánh nói trên, nó vẫn ẩn nấp trong mỗi người, mỗi vật, rực rỡ hiện hiện đầy đủ trong thân tâm Phật.

Chư Phật là hiện thân của những đức tánh ấy. Nói một cách khác, chư Phật đã thể nhập tức là đã nhập một với Bản thể của vũ trụ. Vì vậy nên còn gọi Bản thể là Phật tánh (Tánh Phật). Phật tánh tức là Thật Tánh (Tánh Thật) hoặc Tự tánh (tánh sẵn có tự nhiên) của vạn vật vậy.

Khi nào con người làm cho hiển hiện đầy đủ và hoàn toàn trong thân tâm mình những đức tánh của chư Phật, khi ấy con người sẽ ngang hàng với Phật, tức là sẽ thành Phật như chư Phật, không sai, không khác.

Khi ấy con người sẽ thể nhập với Bản Thể, với Chân Không. Con người sẽ sung sướng hoàn toàn vì không mê lầm, đau khổ, không sinh tử luân hồi nữa. Ấy là cảnh yên vui, vắng lặng của Niết Bàn, mà chữ phạn Nirvana có nghĩa là: không sinh không diệt.

Vậy cảnh Niết Bàn tức là cảnh không sinh không diệt, thường còn của Chân Không, cảnh đầy đủ hạnh phúc chân thật của Bản Thể muôn loài muôn vật.

Đức Phật Thích Ca Mâu Ni là ông Thầy chỉ đường cho chúng sanh tu tập để đi tới Niết Bàn, sống với Chân Không, với cái TA THẬT, nghĩa là để chúng sanh quay đầu trở lại sống với Phật Tánh, Thật Tánh của mình và để thành Phật.

Các Phương Pháp Tu Hành

Thành Phật, nhập Niết Bàn yên vui, là kết quả cao nhất mà người tu theo Đạo Phật có thể đạt được.

Nhưng chúng sanh trong thế gian nhiều vô lượng và tạo nghiệp ác, lành cũng không giống nhau, trí hiểu biết không đồng nhau, nên Đức Phật đã lập ra rất nhiều phương pháp (tám vạn bốn nghìn pháp môn) để tùy từng căn cơ mỗi người, tùy từng trường hợp mà áp dụng.

Trong Phật học, để giảng dạy cho dễ dàng, người ta chia các pháp môn ấy ra làm năm loại, gọi là năm Thừa (Thừa = cõi) hay năm Thặng (thặng = cỗ xe). Mỗi thừa có thể coi như một đoạn đường, đưa đến một kết quả. Người tu tập đủ sức, đủ trí, có thể đi một mạch đến thích cuối cùng. Người ít sức thì đi dần dần; hết một đoạn tức là thêm được sức để tiến lên một đoạn nữa.

Năm thừa là:

1. Nhân thừa: Kết quả của đoạn này là người tu tập, khi chết đi, sẽ sanh trở lại cõi người, để hưởng hạnh phúc tương đối, do những nghiệp lành đã tạo ra trong kiếp vừa rồi và những kiếp trước.

2. Thiên thừa:

Kết quả của đoạn này là người tu tập sẽ được sinh lên cõi trời, sung sướng hơn cõi Người.

Hai Thừa vừa nói gọi là Thế gian thừa, vì kết quả chưa đưa con người ra khỏi luân hồi của thế gian. Trên cõi Trời sinh tử vẫn hãy còn; nếu không tu tập thêm nhân lành thì rồi sẽ thoái sinh xuống cõi Người, theo định luật Nhân – quả và Vô Thường.

Hạnh phúc trong hai cõi Người và Trời không vững bền vĩnh viễn, còn chứa đựng và còn sinh ra phiền não cho nên trong Phật học gọi là Hạnh phúc hữu lậu (lậu = phiền não rỏ giọt, mất dần dần), trái với Hạnh phúc chân thật, không bao giờ mất của cảnh Niết Bàn, gọi là Hạn phúc vô lậu.

3. Thanh văn thừa: Kết quả cùng tột của đoạn này là thành bậc A La Hán không còn sinh tử, thoát dứt luân hồi, vì đã hiểu thấu được Lý Vô Ngã.

4. Duyên giác thừa (hay Độc giác thừa): Kết quả là thành bậc Duyên Giác (hay Bích chi Phật), cũng không luân hồi nữa, vì đã hiểu suốt lẽ Nhân Duyên tạo sinh tử cho nên không còn chấp cái ta giả (chấp Ngã).

5. Bồ tát thừa:

Kết quả là thành bậc Đại Bồ tát, rồi thành Phật.

Ba thừa sau (Tam Thừa) thường gọi là Xuất thế gian thừa vì kết quả đạt được là người tu hành không còn sống đời sống phàm phu tầm thường nữa, mà sống một đời sống cao siêu hơn thế gian, ở ngoài vòng luân hồi của thế gian.

Tuy nhiên, ba Thừa này cũng chỉ là những phương tiện tạm thời, những giai đoạn của một Thừa duy nhất là Phật Thừa, mà kết quả là dắt dẫn con người tu học lên đến địa vị Phật.

Trong Thanh văn Thừa và Duyên giác Thừa (thường gọi gồm Nhị Thừa), kết quả đạt được tuy cao siêu nhưng vẫn còn tương đối hẹp hòi. Người tu hành chưa thấu suốt được Lý Chân Không, nên chưa hoàn toàn nhập một với Bản thể bao la của vũ trụ, không nhận thấy rằng mình, người và vạn vật chỉ là một.

Vì vậy, các bậc A La Hán và Duyên Giác sau khi giải thoát còn say đắm trong cảnh yên lặng của cõi Niết Bàn, mà không ra quảng độ chúng sanh. Nói một cách khác, các vị ấy tuy đã giải thoát khỏi sinh tử luân hồi, nhưng chưa hành đạo rộng rãi để giác ngộ và giải thoát cho nhiều người, nhiều vật khác.

Bởi lẽ ấy, Thanh Văn Thừa và Duyên Giác Thừa gọi là Tiểu Thừa (Tiểu = nhỏ). Hai cỗ xe này bé nhỏ, chỉ chở được ít người đến chỗ giải thoát mà thôi và cũng không đi xa được đến chỗ cùng cực của Đạo lý.

Còn Bồ Tát thừa gọi là Đại thừa (đại = lớn). Cỗ xe lớn, chở được vô số lượng chúng sanh đến chỗ giải thoát cùng cực, vì Bồ Tát và Phật không những cứu độ cho mình mà còn cứu độ cho hết thảy mọi loài, mọi vật trong vũ trụ ra khỏi mê lầm, đau khổ.

Khi Đức Phật Thích Ca tại thế, trong những năm đầu tiên thuyết pháp, Ngài giảng về những pháp môn Tiểu thừa để hợp với trình độ hãy còn thấp kém của các đệ tử. Bởi vây, Giáo lý Tiểu thừa được coi và được gọi là Phật Giáo nguyên thủy (thỉ), nghĩa là Phật pháp đem giảng dạy lúc ban đầu.

Về sau, đức Phật dần dần nâng cao trình độ giảng dạy, đưa các Phật tử đến chỗ cao siêu tột bậc của Phật pháp tức là Đại Thừa Giáo.

Như trên đã nói, Tiểu Thừa và Đại Thừa chỉ là hai giai đoạn của một Phật Thừa mà thôi; nhưng chữ “tiểu” làm cho nhiều người hiểu lầm, đem gán cho nó một ý nghĩa chê bai không đúng (tiểu đối với đại). Để tránh sự ngộ nhận ấy, trong kỳ Hội Nghị Phật giáo thế giới họp tại Kathmandu (Nepal) vào tháng 11 năm 1956, các vị lãnh đạo Phật Giáo thế giới đã quyết định bỏ danh từ “Tiểu Thừa” và từ nay trở đi chỉ dùng danh từ “Phật giáo nguyên thủy” để cho đúng với ý nghĩa và lịch sử của Giáo Pháp.

I. Nhân thừa

Bước đầu tiên trên đường tu tập, muốn kiếp sau sanh trở lại làm người, hưởng những phúc báo, kết quả của các việc lành đã làm trong đời này, người tu học cần phải làm hai việc:

Một là Quy y (Tam quy); hai là Trì giới (ngũ giới). (Quy = trở về; Y = nương tựa; Trì = giữ gìn; Giới = răn, cấm)

Tam quy y (nói tắt là Tam quy) là ba sự trở về để nương tựa. Ba sự trở về là: 1. Trở về nương tựa và Phật. 2. Trở về nương tựa và Pháp. 3. Trở về nương tựa và Tăng.

Con người, trước khi được nghe Phật pháp, sống trong cảnh mê lầm, như người lạc đường trong đêm tối. Muốn ra ngoài ánh sáng và đi cho đúng đường, cần phải đổi hướng quay đầu theo sự chỉ dẫn của đức Phật.

Ấy là quy y Phật (nam mô Phật).

Đã quay về với ánh sáng của Phật thì phải tuân theo lời giảng dạy của Phật, nghe Giáo lý Phật.

Ấy là quy y Pháp (nam mô Pháp).

Khi Đức Phật còn tại thế thì nghe lời giảng của Đức Phật; khi đức Phật đã tịch diệt thì nghe lời giảng của chư Tăng (Sư). Tăng là những người đã xuất gia tu tập, hy sinh đời riêng để làm sứ mạng giữ gìn Giáo pháp và tuyên dương, giảng dạy Giáo lý cho người khác.

Ấy là quy y Tăng (nam mô Tăng).

Phật, Pháp, Tăng là ba thứ tôn quý nhất của người Phật tử, cho nên gọi là Tam bảo (bảo = quý).

Vậy công việc đầu tiên của người bước vào đạo Phật là quy y Tam bảo, nghĩa là đến chùa, xin làm lễ được nhận vào hàng đệ tử của Phật và xin chư Tăng truyền giới cho.

Việc thứ nhì, sau khi làm lễ quy y, là giữ giới, nghĩa là tuân theo những lời răn cấm của đức Phật dạy, mà chư tăng đã truyền giảng khi làm lễ quy y.

Năm điều răn cấm là:

Giới sát (sát = giết): Không được giết hại người và sinh vật, nghĩa là phải có lòng từ bi, thương hết mọi loài.

Giới đạo (đạo = trộm, cắp): Không được lấy trộm, cắp tiền tài, đồ vật của người khác, tức là đừng tham lam.

Giới dâm (dâm = vui thú xác thịt): Không được say đắm trụy lạc trong thú vui xác thịt, tức là sống điều hòa và thanh cao, không ham mê về vật chất. Người tại gia không được tà dâm, lang chạ.

Giới ngữ (ngữ = lời nói): Không được nói dối, hoặc nói những điều độc ác, tức là chỉ nói những lời ngay thật và dịu dàng.

Giới tửu (tửu = rượu): Không uống rượu là chất nóng làm cho người mất bình tĩnh, mất sáng suốt và không thể giữ được bốn giới nói trên.

Năm điều răn cấm này chỉ là những việc ăn ở đúng lẽ phải, mà ai ai cũng phải cố gắng thực hiện mới thành được con người có nhân cách.

II. Thiên thừa

Tiến lên một bước nữa, muốn kiếp sau được sinh lên cõi trời, yên vui, sung sướng hơn ở cõi Người thì phải tu tập pháp “Mười điều lành” (Thập thiện nghiệp).

Điều lành (thiện nghiệp), theo Phật giáo, là tất cả những việc làm đúng với lẽ phải, hợp với Chân lý, tức là những việc vừa lợi ích cho mình, vừa lợi ích cho người và vật khác.

Con người làm những việc lành hay ác, hành động xấu hay tốt, đều do thân, miệng và ý mà ra.

Pháp “Mười điều lành” dạy con người tu tập để cả ba thứ thân, miệng và ý đều không làm việc ác, chỉ làm những điều lành.

Mười điều lành là:

Không giết hại chúng sinh: Tức là giải phóng cho mọi người, mọi vật; không ăn thịt và làm tổn hại đến đời sống của vật khác, vì nó cũng biết đau khổ như người.

Không trộm, cắp: Tức là không lấy dấu diếm của người, mà trái lại, lấy của mình đem bố thí cho những kẻ thiếu thốn.

Không dâm đãng: Tức là không trụy lạc trong thú vui của xác thịt; hưởng những thú vui cao quý của tinh thần đạo lý.

Ba điều lành nói trên thuộc về thân.

Không nói dối: Có nói không, không nói có, tức là nói dối. Chỉ nói đúng với điều đã làm, đúng với sự thật đã trông thấy, nghe thấy mà thôi.

Không nói thêu dệt: Tức là không nói ngoa, không nói sai lạc sự thật để người khác phải mê lầm. Chỉ nói những lời chân thật, đúng chắc, không thêm, không bớt.

Không nói độc ác: Tức là không chửi rủa, không nói lời thô bỉ, xấu xa, mà chỉ nói những lời dịu dàng, êm ái.

Không nói hai lưỡi: Tức là không nói lời phản gián, gập bên này nói xấu bên kia, gặp bên kia nói xấu bên này, để gây sự ác cảm, bất hòa giữa hai người.

Bốn việc thiện trên đây thuộc về miệng.

Không tham lam: Tức là tự xét rằng mình đã có đủ với những thứ mình có (tri túc); không thèm thuồng, cầu mong những thứ quá sức với mình.

Không giận hờn (sân): Nghĩa là không nóng nảy, tức giận khi gặp người hoặc cảnh vật trái với ý mình, lúc nào thân tâm cũng bình tĩnh vui vẻ.

Không si mê: Tức là không mê lầm, ngu tối, biết suy xét, hành động theo lẽ phải. Không mê tín dị đoan (như xin săm, bói quẻ, dâng sao giải hạn, đốt vàng mã…). Không ương ngạnh, cố giữ những ý kiến sai lầm khi đã được người khác giảng cho Lẽ thật.

Ba điều thiện vừa nói trên thuộc về ý.

Pháp “Mười điều thiện” có hiệu lực làm cho thân tâm con người trở nên tốt lành, trí tuệ trở nên sáng suốt, và mọi cảnh vật chung quanh đều sống yên vui, hòa thuận.

Bởi thế, từ ngàn xưa, tất cả các vị Hiền, Thánh, Bồ tát và chư Phật đã thoát khỏi sinh tử, luân hồi chứng được Niết bàn, đều bắt đầu lấy mười điều thiện làm căn bản tu hành.

Người Phật tử muốn tiến lên những giai đoạn tu tập cao siêu về sau, cũng phải bắt đầu thực hành pháp “Mười điều thiện” này cho siêng năng, thuần thục.

III. Thanh văn thừa

Trong giai đoạn này, người Phật tử tu học để thành một vị siêu phàm, vĩnh viễn yên vui ở ngoài vòng sinh tử của thế gian.

Muốn đạt được kết quả ấy, trước hết người Phật tử phải thấu hiểu tình trạng đời người, biết rõ căn bệnh của thế gian ra sao, để rồi tìm thuốc trị bệnh.

Vì thế đức Phật giảng “Tứ diệu Đế”, để giải thích rõ tình trạng đời người và dạy phương pháp thay đổi tính trạng (Đế = sự thật chắc chắc; Diệu = huyền diệu, mầu nhiệm).

Bốn Đế, bốn sự thật là: 1. Khổ Đế, 2. Tập Đế, 3. Diệt Đế, 4. Đạo Đế.

1. Khổ đế: Sự thật đầu tiên về tình trạng đời sống của chúng sanh trong thế gian là đau khổ.

Thoạt mới lọt lòng mẹ ra, tiếp xúc với hoàn cảnh nóng lạnh bên ngoài, đã cảm thấy đau nên cong người phải khóc. Rồi từ lúc bé đến khi chết, nào bệnh tật, nào tai nạn, già yếu…

Tất cả những thứ ấy đều là khổ, nhưng mới là khổ về xác thân. Còn bao nhiêu những khổ khác về tinh thần nữa: yêu mến mà phải chia ly, oán ghét mà phải xum họp, cầu mong mà chẳng được thỏa mãn, ngay thẳng, hiền lành mà phải sỉ nhục, áp bức…

Phật giáo không phủ nhận rằng trong đời con người cũng có lúc vui vẻ, sung sướng, vì thân tâm được thỏa mãn trong những điều mong muốn. Những hạnh phúc ấy là quả tốt của những nghiệp lành đã tạo ra trong kiếp trước hoặc kiếp này. Đức Phật không dạy rằng con người phải tránh những hạnh phúc ấy để chỉ nhận thấy và chịu đựng những đau khổ mà thôi.

Đức Phật không dạy như thế. Đức Phật dạy ta đừng say đắm, mê mờ trong những hạnh phúc trên và giảng cho ta trông thấy cuộc đời sâu hơn, xa hơn, đúng với sự thật hơn.

Trông sâu hơn và xa hơn vì chúng ta nhận thấy những sung sướng trong thế gian không bền vững, không vĩnh viễn. Khi nó mất thì chúng ta buồn và đau khổ. Mà ngay khi nó còn, nó cũng gây cho chúng ta biết bao bận rộn, lo nghĩ, ghét ghen, thù oán…

Trông đúng với sự thật hơn, vì trong khi ta đang say đắm trong hạnh phúc nếu ta không biết tu tập để giữ gìn và làm tăng trưởng nhân duyên lành đã sinh ra hạnh phúc thì hạnh phúc đã bắt đầu suy giảm theo luật Vô thường rồi. Đau khổ đã dần dần đến thay thế cho sung sướng rồi.

Bởi vậy tình trạng chung và đúng thật của thế gian là đau khổ. Ấy là một lẽ thật chắc chắn, hiển nhiên.

2. Tập đế: (Tập = chồng chất, hội hợp với nhau, thói quen).

Những đau khổ không phải tự nhiên mà có. Nó đều là quả của nhiều nhân chồng chất từ nhiều đời tạo ra. Ấy là Sự Thật thứ hai mà đức Phật giảng dạy cho chúng sinh, để hiểu rõ nguyên do tình trạng đau khổ của đời người.

Phật học gọi những nguyên nhân tạo ra đau khổ là phiền não. Những phiền não rất nhiều (có tám vạn bốn nghìn phiền não); nhưng để cho dễ giảng dạy, Phật học tóm tâu tất cả vào mười loại chính sau đây.

Tham: tham lam; muốn có nhiều những thứ mình ưu thích.

Sân: giận hờn, hung hăng, khi không vừa lòng không được thỏa thích như ý muốn.

Si: ngu tối, không sáng suốt; không suy xét, hiểu biết đúng Lẽ phải, đúng sự thật.

Mạn: Kiêu ngạo, tự coi mình hơn người và kinh rẻ kẻ khác.

Nghi: Nghi ngờ lẽ phải, không tin chân lý.

Thân kiến (kiến = trông thấy, nhìn, nhận thấy): nhìn nhận rằng thân có thật và lâu bền, nên cố làm cho xác thân sung sướng.

Biên kiến (Biên = góc, cạnh): Chỉ nhìn thấy một phía cạnh, không trông thấy toàn diện mà lại cho rằng sự nhận xét nhỏ hẹp, sai lầm ấy là đầy đủ.

Tà kiến (Tà = sai lầm): Mê tín, dị đoan, tin những điều không đúng chân lý, không hợp với lẽ phải.

Kiến Thủ (Thủ = giữ lấy): Giữ những nhận xét sai lầm, không chịu thay đổi theo đúng Sự thật, lẽ phải.

Giới cấm thủ: Tin và làm theo những điều răng cấm không đúng với chân lý (thí dụ: tu lối ép xác như ăn ớt, không ăn cơm, ngồi phơi ngoài mưa nắng…)

Năm thứ phiền não sau cùng thường được gộp chung vào một loại gọi là “ác kiến”, nghĩa là những nhận biết sai lầm (ác), không đúng với chân lý. Tất cả mười món phiền não nói trên là nguyên nhân chính của đau khổ, luân hồi.

3. Diệt đế: Muốn hết đau khổ, luân hồi, phải diệt trừ nhân sinh ra đau khổ, tức là phải phá những món phiền não chồng chất từ bao nhiêu đời, nó trói buộc con người và sai khiến con người như một nô lệ.

Khi phá trừ hết những phiền não rồi thì con người được tự do hoàn toàn yên vui, sáng suốt và không còn những nhân để tạo ra luân hồi nữa. Con người đã giải thoát khỏi sinh tử và đạt tới Niết Bàn (còn gọi là cảnh Diệt).

4. Đạo đế: Đức Phật dạy cho chúng sanh một con đường chắc chắn để đi đến Niết Bàn. Con đường ấy gọi là “Con đường tám điều chánh” (Bát chánh đạo), nghĩa là con đường có tám điều chân chánh mà người Phật tử phải làm.

Tám điều chân chánh là:

Nhận xét chân chánh (chánh tri kiến): nhận xét và hiểu biết sự vật đúng với Sự thật, hợp với lẽ phải.

Suy nghĩ chân chánh (chánh tư duy): Suy nghĩ và xét đoán sáng suốt, đúng với chân lý, không mê lầm.

Nói chân chánh (chánh ngữ): Nói đúng đắn, ôn hòa, nói những lời hợp với Chân, Thiện, Mỹ.

Hành động chân chánh (chánh nghiệp): Làm những việc chân chánh, nghĩa là những việc vừa lợi ích cho mình và vừa lợi ích cho người và vật khác.

Sống chân chánh (chánh mạng): Sống trong sạch, hợp với chân lý, không làm những nghề, những hoạt động dễ gây ra ác nghiệp.

Tinh tấn trong chân chánh (chánh tinh tấn): Siêng năng, chăm chỉ tu tập những điều chân chánh để tiến trên con đường đạo.

Tưởng nhớ chân chánh (chánh niệm): Nhớ những việc chân chánh đã làm, quán tưởng những việc chân chánh hiện tại và sẽ làm, để suy nghĩ và hành động cho hợp với lẽ phải, để diệt trừ những ý tưởng sai quấy và phòng ngừa những việc sai lầm.

Định tâm chân chánh (chánh định).

Định (hoặc thiền định) là tập trung tinh thần để làm cho tâm được yên lặng.

Chánh định là tu tập cho tâm trí vắng lặng và trong sạch không bị chao động bởi những cảnh bên ngoài và bên trong. Nhờ thế mà trí tuệ sáng suốt sẽ phát sanh.

Trí tuệ sáng suốt ấy sẽ giúp người tu hành hiểu thấu chân lý, biết rõ nguyên nhân của đau khổ; nó sẽ giúp người tu học phá tan xiềng xích của phiền não và tối tăm của si mê.

Đạo đế dắt dẫn con người ra khỏi sanh tử, luôn hồi, tiến tới cảnh yên vui vĩnh viễn của Niết Bàn. Người tu tập dần dần chứng được bốn quả vị cao siêu của Thanh văn thừa là: 1. Tu đà hoàn, 2. Tư đà hàm, 3. A Na Hàm, 4. A La Hán (cao nhất)

IV. Duyên giác thừa

Tiến lên trong việc tu học, tìm hiểu Chân lý, các bậc Duyên giác tu pháp quán “Mười hai nhân duyên” (Thập nhị nhân duyên).

Chúng ta nhớ lại rằng mỗi sự, mỗi vật trong vũ trụ đều đồng thời là nhân và duyên để giúp những nhân khác tạo ra những quả khác.

Thấu suốt Lý Mười hai nhân duyên sẽ hiểu rõ người và vạn vật do đâu mà sanh và vì sao phải luân hồi muôn đời nghìn kiếp.

Mười hai nhân duyên ấy là:

1. Vô minh: Ngu dốt, mê lầm, tối tăm, không hiểu Chân Lý của Vũ Trụ, không nhận thấy Bản thể, Thật tánh của người và vạn vật.

2. Hành: Hành động. Vì ngu dốt nên hành động sai lầm, làm những việc không đúng với Chân lý, không hợp với Thật Tánh, nghĩa là làm những ác nghiệp.

3. Thức: Hiểu biết, nhưng hiểu biết không sáng suốt, tưởng rằng thân này là ta thật và cảnh chung quanh là cảnh thật nên ham muốn sống mãi trong cảnh ấy. Lòng ham muốn tạo thành một sức mạnh, một động lực sinh tử (Thần thức để đầu thai).

4. Danh sắc: Danh nghĩa là tên gọi, chỉ cho tâm linh hay tinh thần, vì tinh thần có tên gọi mà không có hình tướng để trông thấy. Sắc tức là thân xác, chỉ cho vật chất.

Hành động và hiểu biết sai lầm nên mới tạo ra nghiệp đầu thai để tái sinh. Bào thai là vật do sự phối hợp của hai thứ tinh thần và vật chất (thần thức và xác thân).

5. Lục nhập: Lục là sáu, nhập là vào, tức là sáu căn hay sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Sáu căn này đem những cảm giác (đối với hoàn cảnh bên ngoài) vào bên trong cho thai.

6. Xúc là động chạm. Ở trong bụng mẹ hay lọt lòng ra ngoài, thai đã tiếp xúc, động chạm với hoàn cảnh chung quanh.

7. Thọ là lãnh lấy, nhận lấy. Động chạm với hoàn cảnh tất sinh ra cảm giác. Sáu căn tiếp nhận những cảm giác ấy.

8. Ái là ưa thích. Khi nhận những cảm giác mà cho là phù hợp với mình thì ưa thích; cho là không hợp với mình thì chán ghét.

9. Thủ là dành giữ lấy. Ưa thích sự, vật gì thì cố dành lấy, tạo ra ác nghiệp.

10. Hữu (hậu hữu thân) là có thân sau này. Những nghiệp đã làm là nhân để sinh ra thân đời sau vì trong nhân đã có quả nằm sẵn.

11. Sinh là sinh ra. Khi gặp đủ duyên thì thân sau sẽ sinh ra, nối tiếp cho thân hiện tại.

12. Lão, tử là già và chết.

Thân hiện tại già và chết. Thân sau sinh ra cũng sẽ lại già và chết, để một thân sau nối tiếp như thế không bao giờ ngừng.

Vòng sinh tử, tử sinh cứ quay tròn mãi.

Người Phật tử quán sát Lý Mười hai nhân duyên sẽ hiểu rằng con người sinh tử luân hồi là do kết quả của những ác nghiệp. Và sở dĩ tạo ra ác nghiệp là vì ngu dốt, mê lầm (vô minh), không nhận được Bản thể sáng suốt, Chân Tâm trong sạch của mình.

Người tu học sẽ dùng trí huệ sắc bén để phá trừ tối tăm, cắt đứt vòng tù hãm của mười hai nhân duyên và thoát ra ngoài sinh tử. Kết quả là sẽ đạt được Niết Bàn, thành bậc Duyên giác (Bích Chi Phật).

V. Bồ tát thừa

Người Phật tử tu hành Bồ Tát, ngoài mười hai điều thiện, phải tu tập pháp Lục độ (Lục Ba la mật).

Lục là sáu, Độ là vượt qua, Ba la mật là đến bờ bên kia.

Lục độ hay Lục Ba la mật là sáu món tu tập để người Phật tử từ bờ bên này, bờ Vô minh của thế gian (ngu tối, đau khổ, luân hồi) vượt sang bờ bên kia, bờ Giác của chư Phật (sáng suốt, an vui, không sanh diệt).

Pháp Lục độ Ba la mật chung cho cả hai hạng Phật tử xuất gia và tại gia; người nào muốn tu hạnh Bồ tát cũng được.

Con người sở dĩ phải đau khổ là vì đã tập từ nhiều đời, nhiều kiếp sáu món tệ : 1. Tham lam, bỏn sẻn; 2. Sân hận, giận dữ; 3. Si mê, ngu tối; 4. Lười biếng, trễ nải; 5. Không tuân theo những điều răn cấm (phá giới); 6. Tâm thần tán loạn.

Sáu món tệ này làm cho những đức tánh tốt đẹp vẫn có trong mỗi người (Phật tánh) bị che lấp, giam hãm, không biểu hiện và hoạt động được.

Để chữa sáu tệ ấy đức Phật dạy sáu phương pháp tức là sáu độ :

Bố thí, độ khỏi tham lam bỏn sẻn.

Trì giới, độ khỏi hành động ác độc, sai quấy.

Nhẫn nhục, độ khỏi sân hận giận dữ.

Tinh tấn, độ khỏi lười biếng trễ nải.

Thiền định, độ khỏi tán loạn tâm thần.

Trí tuệ, độ khỏi si mê, ngu tối.

Chúng ta học sơ quan sáu độ ấy.

Bố thí ba la mật

Bố nghĩa là rộng rãi. Thí là cho. Bố thí nghĩa là cho rộng khắp, đem những gì mình có phân phát rộng khắp cho mọi người, mọi vật. Có ba loại bố thí :

- Tài thí: Lấy tiền của, đồ dùng, giúp đỡ người thiếu thốn.

- Vô úy thí: Lấy lời nói, việc làm, giúp đỡ cho người đang sợ hãi hết sợ, người đang bị khủng bố lo âu được yên tâm, vững chí.

- Pháp thí: Đen chân lý, giáo pháp của Phật giảng dạy cho người không biết.

Tài thí và Vô úy thí chỉ là phương tiện nhất thời. Pháp thí có hiệu quả lâu bền vì giúp cho người hiểu được Lẽ thật, phá được Vô minh và đạt đến hạnh phúc chân thất. Bởi vây, thí Pháp là một hành động cao quý và có công năng cứu độ, giải thoát hơn cả.

Trong thế gian, thường ai cũng có dịp bố thí nhưng đa số làm với ý cầu mong một kết quả tương lai cho mình hoặc còn để ý cân nhắn xem vật đem cho đáng giá nhiều hay ít, tốt hay xấu, phân biệt kẻ thân người sơ, kẻ ưa người ghét. Như thế gọi là bố thí trước tướng (bám níu lấy hình tướng).

Người tu hạnh Bồ tát làm bố thì vô tướng nghĩa là khi trông thấy đau khổ, thiếu thốn, sợ hãi thì cứu giúp cho hết đau khổ, hết thiếu thốn, hết sợ hãi mà không để ý đến vật đem cho, dù vật ấy rất quý như thân mạng, không phân biệt người mình cứu giúp là ai, thân hay sơ, thù hay bạn và cũng không tưởng nghĩ rằng việc mình làm là một việc bố thí.

Sự làm bố thí của Bồ tát là một đức tánh phát ra tự nhiên ở Chân tâm như khí nóng phát ra tự nhiên ở lửa vậy.

Trì giới Ba la mật

Giới là những điều răn cấm, những phương pháp mà đức Phật dạy cho người tu tập tuân theo để giữ cho thân, miệng và ý được sáng suốt, trong sạch, nghĩa là thân không làm, miệng không nói và ý không nghĩ đến những điều sai lầm, độc ác nữa. Như thế sẽ trừ diệt được hết những nghiệp ác sinh ra đau khổ, luân hồi.

Người tu hạnh Bồ tát giới cho đến mực thân, khẩu và ý hoàn toàn không ô nhiễm một chút mảy may gì sai quấy. Khi ấy chẳng phải trì giới mà vẫn chẳng phạm giới nữa, y như kẻ uống thuốc chữa bệnh, lúc bệnh hết thì không cần uống thuốc. Như thế gọi là trì giới Ba la mật.

Những giới đức Phật dạy rất nhiều, tùy theo các bạn Nam hay Nữ, xuất gia hay tại gia nhưng đại cương gồm ba loại :

- Nhiếp luận nghi giới: Giữ gìn thân, miệng, ý không làm, không nói, không nghĩ một việc gì ác.

- Nhiếp thiện pháp giới: làm, nói, nghĩ tất cả mọi việc lành, lợi ích cho mình và lợi ích cho người và vật khác.

- Nhiếp ích hữu tình giới: Cứu khổ toàn thể chúng sinh hóa độ khắp hết mọi loài, không sợ khó nhọc và tốn thời gian không phân biệt chủng loại.

Nhẫn nhục Ba la mật

Nhẫn là nhịn, nghĩa là dẫu ngoài thân hay trong thân không được yên vui, nhưng vẫn cố gắng chịu đựng như không có gì. Nhục là điều làm cho xấu hổ, đau đơn trong lòng. Thường người ta ai cũng có chút ít đức tính nhẫn nhục. Nhưng nhẫn nhục Ba la mật là nhẫn nhục đến chỗ rốt ráo, cùng cực, hoàn toàn, không còn nhận thấy cảnh nhục và thân tâm mình bị nhục.

Nhẫn như thế không phải là vì sợ sệt, hèn nhát, nhưng là người tu tập đã nhận được Thật Tánh của con người là luôn yên lặng, bình đẳng đối với tất cả mọi sự, mọi vật, mọi việc không hề bị lay động bởi một cảnh vật gì, dù là thuận hay nghịch hợp với mình hay trái với mình.

Nhẫn nhục Ba la mật gồm có ba thứ : nhẫn nhục về thân, nhẫn nhục về miệng và nhẫn nhục về ý.

Về thân thì dẫu gặp hoàn cảnh nào cũng không có thái độ hung hăng, đe dọa hoặc đánh đập lại người; bao giờ cũng giữ những cử chỉ ôn hòa, giáng điệu dịu dàng, bình tĩnh.

Về miệng thì tuy gặp sự trái ý cũng không thốt ra những lời thô bỉ, độc ác. Lời nói lúc nào cũng thanh nhã, êm ái.

Về ý thì dẫu gặp cảnh nghịch, tâm trí vẫn bình thảnh nhẹ nhàng, không hề phát ra một tư tưởng giận hờn, thù oán.

Người xưa đã nói:

“Nhẫn, nhẫn, nhẫn, trái chủ oan gia tùng thử tận.” nghĩa là: thân nhẫn, miệng nhẫn và ý nhẫn thì những đau khổ oán thù để dứt hết.

Nhẫn Ba la mật làm cho thân tâm được hoàn toàn yên ổn và không còn tạo ác nghiệp nữa.

Tinh tấn Ba la mật

Tinh là thuần một thứ, chuyên một thứ, không xen lẫn một ý gì, một việc gì khác vào.

Tấn là tiến lên mãi không dừng nghỉ.

Tinh tấn nghĩa là chuyên cần, siêng năng tu tập để tiến trên con đường Đạo.

Chúng ta nhớ trong pháp Bát chánh Đạo cũng có hạnh tinh tấn. Muốn tu tập và đạt tới một kết quả gì, điều cần nhất là phải chuyên cần, siêng năng, không để một việc nào khác xen lấn, không cho một ý nghĩ gì khác làm lãng trí, nản lòng.

Nhờ tinh tấn mà những đức tánh bố thí, trì giới, nhẫn nhục có thể lên cao đến tột bực.

Tinh tấn Ba la mật là tinh tấn đến mực hoàn toàn, tinh tấn đến thành một đức tánh tự nhiên. Người tu tập không còn cảm thấy có cố gắng, ép buộc nữa.

Khi tu đến mực cùng cực thì tinh tấn Ba la mật không còn, vì lúc ấy bệnh lười biếng đã hoàn toàn hết.

Bốn điều mà người tu tập phải tinh tấn là :

- Các điều ác chưa sanh, phải siêng năng làm cho nó đừng sanh.

- Các điều ác đã sanh, phải siêng năng làm cho mau diệt.

- Các việc lành chưa sanh, làm cho phát sanh.

- Các việc lành đã sanh, làm cho tăng trưởng.

Thiền định Ba la mật

Hai chữ thiền định là do ghép chữ phạn: Thiền na với chữ nho Định lự (Tịnh lực).

Thiền na hay Định lự hoặc Thiền định là tập trung tu tưởng làm cho tâm trí yên lặng, không dính líu vào một việc gì, một ý nghĩ gì của thế gian. Rồi dùng tâm trí vắng lặng ấy mà suy xét, quan sát một vấn đề cho đến cùng cực, rốt ráo.

Chúng ta nhớ trong pháp Bát chánh đạo cũng có Định và đã biết rằng trong sự suy tầm, nghiên cứu của các kho học cũng cần đến Định. Tâm có định thì trí mới sáng suốt để suy nghĩ và tìm tòi được sâu xa.

Nhưng Thiền định Ba la mật lên cao đến mức xuất thế gian. Tâm và ý lúc ấy tuyệt đối thanh tịnh, đến nỗi không còn biết là thanh tịnh, không còn thấy tướng thanh tịnh nữa. Khi ấy trí tuệ sáng suốt cùng cực mới phát sanh.

Trí tuệ Ba la mật

Trí tuệ (trí huệ) của Bồ tát khác xa với trí tuệ của thế gian, tuy cùng một danh từ.

Con người hiểu biết được mọi sự, mọi vật trong vũ trụ là nhờ trí tuệ.

Để hiểu biết, trí tuệ dùng hai phương pháp mà trong Phật học gọi là: Hiện lượng và Tỷ lượng.

Hiện lượng (hiện là hiển hiện, lượng là đong, đo lường) nghĩa là dùng sự nhận xét trực tiếp ngay với cảnh vật mà hiểu biết được, không phải qua một trung gian hay một suy luận nào khác.

Tỷ lượng (tỷ là so sánh) nghĩa là dùng một nhận xét đã có sẵn, rồi suy luận thêm để hiểu biết cảnh vật khác, trạng thái khác.

Hiện lượng và tỷ lượng của người thường rất dễ sai lầm vì giác quan cùng trí óc hẹp hòi và mê tối, những khí cụ khoa học còn quá thô sơ đối với những bí hiểm của vũ trụ.

Vì thế hiện lượng và tỷ lượng của thế gian chỉ là tợ hiện lượng và tợ tỷ tượng mà thôi (tợ là tương tợ, chưa đúng), chứ không phải là chân hiện tượng và chân tỷ lượng của chư Phật.

Nhờ tinh tấn tu tập, các vị Bồ tát thiền định Ba la mật; rồi do nơi Thiền định này mà phát ra trí tuệ Ba la mật (hay trí tuệ bát nhã).

Trí tuệ Ba la mật sáng suốt cùng cực, nhận thấy rõ ràng, chân lý của vạn vật, vũ trụ. Với trí tuệ sắc bén ấy, các vị Bồ tát diệt trừ được vô minh và đạt đến đích cuối cùng là giải thoát sinh tử.

Người tu pháp Lục độ, khi tới đích có đủ những phép mầu nhiệm của các vị A la hán, Duyên giác và chư Phật mà vẫn thường gọi là sáu món thần thông.

Thiên nhãn thông: Mắt trông thấy khắp vũ trụ, không một vật gì có thể ngăn ngại được.

Thiên nhĩ thông: Tai nghe và hiểu hết các âm thanh tiếng nói của mọi loài, mọi vật trong vũ trụ.

Tha tâm thông: Xét thấy ý nghĩ thâm sâu, hiểu nỗi lòng thầm kín của mọi người mọi vật.

Túc mạng thông: Biết rõ đời trước của mình và của chúng sinh khác.

Thần túc thông: Biến hóa khắp hết mọi nơi, chỗ nào cũng đến được.

Lậu tận thông: Có sức diệt trừ hết ngu si, mê lầm phiền não.

Tu hành Bồ tát vừa cần phải có ý chí mãnh liệt, vừa cần có tâm rộng lớn, vì các vị Bồ tát tu tập không những vì mình mà còn vì người khác nữa.

Bởi vậy người tu hạnh Bồ tát trước hết phải tỏ lòng vị tha vô biên của mình và làm bốn nguyên rộng lớn sau đây :

- Chúng sanh không số lượng, thề nguyện đều độ khắp.

- Phiền não vô số kể, thề nguyện đều dứt sạch.

- Pháp môn không kể xiết, thề nguyện đều tu học.

- Phật Đạo không gì cao hơn, thệ nguyện viên thành.

Tâm Bồ đề nghĩa là tâm sáng suốt của Phật tử, rộng lớn và cao thượng biết chừng nào.

Ngoài năm loại pháp môn kể trên đây (Nhân thừa, Thiên thừa, Thanh văn thừa, Duyên giác thừa, Bồ tát thừa), Đức Phật còn dạy cho ta môt pháp môn nữa rất dễ tu tập là pháp môn Tịnh độ.

Người chuyên cần tu pháp môn Tịnh độ này, sau khi chết sẽ được vãng sinh sang một thế giới rất sung sướng, gọi là Thế giới Cực lạc, trong ấy đức Phật A Di Đà đang thuyết pháp.

Pháp môn Tịnh độ sẽ được đề cập đến trong chương thữ ba, khi dẫn giải sự tích đức Phật A Di Đà.