Thần Tăng Truyện

Quyển 2

[1] Kinh Biện Ý 辨意經: kinh, một quyển, do ngài Pháp Tràng dịch. Nội dung nói về Đức Phật đáp những câu hỏi của Trưởng giả Tử.

[2] Kinh Thành cụ quang minh 成具光明經: gọi tắt của kinh Thành cụ quang minh định ý .

[3] Nê hoàn 泥洹 (Cg: Niết bàn, Niết bàn na…). Nguyên nghĩa chỉ cho sự thổi tắt, hoặc biểu thị trạng thái thổi tắt. Về sau, từ ngữ này được dùng để chỉ cho diệt tận lửa phiền não, đạt đến cảnh giới giác ngộ. Còn theo tông Thiên Thai thì Phương tiện tịnh niết bàn, là chỉ cho Đức Phật vì cứu độ chúng sanh mà thị hiện thân giả huyển, khi hết duyên thì nhập niết bàn.

[4] Đôn Hoàng 燉煌: Khu di tích Đôn Hoàng ở tỉnh Cam Túc. Nơi đây có nhiều văn vật Phật giáo của Trung Quốc thời cổ.

[5] Xích Thành 赤城: tên một ngọn núi, có nhiều đất đá màu đỏ, giống như núi Thành Điệp ở phía bắc huyện Thiên Thai, tỉnh Chiết Giang là Nam môn núi Thiên Thai.

[6] A dục vương 阿育王: Hd: Vô ưu vương, vị vua thứ ba của vương triều Khổng Tước ở nước Ma kiệt đà thuộc Trung Ấn Độ. Ông ra đời vào khoảng thế kỷ III tr. TL, là vị vua thống nhất Ấn Độ và là một nhân vật đóng góp công sức lớn nhất trong việc hộ trì Phật giáo.

[7] Liêu Đông 遼東: Một vùng phía đông của Liêu Hà, nay là đông bộ và nam bộ của tỉnh Liêu Ninh.

[8] Tam Phụ 三輔: Một vùng đất gần kinh đô.

[9] Quan Lạc 關洛: Quan Trung và Lạc Dương

[10] Thôi Hạo 崔浩: Tể tướng thời Bắc Nguỵ, người Thanh Hà, tự là Bá Uyên

[11] Thiên sư 天師: Tôn xưng người có đạo thuật vào thời cổ đại

[12] Nhận 仞: nhà Chu định tám thước là một nhận (khoảng sáu thước bốn tấc tám phân bây giờ).

[13] Ma ha tăng kì luật 摩訶僧祇律 (S: Mahasangha vinaya): luật, 40 quyển, do ngài Phật đà bạt đà la và ngài Pháp Hiển cùng dịch vào thời Đông Tấn, Trung Quốc, được xếp vào Đại Chính Tạng, tập 22. đây là bộ Luật của Đại Chúng Bộ thuộc Phật giáo Bộ phái.

[14]Luật Di sa tắc 彌沙塞律 (S: Mahiśāsakāḥ): luật, 30 quyển, do Phật đà thập và Trúc Đạo Sanh dịch vào đời Lưu Tống, được xếp vào Đại Chính Tạng, tập 22.

[15] Kinh Trường A hàm 長阿鋡經 (S: Dīrghāgama): kinh 20 quyển, do ngài Phật đà da xá và Trúc Phật Niệm cùng dịch vào năm 413 đời Hậu Tần, Trung Quốc, được xếp vào Đại Chính Tạng, tập 1. (Là một trong bốn bộ A hàm Bắc Truyền)

[16] Tạp A hàm kinh 雜阿含經: (S: Saṃyuktāgama, P: Saṃyutta nikāya). kinh, 50 quyển, do ngài Cầu na bạt đa la dịch vào đời Lưu Tống, Trung Quốc, được xếp vào Đại Chính Tạng, tập 2, là 1 trong 4 bộ A hàm bắc truyền.

[17] Tạp tạng 雜藏: tạng gồm thâu những thánh điển nói về giáo hạnh của bồ tát, một trong bốn tạng.

Theo phẩm Tự, kinh Tăng nhất A hàm thì các kinh Đại thừa phương đẳng và các khế kinh đều gọi là Tạp tạng, theo luật Ma ha tăng kì 32, các kệ tụng nói về bản hạnh nhân duyên…do các vị Bích chi phật, A la hán tự thuyết là Tạp tạng. Theo luận Phân biệt công đức 1, do tạng này bao gồm lời Phật dạy, lời các vị đệ tử, lời chư thiên tán tụng hoặc nói túc duyên sở sinh của 3 A tăng kỳ bồ tát, văn nghĩa chẳng phải một, nhiều hơn cả tam tạng nên gọi là Tạp tạng.

[18] Đại Nê hoàn kinh 大泥洹經: kinh 6 quyển, do ngài Pháp Hiển dịch vào thời nhà Tấn, Trung Quốc, phần trước của bộ kinh này có 18 phẩm. Bộ kinh Phật thuyết khi sắp nhập niết bàn.

[19] Chư sinh 諸生: Người có học vấn cao.

[20] Lục kinh 六經: Sáu bộ kinh đỉển của nhà Nho: Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Dịch, Xuân thu.

[21] Trang Lão 莊老: Trang Tử và Lão Tử. hai vị triết gia lỗi lạc của đất nước Trung Quốc cổ đại.

[22] Giang Đông 江東: Trường Giang ở Vu Hồ.

[23] Kinh Hải long vương 海龍王經 (S: Sāgara nāga rāja paripṛcchā): Kinh, bốn quyển, 20 phẩm, do ngài Trúc Pháp Hộ dịch vào thời Tây Tấn, Trung Quốc, được xếp vào Đại Chính Tạng, tập 15. Nội dung kinh này ghi lại việc Đức Phật tại núi Linh Thứu thuộc thành Vương Xá, giảng nói cho Hải Long Vương nghe.

[24] Hổ Khê 虎溪: tên suối, ở phía trước chùa Đông Lâm, núi Lô, phía nam Cữu Giang Thị thuộc tỉnh Giang Tây. Tương truyền, vào thời Tấn, pháp sư Huệ Viễn ở đây. Sư tiễn khách không bao giờ qua khỏi suối này, nếu vượt quá thì hổ liền gầm lên. Vì vậy gọi suối này là Hổ Khê.

ó Sư tử tòa 師子座: (S: siṃhāsana; P: sīhāsana): tòa ngồi của Đức Phật hoặc đại đức.

[26] Kiến chương 建章: gọi đủ là cung Kiến Chương là tên một cung điện Tại Trường An, đời Hán.

[27] Cây liên lí: cây có một gốc mà hai cành dính liền nhau.

[28] Hậu cung 後宮: Toà nhà lớn ở phía sau dành cho hoàng hậu và các hoàng phi của vua.

[29] Kinh châu荊州: vùng đất nằm ở bờ bắc Trường Giang, tỉnh Hồ Bắc, phía bắc tiếp giáp lưu vực Hán Thuỷ. Là một khu vực trọng yếu trên trục lộ giao thông giữa hai miền nam bắc Trung Quốc thời xưa.

[30] Núi Côn Luân崑崙山: Ngọn núi cao nằm ở phía nam Tân Cương, phía bắc Tây Tạng, đứng cao chót vót giữa dãy Thiên Sơn và Khách Lạt.

[31] Bút thụ: ghi chép lại.

[32] Kinh Hư Không Tạng 虛空藏經: kinh, 1 quyển, do ngài Phật đà da xá dịch vào đời Dao Tần, Trung Quốc, được xếp vào Đại Chính Tạng, tập 13. Nội dung nói về việc bồ tát Hư Không Tạng từ trụ xứ của Đức Phật Thắng Hoa Phu Tạng hiện đến, dùng thần lực biến thế giới ta bà thành Tịnh Độ, rồi biến trong hai tay của đại chúng đều có hạt bảo châu ma ni như ý, từ trong hạt châu này tuôn ra các thứ báu. Kế đó là nói về các đà la ni trừ bệnh được phúc, người niệm thần chú này mọi sự mong cầu đều như ý.

[33] Kinh Quán Thế Âm thụ kí 觀世音受記經: kinh, 1 quyển, do ngài Đàm vô kiệt dịch vào đời Lưu Tống, Trung Quốc, được xếp vào Đại Chính Tạng, tập 12. Nội dung kinh này là nói Đức Phật dùng pháp vô y chỉ để được tam muội Như huyễn cho bồ tát Hoa Đức Tạng nghe, kế là nói về nhân duyên phát tâm cầu chính đạo của bồ tát Quán Thế Âm, Thế Chí, và cho biết sau khi Phật A di đà diệt độ, thì bồ tát Quán Thế Âm sẽ thành Đẳng Chính Giác, hiệu là Phổ Quang Công Đức Sơn Vương Như Lai.

[34] Trung Thiên Trúc 中天竺: vùng trung tâm của năm khu vục thuộc Ấn độ thời xưa, hoặc chỉ chung cho toàn cõi Ấn Độ. Thời kì trung cổ, toàn cõi Ấn độ được chia thành năm khu vực, gọi là Ngũ Thiên Trúc, các nước ở trung ương gọi là Trung Thiên Trúc.

[35] Đâu suất 兜率 (S: Tuṣita): cõi trời thứ tư trong sáu tầng trời cõi Dục, rộng tám vạn do tuần. Vị trí cõi này nằm ở giữa cõi trời Dạ ma và trời Lạc Biến Hoá. Cõi trời này có hai viện: Đâu suất nội viện, trụ xứ của các bồ tát sắp thành Phật. Đâu suất ngoại viện, thuộc cõi Dục là nơi cư trú của thiên chúng, hưởng thọ nhiều dục lạc, nhưng ít được nghe pháp.

[36] Quả Bất hoàn 不還果 (S: Anāgāmin; Hd: A na hàm): quả thánh thứ ba trong Thinh văn thừa. Người đã chứng quả này sẽ không còn tái sanh trở lại cõi Dục.

[37] Lư nhạc 廬岳: núi Lô

[38] Chùa Bạch Mã白馬寺: chùa ở phía đông huyện Lạc Dương tỉnh Hà Nam, Trung Quốc, được xây dựng vào năm 75 triều vua Minh Đế đời Đông Hán. Tương truyền ngài Ca diếp ma đằng và Trúc Pháp Lan dùng ngựa trắng (Bạch Mã) chở kinh từ Tây Trúc sang Trung quốc. Vua Minh Đế liền sắc lệnh xây dựng ngôi tinh xá cho hai vị, ở ngoài cửa Tây Ung thành Lạc Dương, đặt tên là Bạch Mã.

[39] Tuần: ở Trung Quốc một tuần bằng mười ngày ở nước ta.

[40] Chùa Đại Lâm 大林寺: chùa ở dưới ngọn Đại Lâm, Lô Sơn, huyện Cửu Giang, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. Tương truyền do ngài Đàm Sằn (361 440) thuộc dòng phái tổ Tuệ Viễn ở Lô Sơn sáng lập vào đời Đông Tấn.

[41] Khuông Lô匡廬: Núi Lô ở Giang Tây. Tương truyền ở vùng biên giới giữa nhà Ân và nhà Chu có bảy anh em Khuông Tục kết am tranh ẩn cư ở nơi đây, vì thế có tên là Khuông Lô.

[42] Giới tướng戒相: Tướng trạng sai biệt biểu hiện qua sự trì giới. Dựa theo sự trì, phạm, nặng, nhẹ của các giới như năm giới, 10 giới, cho đến 250 giới, mỗi loại đều có tướng trạng khác nhau. Thông thường, giới tướng chỉ cho tướng trạng tuân thủ theo giới luật.

[43] Cành cây a lê 阿梨樹枝: một loại cây thơm.

[44] Nước Thục 蜀: đất Thục, thuộc tỉnh Tứ Xuyên bây giờ.

Quyển 3

[1] Xướng đạo 唱導: giảng kinh, thuyết Pháp

[2] Kim thành 金城: kinh thành

[3] Phàn Đặng樊 鄧: Tên một vùng đất của nước Phàn thời Xuân Thu và địa phương Di Chỉ của nước Đặng, nay thuộc chợ Nhượng Phàn tỉnh Hồ Bắc và huyện Đặng thuộc tỉnh Hà Nam

[4] Đô giảng都講: Từ đời Ngụy Tấn về sau, trong Phật giáo mỗi lần khai đàn giảng kinh, thì có một người xướng kinh, một người giải thích. Người xướng kinh gọi là Đô giảng, người giải thích gọi là pháp sư.

[5] Cữu bộ九部: là chín bộ trong mười hai bộ kinh, trừ ba bộ: Phương Quảng, Thụ Kí và Vô Vấn Tự Thuyết.

[6] Bốn bộ A hàm: 四 部 阿含: bốn bộ loại kinh trong tạng Tiểu thừa bản Hán: Trường A hàm, Trung A hàm, Tăng Nhất A hàm và Tạp A hàm.

[7] La vân 羅云: tên khác của La hầu la.

[8] Định Quang Nho Đồng bố phát定光儒童布髮: bức tranh Bồ tát Nho Đồng trải tóc cho Phật Nhiên Đăng đi qua.

[9] Nhị quả二果: quả thứ hai trong bốn quả Thanh Văn, tức là quả Tư đà hàm.

[10] Thất匹: đơn vị đo chiều dài thời cổ Trung Quốc. đời xư tính dài bốn trượng là một thất.

[11] Bỉnh hốt秉笏: là tấm thẻ thật lớn, thời cổ làm bằng tre, sau làm bằng ngà voi, các quan cầm ở tay khi vào triều, muốn tâu điều gì với vua thì viết lên tấm hốt đó.

[12] Cự Lộc鉅鹿: xưa tên Hồ Trạch, nay thuộc phía bắc huyện Cự Lộc tỉnh Hà Bắc.

[13] Lô Sơn 廬山: tên một ngọn núi thuộc phía nam chợ Cửu Giang tỉnh Giang Tây.

[14] Thanh Viên tự青園寺: chùa ở chân núi Phúc Chu, thuộc ngoại ô thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, do hoàng hậu Chữ Cung Tư sáng lập vào đời Đông Tấn, ngài Trúc Đạo Sinh từng ở chùa này giảng về nghĩa Đốn ngộ thành Phật.

[15] Niết bàn hậu phẩm 涅槃後品: phẩm sau của kinh Niết bàn.

[16] Xiển đề闡提: (gt: của nhất xiển đề); chỉ cho chúng sanh ưa muốn sanh tử không mong cầu ra khỏi, nên kinh Lăng già thường nói xiển đề không bao giờ thành Phật. Thuyết xiển đề thành Phật xuất xứ từ kinh Đại Bát niết bàn, tư tưởng căn bản của thuyết này cho rằng, Phật tính thường trụ và tất cả đều có, dù cho đoạn thiện căn nhưng Phật tính này vẫn thường trụ bất biến.

[17] Hổ Khâu Sơn虎丘山: núi ở phía tây bắc huyện Ngô, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc.. Vào cuối thời Xuân Thu, vua Phù Sai nước Ngô mai táng phụ thân là Hạp Lư nơi đây, tương truyền sau khi mai táng ba ngày, có con hổ trắng xuất hiện trên nền mộ, cho nên gọi là Hổ Khâu. Một thuyết khác cho rằng, hình dáng núi này giống như con hổ ngồi, nên có tên đó.

[18] Kế tân罽賓: cũng là nước Kiếp tân, nước Yết tân là tên nước Tây Vức thời Hán Triều.

[19] Pháp sự法事: nghi thức tu hành của tăng ni, như cúng Phật, sám hối, tụng kinh, giảng thuyết…

[20] Cây Nại柰: một loại táo tây.

[21] Trung Hưng tự中興寺: chùa ở Kiến Giang, tỉnh Giang Tô, nay là huyện Ninh Giang, Trung Quốc. Vào đời Tấn, Tì kheo Trúc Pháp Nghĩa thị tịch an táng tại đây, đệ tử xây một ngôi nhà cạnh mộ, về sau trở thành ngôi chùa.

[22] Cung quế桂宮: chỉ cho hoàng cung.

[23] Định Lâm tự定林寺: chùa ở làng Tưởng Lăng, dưới chân núi Chung Sơn, thành phố Nam Kinh Trung Quốc, do ngài Huệ Giác xây cất vào năm 424. Chùa có hai ngôi: Hạ Định Lâm là chùa gốc và Thượng Định Lâm, do ngài Đàm ma mật đa xây cất vào năm 433.

[24] Tung Hoa嵩華: là gọi chung của Hoa sơn và Tung sơn.

[25] Ngũ minh五明 (S: pañca vidyā sthānāni): năm loại học thuật của Ấn Độ cổ đại. Đó là Thanh minh, Nhân minh, Y Phương minh, Công Xảo minh và Nội minh.

[26] Hoa nghiêm 華嚴: gt: (của Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh) bộ kinh trọng yếu của Phật giáo Đại thừa, cũng là pháp môn tự nội chứng mà Như Lai tuyên thuyết cho các bồ tát thượng vị như bồ tát Văn thù, bồ tát Phổ Hiền, sau khi Ngài thành đạo dưới cội bồ đề.

[27] Nhu Nhiên蠕蠕: Tên một bộ tộc phương bắc Trung Quốc thời xưa.

[28] Lạc Thủy洛水: tên sông thời xưa, nay là sông Lạc Hà ở tỉnh Hà Nam.

[29] Thiên đế 天帝: vua cõi trời Đao Lợi, họ Thích Ca, nên gọi là Thiên Đế Thích.

[30] Vương Ốc 王屋: tên một ngọn núi, ở Dương Thành, Thiểm Tây.

[31] Chương Phủ漳滏: tên sông.

[32] Tung Dương 嵩陽: ở phía nam Tung Sơn.

[33] Bốn chúng四部: Còn gọi Tứ chúng.(S: Catasraḥ parṣadaḥ. P: Catasso parisā). Là Tì kheo, Tì kheo ni, Ưu bà tắc, Ưu bà di hoặc 4 chúng xuất gia: Tì kheo, Tì kheo ni, Sa di, Sa di ni.

[34] cây tạc柞木: cây tạc, lá có răng nhọn, ngày xưa dùng làm lược chải đầu.

[35] Thạch石: tức Thạch Lặc.

[36] Kinh Kim Quang Minh 金光明經 (S: Suvarṇaprabhāsottama sūtra): kinh, 4 quyển, do ngài Đàm vô sấm dịch vào đời Bắc Lương, Trung Quốc, được xếp vào Đại chính tạng, tập 16.

Nội dung gồm 19 phẩm, chủ yếu nói về sự hộ vệ quốc gia của chư Thiên và các Thiện thần.

[37] Kinh Duy ma維摩經 ( S: Vimalakīrti nirdeśa; Cg: Duy ma cật sở thuyết kinh, Duy ma cật kinh, Bất khả tư nghì giải thoát kinh): kinh, 3 quyển, 14 phẩm, do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời Dao Tần, được xếp vào Đại chính tạng tập 14.

Mục đích kinh này nói về pháp môn giải thoát không thể nghĩ bàn mà ngài Duy ma đã chứng ngộ. Kinh này đặt trên tư tưởng “Không” của Bát nhã để xiển dương chân lí và sự thực hành của Phật Giáo Đại thừa, đồng thời nói rõ vai trò của bồ tát đạo và những công hạnh của cư sĩ tại gia.

[38] Kinh Bát nhã般若經 ( S: Prajñāpāramitā sūtra): kinh, đây là tên gọi tắt của bộ Thuyết Bát nhã Ba la mật thâm lý chi kinh điển. Cựu dịch là Bát nhã Ba la mật kinh, tân dịch là Bát nhã Ba la mật đa kinh. Có mười bộ, như Đại phẩm Bát nhã kinh, Tiểu phẩm Bát nhã kinh, Đại Bát nhã kinh, Bát nhã tâm kinh, Kim cang kinh…đều thuộc về kinh Bát nhã.

[39] Dương chi楊枝: (S: danta kāṣṭha; cg: Xỉ mộc) mảnh gỗ mỏng nhỏ dùng để đánh răng nạo lưỡi, là một trong tám vật mà Phật qui định cho hành Tì kheo phải có.

[40] Linh Ẩn sơn 靈隱山: (cg: Võ Lâm Sơn, Linh Uyển, Tiên Cư), nằm cạnh Tây Hồ, Hàng Châu, Tríêt Giang, là một trong năm ngọn núi của Phật giáo Trung Quốc.

[41] Tiền Đường 錢唐: tên huyện thời xưa, nay thuộc tỉnh Triết Giang.