Du Tăng Cầu Pháp

46. Pháp sư Thiện Hạnh ở Tấn Châu

Pháp Sư xuất gia từ thuở ấu niên, rồi rời quê quán, đến Đông Sơn tầm thầy học đạo. Lúc trưởng thành, Pháp Sư học luật nghi và thích tu theo Minh Chú (Vidyamantra). Tánh tình nhu hòa, điềm đạm cùng giản dị. Kính tôi (Nghĩa Tịnh) làm Thầy và lại theo tôi qua nước Thất Lợi Phật Thệ. Chẳng may, tại nơi đó, Pháp Sư bị bịnh ung thư nên phải theo một chiếc thuyền nhỏ trở về nước Tàu vào lúc khoảng hơn bốn mươi tuổi.

47. Pháp sư Linh Vận ở Nhưỡng Dương

Pháp danh tiếng Phạn của Pháp Sư là Bát Nhã Đề Bà (Prajnadeva). Xuất gia từ thuở ấu niên, Pháp Sư có chí khí và nghị lực kiên cường hơn người. Với ước muốn truy tầm thánh tích, Pháp Sư cùng với vị tăng họ Triết từ Nam Hải qua Thiên Trúc.

Pháp Sư học tinh thông tiếng Phạn và lấy sự nghiệp hoằng pháp lợi sanh làm bổn hoài. Do đó, đi đến đâu, Pháp Sư đều được quốc vương dân chúng kính trọng lễ bái.

Khi đến tu viện Na Lan Đà, dưới cội Bồ Đề, Pháp Sư vẽ lại chân dung của đức Từ Thị Di Lặc. Bức tượng này được Pháp Sư họa lại rất khéo léo và tỉ mỉ theo đúng kích thước khuôn mẫu của bức tượng chánh, với những đường nét uyển chuyển tuyệt vời mà các họa sĩ danh tiếng cũng không thể sánh bì. Sau này, trở về cố hương Pháp Sư vận dụng hết mọi tài đức để hoằng dương Phật pháp. Với tài năng thiên tánh sẳn có, Pháp Sư phiên dịch Thánh điển (ba tạng kinh điển) rất chân thực, gọn gàng, trong sáng dễ hiểu.

48. Thiền sư Tăng Triết ở Phong Châu

Thuở ấu thơ, Thiền Sư rất mực ngay thẳng, chân thực, đứng đắn; tánh tình thâm trầm, và sớm thích cửa huyền môn (Phật pháp); cơ giải ngộ rất vi huyền, đàm luận sắc xảo lanh lợi, tài hùng biện hơn người, thường ăn nói cùng hành động như đang ở trong đám đông.

ThIền Sư nhiệt thành nghiên cứu thâm sâu về tạng luật và tinh thông lý lẽ thiền môn. Thiền Sư cũng từng bảo rằng hai môn luận Trung Quán và Bách Pháp tối cực quan trọng và có mối liên hệ với luận của hai ông Trang và Lưu.

Vì luôn ngưỡng mộ thánh tích, Thiền Sư theo thuyền đi Thiên Trúc. Tới nơi, Thiền Sư thường tùy duyên mà đi khất thực.

Hành hương lễ bái các thánh tích ở những vương quốc xung quanh xong, Thiền Sư tiến về phía đông Thiên Trúc, đến nước Tam Ma Đàn Tra (Samatata). Nơi đó, quốc vương Hạt La Xã Bạt Thâu, thâm tín ngôi Tam Bảo và là một đại cư sĩ.

Lòng nhiệt thành thâm tín Phật pháp của thiền Sư thật xưa nay rất hiếm thấy. Mõi ngày, Thiền Sư vừa tự tay nắn trăm ngàn tượng Phật nhỏ, y theo hình dung của đức Thế Tôn, cùng tụng trăm ngàn câu kệ trong kinh Đại Bát Nhã. Thiền Sư dùng trăm ngàn nhành hoa tươi, chất cao bằng đầu người, để cúng dường những tôn tượng đó.

Vào những dịp đại lễ, thánh tượng Quán Âm được khiêng đi diễn hành trước xa giá của hoàng gia. Cờ xí, tràng hoa, và tràng phan bay phất phơ trong gió cùng âm thanh của chuông trống kèn nhạc vang rền khắp hư không. Chư tăng cung thỉnh tượng Phật dẫn đầu đoàn hành lễ và theo sau là quốc vương, quần thần cùng dân chúng. Trong vương thành, hơn bốn ngàn tăng ni được quốc vương cúng dường thức ăn.

Mỗi ngày, sứ giả triều đình được phái vào các ngôi chùa, đến từng phòng, chấp tay thỉnh vấn về cuộc sống của chư tăng. Thay mặt quốc vương, họ tác bạch với vị tăng trụ trì:

- Đại Vương xin vấn an quý Đại Đức có ngủ được an lành chăng?

Tăng đáp lễ:

- Xin nguyện Đại Vương không bịnh hoạn, sống trường thọ, và quốc gia thái bình, nhân dân an lạc.

Sứ giả lại báo cáo và bàn luận về những việc quốc sự.

Chư đại đức Thiên Trúc bác học, thông minh, trí huệ quảng đại, tài cán siêu quần. Chư tăng thuộc mười tám tông phái Hữu Chúng Bộ đều tinh thông liễu giải đại luận ngũ minh. Từ mọi góc trời, các ngài đồng tụ hội tại vương thành. Lòng nhân hậu từ bi của quốc vương vang xa khắp mọi miền nên mới vân tập số đông chư đại đức bác học như thế. Quốc vương nước này thật là một viên ngọc trân quý giữa các quốc vương xưa nay.

Thiền sư Tăng Triết trú ở chùa Vương Tự (Raja-vihara) và được quốc vương cung kính lễ bái rất đặc biệt. Nơi đó, Thiền Sư học tiếng Phạn ngày một tiến bộ.

Nghĩa Tịnh không gặp được Thiền Sư. Khi viếng thăm chùa Vương Tự, Nghĩa Tịnh được chư tăng bổn tự cho biết là Thiền Sư đã từng trú ở đó vào lúc trên bốn mươi tuổi.

49. Huyền Du, đệ tử của thiền sư Tăng Triết, đến từ nước Cao Ly

Huyền Du theo tôn sư đến nước Sư Tử để thọ giới cụ túc và trú lại nơi đó suốt cuộc đời.

50. Luật sư Trí Hoằng (Mahaprajna) ở Lạc Dương

Luật Sư vốn là cháu của sứ quân Vương Huyền Sách, một người đã từng phụng mạng nhà vua dẫn đoàn sứ giả sang Tây Vức. Từ thuở nhỏ, Luật Sư đã sớm hiểu rõ sự vô thường của thế gian. Luật Sư rất khinh khi những kẻ hào phú ăn không ngồi rồi, vô tích sự, mà thích xả bỏ dục lạc thế gian, cùng xa lánh thế tình. Tánh tình của Luật Sư hòa nhã, nhưng chẳng hề động tâm vì lời vuốt ve nịnh bợ.

Xuất gia xong, Luật Sư đến núi Thiếu Lâm, và chỉ ăn trái cây để sinh sống tu hành. Luật Sư thường tụng điển, và kiêng kỵ những nơi ồn náo, cùng thích trú những chỗ tịch tĩnh lặng lẽ như chư thánh tăng. Thư pháp của Luật Sư rất tuyệt vời.

Thứ đến, Luật Sư rời Bát Thủy, tới Tam Ngô, xả bỏ tất cả, mặc y ca sa, theo giáo thọ sư là Soa Thiền (Dhyanarasmi), hành hạnh khất sĩ. Tuy muốn tiếp thừa trí huệ của tôn sư nhưng chưa thành tụu. Luật Sư lại đến Kỳ Châu, lễ bái thiền sư họ Nhẫn và được chỉ dẫn cách thanh tịnh thân tâm, nhưng vẫn chưa liễu ngộ tâm tánh.

Kế đến, Luật Sư vượt sông Tương, băng qua núi Hành Lĩnh, vào chùa Quế Lâm, rồi ẩn mình dưỡng tâm tu hành nơi rừng sâu núi thẳm trong nhiều năm. Nơi đó, Luật Sư y chỉ theo thiền sư họ Tịch. Ngắm nhìn vẽ thanh tú hùng vĩ của núi sông rừng nội, Luật Sư bèn lấy bút viết kệ diễn đạt cảm giác về khung cảnh thiên nhiên ở xung quanh cùng tâm tư hoài vọng của người viễn xứ.

Nương nhờ các bậc thạc đức ở vùng Tam Ngô, Luật Sư đạt được pháp ích sung mãn. Lại nữa, nhờ các vị thức giả ở Cửu Giang chỉ điểm mà Luật Sư thông suốt được diệu lý của Phật pháp.

Luật Sư luôn nguyện ước sang Thiên Trúc để lễ bái các thánh tích. Dịp may đến, vừa gặp mặt nhau thì Luật Sư cùng thiền sư Vô Hành đồng khế ước du hành sang Tây Vức. Đến Hợp Phố, Luật Sư lên thuyền vượt trùng dương. Vì thời tiết xấu, gió to sóng lớn, Luật Sư phải ở lại Thượng Cảnh, rồi tiếp tục cuộc hành trình tới Giao Châu, và an cư kiết hạ tại nơi đó. Thứ đến, tại hải cảng, Luật Sư lên thuyền đến nước Thất Lợi Phật Thệ (Sri-bhoga) ở Nam Hải. Kinh nghiệm về chuyến du hành được tóm tắt ghi lại trong quyển nhật ký của thiền sư Vô Hành.

Qua Thiên Trúc, đến chùa Đại Giác, Luật Sư trú tại đó trong hai năm để chiêm ngưỡng đảnh lễ tôn nhan của đức Từ Phụ, cùng học và đọc tụng kinh điển tiếng Phạn, được tiến bộ rất nhiều. Sau khi học Thanh Luận (Sabda Sastra), Luật Sư thông thạo hiểu rõ nghĩa lý trong kinh tiếng Phạn. Luật Sư cũng học luật nghi, tập đối pháp, liễu giải Câu Xá (Kosa) cùng Thiện Nhân Minh (Hetuvidya).

Luật Sư học giáo nghĩa đại thừa tại tu viện Na Lan Đà và giáo lý tiểu thừa tại chùa Tín Giả. Là một danh tăng, Luật Sư nghiêm trì giới luật tinh mật. Là một học tăng, Luật Sư chuyên cần tinh tấn tu học, không để lãng phí giây phút nào. Kinh luật do luật sư Đức Quang (Punyaprabha) chú giải, Luật Sư đều nghiên cứu kỹ càng. Nghe lời kinh luận nào, Luật Sư đều có khả năng dịch ra tiếng Tàu ngay lập tức. Là một nhà du hành, Luật Sư không mang theo gì hết, trừ quyển sổ tay. Luật Sư thường ngồi tọa thiền, ít muốn biết đủ, thanh tịnh, giản dị chân thật, kính bậc thượng tọa, nhún nhường người hạ tọa.

Luật Sư hành hương đến núi Linh Thứu (Vulture's Peak) gần thành Vương Xá (Rajagrha), vườn Lộc Uyển (Mrgadava), Thiên Giai (Deva Sopana), tịnh xá Trúc Lâm (Mangogrove vihara), Sơn Huyệt.

Ước mơ dài lâu nay đã được thành tựu. Mọi nơi, Luật Sư đều tỏ lòng chân thành cung kính lễ bái. Luật Sư thường cúng dường y ca sa và bình bát của mình cúng dường cho những vị tăng khác.

Đương thời, tại tu viện Na Lan Đà, thức ăn thượng hảo luôn được cúng dường cho chư tăng thường trú. Trong thành Vương Xá chư tăng đều được cung cấp tất cả vật dụng cần thiết.

Trú tại trung Thiên Trúc sau tám năm, Luật Sư tới nước Yết Chập Di La (Kashmir) ở miền bắc, rồi sống ở nơi đó như quê hương của mình. Nghe đâu thầy Lâm Công là vị pháp hữu thân mật của Luật Sư. Từ đó, không ai biết Luật Sư tu hành tại nơi nào. Song, Luật Sư rất có công trong việc phiên dịch kinh điển từ chữ Phạn qua chữ Tàu.

51. Thiền sư Vô Hành ở Kinh Châu

Thiền Sư là người Giang Lăng ở Kinh Châu. Pháp danh tiếng Phạn của Thiền Sư là Bát Nhã Đề Ba (Prajnadeva). Tàu dịch là Huệ Thiên. Tánh tình của Thiền Sư hòa nhã, điệu bộ khiêm nhường, bẩm chất nhân đức, hoài bão cao xa, tâm tư hiếu học; thuở niên thiếu thường đến thư viện đọc sách. Năm hai mươi tuổi, thời điểm quan trọng trong cuộc đời, Thiền Sư được nhà vua ban danh hiệu Kim Mã Môn ²⁵⁸.

Thiền Sư nghiên cứu thâm sâu cổ điển của trăm nhà triết học cùng Tam Kinh. Vị tăng bác học tài ba này được nổi danh như là một bậc thức giả trong toàn châu thành.

Luồng kiến thức thanh tịnh của Thiền Sư tỏa sáng khắp cả vùng Tam Giang và Thất Trạch. Kiến thức của Thiền Sư như thác nguồn đổ xuống các dòng sông. Thiền Sư thừa hưởng quả tốt của nghiệp lành trong đời quá khứ.

Thiền Sư rất ngưỡng mộ Phật pháp, cánh cửa huyền khai mở nguồn giác.

May mắn thay, được năm vị danh tăng khai đạo, Thiền Sư tiếp tục tầm cầu tri thức. Trú tại đạo tràng Đẳng Giới, Thiền Sư bắt đầu tu học Phật pháp với các pháp lữ khác. Thiền Sư y chỉ theo pháp sư Huệ Anh, trụ trì chùa Đại Phước Điền, làm bậc Giáo Thọ Sư (hay Thân Giáo Sư Hòa Thượng-Upadhyaya). Thiền Sư cũng là đệ tử bậc thượng thủ của vị A Xà Lê Kiết Tạng (Sriganha).

Mỗi thế hệ được đánh dấu bởi những bậc vĩ nhân.

Thiền Sư chuyên tâm nơi lâu đài Bát Nhã, ý chí cư trú tại thiền môn, xả bỏ thế tình, vãng lai non nước. Mỗi khi đàm luận về lý huyền, Thiền Sư thường xiển khai những lời triết ngôn. Tuy là kẻ hậu sanh, nhưng danh đức vượt bậc tiền bối.

Lúc tấn đàn thọ giới cụ túc cùng với hơn hai mươi vị pháp hữu, Thiền Sư đứng đầu làm bậc thượng thủ mà không ai có thể sánh bằng.

Trong hang sâu, Thiền Sư ẩn cư tụng kinh Pháp Hoa Diệu Điển (Saddharma-Pundarika) cùng những bộ kinh Đại Thừa khác, mà chưa đầy một tháng đã xong bảy quyển.

Nhớ câu: "Rọ tre để bắt cá. Cầu lý lẽ để tầm chân lý", Thiền Sư bèn tham phương tầm danh sư thần khải để bước vào cửa định môn, hầu mong đoạn phiền não, trừ nghiệp hoặc, đắc giải thoát. Vì vậy, Thiền Sư chống tích trượng đến Cửu Giang, qua Tam Việt, vượt Hành Nhạc, tới Kim Lăng. Trên núi Sùng Hoa, Thiền Sư ẩn cư tụng kinh tu hành.

Thiền Sư lại vân du khắp núi non ở phương bắc, với mục đích tầm cầu thiện tri thức cùng bậc trí giả tinh thông liễu triệt thiền môn để vào định môn, phát minh tâm địa.

Vượt núi non hiểm trở ở phương tây, Thiền Sư đến miền đông y chỉ theo luật sư Đạo Tuyên, bậc thạc đức nổi danh đương thời. Thiền Sư lại lắng nghe những lời đàm luận về kinh luận, cùng bàn thảo về những lễ nghi quy tắc xưa nay. Trí huệ của Thiền Sư thâm sâu như biển cả, cao ngất như núi ngàn.

Sau này, Thiền Sư cùng với ngài Trí Hoằng theo thuyền thuận giớ đến nước Thất Lợi Phật Thệ chỉ trong vòng một tháng. Quốc vương tiếp đãi trọng hậu, rải hoa và gạo vàng cung nghinh, tứ sự cúng dường. Quốc vương kính trọng Thiền Sư như bậc thượng khách của hoàng gia. Biết Thiền Sư từ nước Tàu đến, quốc vương lại càng khâm kính.

Sau này, trong mười lăm ngày, Thiền Sư theo thuyền của hoàng gia, đến châu Mạc La Du, rồi tới nước Yết Trà vào nửa tháng sau. Cuối mùa đông, Thiền Sư lại lên thuyền đến nước Na Già Bát Đản Na ²⁵⁹ trong vòng một tháng. Từ đó, thêm hai ngày, Thiền Sư đáp thuyền đến nước Sư Tử, đảnh lễ cúng dường xá lợi răng Phật. Khởi hành hướng về phía đông bắc từ nước Sư Tử, Thiền Sư theo thuyền đến nước Ha Lợi Kế La (Harikela) ở miền đông của đông Thiên Trúc, tức là một phần đất của Nam Thiệm Bộ Châu (Jambudvipa), trong vòng một tháng. Sau một năm trú tại đó, cùng với thầy Trí Hoằng, Thiền Sư từ từ đi về miền đông Thiên Trúc. Tu viện Na Lan Đà cách nơi đó hơn một trăm do tuần. Nghỉ ngơi chốc lát, Thiền Sư lại tiến đến chùa Đại Giác. Không những được quốc vương nước đó cung kính nghinh đón, sắp đặt chỗ ngơi nghỉ trong chùa mà Thiền Sư lại còn được ban chức trụ trì, một chức vị danh dự và hiếm có nhất ở Tây Vức. Song, thầy trụ trì chỉ có quyền cho phép khách tăng trú ở thọ thực hay không thôi.

Kế đến, Thiền Sư tới tu viện Na Lan Đà, nghe luận bàn về Du Già, học Trung Quán, cùng nghiên cứu tường tận luận Câu Xá, và thâm cầu luật điển.

Thiền Sư lại đến chùa Đê Yết Trà (Tiladhaka), cách tu viện Na Lan Đà hai do tuần về hướng tây. Nơi đó, có chư đại đức thiện tri thức giảng giải luận Nhân Minh (Hetuvidya). Ngồi trên chiếu tre tỏa hương trầm, Thiền Sư thường đọc những tác phẩm luận giải của các ngài Trần Na (Dinnaga) và Pháp Xưng ²⁶⁰. Có lẽ Thiền Sư đã mở được chìa khóa để bước vào cửa u huyền.

Tâm tình vượt ngoài thế tục, ít muốn biết đủ, Thiền Sư thường mang bình bát đi khất thực. Mỗi khi rảnh rỗi, Thiền Sư thường dịch kinh A Hàm, hay A Cấp Ma (Agama), và lược thuật lại sự kiện nhập Niết Bàn của đức Thế Tôn trong ba quyển. Trước khi trở về bổn quốc, Thiền Sư đã phiên dịch xong quyển luật nghi của Nhất Thiết Hữu Chúng Bộ. Quyển luật nghi này rất tương đồng với bản dịch của thầy Huệ Ninh. Song, việc phiên dịch các bộ luận khác không có tiến triển cho lắm

Thiền Sư đã từng bảo rằng thân tuy muốn trụ tại Thiên Trúc, nhưng ý lại hướng về đất Thần Châu (nước Tàu), nên định quay về cố hương bằng đường bộ ở phía bắc.

Ngày nọ, Nghĩa Tịnh đến tu viện Na Lan Đà để tiển đưa Thiền Sư trở về cố quốc. Đi khoảng sáu do tuần về phía đông, chúng tôi đồng khế ước gặp nhau tại quê nhà, rồi gạt lệ chia tay tạm biệt. Đương thời, Thiền Sư được năm mươi sáu tuổi.

Tánh tình Thiền Sư rất khiêm cung lễ mạo. Vào mùa xuân, Thiền Sư thường thích xem lá Bồ Đề rơi lác đác, hay tham dự lễ tẩy dục nơi ao Long Trì, cùng ngắm nhìn vườn trúc vàng hoe, hoặc nhặt hoa để cúng dường núi Linh Thứu.

Tại bắc Thiên Trúc, mùa xuân vốn là mùa lễ đại tiết. Chư tăng kẻ tục xa gần đều đến rưới nước lên cội Bồ Đề. Trên đỉnh núi Linh Thứu lại có hoa vàng lớn như bàn tay và có màu sắc như vàng thật. Hoa vàng rơi rụng đầy khắp, nên người người đều tranh nhau leo lên đó mà nhặt. Đồng thời, trong những cánh rừng hoang, hoa vàng Xuân Nữ Hoa (Vasanta Mallika) nở rộ khắp nơi.

Lần nọ, Nghĩa Tịnh cùng với Thiền Sư leo lên đỉnh núi Linh Thứu để lễ bái cúng dường. Khi nhìn về hướng bổn quốc, chúng tôi cảm thấy chột dạ đau lòng cho kẻ ly hương.

Nghĩa Tịnh lại viết kệ u hoài:

"Ngắm xem Linh Thứu chuyển

Nhìn qua Vương Thành xưa

Ngàn năm tuy đã hết

Ao nước vẫn còn trong

Trúc kia mãi xanh miết

Lờ mờ hình đã qua

In đậm trên đường đá

Muôn ảnh đều tan hoang."

Thất Bảo Tiên Đài (Saptaratna rsi sopana) đã lùi về quá khứ. Lúc trước, Mỗi lần đức Thế Tôn thuyết pháp, thiên hoa trăm màu rơi khắp nơi. Thời xưa đã qua, nào còn được nghe tiếng nhạc hoa trời rụng! Hận cho mình sanh sau học muộn! Đau lòng thay! Thế gian như ngôi nhà lửa mà người người đều mê mờ không nhận ra. Buồn thay đảo trân báu luôn bị che lấp như đỉnh núi ngàn.

Chân bước ngoài vạn dặm. Tâm du trên bảy biển ²⁶¹. Ba cõi nhiễu nhương đọa vào tà kiến, khiến người người lầm lạc quên chân, duy chỉ có bậc năng nhân đơn độc được viên ngộ, bằng cách trừ căn trần, tịnh dòng ái, khai mở đường huyền diệu. Gặp kẻ đói, xả thân mạng. Cứu người sắp chết, gọi là Thí. Buộc tâm tình theo giới luật như giữ hạt tịnh châu đó gọi là Giới. Mặc áo giáp nhẫn nhục chống quần tà gọi là Nhẫn. Nếu giữ ba việc trên mà không mỏi mệt hay giải đãi thì đó là ngồi trên xe nhị thừa.

Quên lao nhọc, vượt chướng ngại, không ngừng tiến bước tầm chân lý, gọi là Cần. Nhập thâm định, quên vọng tình, gọi là Thiền Định. Kiếm huệ chặt sương mù (vô minh), gọi là trí huệ. Vô biên đại kiếp thường luôn tu. Sáu thời chuyên tâm tôn lục độ. Hóa độ hữu tình tạo công đức. Đến Kim Hà (hiranyavati) để thị tịch, quy thường trụ.

Tụng niệm giảng kinh nơi Hộc Lâm (rừng của ngỗng trời) để công đức viên mãn. Dư âm tiếng tụng kinh của đệ tử Phật vẫn còn vang dội đâu đây. Xuống long cung nơi biển cả tìm bí điển (kinh điển thần bí). Trong hang đá núi Sơn Xứ kính ngưỡng chân ngôn. Nhờ có người hoằng hóa, đạo pháp mãi lưu truyền. Đường sa mạc, dãy núi tuyết, sông ngòi chảy đồng giống nhau trong buổi sớm. Thủy triều nhấp nhô trên bờ biển rộng trong thâu đêm. Xả mạng muôn lần để cứu sanh linh.

Thệ vượt hiểm nguy, truy tầm thắng nghĩa. Luôn kỳ vọng ngọn đèn đại pháp mãi tương truyền. Hai vườn nho của núi Nữ Luân vẫn còn dấu tích. Ba lần chuyển pháp luân (của đức Như Lai) ở vườn Lộc Uyển chỉ vừa trong nháy mắt. Nơi phía bắc, ao hồ ²⁶² trong thành Vương Xá vẫn còn đây. Bao hang đá, năm đỉnh núi, và trăm ao hồ thường đón mừng núi Linh Thứu. Hoa tươi tỏa sáng khắp mọi nơi. Xuân về hoa lá Bồ Đề càng thêm rực rỡ.

Thiền Sư chống tích trượng thẳng đến núi non, và từ từ tới vườn Kỳ Đà, để xem nơi đức Như Lai đã từng xả y ca sa, cùng hòn núi do chư thiên mang xuống.

Nghĩa Tịnh dâng cành hoa vàng cúng dường trên điện Phật. Vừa đi nhiễu vừa ngắm nhìn ngôi chánh điện xưa, cảm giác như thể sống gần đức Thế Tôn.

Thành Vương Xá vẫn còn nằm giữa bóng hình hiện hữu trong đời quá khứ.

Xa cách cố quốc, âu sầu chia ly. Nhớ quê nhà khi những cơn gió buốt thổi ào ạt lên đỉnh Linh Thứu và nghe tiếng dòng sông Long Hà cuồn cuộn trôi. Hoan hỷ lắng nghe đàm luận pháp. Ngày qua ngày chẳng hề cảm thấy già đi. Bổn nguyện xưa nay đã thành tựu, nên phải chống tích trượng, đem kinh về đất Thần Châu (nước Tàu).

52. Thiền sư Pháp Chấn (Dharmavikampana) ở Kinh Châu

Dung mạo Thiền Sư cao ráo, tuấn tú, thanh tao và hòa nhã. Thiền Sư rửa chân trong dòng sóng thiền; tuy thường tịch tĩnh nhưng vẫn gạn lọc thân tâm trong biển giới luật. Chư pháp lữ luôn tôn kính và nương tựa vào Thiền Sư. Thường tụng đọc kinh điển trên núi hay nơi bờ sông.

Thiền Sư thường nôn nóng ước muốn sang Thiên Trúc lễ thánh tích. Thiền Sư cùng với pháp lữ đồng hương là thiền sư Thừa Ngộ và luật sư Thừa Như ở Lương Châu, đồng nghiên cứu tu học thâm sâu về những kinh sách cổ điển xưa nay ở trong và ngoài nước.

Thiền Sư cùng họ đồng giao kết sang Thiên Trúc. Trên chuyến hành hương, các vị pháp lữ đều có tâm tư nguyện vọng giống như Thiền Sư. Cùng với hai pháp lữ, Thiền Sư rời Tam Giang, lên thuyền đến Thượng Cảnh, rồi tới nước Ha Lăng. Vượt qua bao vương quốc và quần đảo, thuyền đến nước Yết Trà.

Qua một thời gian ngắn, thiền sư Pháp Chấn lâm bịnh và tịch vào lúc ba mươi lăm tuổi. Sau này, thiền sư Thừa Ngộ và luật sư Thừa Như cùng một vị pháp hữu quày về hướng đông, hy vọng sẽ đến nước Giao Chỉ. Vừa tới nước Chiêm Ba (Chiêm Thành hay Lâm Ấp) thì thiền sư Thừa Ngộ thị tịch.

Theo lời của người nước Chiêm Thành thuật lại thì luật sư Thừa Như đã trở về quê quán.

Ba vị tăng rời bổn quốc, nhưng sao không có một ai đến được Thiên Trúc?

53. Pháp sư Đại Luật ở Phong Châu

Pháp Sư ấu niên xuất gia. Lúc trưởng thành tánh tình rất giản dị, thanh đạm, chân thật, nghiêm nghị. Vì sống cuộc đời ít muốn biết đủ (thiểu dục tri túc), Pháp Sư thường đi khất thực.

Ước muốn qua Thiên trúc lễ bái thánh tích và hoài vọng đến Vương Thành, Pháp Sư thường than thở:

- Tuy không được gặp đức từ phụ Thích Ca, nhưng trong tâm hằng niệm nhớ thiên cung (nội viện cung trời Đâu Suất) của Bồ Tát Di Lặc. Tự chưa ngắm nhìn cây Đại Giác (cây Bồ Đề), và chân dung của dòng sông Dương Hà (sông Hằng), thì làm sao thu nhiếp tình cảnh sanh từ sáu căn và tu hành để đạt đến chánh giác trong ba a tăng kỳ kiếp?

Do đó, niên hiệu Vĩnh Thuần năm thứ hai (682), Pháp Sư mang tích trượng cùng với các pháp lữ khác khởi hành cuộc vân du tại Nam Hải. Song, sau này Pháp Sư phải du hành đơn độc vì tất cả pháp lữ kia đều quyết định quay trở về. Mang theo kinh sách và tượng Phật, Pháp Sư cùng với đoàn sứ giả triều đình đồng hành. Sau hơn một tháng, thuyền đến châu Thi Lợi Phật Thệ (Sri-vijaya), rồi trú lại đó trong vài năm. Nơi đó, Pháp Sư tập nói ngôn ngữ người Côn Lôn và học sách vở tiếng Phạn.

Với phạm hạnh thanh khiết, và tâm chân thành chất trực, Pháp Sư thọ giới cụ túc nơi đó. Nghĩa Tịnh gặp được Pháp Sư tại nơi ấy. Sau này, Pháp Sư muốn trở về cố quốc, dâng biểu xin nhà vua xây một ngôi chùa ở tây phương để hoằng dương Phật pháp, ban ích lợi cho chúng sanh.

Vì vậy, vào rằm tháng hai niên hiệu Thiên Thọ năm thứ ba (690), Pháp Sư lên thuyền trở về Trường An, và đem theo mười quyển kinh luận vừa mới được phiên dịch, tức bốn quyển 'Nam Hải Kỳ Quy Nội Pháp Truyện' (Truyện ký nội pháp của các nước ở Nam Hải được những người trở lại cố quốc mang về), và hai quyển 'Tây Vực Cầu Pháp Cao Tăng Truyện' (Truyện ký về chư cao tăng đi du hành sang Thiên Trúc và các nước lân cận để cầu pháp).

Kệ tán thán:

"Ấu niên từng mộ đạo huyền

Hằng kiên trì tinh tiến tu

Tâm khẩn thành nơi Đông Hạ

Lòng cầu pháp tại Tây Thiên

Thân quày về đất Thần Châu

Chí lợi sanh thường hoài vọng

Nguyện thập pháp ²⁶³ mãi lưu hoằng

Ngàn thu qua, người chẳng già."

Thêm bốn vị tăng được ghi lại trong quyển 'Trùng Quy Nam Hải Truyện'.

54. Luật sư Trinh Cố ở Vinh Xuyên

Pháp danh tiếng Phạn của Luật Sư là Bà La Cấp Đa, Tàu dịch là Trinh Cố. Luật Sư người Vinh Xuyên, họ Mãnh. Thuở nhỏ, tánh tình từ bi nhân hậu, và luôn hướng tâm về ngài Huệ Uyển. Năm mười bốn tuổi thì mất cha.

Nhận chân ra chánh giáo và hiểu lẽ vô thường, Luật Sư hằng chánh niệm ước mong qua thánh cảnh. Đến chùa Đẳng Từ ở Phiếm Thủy, Luật Sư y chỉ theo ngài Huệ Uyển, rồi làm trụ trì nơi đó. Vì tâm ý luôn hướng về đạo giáo, nên Luật Sư có khả năng tụng Đại Kinh. Chẳng may, ba năm sau tôn sư của Luật Sư lại thị tịch.

Sau này, Luật Sư đến chùa Lâm Lô cùng những tự viện khác ở Tương Châu để tầm sư học đạo. Tự muốn đóng cửa tu thiền định, nhưng xét lại chưa đủ trí phân chân ngụy, nên Luật Sư đến Đông Ngụy nghe giảng luận Duy Thức. Kế đến, Luật Sư qua An Châu bái kiến thiền sư Đại Du để học kinh Phương Đẳng.

Thời gian sau, vào ngày nọ, đột nhiên có một bóng hình kỳ diệu hiện ra trước mắt.

Luật Sư lại đến Kinh Châu, vượt bao núi non sông ngòi để tìm cầu thiện tri thức với ước vọng được nghe những gì chưa từng nghe.

Tới Nhưỡng Châu, gặp thiền sư Thiện Đạo (một vị tổ sư của tông Tịnh Độ), thọ thắng hạnh của Phật Di Đà. Ao ước xả uế độ, tâm thú hướng về miền An Dưỡng. Luôn nhớ đến hạnh nguyện của đại sĩ Thiện Thương. Sao tánh duy thức (thức tánh) không chuyển thành nơi thanh tịnh (tịnh phương)?

Kế đến, Luật Sư tới tham bái và y chỉ theo thiền sư họ Trừng ở chùa Khôi Giác tại núi Hiện Sơn để nghiên tầm tham cứu luật điển. Nghe nửa lời của thiền sư họ Trừng, Luật Sư liền hiểu hết ý chỉ. Luật Sư tuyên dương ngũ đức ²⁶⁴ của Phật đà, học kỹ nhiều bộ kinh luật, thường y theo bốn sự ²⁶⁵, nhập thâm sâu vào những cảnh giới thiền định, được tẩy rửa bằng bát giải thoát ²⁶⁶, mà thường ảnh hưởng mạnh mẽ tới các tông phái khác. Trí huệ phi thường và kiến thức thâm sâu về lục độ ²⁶⁷ cao ngất như núi ngàn. Không đắm nhiễm năm trần ²⁶⁸, chẳng hề kinh sợ chín phiền não ²⁶⁹, ngoài vượt bốn dòng ²⁷⁰, trong tâm thường hành ba định ²⁷¹.

Chư tăng kẻ tục đều khâm ngưỡng cung kính Luật Sư như một vị tôn sư đạo trưởng. Được chiếu chỉ đặc biệt của nhà vua cho vời vào đất Thần Đô. Nơi nước Ngụy, cư trú tại chùa Đông Tự trong vài năm. Lúc hơn hai mươi tuổi, ngồi dưới chân của thiền sư (họ Trừng), Luật Sư thọ viên cụ (giới cụ túc). Chỉ trong vòng một năm là hiểu rõ tổng quát về luật nghi.

Luật Sư lại đến An Châu, theo luật sư họ Tú chuyên tâm đọc văn sao của luật sư Đạo Tuyên mà không còn nghi ngờ câu hỏi nào, có thể vượt hơn tôn giả Ưu Ba Ly, quán thông năm biến ²⁷², thọ y chỉ từ Tỳ Xá Nữ, liễu giải hoàn toàn thất tụ ²⁷³. Theo giới luật, học hết luật nghi trong năm năm thì mới được đi du phương. Song, chưa đến tuổi mà Luật Sư đã khế hội hết các ý chỉ luật nghi. Rời quê nhà đã mười năm, Luật Sư đạt được mục đích trước tuổi.

(Luật sư họ Tú vốn là đệ tử thượng thủ của luật sư họ Hưng ở Thục Quận. Năm hai mươi tuổi thọ giới cụ túc và tiếp tục trú ở Thục Xuyên. Học luật nghi trong bốn năm với một vị hòa thượng. Đến Trường An làm khách y chỉ của luật sư Đạo Tuyên.

Như ngỗng chúa uống sữa lọc nước, Luật Sư chỉ tiếp nhận phần tinh túy của trí huệ viên mãn để đạt đến nơi hoan hỷ diệu trì. Trong mười sáu năm không rời thầy mình một bước.

Luật Sư nghiên cứu tinh tường học thuyết và tư tưởng của các tông phái. Bản sớ sao về luật nghi của Luật Sư vốn là bản chính của Luật Tông. Thứ đến, Luật Sư tới Tam Dương ở Bát Thủy, rồi qua Hoàng Châu, nơi sanh thành, thuật lại những việc đã thành tựu. Kế đến qua An Châu hưng truyền rộng rãi luật giáo. Chư vương thứ sử đều cung nghinh tôn kính. Trong luật nghi có nói: "Nơi nào nếu có chư luật sư, thì những người này đồng Ta (Phật Thích Ca) không khác."

Trú tại chùa Thập Phương, Luật Sư thị tịch vào lúc bảy mươi tuổi. Luật Sư giữ giới hạnh tinh nghiêm, tai mắt tinh tường lanh lợi. Luật Sư chính là bậc lương đống trong nhà Phật vào đương thời, và cũng là bậc vĩ nhân cho đời hậu thế.

Thật đúng là tuy khác xứ nhưng hạt châu ở sông Hán vẫn giống như viên ngọc ở đất Thần Kinh. Cành quế và lá lan đều cùng mùi hương tuy trổ khác thời tiết.)

Luật sư Trinh Cố xem đọc tinh thông luật điển, cùng các bộ kinh luận khác, rồi lại tụng kinh Pháp Hoa, Duy Ma Cật cả ngàn lần. Tâm tâm thường nhiếp tụ, niệm niệm hằng trì giới luật, điều ngự ba nghiệp, bốn oai nghi không hoại.

Kế đến, Luật Sư qua Nhưỡng Châu ở với một vị tăng, chú tâm nghe giảng về Tô Đát La (lời thuyết pháp của Phật) cùng tham tầm luận Đối Pháp (luận A Tỳ Đàm), lại thông uẩn xứ và thường mặc y châu đạm bạc.

Băng qua sông Nhưỡng Thủy, Luật Sư lên núi Lô Sơn, ngưỡng thượng đức (Phật đà), thanh trần (không nhiễm thế tục).

Trú tại chùa Đông Lâm, Luật Sư hoằng truyền Phật pháp. Luật Sư lại có ý muốn qua nước Sư Tử, đảnh lễ Phật Nha (răng Phật) cùng những thánh tích khác. Trong niên hiệu Thùy Củng (685-688), Luật Sư chống tích trượng đến Quế Lâm; vì thích hóa du phương, nên dần dần tới những vùng thung lũng xa xôi và được đức Như Lai âm thầm gia hộ để tiến bước hành hương. Lúc tới Phiên Ngu ở Quảng Phủ, chư Phật tử cung thỉnh Luật Sư khai giảng luật điển. Đương thời thánh chúa (nhà vua) Đại Đường bổ nhiệm tam sư ²⁷⁴ vì muốn vần dương Phật pháp chiếu soi ánh sáng chánh giáo, phá tan đêm dài u ám của ngu mê, và làm chiếc thuyền từ đưa người qua bờ bỉ ngạn.

Luật Sư được xưng tôn cung kính là bậc mẫu mực nhất của Luật tông.

Thế nên, tại đạo tràng Tam Tạng, đại chúng lại cung thỉnh Luật Sư giảng giải Tỳ Nại Da (luật điển). Trong chín hạ (chín năm) giảng xong bảy biến ²⁷⁵. Luật Sư không những giáo hóa chư pháp đồ (tăng sĩ) mà còn dạy dỗ người thế tục.

Đương thời tại chùa Chế Chỉ có một vị A Xà Lê, được người người cung kính. Mỗi lần đăng tòa giảng pháp, Ngài luôn tự thân đề trạng oai nghi mẫu mực cho chư đệ tử với tâm thành không mỏi mệt. Ấu niên xuất gia, cao hạnh phẩm tiết. Tuy tuổi ngoài bảy mươi mà Ngài vẫn hằng cung kính hành trì ngũ biến. Chỉ riêng người có giới đức tròn vẹn mới đạt đến thượng trí (trí huệ cao thượng).

Nhờ sự giáo huấn của vị A Xà Lê đó, luật sư Trinh Cố vượt qua được những dòng sóng trong ao nước thiền định và đạt tới đáy thẳm của biển pháp. Sau khi vượt qua những rặng núi của tâm thức thì đạt đến tuyệt đỉnh của trí huệ Bát Nhã. Luật Sư thâm hiểu cuộc đời huyễn mộng và ngộ được nguồn tâm. Tuy thể tánh các pháp đều là không, nhưng phước nghiệp hữu vi do làm lợi ích quần sanh vẫn có. Luật Sư làm chiếc cầu vô thượng để chúng sanh vượt dòng (thế tục). Những làn bút pháp viết kinh tạng của Luật Sư trưởng dưỡng tâm linh chúng sanh. Thật vậy, tri thức của Luật Sư ảnh hưởng đến muôn loài. Luật Sư thường khuyến khích bốn chúng là phải nên cùng tu học luật nghi với giáo điển.

Rời chư đệ tử, Luật Sư vào núi Hạp Sơn để ẩn cư dưới gốc tùng hầu mong tu thiền định. Trụ trì chùa Mông Khiêm đến gặp và bảo trụ trì chùa Tân Ngưỡng rằng luật sư Trinh Cố là hiện thân của chân lý, tri kiến, từ bi và nhân ái. Ngày đêm quên mình lợi người và hằng kính trọng ý kẻ khác.

Luật Sư muốn an nghỉ nơi sơn môn; định xây ngôi pháp đường cho chư tăng trú ngụ với dãy hành lang nối liền các thềm cấp, cùng xây lại nền móng chùa, và đào ao chung quanh chùa, với mục đích chính là hành hạnh tám giải thoát. Lúc ấy, Luật Sư lập đàn giới để giảng quy củ của Thất Tụ. Luật Sư cũng muốn xây lăng tẩm đằng sau giới đàn để chứa tro cốt của chư tăng, và lập đàn tràng Phương Đẳng để tu Pháp Hoa Tam Muội. Song, dẫu có quyết tâm, nhưng công trình của Luật Sư chưa được thành tựu. Luật Sư đã viết xong đề mục và thường hành theo nghi thức Bố Tát ²⁷⁶.

Luật Sư thường than vãn:

- Trước chẳng gặp Thích Phụ (đức Thích Ca), sau lại chưa tương kiến Từ Tôn (Phật Di Lặc), thì làm sao khởi hạnh tu hành trong thời mạt pháp?

Thế nên Luật Sư cứ trầm ngâm nơi biên tế không hữu và lẫn quẩn tại cửa của các vị A Xà Lê.

Đương thời, Nghĩa Tịnh lên thuyền ở cửa biển nước Phật Thệ (Bhoga) để gởi thơ về Quảng Châu nhờ người mua giấy viết bút mực hầu sao chép kinh điển tiếng Phạn, cùng mướn người viết kinh. Song, do thuận gió, thương nhân giăng buồm cao ngất, nên thuyền đưa Nghĩa Tịnh trở về cố hương. Dẫu có muốn xuống thuyền cũng không được; đây thật là nghiệp duyên đưa đẩy vận mệnh và vượt ngoài dự tính sắp đặt của con người.

Vĩnh Xương nguyên niên (A.D 689), thuyền đến Quảng Phủ. Nghĩa Tịnh gặp lại chư pháp lữ cùng Phật tử. Tại chùa Chế Chỉ, Nghĩa Tịnh than với chư tăng:

- Vốn muốn qua Tây Quốc (Thiên Trúc) ngõ hầu sau này hoằng truyền Phật pháp. Trên đường trở về cố quốc, trú tại Nam Hải. Từ Thiên Trúc, mang về hơn năm trăm ngàn bài kệ của ba tạng giáo điển, nên phải trở lại nước Phật Thệ. Song, vì đã ngoài năm mươi, khi vượt trùng dương một lần nữa thì e rằng cỗ xe ngựa nứt nẻ khó bảo và sinh mạng thật rất mong manh. Nếu sương sáng chợt rơi thì kinh điển phó chúc cho ai? Kinh điển thực là quan trọng, vậy ai có thể cùng Nghĩa Tịnh trở lại đó mà mang về bổn quốc? Lại nữa, phải tìm ra đúng người để phiên dịch kinh điển.

Đương thời, đại chúng đồng bảo:

- Cách đây không xa, một vị tăng pháp hiệu là Trinh Cố, vốn đã từng thâm hiểu luật giáo và sớm có lòng chân thành tín kính. Vị tăng này chắc sẽ là một vị pháp hữu hay nhất.

Nghe thế, Nghĩa Tịnh bảo rằng đây là vị tăng mà tôi muốn tìm kiếm. Kế đến, Nghĩa Tịnh viết thơ thỉnh cầu luật sư Trinh Cố cùng đi du hành và cho biết tổng quát về ngày giờ chuẩn bị khởi hành. Mở lá thơ ra xem, Luật Sư bèn vui mừng chấp thuận rời rừng cây tùng cùng dòng suối nguồn. Trước cửa Thạch Môn, Luật Sư đắp y trên vai tề chỉnh bước vào chùa Chế Chỉ. Tuy mới gặp, nhưng chúng tôi cảm thấy như đã quen nhau tự bao giờ vì tâm đồng ý hợp, chung niềm hoài vọng và nguyện ước; cùng thệ hy sinh năm vóc hình vì Phật pháp và xả bỏ bụi trần lao. Vui mừng, chúng tôi đàm luận nhiều việc liên hệ về chuyến hành trình tương lai.

Luật sư Trinh Cố bảo:

- Khi các bậc cổ đức gặp nhau, họ đồng tương giao hòa hợp mà không cần nhiều lời giới thiệu. Thời khắc đến, nếu muốn ngừng cũng không được. Tôi xin nguyện thường tinh tấn hoằng dương ba tạng giáo điển và trợ Thầy đốt ngàn cây đuốc chánh pháp.

Khi đến núi Hạp Sơn, chúng tôi chia tay chào tạm biệt trụ trì chùa Mông Khiêm cùng các vị pháp hữu khác. Trụ trì chùa Mông Khiên bèn làm lễ theo đúng nghi thức. Thầy không có ý giữ chúng tôi, mà ngược lại còn tùy hỷ cúng dường tịnh thí, cùng những vật dụng cần thiết với lòng nhiệt thành sâu xa, sau khi biết hoài vọng đi thỉnh kinh của chúng tôi. Vị trụ trì này không bao giờ lo lắng về cá nhân của mình, mà luôn niệm nhớ cứu tế giúp đỡ kẻ khác. Chư tăng và kẻ tục ở Quảng Phủ cũng cúng dường thức ăn và tịnh thí cùng các tư lương khác.

Mồng một tháng mười một niên hiệu Vĩnh Xương (A.D 689), chúng tôi lên thuyền đi thẳng đến Phiên Ngu, qua Chiêm Thành, hướng tới nước Phật Thệ. Chúng tôi muốn làm thềm cấp cho chúng sanh bước lên, hay chiếc thuyền từ để cứu giúp hàm linh vượt sang bờ giải thoát. Tràn đầy niềm sung sướng vì hoài bão của chúng tôi được thành tựu, và hy vọng rằng sẽ không thối thất trên cuộc hành trình dài dăng dẳng. Lúc ấy, luật sư Trinh Cố được bốn mươi tuổi.

Tôi viết kệ tán thán Luật Sư:

"Người trí hành nghiệp lành

Do nhờ nhân thiện xưa

Ấu niên gạn lọc tâm

Chí hướng tạo phước đức

Tình tầm cầu thắng nghĩa

Ý nương bậc minh nhân

Không tham hương danh lợi

Ngài chỉ mến hiền đức

Cùng cầu pháp trân bảo.

Hằng thọ trì diệu điển

Liễu đạt nghĩa chân thường

Đức cao tánh chất trực

Vô úy chẳng khiếm khuyết

Không vọng nghĩ vinh hoa

Thường mong bỏ giày rách

Nếu sống trong khó khăn

Nào hề phải miễn cưỡng

Du phương như ong thợ

Tìm cầu sắc hương hoa

Từ biệt đời sung túc

Cô đơn tầm Hán âm

Việc của bậc triết nhân

Nghiên tầm về luật giáo

Nên hiểu mạch lý đạo

Lại tiến vào huyền cơ

Chí viễn hoài nơi giác thọ

Chống trượng đến Quế Lâm

Vui trèo qua thung lũng

Ngắm vật trong vũ trụ

Truy cổ văn Đông Hạ

Thỉnh tân giáo về nam

Hoằng bá nơi chưa hoằng

Lưu truyền nơi chưa truyền

Chúc mừng tráng chí kia

Năng vì người tổn mình."

Luật sư Trinh Cố thật là một pháp hữu hiền lương của Nghĩa Tịnh. Khi đến Kim Châu (Suvarnadvipa) chúng tôi luôn kiên trì giữ Phạm hạnh, nên tình pháp hữu càng thêm thân mật. Luật Sư đối đãi tôi như huynh đệ, thường giúp đỡ tận tình trong cuộc hành trình dẫu trên biển cả hay đất liền. Một mai hoài vọng truyền đăng Phật pháp thành tựu, thì sẽ sống mãi ngàn thu. Lúc đến nước Phật Thệ, Luật Sư mới cảm thấy thật đã hoàn toàn mãn nguyện. Nghe những pháp gì chưa từng nghe. Thấy những những thông lệ gì chưa từng thấy. Vừa dịch kinh vừa tiếp thọ ý chỉ. Tra xem tinh tường sự thông trệ (điều hay việc dở) của những tập tục mới lạ. Thông minh sáng trí, bác học đa văn. Thường tự thúc giục hành những hạnh cao quý. Cung kính, cần kiệm, chuyên cần, thân ái, và chẳng hề sợ bóng tử thần, mà chỉ sợ "Nhiều người nấu thì hư nồi canh". Song, bậc ẩn sĩ thường trầm lặng xoa dịu nỗi đau buồn thất vọng. Ngọn lửa thuận giớ cháy bừng và lấp sáng cả ngàn ngọn nến.

Luật sư Trinh Cố có một người đệ tử họ Mãnh, pháp danh là Hoài Nghiệp, tiếng Phạn hiệu là Tăng Già Đề Bà (Sangghdeva). Tổ phụ tuy là người miền bắc, nhưng vì làm quan nên Thầy phải xuống miền nam, và gia đình phải tạm cư tại Quảng Phủ. Thầy rất mộ pháp và phụng lời chỉ dạy của các bậc sư trưởng. Tuy tuổi nhỏ mà chí nguyện kiên cường. Gặp tôn sư, hoài niệm hoằng pháp, nên muốn theo hầu thầy mình. Cắt ái xuất gia khởi lòng từ. Đến nước Phật Thệ, hiểu tiếng thổ dân Côn Lôn, học thâm sâu tiếng Phạn, thường tụng niệm luận Câu Xá. Làm thị giả và dịch giả cho luật sư Trinh Cố.

55. Tỳ kheo Đạo Hoằng ở Biện Châu

Thầy vốn là người Ủng Khâu ở Biện Châu, họ là Cận. Pháp danh tiếng Phạn là Phật Đà Đề Bà (Buddhadeva), Tàu dịch là Giác Thiên. Người cha vốn là bạn của một thương nhân nên thường du hành khắp phương nam. Do đó ông ta đi khắp vùng Tam Giang và vượt qua năm ngọn núi (ngũ lãnh), rồi đến Thiệu Bộ và qua Hạp Sơn, để ngắm xem những thung lũng và đèo núi cheo leo, nhìn thấy những dòng thác nguồn xanh thẳm, cùng gặp thiện tri thức hầu mong đắp y Thích Tử.

Lúc thơ ấu, Thầy thường được dẫn đi từng vùng này sang vùng khác như bọt bèo trôi theo nghiệp mà không chút vương vấn. Thầy theo cha và sư tổ đi viếng nhiều nơi, rồi đến Quế Lâm. Thấy phong cảnh âm u tĩnh mịch, Thầy rất thích thú mà an trú.

Sau khi xuất gia, cha của Thầy tìm đến thiền sư Học Tịch học Bí Tâm Quan trong vài năm và hiểu được yếu nghĩa. Khi đến Hạp Sơn, Thầy cũng theo cha mà xuất gia, và thọ giới cụ túc vào lúc hai mươi tuổi. Thầy lại đến Quảng Phủ và ra vào cửa Sơn Môn (cửa chùa). Dầu tuổi trẻ và hoài vọng chưa cao, nhưng tánh tình Thầy rất khí khái. Nghe Nghĩa Tịnh đến nên muốn tới bái kiến. Biết Nghĩa Tịnh đang trú tại chùa Chế Chỉ, Thầy bèn qua đó tương kiến. Gặp mặt, Thầy cảm thấy tâm hạnh đồng tương khế với Nghĩa Tịnh. Dầu vận mạng có như thế nào, phải thường hy sinh (cho sự tầm cầu tri kiến). Nghe rằng tầm cầu tri thức khó khăn như vượt trùng ba, nhưng đối với Thầy thì chỉ là những gợn sóng trên ao hồ. Nhìn xem cá voi nên biển cả, Thầy chỉ thấy nó như con cá chép trong ao hồ nhỏ.

Sau này, Thầy tạm biệt núi rừng để du hành đến phương xa. Thầy trở về Quảng Phủ với luật sư Trinh Cố, rồi theo theo vượt biển Nam Hải đến Kim Châu (Suvarnabhumi). Nơi đó, Thầy quyết định chép kinh kệ để đức vang tận nghìn thu.

Thầy rất minh mẫn, nhã nhặn, từ tốn; với kiến thức thậm thâm, Thầy biết nhiều loại thư pháp, cùng học luận lý Trang-Chu. Đối với Thầy, thể Tề Vật ²⁷⁷ thật hư ảo, vô ý nghĩa, và Chỉ Mã ²⁷⁸ lại quá xa vời.

Thầy băng qua bao sông ngòi, đi bộ qua những bãi sa mạc cát nóng. Dẫu đức hạnh chưa vang xa, nhưng lại được tán thán với dự tính cao cả. Làm sao thực hiện? Cầu pháp quên thân, không mong hưởng lạc mà chỉ muốn giúp người, chẳng màng thân thuộc mà xem mọi chúng sanh như gia quyến; coi hàm linh như thân thể của mình.

Đến nước Thất Lợi Phật Thệ (Sri-vijaya), Thầy đôn đốc học luật tạng. Không những phiên dịch kinh điển mà Thầy còn ghi kinh theo thứ lớp vào sổ tay với mục đích hoằng dương chánh pháp. Thầy ước mong giới châu sẽ tỏa sáng trở lại để danh hiệu Phật đà vang khắp nơi; cầu viên thành tịch diệt để dẹp trừ nghiệp nặng. Muốn hoàn thành đại sự phải bắt đầu từ việc nhỏ. Danh tiếng Thầy phải được lưu truyền vì đã tạo vô lượng phước đức cho thế gian.

56. Tỳ kheo Pháp Lãng ở Nhưỡng Dương

Pháp danh tiếng Phạn của Thầy là Đạt Ma Đề Bà (Dharmadeva); Tàu dịch là Pháp Thiên. Tên tục của Thầy là An Thật. Thầy vốn là người Nhưỡng Dương ở Nhưỡng Châu, và thường trú tại chùa Linh Tập. Gia thế thuộc dòng dõi quý tộc, lễ nghĩa, và thường làm quan trong triều nội.

Ấu niên xuất gia vì muốn sống đời tu hành. Sau đó, rời quê nhà, đi du phương, và vượt bao núi non cát đá, đến miền Lãnh Nam. Vừa tới Phiên Ngu, Nghĩa Tịnh bèn báo tin cho Thầy biết. Tuy tri thức không rộng, nhưng đối đãi với người rất thâm tình. Ý muốn theo Nghĩa Tịnh vượt trùng dương Nam Hải.

Chưa đầy một tháng, chúng tôi đã đến nước Phật Thệ (Bhoga). Nơi đó, Thầy bắt đầu hành nghiệp hạnh, ngày đêm chuyên tâm học sách mật Thanh Minh (Hetuvidya). Từ sáng tinh sương đến chiều xế bóng, Thầy lắng nghe lý u huyền của luận Câu Xá để bỏ đầy tri kiến. Thiếu một tảng đất thì sẽ không thành một ngọn núi.

Thầy luôn chân thành học ba tạng giáo điển, và quyết tâm hiểu rõ năm biến mà không nệ hà lao nhọc. Bẩm chất thông minh, tri thức dồi dào. Với chí nguyện hoằng pháp lợi sanh, Thầy sao chép kinh điển quên bao khổ nhọc.

Thầy thường đi khất thực, thân chỉ đắp ba y, chân không mang giày dép, tôn sự tu hành và kính thờ luật nghi. Tuy công chưa thành nhưng luôn cố gắng đạt đến sở nguyện. Dẫu mọi pháp lữ đều thường lo tự lợi, nhưng chí Thầy luôn muốn lợi người, nên được người người tôn kính. Tâm thành cung kính, Thầy luôn hướng về chân lý.

Chí nơi hoằng pháp, nguyện tại lợi sanh. Vì hậu thế, Thầy thắp ngọn đuốc sáng của đức Từ Thị (Bồ Tát Di Lặc). Đương thời, Thầy được hai mươi bốn tuổi.

Luật sư Trinh Cố cùng với bốn vị tăng (đã kể ở trên) lên thuyền đến nước Thất Lợi Phật Thệ (Sri-vijava), rồi ở đó ba năm, dần dần học thông tiếng Phạn. Thời gian sau, thầy Pháp Lãng đến nước Ha Lăng, an cư kiết hạ, rồi nhuốm bịnh mà tịch.

Thầy Nhưỡng Nghiệp quyết ở lại nước Phật Thệ (Sri-vijaya) mà không trở về Phiên Phủ. Chỉ có thầy Trinh Cố và Đạo Hoằng cùng tôi (Nghĩa Tịnh) là đồng trở về Quảng Phủ. Chúng tôi ở đó để đợi hai thầy khác trở về.

Luật sư Trinh Cố đến đạo tràng Tam Tạng quảng dương luật giáo, rồi nhuốm bịnh và thị tịch ba năm sau. Thầy Đạo Hoằng một mình ở lại Lãnh Nam, rồi từ đó chẳng còn nghe tin tức. Nghĩa Tịnh có viết rất nhiều lá thư nhưng không thấy hồi âm.

Ô hởi, bốn vị đồng vượt trùng dương tận lực chân thành thắp lên ngọn đuốc chánh pháp. Ai biết được nghiệp ngắn dài cùng kẻ đi người ở lại? Nhớ đến họ, Nghĩa Tịnh thật rất mến thương. Thật khó miêu tả về những con lân phượng. Đời người ngắn ngủi nên khó hoàn thành sự nghiệp.

Tất cả đệ tử của bậc Phước Điền (đức Phật) phải đồng xan xẻ di sản trí huệ, và vượt biển khổ Ta Bà. Sơ hội Long Hoa đồng vượt trần lao.

S. Pháp sư Mộc Xoa Đề Bà.

Pháp Sư là người ở Giao Châu (Việt Nam), đã từng vượt biển Nam Hải và chu du khắp nơi. Lúc đến Bồ Đề Đạo Tràng, Pháp sư lễ bái, cúng dường xá lợi Phật, rồi tịch tại đó, thọ hai mươi lăm tuổi.

T. Ngộ Không.

Thầy là người Kinh Triệu ở Vân Dương, tên tục là Xa Phụng Triều. Ngộ Không theo đoàn sứ giả của Trương Thao Quang hơn bốn mươi người sang các nước ở Tây Vực cùng Thiên Trúc. Bấy giờ Ngộ Không chưa xuất gia. Từ An Tây, đoàn sứ giả sang nước Sa Lặc, vượt ngọn Thông Lĩnh, v.v... Năm 753, đoàn sứ giả đến nước Kiền Đà La, tức là thành đô ở phía đông của nước Kế Tân. Trú nơi đó qua mùa đông, rồi đến mùa hạ năm sau, họ sang nước Kế Tân, được quốc vương tiếp đón nồng hậu. Lúc đoàn sứ giả trở về cố quốc, Ngộ Không bị cảm bịnh, nên lưu lại nơi đó. Vì bị bịnh nên Ngộ Không phát tâm xuất gia vào năm hai mươi bảy tuổi, với pháp hiệu là Đạt Ma Đà Đô (dịch là Pháp Giới). Xuất gia xong, cơn bịnh dần dần bình phục. Năm hai mươi chín tuổi, Ngộ Không thọ giới cụ túc tại nước đó. Học tiếng Phạn sau bốn năm, Ngộ Không qua trở lại nước Kiền Đà La trú thêm hai năm. Kế đến, Ngộ Không xuôi vào miền nam, đến trung Thiên Trúc, lễ bái tám ngôi đại tháp, cùng tất cả các thánh tích, rồi tới chùa Na Lan Đà tu học trong ba năm. Vì nhớ thân bằng quyến thuộc, Ngộ Không định theo thuyền trở về cố quốc, nhưng vì sóng gió hiểm nạn, nên phải đi theo con đường bắc lộ mà về. Trải qua ba năm, Ngộ Không đi ngang qua nước Đổ Hóa La, Sa Lặc, Vu Điền, v.v... rồi về đến An Tây. Trên đường đi ngang qua nước Quy Từ, tại chùa Liên Hoa, Ngộ Không thỉnh ngài Liên Hoa Tinh Tấn dịch kinh Thập Lực. Lại nữa, tại nước Ô Kỳ, Ngộ Không thỉnh tam tạng pháp sư người nước Vu Điền là Giới Pháp dịch kinh luận Thập Địa Hồi Hướng. Dịch xong, vào năm 790 Ngộ Không theo đoàn sứ giả trở về kinh đô, trú tại chùa Ý Kính. Sau đó, Ngộ Không trở về quê quán thăm phần mộ của song thân, rồi thị tịch, thọ hơn sáu mươi tuổi. Ngộ Không đi khắp các nước Tây Vực cùng Thiên Trúc khoảng bốn mươi năm, và dịch được ba bộ và một quyển kinh.

Tài liệu tham khảo và phiên dịch:

1/ Việt Nam Sử Lược (I & II), Trần Trọng Kim.

2/ Việt Nam Phật Giáo Sử Lược, Thích Mật Thể.

3/ Lịch Sử Văn Minh Ấn Độ, Nguyễn Hiến Lê dịch.

4/ Trung Quốc Phật Giáo Thông Sử (quyển I, II, III, & IV), Liêm Điền Mậu Hùng trước, Quan Thế Khiêm dịch.

5/ Trung-Ấn Phật Giáo Giao Thông Sử, Thích Đông Sơ trước.

6/ Phật Thiền Cao Tăng, Lâm Đồng Chiếu biên soạn.

7/ Đại Tạng Kinh quyển thứ 50, bộ sử thứ 2: Cao Tăng Truyện, Tích Cao Tăng Truyện, Tống Cao Tăng Truyện.

8/ Đại Tạng Kinh quyển thứ 51, bộ sử thứ 3: Đại Đường Cầu Pháp Cao Tăng Truyện (2 quyển, do thầy Thích Nghĩa Tịnh soạn). Cao Tăng Pháp Hiển Truyện.

9/ Chinese Monks In India, translated by Latika Lahiri.

10/ A Record Of Buddhistic Kingdoms, translated by James Legge.

Hết

Niên hiệu Hoằng Thủy từ 399 đến 414, là vương quốc mạnh nhất của triều Dao Hưng, Hậu Tần.

Pháp danh của các vị tăng.

Tạng Luật là một trong ba đại tạng quan trọng của Phật giáo, tức là Kinh, Luật Luận.

Lung ở thị trấn Lan Châu, phía tây của thành phố Tây An.

Càn Quy là vua thứ hai của Tây Tần thuộc bộ lạc Tiêu Ti, đóng đô gần Lan Châu. Hiện tại là Lan Châu Thị Tứ của tỉnh Cam Túc.

Ðức Phật chế giới cho chư tỳ kheo vào mỗi năm phải an cư kiết hạ để trau dồi giới đức cùng việc tu tập.

Ngũ Lương trong thời loạn ly Ðông Tấn. Danh hiệu Lương cho đến này nay vẫn còn, tức Lương Châu ở tỉnh Cam Túc. Nam Lương do Thái Sơ Ðiểu Cô lập nên vào năm 397, rồi người em là Lợi Lộc Cô kế vị vào năm 399, và người em kế là Nậu Ðàn kế vị vào năm 402.

Trường Dịch ở tỉnh Cam Túc, gần Vạn Lý Trường Thành.

Ðàn Việt phát xuất từ chữ Ðàn Na, hay là hạnh Bố Thí trong lục độ. Ðàn Việt là những vị hành hạnh bố thí để vượt qua biển khổ.

Giữa những vị du tăng thầy Bảo Vân là vị xuất sắc nhất vì đã phiên dịch rất nhiều kinh điển từ tiếng Phạn sang tiếng Hán khi trở về cố quốc. Hiện giờ hình như chỉ còn một bản dịch của Thầy. Thầy tịch vào năm 449. (Hãy xem bản Nanjio's Catalogue ofTripitaka, col 417.)

Ðây là lần an cư kiết hạ thứ nhất của các du tăng vào năm 400, từ khi rời Trường An.

Tức là huyện Ðôn Hoàng của tỉnh Cam Túc, và ở tại tây ngạn của sông Hắc Hà.

Lý Hạo được vua nước Bắc Lương phong làm thái thú vào năm 400, và làm chức quận công của nước Tây Lương cho đến khi mất vào năm 417.

Bãi sa mạc này dài khoảng 2.100 dặm. Theo truyền thuyết có 360 thành ấp bị gió cát sa mạc này chôn vùi trong vòng một ngày.

Nước Thiện Thiện (Lobnor) là một quận nhỏ của nhà Tiền Hán.

Ðây là ngài Pháp Hiển muốn nói đến nước Hán (hay nước Tàu). Triều Hán kéo dài gần năm thế kỷ. Song, đôi khi ngài Pháp Hiển cũng dùng danh tự "đất Tần hoặc đất Tấn" để chỉ cho nước Tàu.

Danh từ sa môn tức chỉ cho các vị tăng sĩ Phật giáo. Chữ sa môn xuất phát từ chữ Sramana của tiếng Phạn hay Samana của tiếng Pali.

Thiên Trúc tức là nước Ấn Ðộ ngày nay.

Người Tartar hay người Mông Cổ.

Nước Ô Di (Karashhr) hiện nay là huyện Yên Kỳ ở tỉnh Tân Cương, thuộc vùng tự trị của người Hồi.

Chỉ cho nước Tàu.

Những vị bị bỏ lại tại Ðôn Hoàng.

Cao Xương (Turfan hay Tanggut), thuộc vùng đất của Ouighurs.

Vu Ðiền (Khotan) là thị trấn quan trọng nằm trên con lộ phía nam ở Tây Vức. Dân chúng đương thời theo Phật giáo đại thừa.

Nghĩa là tăng phòng dành cho chư khách tăng từ bốn phương khác đến.

Tăng Già Lam nghĩa là ngôi chùa.

Cù Ma Ðế (Gotami) tiếng Tàu dịch là Ngưu Ðiền.

Tịnh nhân tức là chư sa môn thanh tịnh.

Bảy vật trân báu là vàng, bạc, lưu ly, xa cừ, mã não, kim ngân, hỗ phách.

Tức ngọn núi Thông Lĩnh.

Theo quyển Hán Thư thứ 96, tr.78, kinh đô của nước Kế Tân (Kashmir) cách Trường An khoảng 12.200 dặm. Hiện nay, nước Kế Tân là một phần hay toàn phần của Cabulistan.Thủ đô Capul của nước Afghanistan (A Phú Hãn), có thể là vùng Kế Tân.

Tử Hợp tức Karghlik.

Ư Huy nằm phía tây nam của Kỳ Bàn Trang, và tây nam cửa khẩu của núi Khố Lạp Mã Ðặc.

Ðã trải qua hai năm từ khi họ rời Trường An. Vậy thì lần an cư kiết hạ này là vào năm 402.

Vị đi trước họ từ nước Vu Ðiền.

Lễ Bàn Giá Vượt Sư tức là pháp hội Vô Giá trong mỗi năm năm do vua A Dục phát khởi. Pháp hội Vô Giá được tổ chức với mục đích ban phát của cải cho người nghèo. Ðây cũng là pháp hội sám hối. Ở Ấn Ðộ, pháp hội Vô Giá thường được nhà vua tổ chức để cúng dường thức ăn cho chư tăng và phân phát đồ đạc cho người nghèo. Trong quyển Lịch Sử Văn Minh Ấn Ðộ, trang 157, ông Nguyễn Hiến Lê viết: "...Huyền Trang, nhà sư đi thỉnh kinh nổi tiếng nhất của Trung Hoa, bảo rằng vua Harsha cứ năm năm lại tổ chức một đại lễ để bố thí. Ông mời đại diện tất cả tôn giáo, gọi tất cả những người nghèo khổ trong nước lại. Ông có thói quen, trong quốc khố còn chứa bao nhiêu tiền thuế dành dụm từ đại lễ lần trước (nghĩa là năm năm trước), lần này đem ra bố thí hết. Huyền Trang ngạc nhiên thấy biết bao nhiêu vàng bạc, tiền và nữ trang, tơ lụa gấm vóc chất đống trong một khoảng rộng, chung quanh có cả trăm cái lều chứa cả ngàn người. Ba ngày đầu cúng bái, tụng kinh; ngày thứ tư bắt đầu bố thí. Theo lời vị cao tăng đó - có vẻ không tưởng tượng nổi - hàng vạn tăng được cấp thức ăn uống, rồi được tặng mỗi người một viên ngọc trai, y phục, hoa, dầu thơm và trăm đồng tiền. Các tu sĩ Bà La Môn cũng được hậu tặng gần như vậy, rồi tới các tư sĩ Jain, rồi tới các giáo phái khác, sau cùng tới lượt các người nghèo không theo một tôn giáo nào, những trẻ mồ côi trong nước. Có khi bố thí tới ba bốn tháng mới hết. Sau cùng chính nhà vua Harsha cởi hết y phục rực rỡ, lột hết vàng bạc châu báu đeo trong mình để phân phát."

Hiển nhiên là chư tăng nơi đó có thần thông khống chế thời tiết.

Nước Ðà Lịch hiện nay là biên giới phía bắc vùng Ðạt Lệ Di của nước Pakistan (Ba Cơ Tư Thảm).

Nội viện Ðâu Suất (Tushita) là nơi chư Bồ Tát nhất sanh bổ xứ thành Phật, nghĩa là nơi chư đại Bồ Tát trú ngụ đời cuối cùng trước khi giáng sanh thành Phật. Tuổi thọ ở cõi trời Ðâu Suất là 4.000 năm. Một ngày một đêm ở cõi trời Ðâu Suất bằng bốn trăm năm ở cõi Ta Bà.

Bồ Tát Di Lặc sẽ đản sanh xuống cõi Ta Bà trong 5.000 tới, và sẽ thành Phật dưới cội Long Hoa. (Xin xem kinh Di Lặc Thượng Sanh và Hạ Sanh.)

Sông Tân Ðầu tức là sông Ấn Ðộ (Indus).

Chức phẩm quan lại đi theo đoàn quân Hán viễn chinh về miền tây để làm người phiên dịch.

Trương Khiên vốn là sứ quân nhà Hán. Theo lệnh vua Võ Hán (t.T.L 140-87) ông đi qua các nước Ô-tôn, Ðại Uyển, Khương Cư, Ðại Hạ (A Phú Hãn) và tuyên dương oai đức của nhà Hán, khiến cho nhiều nước quy phục Hán Triều. Do đó, ông được vua nhà Hán ban hiệu là 'Xuyên Hư Không'.

So với Trương Khiên, ông ít được biết đến. Với chức quan sứ giả triều đình, ông đi đến đế quốc La Ma theo lịnh của vua nhà Hán vào năm 88, nhưng chỉ đi tới biển Caspian rồi trở về. Song, nhờ ông mà triều thần đương thời mở rộng kiến thức về sự phát triển của các vương quốc ở phía Tây.

Chu Ðể Bình làm vua từ năm 750 đến 719 trước T.L (?)

Tam Bảo tức Phật, Pháp, Tăng.

Vào năm 61, vua Hán Minh Ðế (58-75) mơ thấy một vị thần tướng hảo uy nghiêm, thân vàng sáng chói, bay đến trước cung điện. Hôm sau, vua bèn hỏi triều thần và được quan Phó Nghị đáp rằng đó là đức Phật ở bên nước Thiên Trúc, một vị đại giác và có thần thông bay khắp nơi. Liền sau đó, vua Hán Minh Ðế bèn gởi đoàn sứ giả sang Thiên Trúc để tìm hiểu về vị thánh này cùng lời dạy của Ngài

Nước Ô Trường hiện nay thuộc địa phận vùng Tư Ngõa Ðặc ở bắc bộ thượng du sông Ấn Ðộ, của Pakistan.

Na Kiệt (Nagara) là một vương quốc thời cổ. Vương thành nằm về phía nam con sông Cabul, cách Jellalabad khoảng ba mươi dặm về phía tây.

Tức là năm 403.

Hiện tại thành Swat của Pakistan.

Tức thành đạo.

Cách Bạch Sa Ngõa của Pakistan về phía đông bắc 17 dặm.

Vua A Dục (Asoka) là cháu nội của vua Chandragupta, vị đã từng lánh nạn trong trại lính của đại đế Alexander the Great. Hai mươi năm sau, Chandragupta đánh đuổi quân Macédoine (Hy Lạp) và tuyên bố Ấn Ðộ độc lập, rồi lên làm vua của nước Ma Kiệt Ðà (Magadha) đông đô tại Pataliputra. Sau khi kế ngôi vị của ông cha, vua Asoka được một vị A La Hán tế độ nhờ địa ngục trần gian của ông, rồi trở thành một vì vua Phật tử thuần thành nổi tiếng qua việc cho xây các cột trụ đá (nhờ những cây cột trụ mà các nhà khảo cổ học mới tìm được các di tích về cuộc đời và sự truyền giáo của đức Phật ở Ấn Ðộ) và 84.000 ngọn tháp xá lợi, gởi những đoàn truyền giáo đi khắp châu Á, và ban hành những đạo luật về tôn giáo phù hợp với tinh thần của Phật pháp.

Ðây là mẫu truyện về tiền thân đức Phật trong quyển Jâtaka.

Tại Lạp Ngõa Di Phẩm Ðệ về tây bắc cổ thành Tích Di Tạp Mạt, Pakistan.

Trong truyện Jâtaka, khi Bồ Tát là vị bà la môn ở làng Daliddi, Ngài cắt đầu mình cho người. Nhờ công đức này mà Ngài được vãng sanh lên cung trời Ðâu Suất.

Tức vùng Bạch Sa Ngõa của nước Pakistan.

Xuất thân từ bộ lạc Kushan, có huyết thống với dân tộc Thổ (Turc), ở Trung Á, vào năm 10 ông đem quân xâm chiếm Taboul rồi làm vua cả vùng tây Ấn Ðộ và một phần lớn Trung Á. Sau khi được sự giáo hóa đột ngột của một vị thánh tăng, ông trở thành một Phật tử thuần thành hăng hái như vua Asoka. Chính ông đứng ra triệu tập chư tăng tham gia việc kết tập kinh điển, ghi soạn khoảng 300.000 kinh, luật, luận. Ông là một vì minh quân và vương quốc của ông vào đương thời rất hùng mạnh.

Nói cho đủ là Nam Diêm Phù Ðề (Jambudvipa), là một trong bốn châu chung quanh núi Tu Di. Ba châu kia là Ðông Thắng Thần Châu, Tây Ngưu Hóa Châu, và Bắc Câu Lưu Châu. Cõi Nam Diêm Phù Ðề thường được chỉ cho Ấn Ðộ.

Có lẽ là vua Kiền Ni Ca vào đương thời.

Nghĩa là nhà vua tự nghĩ rằng mình chưa đủ phước báo để gìn giữ bình bát của đức Phật.

Tức các vị cư sĩ tại gia.

Xưa kia, lúc vừa thành đạo thì đức Phật liền được Tứ Thiên Vương dâng y bát cúng dường, nên Ngài nhận cả bốn rồi hóa thành một bình bát mà như có bốn lớp chồng lên nhau.

Theo Ðại Ðường Tây Vực ký quyển 2 thì một do tuần được tính là 20 km; theo quốc tục Ấn Ðộ thì có 15 km. Phật giáo tính là 8km; theo phần Giáo Chú trong Hữu Bộ Bách Nhất Yết Ma 3 của Nghĩa Tịnh thì quốc tục Ấn Ðộ tính là 16 km, Phật giáo tính là 6 km.

Thành Hải La, hiện tại là Hidda, phía tây của Peshâwur (Trúc Sát Thi La), và cách Jellalabad năm dặm về phía nam.

Vị Phật thứ hai mươi bốn trước Phật Thích Ca Mâu Ni.

Cây tích trượng đồng màu nâu. Phía trên có dạng hình đầu trâu. Ðược làm gỗ chiên đàn từ Bắc Câu Lưu Châu.

Ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp của đức Phật.

Tức là tất cả chư Phật.

Tức là đức Phật Ðộc Giác, do ngộ lý mười hai nhân duyên mà chứng quả, và ra đời khi không có vị Phật nào trụ thế.

Thầy Ðạo Chỉnh và Huệ Cảnh.

Núi Tiểu Tuyết Sơn nằm vào phía nam ngọn núi Tắc Phất Ðức Khoa (Safeid Koh), trên đường đến thành Lạp Ba Ðức ở cửa khẩu Cổ Lạp.

Nước La Di (Kurram) gần rặng núi Tô Lai Mạn, tức là vùng phía đông của nước A Phú Hãn, và nằm trên đường đến sông Ấn Ðộ.

Tức là năm 404.

Hiện tại là quận Barnu của Pakistan.

Hiện tại là vùng Nỗ Giá Phổ (Punjâb) của Pakistan.

Hiện tại là vùng Mã Hoặc Lý về phía tây nam của Mã Thổ Lạp (Muttra), Ấn Ðộ. Là quê quán của Krishna, người có biểu tượng chim khổng tước.

Hiện nay là sông Chu Mộc Nã (Jumna hay Yamunâ)

Tức là trung Thiên Trúc.

Hoặc Chiên Ðà La (Chandâlas), là những người đồ tể, ác ôn, và thường cầm cờ hiệu ghê gớm để đuổi người khác. Họ thuộc tập cấp thấp nhất trong xã hội Ấn Ðộ. Song, họ vẫn được chấp nhận vào tăng đoàn để làm tăng sĩ.

Tập tục khắc ấn những đặc hứa cho tăng lữ vào mảnh đồng thiếc thịnh hành trước và sau thời ngài Pháp Hiển.

Theo giới luật (Nam Tông), không vị tăng sĩ nào được dùng thức ăn cứng sau giờ ngọ, và không được uống những chất men say. Song, những vị du tăng có thể dùng những chất như bơ, sữa, dầu mè, mật ngoài giờ quy định.

Tức là theo luật nghi của tăng chúng.

Tôn giả Xá Lợi Phất (Sâriputtra) là đại đệ tử có trí huệ bậc nhất, và là cánh tay phải của Phật trong việc truyền bá chánh pháp. Tôn giả viên tịch trước khi đức Phật nhập Niết Bàn.

Tôn giả Mục Kiền Liên (Maha-maudgalyâyana) là cánh tay trái của Phật trong việc giáo hóa chúng sanh. Tôn giả là đại đệ tử có thần thông bậc nhất. Tôn giả đã từng dùng thần thông xuống địa ngục cứu độ bà mẹ (kinh Vu Lan Bồn). Tôn giả cũng viên tịch trước lúc đức Phật nhập niết bàn.

Tôn giả A Nan (Ânanda) là đại đệ tử đa văn bậc nhất. Tôn giả là người em họ của đức Phật. Tôn giả đản sanh vào ngày đức Phật thành đạo, nên Tôn Giả cũng có biệt danh là Khánh Hỷ. Tôn giả là vị thị giả thường đi theo hầu đức Như Lai trên hai mươi năm. Nhờ Tôn Giả cầu thỉnh mà đức Phật cho phép thành lập ni chúng, và cũng nhờ Tôn Giả tụng lại những lời giảng dạy của đức Phật mà hiện nay chúng ta mới có kinh điển để tu hành theo.

A Tỳ Ðàm (Abhidharma) tức là tạng Luận.

Tức là gia đình của những Phật tử thuần thành.

Tôn giả Ðại Ca Diếp (Mahâ-kasyapa) vốn là người dòng bà la môn ở vương quốc Ma Kiệt Ðà (Magadha). Tôn giả là đại đệ tử tu hành khổ hạnh bậc nhất và được đức Phật truyền y bát, chính thức làm sơ tổ thiền tông. Sau khi đức Phật nhập Niết Bàn, Tôn Giả dẫn năm trăm vị A La Hán vào hang núi để kiết tập kinh điển. Hiện giờ Tôn Giả vẫn còn nhập định trong núi Kê Túc để đợi đến khi Phật Di Lặc ra đời để truyền lại y bát của Phật Thích Ca.

Tôn giả La Hầu La (Râhula) là đại đệ tử có mật hạnh bậc nhất. Tôn Giả làm Pháp Tử cho chư Phật trong đời vị lai.

Bồ Tát Văn Thù (Manjusri) được tôn xưng là bậc 'Ðại Trí' (Mahâmati), và được sùng tín thờ phụng tại núi Ngũ Ðài (Trung Quốc).

Theo các học giả Phật giáo, huyền sử về Bồ Tát Quán Thế Âm (Avalokitesvara) cũng như Bồ Tát Văn Thù Sư Lợi là một nghi vấn lớn. Song, trong kinh điển Ðại Thừa thường nhắc đến hai vị Bồ Tát này như kinh Pháp Hoa và Lăng Nghiêm. Ở Trung Quốc, Bồ Tát Quán Thế Âm với ngàn tay ngàn mắt và dung mạo người nữ được tín chúng sùng bái rất phổ cập, nhất là tại núi Phổ Ðà, vốn là đạo tràng của Ngài. Ðối với người Tây Phương hình tượng Bồ Tát Quán Thế Âm cũng tương tợ như đức mẹ Mary của họ.

Danh hiệu Tăng Già Thi cũng vẫn còn tại một ngôi làng cách Canouge về hướng tây bắc bốn mươi lăm dặm ở Samkassam.

2. Cung trời Ðao Lợi là nơi đức Phật thuyết kinh Ðịa Tạng cho mẹ Ngài. (dict.?)

Tôn giả A Na Luật (Anuruddha) là vị có thiên nhãn bậc nhất. Theo kinh Lăng Nghiêm thì do bị đức Phật quở trách vì ngủ gật trong khi nghe giảng kinh, nên Tôn Giả quyết chí tinh tấn tu hành suốt bảy ngày đêm mà không chợp mắt, khiến phải bị đui mù, nhưng sau này nhờ đức Phật chỉ dạy nên tu chứng quả thánh và đạt được thiên nhãn thông. Ngoài ra, trước khi đức Phật nhập niết bàn, nhờ Tôn Giả nhắc nhở mà tôn giả A Nan mới bạch vấn đức Như Lai bốn câu hỏi quan trọng (kinh Ðại Bát Niết Bàn), liên quan đến sự duy trì và tu hành của tăng lữ.

Chuyển Luân Thánh Vương (Chakravartti) cai trị bốn châu thuộc núi Tu Di và làm cho chánh pháp được trường tồn dài lâu ở thế gian. Cõi nước của vua giàu đẹp và nhân dân an lạc. Vua có bốn đức như sống lâu, không bệnh tật, dung mạo oai nghiêm, kho báu dồi dào. Vua có đầy đủ bảy báu như xe báu, voi báu, ngựa báu, minh châu báu, ngọc nữ báu, cư sĩ báu, binh đội báu.

Hoàng tuyền tức là dòng suối dưới mặt đất.

Ba vị Phật ra đời vào Hiền Kiếp của thời hiện tại, mà đức Phật Thích Ca là vị thứ tư, còn Phật Di Lặc sẽ là vị thứ năm và cuối cùng nhất trong kiếp này. Ba vị là: Thứ nhất, Câu Lưu Tôn Phật (Krakuchanda) đã ra đời và giáo hóa vô lượng chúng sanh. Tuổi thọ con người khi ấy là bốn mươi ngàn tuổi. Thứ hai, Câu Na Hàm Mâu Ni Phật đã giáo hóa vô lượng chúng sanh. Ðương thời, con người thọ đến ba mươi ngàn tuổi. Thứ ba, Ca Diếp Phật cũng đã giáo hóa vô số chúng sanh. Thọ mạng con người đến hai mươi ngàn tuổi. Hardy's M.B., tr. 95-96.; và Davids' 'Buddhist Birth Stories', tr.51.

'Hardy, M.B., tr. 194 viết:" Ðể biểu thị cho việc cúng dường ngôi vườn, nhà vua dâng nước và đổ trên lòng bàn tay của đức Như Lai. Từ đó, ngôi vườn ấy trở thành chỗ thường trụ của Ngài."

Tức là nơi trà tỳ nhục thân của Ngài. Hầu hết nhục thân của các vị tăng đều được trà tỳ (hỏa thiêu). Hardy's E.M., tr.322-324.

Tức là năm 405.

Kế Nhiêu Di hiện nay là thành Tạp Não Quý (Canouge), Ấn Ðộ.

Sông Hằng (Gangâ) nghĩa là 'dòng nước phép' và 'từ trên trời mà chảy xuống'.

Ðại quốc Sa Chi hay là Sa Kỳ.

Chư tăng thường nhai nhành dương chi vào mỗi buổi sáng để xúc miệng.

Xá Vệ là vương thành của vương quốc Câu Tát La. Tướng Cunningham, nhà khảo cổ học người Anh, chấm nơi đó tại phía nam của Rapti, khoảngnăm mươi tám dặm về hướng bắc của Ayodyâ hay Oude. Nơi đó vẫn còn một thôn ấp lớn, nhưng đã bị hoang tàn, là Sâhet Mâhat.

Xưa kia, Ấn Ðộ có hai vương quốc, ở miền nam và miền bắc, đồng danh hiệu này. Ðây là vương quốc nằm ở miền bắc, một phần của Oudh.

Ba Tư Nặc (Prasenajit) là vị vua được đức Phật hóa độ trước nhất, và là một đàn việt tín thành nhất.

Tỳ kheo ny Ðại Ái Ðạo (Mahâ-prajâpati) vốn là nhũ mẫu của đức Phật và là vị dẫn năm trăm bà dòng Thích Ca đến nhờ tôn giả A Nan cầu thỉnh đức Thế Tôn cho phép hàng nữ chúng được xuất gia. Sau khi được đức Phật chuẩn y, bà chuyên cần trì giữ luật nghi cùng 'Bát Kính Giới' thanh tịnh, rồi đắc quả A La Hán.

Trưởng giả Tu Ðạt (Sudatta), thường được gọi là Cấp Cô Ðộc như trong kinh Phật Thuyết A Di Ðà. Khi ngài Pháp Hiển đến đó thì chỉ còn thấy tường vách và hồ nước của nhà ông thôi.

Tỳ kheo Ương Quật Ma (Angulimâya) vốn đã từng giết 999 người để lấy ngón tay trước khi được đức Phật hóa độ.

Tịnh xá Kỳ Hoàn (hay Kỳ Viên) do ông Tu Ðạt dùng vàng để mua lại căn vườn của thái tử Kỳ Ðà (Jeta) con của vua Ba Tư Nặc. Ðức Phật đã từng trú nhiều năm và thuyết nhiều bộ kinh tại nơi đây.

Ðây là lần đầu tiên mà ngài Pháp Hiển dùng chữ 'Hòa Thượng'. Ở Ấn Ðộ, tiếng địa phương của hai chữ này là 'Vẫn Xã'. Ở Kustana và Kashgar gọi là 'Cốt Xã'. Từ đó, người Tàu gọi là 'Hòa Xà', rồi 'Hòa Thượng'. Ban đầu, người Ấn Ðộ dùng chữ này để chỉ cho những ai dạy được Vedângas, một phần Vedas. Sau này, các nước Phật giáo ở miền Trung Á dùng chữ này để chỉ cho những vị tăng già niên trưởng, khác biệt với các vị Lạt Ma. Xưa kia, ở Trung Quốc, có ba danh từ khác nhau. 'Pháp Sư' chỉ cho những vị thường giảng kinh thuyết pháp. 'Luật Sư' chỉ cho những vị chú trọng về giới luật. 'Thiền Sư' chỉ cho những vị thường tu theo Thiền tông. Lần hồi, danh từ 'Hòa Thượng' được dùng để chỉ cho các vị trụ trì. Ngày nay, danh từ 'Hòa Thượng' được dùng phổ biến, tức chỉ cho mọi tăng sĩ.

Bà Tỳ Xá Khứ Mẫu (Vaisakha) vốn là vợ của ông Tu Ðạt

Theo sử thì bà Tôn Ðà Lợi (Sundari) bị các ngoại dạo bà la môn giết, rồi họ vu oan cho đức Phật.

Ðịa ngục A Tỳ.

Ðề Bà Ðạt Ða (Devadatta) là anh của tôn giả A Nan. Từ bao đời tiền kiếp cho đến thời nay, ông luôn tìm cách hãm hại đức Phật. Song, dẫu bị đọa xuống địa ngục khi thân còn sống, đức Phật bảo rằng ông ta vốn là thầy của Ngài cùng là vị thiện tri thức, nên huyền ký cho ông ta sẽ thành Phật trong đời vị lai. (kinh Pháp Hoa, phẩm Ðề Bà Ðạt Ða).

Thiên tự là nơi bà la môn ngoại đạo thường hành lễ. Từ khi tôn giả Ca Diếp Ma Thắng và Trúc Pháp Lan được triều đình nhà Hán xây cho ngôi chùa 'Bạch Mã Tự', thì chữ 'Tự' được dùng phổ cập cho tất cả ngôi chùa. Song, ngài Pháp Hiển lại dùng chữ 'Tự' cho các đền thờ của chư bà la môn.

Theo ngài Pháp Hiển thì có ba giai đoạn của người Phật tử. Thứ nhất, 'Nhập Ðạo' tức là xả tục xuất gia cầu đạo. Thứ hai, 'Ðắc Ðạo' tức là chứng quả A La Hán. Thứ ba, 'Thành Ðạo' tức là thành tựu quả vị Phật.

Có thể là trung Ấn Ðộ.

Theo cổ giáo thì có ba mươi hai tông. Có thể mỗi tông phân thêm thành ba phái nhỏ.

Ðương thời, trên đường tiến quân sang đánh nước Ca Tỳ La Vệ, vua Lưu Ly gặp đức Phật đứng bên vệ đường dưới cây cổ thụ sakoto khô tàn. Ông ta liền hỏi đức Phật rằng tại sao Ngài lại đứng tại nơi không có bóng mát che chở. Ðức Phật đáp rằng thân tộc và quyến thuộc của Ngài là bóng cây che mát cho mình. Cảm động trước lời này, vua Lưu Ly tạm thời rút quân trở về thành Xá Vệ, nhưng sau này lại dẫn binh qua đánh chiếm thành Ca Tỳ La Vệ. Biết đây là định nghiệp, nên cuối cùng đức Phật đành bó tay.

Vua Lưu Ly (Virudhha) vốn là con của vua Ba Tư Nặc, vương quốc Câu Tát La. Ông giết sạch dòng họ Thích Ca và tàn phá vương thành Ca Tỳ La Vệ (Kapilavastu) vì nhân duyên oán ân trong đời tiền kiếp. (Xin xem lại câu chuyện về dân làng nọ ăn thịt cá, và đức Thế tôn bị quả báo đau đầu vì đánh côn lên đầu con cá đó, trong quyển truyện Jataka, tức những mẫu truyện về tiền thân của đức Phật.)

Nước Xá Di tức là vương quốc Ca Tỳ La Vệ.

Thành Ðô Duy được ông Cunningham chấm là làng Tadwa, cách Sâhara-mahat chín dặm về phía tây.

Nơi đản sanh của Phật Ca Diếp chung quy thường được nghĩ là xứ Ba La Nại (Benâres). Theo sự tính toán của Rémusat thì từ khi Phật Ca Diếp đản sanh cho đến năm 1832 là 1.992.859 năm!

Dường như là mỗi vị Phật đều phải gặp cha mình tại nơi đó.

] 'Sau khi trà tỳ, toàn thân xá lợi xương cốt của Ngài vẫn còn y nguyên hoàn hảo. Thế nên, tất cả dân chúng trong cõi Diêm Phù Ðề cùng nhau xây ngôi tháp thờ toàn thân xá lợi của Ngài cao một do tuần', Hardy's M.B., tr.97.

Theo ông Eitel thì đức Phật này đản sanh tại thành An Hòa, còn theo ông Hardy thì Ngài đản sanh tại Mekhala.

Thành Ca Tỳ La Vệ nằm bên bờ sông Rohini, xứ Kohana, cách thành Ba La Nại (Benâres) khoảng 100 dặm về hướng tây bắc.

Vua Bạch Tịnh (Suddhodana) thường bị gọi nhầm lẫn là vua Tịnh Phạn.

Hoàng hậu Maya là con của vua Anjana, vương quốc Koli.

'Trước khi giáng sanh từ cung trời Ðâu Suất xuống đến cõi Ta Bà để thị hiện thành Phật chứng quả, Bò Tát quan sát xem bốn phương, rồi cuối cùng thấy bà hoàng hậu Ma Da chính là từ mẫu, nên vào giữa đêm, hiện thân voi trắng sáu ngà mà nhập thai.' Hardy's M. B., tr.140-143. (xem thêm trong kinh Bản Hạnh)

'Ngày nọ, khi thái tử Tất Ðạt Ða vừa ra cổng thành phía đông thì thấy một vị Phạm Thiên hiện thân một kẻ bịnh cùi đầy lở loét, thân hình như bọc nước, đôi chân ốm gầy như chày giã gạo. Sau khi được Xa Nặc, người đánh ngựa, cho biết đó là ai thì thái tử bèn xoay trở về cung thành.' Hardy's M.B., tr. 154-155.

Tiên A Tư Ðà, tiếng Pali gọi là Kalâ Devala, đã từng làm quan dưới triều cha của vua Bạch Tịnh. Eitel, tr. 15.

Trong quyển' Cuộc đời của đức Phật' viết: "Những người Lệ Xá ở thành Tỳ xá ly gởi đến cho thái tử Tất Ðạt Ða một con voi đẹp. Song, vừa đến thành Ca Tỳ La Vệ thì Ðề Bà Ðạt Ða vì tâm ghen ghét nên bèn đấm chết con voi này. Nan Ðà, người em cùng cha khác mẹ của thái tử, đang trên đường đi, thấy xác voi bèn kéo nó sang bên vệ đường. Bồ Tát vừa thấy thế bèn quăng xác voi qua bảy tầng lưới và bảy ao hồ. Xác voi rơi xuống quá mạnh nên làm thành một ao trũng. Ðương thời, Bồ Tát chỉ mới được mười tuổi.

Năm mười bảy tuổi thái tử Tất Ðạt Ða thi bắn cung tên và thắng hết mọi cuộc thi.

Tôn giả Ưu Ba Ly là vị đại đệ tử nghiêm trì giới luật tinh cẩn nhất. Tôn giả vốn là thợ hớt tóc nhưng cũng được Phật cho phép xuất gia. Sau này, chính Tôn Giả là vị đã tuyên đọc lại tạng luật trong lần kết tập kinh điển đầu tiên do tôn giả Ðại Ca Diếp chủ trì.

Theo Mr. Rhys Davids' note, Manual, tr.39, thì một nhánh cây Ni Câu Luật (nyagrodha) được chiết ra từ Buddha Gayâ và đem qua Anurâdhapura ở Tích Lan vào giữa thế kỷ thứ ba trước công nguyên, mà hiện nay vẫn còn sống. Ðây là cây già nhất trong lịch sử thế giới.

Tu Ðà Hoàn là sơ quả A La Hán, và được gọi là quả 'Dự Lưu', tức là vừa vào dòng thánh, và sẽ chứng quả A La Hán sau khi sanh lên cõi trời và người trong bảy đời. (Xin xem kinh Bốn Mươi Hai Chương).
Vừa chiếm kinh thành Ca Tỳ La Vệ, vua Lưu Ly ra lịnh bắt năm trăm cung nữ dòng họ Thích Ca để làm cung nữ phục vụ ông ta, nhưng bị họ cự tuyệt. Tức giận, vua Lưu Ly ra lịnh cắt chân tay của họ, rồi liệng thân hình còn lại xuống bờ ao. Ðức Phật nghe tin bèn đến đó, nhờ các đệ tử giúp họ buộc lại những vết thương và thuyết pháp cho họ. Mạng chung, họ vãng sanh lên cõi trời Tứ Thiên Vương, rồi bay xuống đảnh lễ đức Phật tại tịnh xá Kỳ hoàn. Ðược nghe Phật giảng dạy, họ liền chứng sơ quả A La Hán. 'Cuộc đời của đức Phật', tr. 121.

Râma ở giữa Kapilavastu và Kusanagara.

Trà tỳ kim thân đức Phật xong thì một người bà la môn đứng ra chia xá lợi của Ngài ra làm tám phần để cho tám quốc vương mang về xây tháp phụng thờ. Ông là một trong tám vị vua đó.

Ðây là biểu trưng cho 84.000 pháp môn đức Phật đã giảng dạy,

Ðại giới tức là giới luật của tỳ kheo.

Tên của con ngụa này là Kanthaka. Tuy được thái tử Tất Ðạt Ða bảo trở về hoàng cung để mình tự đi tầm đạo giải thoát mà Xa Nặc và con ngựa trắng vẫn quyến luyến người chủ không rời. Cuối cùng, con ngựa trắng chết và vãng sanh lên cung trời Ðao Lợi

Thán Tháp là nơi làm lễ trà tỳ kim thân của đức Phật.

Tên của vương thành Câu Di Na Ðề (Kusinarâ) xuất xứ từ một loại cỏ Kusa ở nơi đó.

Tu Bạt (Subhadra), người dòng bà la môn ở Ba La Nại (Benâres), được 120 tuổi khi đến thỉnh vấn đức Phật, nhưng lại bị tôn giả A Nan ngăn trở vì đức Thế tôn sắp nhập niết bàn. Biết điều này, đức Phật bèn bảo tôn giả A Nan hãy dẫn ông ta đến và thuyết pháp cho. Nghe qua những lời giáo hóa này, ông bèn xin xuất gia, chứng quả A La Hán vừa khi đức Phật nhập niết bàn. (Xin xem kinh Ðại Bát Niết Bàn.)

Theo lời di huấn, cách thức trà tỳ kim thân của đức Phật phải hành giống như trà tỳ vua Chuyển Luân Thánh Vương. 'Nơi làm lễ trà tỳ vốn là điện đường Ðăng Quang của các thái tử vương quốc Kusinâra, và được trang hoàng cực kỳ lộng lẫy, và kim thân của đức Phật được đặt trong một áo quan bằng vàng ròng.' Hardy's M.B., tr.347.

Quốc vương của các vương quốc như Kusanagara, Pâvâ, Vaisâli, v.v... Mỗi quốc vương đều muốn lấy hết xá lợi, nhưng cuối cùng chấp thuận cho bà la môn Drona chia làm tám phần đồng nhau, rồi mỗi người đem về nước một phần xá lợi để phụng thờ.

Họ là 'Ðại Lực Sĩ' của vương thành Tỳ Xá Ly (Vaisâli). Vương thành cũng còn hiện hữu nhưng đã hoang tàn, tại Bassahar về phía bắc Patna và cách Hajipur về hướng bắc khoảng hai mươi dặm.

Am Bà La (Âmbapâli, Âmrapâli, hay Âmrapâli), 'nữ thần của cây Âmra', nổi tiếng trong sử Phật giáo. Bà vốn là một kỹ nữ. Bà đã từng bị đọa vào nhiều địa ngục, 100.000 lần làm bà lão ăn xin, 10.000 lần làm kỹ nữ, nhưng giữ được thân hình viên mãn thanh tịnh trong thời Phật Ca Diếp. Kế đến, Bà được tái sanh làm thiên nữ, rồi cuối cùng hiện thân xuống cõi Ta Bà tại vương quốc Tỳ Xá La dưới cội cây Âmra. Nơi đó, Bà trở lại con đường cũ, làm kỹ nữ và có con với vua Bình Sa Vương (Bimbisara). Nhờ oai đức của đấng Như Lai, Bà xả tục xuất gia tu đạo chứng quả A La Hán.(Hardy's M.B., tr.456-8)

Tiền thân của Phật Thích Ca là một trong 1.000 vị hoàng tử đó.

Hiện tại vốn là đời Hiền Kiếp (Bhadra-kalpa), và bốn vị Phật đã ra đời (Câu Lưu Tôn Phật, Câu Na Hàm Mâu Ni Phật, Ca Diếp Phật, Thích Ca Mâu Ni Phật). Ðời Hiền Kiếp kéo dài 236 triệu năm nhưng hiện nay đã trải qua 151 triệu năm rồi. (Eitel, p.22)

4. Ma vương (Mara), được gọi là kẻ giặc phá hoại công đức của các bậc tu hành, và là hiện thân của tham lam, si ái, tội lỗi, và chết chóc, tức là kẻ thù của thiện hạnh. Ma Vương trú tại cung trời Paranirmita Vasavartin trên đảnh Kâmadhâtu. Ma Vương thường hiện hình thù quái gở để khủng bố các vị thánh, hoặc sai ma nữ đến quyến rũ các ngài, hay xui khiến những kẻ ác độc như Devadatta hoặc Nirgranthas làm theo ý mình. Ma Vương thường hiện thân với một trăm cánh tay và cỡi voi to. Trong câu truyện này, nếu tôn giả A Nan ba lần cầu thỉnh đức Phật trụ thế thì Ngài sẽ tạm đình chỉ việc nhập Niết Bàn.(Buddhist Sutta, tr.41-45.)

Ðây là pháp hội kết tập kinh điển lần thứ hai vào năm 300 trước công nguyên do đệ tử của tôn giả A Nan là Yasada làm chủ tọa. Ðương thời tất cả kinh, luật, luận đều được chư thánh tăng A La Hán kiểm thảo lại kỹ lưỡng, nên cuối cùng chư vị đồng thỏa thuận là phải trách mắng những tỳ kheo phạm mười giới hạnh. Cũng nhắc lại là pháp hội kết tạp kinh điển lần thứ nhất do tôn giả Ðại Ca Diếp chủ trì tại Râjagriha vào ba tháng sau khi đức Phật nhập Niết Bàn.

Vương quốc Ma Kiệt Ðà (Magadha), nơi thánh địa, đầy ắp cả các tịnh xá, và đã từng là trung tâm truyền bá Phật pháp. Nơi đó hiện nay có tên là Behâr.

Vua A Xà Thế (Ajâtasatru) là con của vua Bình Sa Vương (Bimbisâra), vì nghe lời xúi giục của Ðề Bà Ðạt Ða (Devadatta) mà giết cha mình, nhưng sau này được đức Phật hóa độ, rồi trở thành một vị đại hộ pháp.

Ấp Ba Liên Phất hiện nay là Patna. Tiếng Phạn gọi là 'Hoa Thành'.

Sau khi lên ngôi, vua A Dục thiên đô từ Râjagriha đến Pâtaliputtra. Mười tám năm sau, vua A Dục đứng ra triệu tập pháp hội kiết tập kinh điển lần thứ ba (theo Nam Tông), khoảng năm 250 trước tây lịch.

Núi Giả Ðồ Quật (Gridhra-kuta) gần Râjagriha. Ngọn núi này có rất nhiều hang đá nên được nổi tiếng là nơi tu hành của các vị tu khổ hạnh.

Có thể vì tài trí xuất chúng nên vị bà la môn này được gọi là Văn Thù Sư Lợi.

Ngài Huyền Trang gọi đó là Indra-sila-guhâ hay 'Hang Ðộng của Indra'. Ngọn đồi này nằm gần làng Giryek, bên bờ sông Panchâna, cách Gayâ khoảng ba mươi sáu dặm.

Cây sáo của ông ta dài mười hai dặm.

Câu chuyện này có trong kinh Sakra-prasna.

Tân thành Vương Xá vốn là kinh đô của các quốc vương ma Kiệt Ðà từ Bình Sa Vương đến A Dục, và là trung tâm đầu tiên của Phật giáo. Vương thành này nằm dưới ngọn núi Giả Ðà Quật (Gridhra-kuta). Nơi đây, tôn giả Ðại Ca Diếp chủ tọa pháp hội kết tập kinh điển lần đầu tiên. Ngày nay, những di tích cổ của vương thành này vẫn còn hiện hữu ở làng Rajghir, cách Behâr mười sáu dặm về hướng tây nam. Ðược gọi là Tân Vương Xá (New Râjagriha) vì để phân biệt với Kusâgârapura, là Cựu Vương Thành, cách đó vài dặm.

Tỳ kheo Mã Thắng (Asvajit) là một trong năm vị tỳ kheo đầu tiên.

Ni Kiền Tử (Nirgrantha) là một trong sáu ngoại đạo.

Ông Kỳ Cựu (hay Kỳ Bà Jivaka) vốn là con của bà Am Bà La và vua Bình Sa Vương. Ông suốt đời hành nghề thầy thuốc.

Thiên ma Ba Tuần (Pisuna) cũng là Ma Vương.

Tức núi Linh Thứu, hay là 'Ngọn đồi của hang con chim kên'.

Ðược ngài Huyền Trang miêu tả là cao một trượng tư và rộng ba mươi bước.

Theo quyển 'Cao Tăng Truyện' thì trong đêm đó có hai con hổ đen đến trước hang, le lưỡi và vẫy đuôi. Khi thấy ngài Pháp Hiển thì chúng cúi đầu, cong đuôi, và nằm xuống như thể đảnh lễ Ngài vậy.

Ca Lan Ðà (Karanda) là con vật đánh thức vua Bình Sa Vương khi sắp bị rắn cắn, nên được toàn mạng. Theo ông Hardy thì đó là con sóc, còn ông Eitel thí bảo là chim oanh vũ. Vua Bình Sa Vương cúng dường Phật ngôi vườn này để làm tịnh xá cho chư tăng trú ngụ.

Vào lúc ấy, có thể nhiều bài kinh hoặc luận đã đưọc sao chép.

Có lẽ ngài Pháp Hiển lầm lộn vì tôn giả Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên đã viên tịch trước khi Phật nhập Niết Bàn.

Có lẽ ngài Pháp Hiển lầm lộn vì tôn giả Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên đã viên tịch trước khi Phật nhập Niết Bàn.

Tôn giả A Nan không thể vào được vì chưa chứng quả A La Hán. Ðêm trước ngày kết tập kinh điển, tôn giả A Nan vừa đặt đàu xuống chiếu thì liền đắc quả A La Hán, nên được tham gia và pháp hội kết tập kinh điển, và sau này được tôn giả Ðại Ca Diếp truyền y bát của đức Phật để làm vị tổ thứ hai của Thiền tông. (Xin xem qua quyển Tổ Thìền Tông do hòa thượng Thanh Từ dịch.)

Ðức Phật chế giới cấm tự sát và đàm luận về những sự liên hệ đến việc đó. (E.M., tr.152.)

Ba độc là tham sân si.

Tu Ðà Hoàn ( Srotâpanna) là sơ quả A La Hán. Kinh Bốn Mươi Hai Chương dạy:" Vị đắc quả Tu Ðà Hoàn, thì còn bảy lần sanh và bảy lần chết. Ái dục đã đoạn như bốn chi (hai tay hai chân) đã bị cắt, không thể dùng được nữa."

Quả A Na Hàm (Anâgâmin) tức là tam quả A La Hán. Kinh Bốn Mươi Hai Chương dạy: "Vị chứng quả A Na Hàm, sau khi lâm chung, thần thức sẽ bay lên cõi trời thứ mười chín (hay Ngũ Bất Hoàn Thiên), liền chứng quả A La Hán."

Già Da là một thành ấp của vương quốc Ma Kiệt Ðà, nằm về hướng đông bắc của Gayah. Nơi đây, đức Phật ngồi dưới cội Bồ Ðề trong bốn mươi chín ngày đêm rồi thành đạo chứng quả vị Phật. Ngày nay chư Phật tử khắp nơi trên thế giới thường hành hương đến vùng thánh địa nầy.

Cây Bồ Ðề được gọi là Giác Thọ.

Tức là cỏ kusa.

'Trong quyển 'The Life of the Buddha' viết: "Ðức Phật đến nơi trụ xứ của rồng mù Văn Lân Mục. Cuốn xung quanh mình đức Phật và dùng đầu cùng xòe hai mang ra, rồng mù Văn Lâu Mục che nắng mưa cho Ngài trong bảy ngày đêm."

'Diêm La (Yama) vốn là vị tử thần Âryan, trụ ở Nam Diêm Phù Ðề, bên ngoài Chakravâlas (hai vòng núi ở bên trên), trong cung điện đồng sắc. Ông ta có người em gái coi về nữ tội nhân, còn ông thì coi về nam tội nhân. Song, ba lần trong hai mươi bốn giờ ông bị một con quỷ đổ nước đồng sôi vào cổ họng, khiến đau đớn vô ngần. Khi hết nghiệp báo ông sẽ thành Phật hiệu là Phổ Vương.' Eitel, tr.173.

'Núi Kê Túc có hình thể giống nhu chân của con gà, cách cội Bồ Ðề bảy dặm về phía đông nam, và là nơi tôn giả Ðại Ca Diếp đang nhập định để chờ Phật Di Lặc ra đời hàu mong truyền lại y bát của Phật Thích Ca.' Eitel, tr.58. Song Hardy (M.B., tr.97) bảo rằng sau khi trà tỳ kim thân đức Phật Ca Diếp, toàn thân xá lợi xương cốt của Ngài vẫn còn nguyên dạng. Chương này bàn về Phật Ca Diếp chứ không phải tôn giả Ðại Ca Diếp, đệ tử của đức Phật Thích Ca.

Có lẽ thầy Ðạo Chỉnh đã ở lại ấp Ba La Phất vào lúc đoàn du tăng đến đó lần thứ nhất.

Vương thành này được bao bọc nhiều con sông.

Người em chú bác của đức Phật. Kiều Trần Như và bốn khác đã từng tu khổ hạnh với đức Phật trong sáu năm liền.

Câu Ðàm Di (Kausâmbi) hiện nay là Kosam ở Jumna, trên vùng Allahabad. (E.H., tr.55)

Cù Sư La Viên (Ghochiravana) là tên của một vị trưởng giả, người đã cúng dường đức Phật ngôi vườn này. Ðức Phật trú nơi đây trong chín năm liền. (Hardy's M.B., tr.356.)

Ðạt Sấn (Dakshina) vào thời cổ được gọi là Deccan.

So sánh với chuyện đức Phật đi một bước chân đến 15 do tuần ở Tích Lan trong chương XXXVIII.

Ðây là bộ Luật mà sau này được ngài Pháp Hiển dịch sang tiếng Tàu.

Xa cách nơi chư Phật ra đời.

Ðại quốc Chiêm Ba có lẽ hiện nay là Champanagur, cách Baglipoor ba dặm về hướng tây.

Ma Lê Ðế vốn là thương cảng trao đổi hàng hóa giữa Tích Lan và Trung Quốc. Ngày nay là Tam-look, cửa khẩu của Hoogly.

Singhala là tên của một thương nhân, người sáng lập ra vương quốc này. Tên cha của ông ta là Singha, tức là Sư Tử, nên vương quốc này được gọi là Singhala hay Singha-Kinghdom, nghĩa là vương quốc Sư Tử.

Việc đức Phật đến nước Sư Tử có lẽ chỉ là huyền thoại. Hardy có viết là đức Phật qua đến nước này ba lần vào năm thứ nhất, thứ năm, và thứ tám sau khi Ngài chứng quả Phật. (M.B., tr. 207-203.) Hiển nhiên, theo ngài Pháp Hiển thì Phật giáo được thịnh hành khắp vương quốc vào đầu thế kỷ thứ năm.Trong chương cuối của quyển 'Buddhism', ông Davids viết là sau lần kết tập kinh điển tại Patna vua A Dục gởi đoàn truyền giáo sang vương quốc này do vị tăng Mahinda, vốn là con của vua A Dục, cầm đầu. Ðương thời, vua Tissa đang trị vì. (tr.T.L 250-230).

'Trên đỉnh núi đó vẫn còn có dấu ấn, trũng xuống. Bề rộng khoảng hai thước rưỡi Anh. Chiều dài khoảng năm thước ba tấc và bốn phần ba Anh. Người Ấn Ðộ Giáo cho đó là dấu chân của Siva. Người Hồi Giáo cho đó là dấu chân của Adam.' (Hardy's M.B., tr. 211-12.)

Ngày nay cũng còn ngọn tháp Vô Úy Sơn, cao 250 thước Anh và là ngọn tháp cao nhất ở Tích Lan, do Watta Gâmini xây vào năm 90 trước Tây Lịch, khoảng 160 năm sau pháp hội kết tập kinh điển ở Patna, và 330 năm sau khi đức Phật nhập Niết Bàn. Khi đó, ba tạng kinh điển bắt đầu được ghi chép.' (Davids' Buddhism, tr. 234).

Có lẽ thương nhân kia là người Tàu.

Sau khi đoàn truyền giáo đến Tích Lan, thầy Mahinda, con của vua A Dục, lại yêu cầu em mình là bà tỳ kheo ny Sanghamitta, vị công chúa xuất gia đồng thời với Thầy, qua đến đó để phụ giúp công việc hoằng pháp vì có nhiều bà hoàng muốn xuất gia. Trên đường rời Ấn Ðộ, tỳ kheo ny Sanghamitta thỉnh một nhánh cây Bồ Ðề tại Buddha Gayâ để mang sang Tích Lan trồng, mà vẫn còn sống cho đến ngày nay. Trong lần sang Tích Lan, ngài Pháp Hiển không nhắc gì đến đoàn truyền giáo của vua A Dục, thầy Mahida, và ny cô Sanghamitta gì cả.

Thương nhân Tát Bạc (Sabean) có lẽ là người Ả Rập (Arabs), tổ tiên của người Moormen, những thương nhân ảnh hưởng rất lớn đến cộng đồng thương mãi của Tích Lan trong hiện tại.

Thuận Ðại Noa là tiền thân của đức Phật trước khi vãng sanh lên cung trời Ðâu Suất để sau này xuống nhập vào thai của hoàng hậu Ma Da rồi tu hành thành Phật Thích Ca. Trong truyện Vessanatara Jataka, Bồ Tát đã viên mãn hạnh xả thân bố thí, nên bảo:
- Trái đất này thật vô tình lạnh nhạt với đau khổ hay an vui. Song, hạnh xả thân bố thí của ta lại khiến nó phải rung động bảy lần.
Nói xong, Bồ Tát thị tịch rồi vãng sanh lên cung trời Ðâu Suất.' (Buddhist Stories, tr. 158.)

Ðàm Biến (Sâma) xuất hiện trong truyện Sâma Jâtaka.

Theo Hardy thì Bồ Tát đã từng hóa thân làm voi sáu lần, làm nai mười lần, và làm ngựa bốn lần.

Ðây là ngọn núi thánh của Mihintale, cách cây Bồ Ðề về phía đông khoảng tám dặm.

Chi Ðề (Chaitya) là danh xưng cho tất cả nơi như chùa chiền tháp miếu và đồ vật như xá lợi tượng Phật v.v... Nghĩa của Chi Ðề là nơi thờ phụng và cúng dường.

Ðạt Ma Cù Ðế là một vị tăng tu khổ hạnh nổi tiếng và là tổ sư của một tông phái rất thịnh hành ở Tích Lan vào năm 400." (Eitel, tr. 31.)

Chắc rằng đó là vua Mahâ-nâna (410-432). Trong thời vị vua trước, Upatissa (368-410), lần đầu tiên ba tạng Kinh, Luật, Luận được phiên dịch sang tiếng Singhalese. Trong triều đại của vua Mâha-nâna, ngài Buddhaghosha viết những bộ luận nổi tiếng.

Ngài Pháp Hiển đã từng chiêm ngưỡng qua bình bát của Phật tại Purushpura, mà Eitel bảo rằng đó là cổ thành của Gandhâra (Kiền Ðà Vệ)

Tây Nguyệt Vệ (Western Tukhâra) có lẽ là Tukhâra của chương XII, mà một ông vua muốn mang bình bát của Phật đi nơi khác từ Purushapura.

Khuất Tỳ (Kharachar) nằm về phía bắc của hồ Boseng. (E.H., tr. 56.)

Ðỉnh núi Át Na (Anna hay Vina) là những dãy núi bao xung quanh núi Tu Di, và là nơi trú ngụ của chư thiên hộ trì bình bát của Phật.

Kinh Trường A Hàm, Tạp A Hàm là những bộ kinh của Phật giáo Nam Tông.

Có lẽ họ là những thợ săn. Vì thấy ngài Pháp Hiển là tăng sĩ nên họ tự xưng là Phật tử. Song, sao người Phật tử lại đi săn bắn? Vì đã lỡ nói láo nên họ phải nói thêm nữa là đi hái trái lê để cúng Phật.

Cửa Thiết Môn là một quan ải nằm ở khoảng giữa Samarkand và Bactria. Nơi đó cách Samarkand khoảng 90 dặm về phía đông nam.

Vào đời Ðông Hán (25-220), kiêu tướng Mã Viện dẫn quân đàn áp dân Tây Tạng. Sau này hắn cũng dẫn quân sang Giao Chỉ, đàn áp cuộc khởi nghĩa của hai bà Trưng (Trưng Trắc và Trưng Nhị), rồi dựng cây cột Ðồng Trụ này.

Vào đời Ðường (618-907), Tàu xâm chiếm Việt Nam, rồi chia nước ta làm mười hai châu: Giao Châu, Ái Châu, Lục Châu, Phúc Lộc Châu, Phong Châu, Thang Châu, Trường Châu, Chi Châu, Võ Nga Châu, Võ An Châu, Hoan Châu, Diễn Châu.

Tốc Lợi (Sogdiana) có thể là phía tây của Kasgarh. Người Tốc Lợi cũng có thể là người Mông Cổ hay Turks.

Ðỗ Hóa La, hay Thổ Hỏa La (Tokharestan), là miền đất của người Tukhara. Ðây là trung tâm văn hóa của người Ấn Ðộ tại Trung Á.

Jalandhara ở Punjab.

Luận Câu Xá (Kosa) do ngài Thế Thân trước tác.

Trung Luận (Pranyamula Satra) do Bồ Tát Long Thọ trước tác. Ngài Cưu Ma La Thập dịch sang tiếng Hán vào năm 409.

Du Già Thập Thất Ðịa (Saptadasabhumisasatra-Yogacaryabhumi) là quyển luận mà Bồ Tát Di Lặc khẩu truyền cho ngài Vô Trước.
[10] Vương Huyền Sách là sứ giả của nhà Ðường (655), sang Ấn Ðộ. Gặp lúc vua Harsavardhana vừa mất và Arunasva chiếm ngôi, nên ông ta không được tiếp đón đàng hoàng. Tức giận, ông ta trở lại Tây Tạng, nhờ quân của vua Tây Tạng là Srongstan-Gampo, kéo sang đánh Arunasva. Cuối cùng, ông bắt Arunasna cùng cướp rất nhiều châu báu, rồi mang trở về Trung Thổ.

Srongstan-Gampo là vị vua tài ba của nước Tây Tạng, khiến cho vua nhà Ðường phải gã công chúa Văn Thành. Công chúa Văn Thành là một Phật tử thuần thành. Cô ta mang kinh điển và tượng Phật sang cho người Tây Tạng. Người Tây Tạng thường bảo nhau rằng công chúa Văn Thành xứng làm hoàng hậu của ba vị vua nước Magadha, Persia, và Hor.

Chùa Cung Ái do vua Lương Võ Ðế xây vào niên hiệu Phổ Thông (520-527).

La Ta (Lata) nằm phía nam của Gujiarat.

Câu Thi (Kasi hay Varanasi) là nơi xuất thân của tiền thân đức Phật Thích Ca.

Lương Luận thuộc về đời Lương nhà Lương (502-557).

Ha Lăng (Kalinga hay Java) dọc theo vịnh Bengal.

2. Mạt La Luân (Malayu hay Suvarnadvipa) là tên chung của Sumara.

Nước Yết Thấp Di La (Kashmir) là nơi thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ (Sarvastivada) phát triển mạnh mẽ nhất, và cũng là trung tâm học kinh điển tiếng Phạn.

Theo truyền thuyết thì Nagahrada Parvata chính là một ao của loài rồng. Ngài Madhyantika là vị A La Hán, và vốn là đệ tử của tôn giả A Nan. Ðược biết Phật thọ ký rằng mình sẽ xây một vương thành mới, nên ngài Madhyantika rất vui mừng mà lên núi cao, triển chuyển sáu thần thông. Long vương hiện ra, và hỏi Ngài muốn gì. Ngài bèn bảo rằng muốn có chỗ để ngồi thiền trên mặt hồ, nơi nước đến đầu gối. Long vương bèn chấp thuận, và định thổi nước đi, nhưng Ngài lại dùng thần thông, biến toàn thân bao trùm khắp mặt hồ, khiến cho nước trong ao đều khô cạn.

Phù Nam tức là tên của nước Cam Bốt.

Lang Gia tức là Tenasserim.

Ðỗ Hòa La Bát Ðề (Dvaravati) nằm gần Nakon Pathom, cách thủ đô Bangkok của Thái Lan khoảng bốn mươi dặm về hướng tây.

Ðam Ma Lập Ðề (Tamralipti), hiện tại là Tamluk trong quận Midnapur ở tây Bengal.

Bột-ích hiện nay là Pembuan ở bờ bể phía nam của Borneo.

Ô Trường Na (Udyana) tiếng Phạn dịch là mảnh vườn, hay công viên. Hiện tại là năm quận Punjkora, Bijawar, Swat, và Bunir.

Ngoài lộ tuyến Trung Á, còn có hai tuyến đường từ Ðông Ðộ sang Thiên Trúc. Một là đi xuyên qua tỉnh Vân Nam, đến phía bắc Miến Ðiện và Thái Lan, rồi vào Thiên Trúc. Lộ tuyến này không thường được dùng. Lộ tuyến thứ hai là đi xuyên qua Tibet và Nepal để vào Thiên Trúc.

Ðịnh Môn tức là thiền môn do tổ Bồ Ðề Ðạt Ma truyền sang Trung Quốc.

Khỏa Quốc có nghĩa là nước của những người lõa thể, thuộc về quần đảo Andaman và Nicobar ở vịnh Bengal. Xưa kia, nơi đó đàn ông và đàn bà đều lõa thể. Họ thường trao đổi dừa, chuối, v.v... để lấy sắt.

Hộc Thọ (Vama) tức là rừng của các con ngỗng trời. Ngài Huyền Trang thấy một ngôi tháp Ngỗng Trời được xây dựng tại đỉnh núi Indra sala-guha ở Rajagrha, để kỷ niệm một con ngỗng trời từ trên hư không, tự rơi xuống trước cổng chùa, hầu mong cứu đói các vị tăng tiểu thừa.

Luận sư Trần Na là đệ tử của ngài Thế Thân.

Ha Lợi Kê La (Harikela) hiện tại là Candradvipa và Bakharganj (thuộc về Bangladesh), bao gồm một vùng rộng lớn ở phía đông của Bengal. Ðương thời, vì là Phật tử thuần thành, nên quốc vương nước đó rất hậu đãi chư tăng từ đông độ sang.

Sông Ni Liên Thuyền (Nairanjana) hiện tại là sông Lilajan. Ðức Phật ngồi thiền trong bốn mươi chín ngày đêm, chứng quả vị Phật dưới cội cây Bồ Ðề, bên cạnh sông Ni Liên Thuyền.

Chiêm Ba (Champa) hiện nay thuộc tỉnh Quảng Nam và Bình Thuận (Việt Nam).

Thuở xưa, những cuộc buôn bán trao đổi hàng hóa với thương nhân các nước ở Châu Âu như đế quốc La Mã, người Tàu thường dùng lộ tuyến con đường lụa (silk route) để đi xuyên qua Trung Á. Ðến đời Ðường (618-917), người Tàu thường dùng đường biển (tức biển Nam Hải) để trao đổi hàng hóa buôn bán giao dịch qua lại với Ấn Ðộ, Ba Tư, Ả Rập, v.v...

Bốn trọng ân là ân chư Phật, ân cha mẹ, ân quốc gia, và ân chúng sanh.

Kim Mã Môn là một chức tước trong viện Hàn Lâm của triều đình.

Na Già Bát Ðàn Na (Nagapattinam) hiện nay là quận Thanjavur của Tamil Nadu. Nơi đó vốn là trung tâm Phật giáo quan trọng vào đương thời. Trong thời vua Narasimhavarman II (695-722) của triều đại Pallava, do sự yêu của triều đình nhà Ðường, một ngôi chùa được xây dựng để cho các du tăng người Tàu sang đó tu học. Ngôi chùa này do kiến trúc sư người Tàu thiết kế, xây nên.

Ngài Pháp Xưng (Dharmakiti) xuất sanh vào năm 635, thuộc dòng dõi bà la môn, ở nam Thiên Trúc. Ngài vốn là một vị tài trí thông minh tuyệt đảnh. Ngài thông suốt các kinh Vệ Ðà, ngôn ngữ, nghệ thuật, v.v...Từ thuở bé, Ngài đã tham dự những buổi giảng kinh luận. Sau này, Ngài trở thành một Phật tử thuần thành. Kế đến Ngài theo pháp sư Dharmapala xuất gia thọ giới tại tu viện Na Lan Ðà. Tài biện luận của Ngài còn vượt hơn tài biện luận của luận sư Trần Na. Ngài để lại cho hậu thế rất nhiều quyển luận.

Theo truyền thuyết, Thiên Trúc được bao bọc xung quanh bởi bảy biển cả.

Nơi đây có xây một tháp để ghi lại việc vua Lưu Ly hạ nhục và cắt tay chân của năm trăm cung nữ dòng họ Thích vì không chịu làm cung nữ cho ông ta. Sau này, nhờ đức Phật đến đó cứu độ mà năm trăm cung nữ đều đắc quả thánh trước khi qua đời. Gần đó là một cái ao cạn nước, nơi mà thuyền của vua Lưu Ly bị cháy đang khi ông ta vui đùa với cung nữ.

Thập pháp: 1/ thiểu dục (lòng ít mong cầu; 2/ tri túc (lòng biết đủ); 3/ tịch tĩnh; 4/ tinh tấn; 5/ chánh niệm; 6/ chánh định; 7/ chánh huệ; 8/ giải thoát; 9/ tán thán giải thoát; 10/ đem lý đại Niết Bàn mà giáo hóa chúng sanh.

Ngũ đức (tức năm đức): 1/biết thời tiết; 2/ chân thật; 3/ hành lợi ích; 4/ tâm nhu nhuyến; 5/ tâm từ bi.

Tứ y (catursarana): 1/ phải lượm những miếng vải bỏ, may lại thành y mà mặc. Song, nếu có thí chủ cúng dường y vải thì được thọ nhận. 2/ Thường hành khất thực. Song, trong những ngày hội và thuyết pháp, có thể nhận sự cúng dường thức ăn của bá tánh. 3/ Phải thường trú dưới gốc cây. Song, nếu có ai cúng dường lều đá, am tranh, nhà gạch thì được ở. 4/ Phải dùng thuốc thang cũ khi đau yếu. Song, có thể dùng sữa, dầu, mật, v.v... do tín thí cúng dường.

Bát giải thoát tức là tám cảnh giới thiền định (asta vimoksa): 1/ Quán thấy bên trong tự mình có sắc tướng, và bên ngoài có cõi sắc (chứng cảnh giới Sơ Thiền). 2/ Trong chẳng thấy sắc tướng, và ngoài còn có cỡi sắc (chứng cảnh giới nhị Thiền). 3/ Giải thoát chứng cảnh tịnh lạc (chứng cảnh giới tam Thiền, tứ Thiền, và Tịnh Phạm Ðịa)). 4/ Chứng cảnh giới Không Vô Biên Xứ (Akasanatyatana). 5/ Chứng cảnh giới Thức Vô Biên Xứ (Vijnananantyatana). 6/ Chứng cảnh giới Vô Sở Hữu Xứ (Akincayayatana). 7/ Chứng cảnh giới Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng Xứ (Naisvamjnasamjnayatana). 8/ Chứng cảnh giới Diệt Tận Xứ (Nirodhasamapatti).

Lục độ: Bố thí, trì giới, tinh tấn nhẫn nhục, thiền định, trí huệ.

Năm trần: Sắc, thọ, tưởng, hành, thức.

Chín não hay là chín nạn của đức Thế Tôn: 1/ Bị bà Phạm chí Tôn Ðà Lợi hủy báng. 2/ Bị cô bà la môn Ðàn Giá giả mang bụng chữa mà vu oan. 3/ Bị Ðề Bà Ðạt Ða xô đá, khiến trầy bàn chân. 4/ Bị nghiệp giáo đâm bàn chân. 5/ Bị nhức đầu khi vua Lưu Ly giết dòng họ Thích. 6/ Phải dùng lúa mạch của ngựa mà ăn. 7/ Bị gió rét mà cảm bịnh. 8/ Sáu năm hành khổ hạnh. 9/ Vào tụ lạc bà la môn khất thực mà không được, phải trở về với bình bát không.

Bốn dòng (tứ lưu): Kiến lưu, dục lưu, hữu lưu, vô minh lưu.

Ba định: Không, vô sắc, vô nguyện.

Năm biến: Ba la di, tăng tàn, bất định, xả đọa, tội đọa.

Bảy tụ: Năm biến ở trên cùng với hối quá, chúng học.

Tam sư là chức Tăng Cang do triều đình bổ nhiệm để: 1/tuyên dương chánh giáo; 2/ tuyên dương pháp luật; 3/ tuyên dương sự công bằng trong xã hội.

Bảy biến hay là bảy tụ (10).

Bố Tát: Là lễ sám hối và tụng giới của người xuất gia hay những vị đã thọ giới Bồ Tát.

Tề Vật là thể phương tiện của lý lẽ.

Chỉ mã, tức là câu tục ngữ, nói rằng chỉ nai mà thành ngựa.