Du Tâm An Lạc Đạo

Dẫn Nhập

Hòa thượng Thích Nguyên Hiểu (Wonhyo) (617 688) vốn thuộc tông Hoa Nghiêm, họ Tiết, ngài là người nước Tân La (Silla, một vương quốc cổ của Triều Tiên). Năm 29 tuổi, ngài xuất gia ở chùa Hoàng Long. Năm 660, ngài vượt biển sang Tàu, nhưng giữa đường chợt nghĩ: Ngoài tâm không pháp, cần gì phải tìm nơi khác nên quay về. Sư tự xưng mình là cư sĩ, người đời thường gọi là sư Hải Đông. Theo Ahn Kye hyòn (An Khải Hiền) trong introduction of Buddism to Korea (Asian Humanities Press, 1989), ngài Nguyên Hiểu sau khi cưới công chúa Yosok đã hoàn tục và thệ nguyện dành trọn cuộc đời hoằng pháp. Trước ngài, tư tưởng Tịnh Độ ở Tân La đã được hoằng truyền bởi các vị Cát Tạng và Đại An, nhưng phải đợi đến ngài Nguyên Hiểu, Phật pháp, nhất là giáo nghĩa Tịnh Độ được giảng dạy phổ cập, dễ hiểu. Ngài thường đi khắp nơi gõ vỏ bầu hát khúc ca Muae (vô ngại) để giáo hóa Phật pháp cho mọi tầng lớp dân chúng.

Ngài trước tác nhiều tác phẩm rất giá trị, những bộ quan trọng nhất là Hoa Nghiêm kinh sớ, A Di Đà kinh sớ, Kim Cang Tam Muội kinh luận v.v.. Tác phẩm Du Tâm An Lạc Đạo này được Tịnh Độ tông Nhật Bản đánh giá rất cao, coi là một bộ luận quan yếu cho người tu Tịnh Độ.

Điểm đặc sắc trong luận này, được ngài nhấn mạnh nhiều lần là muốn được vãng sanh phải phát bồ đề tâm. Cũng như những luận sớ về tịnh độ khác, ngài nhấn mạnh đến yếu tố: tín, hạnh, nguyện, ba món tư lương cần thiết cho hành nhân niệm Phật. Cũng cần nói thêm là ngài có khuynh hướng dung hợp yếu tố Mật giáo như là một trợ duyên vãng sanh qua việc dùng cát có gia trì chú Đại Quán Đảnh Quang để rải lên thân người chết.

Hy vọng bản dịch nháp này sẽ giúp cho những hành giả tịnh độ củng cố thêm niềm tin vào bổn nguyện từ bi vĩ đại của đấng Tây Phương Từ Phụ, dũng mãnh tu trì. Nếu có chút phần công đức nào, kính xin hồi hướng cho hết thảy pháp giới chúng sanh cùng về Cực Lạc.

Du Tâm An Lạc đại lược chia làm bảy môn, trước hết, nêu tôn chỉ lập tông, hai là xác định sự tồn tại của cõi nước kia, ba là chỉ rõ cái nạn do nghi hoặc, bốn là bày tỏ nhân duyên vãng sanh, năm là nêu phẩm số vãng sanh, sáu là luận về vãng sanh khó hay dễ, bảy là nêu cái nghi và trừ nghi.

1. Thuật Bày Tôn Chỉ Lập Tông

Ôi, tâm tánh của chúng sanh dung thông vô ngại, lồng lộng như hư không, sâu thẳm như biển rộng. Do như hư không, thể của tâm bình đẳng chẳng có tướng nào khác để được, sao lại có chốn tịnh uế? Bởi như biển rộng, tánh của nó nhuận hoạt, hay tùy duyên mà chẳng nghịch, há lại có lúc động, tịnh? Nhưng vì hoặc nhân, gió trần, trôi nổi trong ngũ trược đã lâu, chìm trong sóng khổ quá nhiều, hoặc nương thiện lực vượt ngang tứ lưu chẳng trở lại, đến bờ kia tịch tĩnh mãi mãi. Mà cái động, tịch ấy đều là một cơn mộng lớn. Đã giác thì nói: không đây, chẳng kia, cõi dơ, cõi sạch, gốc, ngọn nhất tâm, sanh tử, niết bàn, trọn chẳng có hai bên. Xét đến cội nguồn, đức Đại Giác công hạnh cùng cực, thuận theo bọn chìm đắm trong giấc mộng dài chẳng thể hiểu ngay, nên thánh nhân hóa hiện có xa, có gần, lập ra ngôn giáo hoặc đoạn trừ, hoặc hưng khởi. Đến như Mâu Ni Thế Tôn hiện trong cõi Sa Bà này, răn năm ác để khuyến thiện. Di Đà như lai ngự nơi An Dưỡng, đem chín bậc hướng dẫn chúng sanh. Những sự quyền tích như vậy chẳng thể thuật đủ.

Nay ở đây, bàn về cõi Cực Lạc, ấy chính là cảm nguyện hạnh thẳm sâu, hiện quả đức lâu xa. Mười tám viên tịnh vượt xa hẳn cả tam giới, năm căn tướng hảo trời Lục Thiên còn chẳng sánh bằng. Trân hương, pháp vị nuôi dưỡng thân tâm, nào có cái khổ sáng đói, chiều khát? Rừng ngọc, gió thơm mát mẻ thích ý, chẳng hề có cái phiền đông rét hạ nực. Quần tiên cùng hội, tắm thời ao sen tám đức. Do vậy, mãi mãi riêng thoát khỏi tuổi già đáng chán, bè bạn thù thắng theo cùng. Viễn du mười phương cõi Phật. Ở đấy, xa lìa nỗi muộn phiền khó khuây, huống lại nghe tiếng pháp nhập vào vô tướng, thấy quang minh Phật ngộ vô sanh. Bởi ngộ vô sanh nên không chi chẳng sanh. Do nhập vô hình nên không chi chẳng hiện. Cực vui, cực tịnh, tâm ý sao thấu nổi. Không mé, không hạn, lời lẽ thuật sao cho cùng. Tịnh độ như vậy, mười phương chư Phật khen ngợi, khuyên lơn, là chốn dạo ở của tam thừa thánh chúng. Lại xét kỹ ý khuyên, khen của đức Như Lai, chính là muốn nhiếp hộ hàng trung, hạ căn vậy. Sa Bà thế giới, chốn tạp ác lắm duyên thoái thất, cõi báu An Dưỡng là nơi thuần thiện, chỉ tiến, chẳng lùi.

Vì thế, luận Khởi Tín chép: ‘Lại nữa, chúng sanh mới học pháp này, muốn cầu chánh tín, tâm nó khiếp nhược. Nếu trụ trong Sa Bà thế giới này, tự sợ chẳng thường gặp được chư Phật, đích thân thừa sự cúng dường, e ngại tín tâm khó bề thành tựu, ý muốn thối thất. Nên biết Như Lai có phương tiện thù thắng nhiếp hộ tín tâm, ấy là dùng nhân duyên chuyên niệm Phật, tùy nguyện được sanh cõi Phật phương khác, thường thấy chư Phật, mãi lìa ác đạo như trong kinh dạy’. Nếu người chuyên niệm Tây phương Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật, đem công đức đã tu hồi hướng, nguyện cầu sanh thế giới ấy, liền được vãng sanh. Do luôn thấy Phật, trọn chẳng thối lui. Nếu quán chơn như pháp thân của đức Phật ấy, thường chăm tu tập, rốt ráo được sanh chánh định tụ vậy. Hết thảy phàm phu tuy niệm Phật, chưa đến thập giải, thể là địa vị còn có thối thất. Nếu ở nơi uế độ, gặp bốn duyên thối thất liền bị thối chuyển. Nếu sanh tây phương, do có bốn duyên, trọn chẳng thối chuyển.

Nói bốn duyên là: Một, do sống lâu không bệnh nên chẳng thối chuyển, uế độ do đoản mạng lắm bệnh nên lui sụt. Hai là do chư Phật, trí thức trọn lành nên chẳng lui sụt. Như kinh dạy: ‘Được cùng các bậc thượng thiện nhân như vậy cùng ở một chỗ’. Uế độ do lắm ác tri thức nên thối chuyển. Ba, do chẳng có nữ nhân, sáu căn, cảnh giới đều là duyên tăng tấn đạo, nên chẳng lui sụt. Như kinh chép: ‘Mắt thấy sắc thời phát tâm bồ đề’. Uế độ vì có nữ nhân nên thối chuyển. Bốn là chỉ có thiện tâm nên chẳng thối chuyển. Kinh chép: ‘Không có chỗ tạo ác dầu bằng mảy lông’. Uế độ do có ác tâm, vô ký tâm ¹ nên thối chuyển.

Hai kinh ấy lại đều dạy: ‘Người vãng sanh đều được bất thối’, chẳng bảo là hạng người bất thối mới được vãng sanh. Ví như người ở nơi đây chịu đủ cả ba thứ cảm thọ. Nếu sanh cõi kia, thời chẳng có khổ và xả, chỉ có lạc thọ. Nói tóm lại: từ bậc sơ địa trở lên, bi nguyện tự tại không đâu chẳng sanh, nên chẳng cần phải khuyên! Từ bậc thập giải trở đi, chủng tánh đã định, lại không bi, thoái, [khuyên sanh tịnh độ] cũng chẳng phải vì hạng này. Người chưa đạt đến bực thập tín và các phàm phu phát tâm chưa kiên cố, thăng giáng tùy duyên, chán uế ưa tịnh, nên Phật khuyên nhiếp. Tây phương trường thọ, một đời tu hành, chứng địa. Sa Bà đoản mạng, nhiều kiếp nhọc nhằn còn thối thất, nên kinh Hoa Nghiêm dạy: ‘Như một kiếp nơi Sa Bà này, trong thế giới An Lạc ở Tây phương là một ngày một đêm. Như thế cho đến trăm vạn a tăng kỳ thế giới, một kiếp nơi thế giới sau rốt là một ngày một đêm nơi thế giới Thắng Liên Hoa cõi nước của Hiền Thủ như lai’. Nguyên nhân phát khởi giáo pháp lược thuật như vậy.

2. Xác Định Phương Chốn Cõi Ấy

Cõi Phật viên mãn, dung thông, vốn chẳng đông, tây. Bởi căn cơ đa đoan, mới hiện phương này, cõi kia. Do vậy, thử bàn phương chốn của cõi ấy, nhất thừa, tam thừa phân định nơi chốn bất đồng.

Nếu xét theo nhất thừa, Cực Lạc tịnh độ là thuộc trong Hoa Tạng thế giới hải. Vì cớ sao? Do là cõi của mười Phật, viên dung chẳng thể nói vậy. Phổ Hiền do phân biện cái thấy của mình, ngài thấy rằng không có phân chia vậy.

Nếu xét theo tam thừa, Tây phương tịnh độ thông cả bốn cõi: một là cõi pháp tánh, hai là cõi thật báo, ba là cõi thọ dụng, bốn là cõi biến hóa.

Trong các cõi ấy, cõi pháp tánh và thật báo thuần vị một vị vui bình đẳng, trọn khắp pháp giới, không chi khác lường nổi. Cõi thọ dụng và biến hóa, đáp ứng cái nguyện, do cảm mà có, tùy căn cơ ưa thích, nên có thể nêu được phương chốn. Vì vậy, kinh Tiểu Vô Lượng Thọ dạy: ‘Từ đây qua tây phương mười vạn ức cõi Phật có thế giới tên là Cực Lạc’. Nay đem cõi ấy, xét về mặt tịnh cùng bất tịnh, đại lược có thể dùng bốn vế so sánh để hiển thị sự hơn kém: so sánh về mặt nhân và quả, so sánh về nhất hướng và chẳng nhất hướng, so sánh về thuần và tạp, so sánh về chánh định và chẳng chánh định.

* So sánh về nhân và quả: từ bậc kim cang trở lại, chỗ bồ tát ở gọi là quả báo độ, chẳng gọi là tịnh độ vì chưa lìa khỏi cái nạn khổ đế quả. Chỉ có chỗ Phật ngự mới gọi là tịnh độ vì hết thảy nhiễm hoạn, diệt hết không sót. Căn cứ theo nghĩa này, kinh Nhân Vương dạy: ‘Tam hiền, thập thánh trụ quả báo, chỉ riêng mình Phật ngự tịnh độ’. Hết thảy chúng sanh tạm trụ báo, chứng kim cang vốn ở tịnh độ.

* Hai là xét về nhất hướng và chẳng nhất hướng: từ bát địa trở lên, chỗ bồ tát ở được gọi là tịnh độ do nhất hướng ra khỏi tam giới, cũng vì đủ bốn ý nghĩa của nghĩa lý nhất hướng vậy. Từ thất địa trở xuống, hết thảy chỗ họ ở chưa được gọi là tịnh độ, vì chưa nhất hướng ra khỏi tam giới, hoặc nương nguyện lực ra khỏi tam giới, bốn nghĩa của nghĩa lý nhất hướng chưa đầy đủ vậy, tức là: nhất hướng lạc, nhất hướng tịnh, nhất hướng vô tai, nhất hướng tự tại.

Từ bậc thất địa trở xuống, lúc xuất hiện, hoặc có lúc sanh khởi báo vô ký tâm, mạt na tứ ngưu có lúc hiện hành, chẳng phải nhất hướng tịnh, chẳng phải là nhất hướng sự lành trong đời được sanh từ công năng của pháp. Giải thích: Nương theo sự lành gọi là xuất thế. Từ bát địa trở lên, cho đến Phật địa gọi là xuất thế. Pháp xuất thế là đối ứng của pháp thế gian. Pháp xuất thế là pháp xuất thế đối trị, dùng bốn duyên làm tướng, từ công đức phát xuất sự lành sanh khởi tịnh độ này, chẳng dùng tập đế làm nhân. Rộng nói các nghĩa còn lại như vậy.

Thứ ba, so sánh về mặt thuần và tạp, chỗ phàm phu và nhị thừa ở lẫn với nhau, chẳng được gọi là thế giới thanh tịnh. Chỉ nơi ở của hàng nhập đại địa bồ tát mới được gọi là thanh tịnh thế giới. Cõi trước chẳng thuần tịnh, cõi sau này thuần tịnh. Căn cứ theo nghĩa này, luận Du Già viết: ‘Thế giới vô lượng, có hai thứ là tịnh và bất tịnh. Trong thế giới thanh tịnh, không có na lạc ca (địa ngục), bàng sanh, ngạ quỉ, cũng chẳng có dục giới, sắc giới, vô sắc giới, thuần là bồ tát chúng cư ngụ trong ấy. Vì thế nói tên là thanh tịnh thế giới. Bậc bồ tát đã nhập đệ tam địa, do vì nguyện lực, thọ sanh trong ấy, chẳng có loài dị sanh, thanh văn, độc giác. Nếu chẳng phải là dị sanh bồ tát thì được sanh về cõi đó’. Giải rằng: Đệ tam địa nói ở đây là Hoan Hỉ địa. Xét trong bảy thứ môn địa, đệ tam địa là Tịnh Thắng Ý Lạc địa. Gộp mười ba địa vị, lập ra bảy địa, như luận kia (luận Du Già) đã nói đầy đủ vậy.

* Thứ tư, so sánh về định và chẳng định: Không có tướng chánh định, chỗ sống khổ của ba tụ chúng sanh gọi là uế độ. Chỗ chỉ có bậc chánh định tụ sống gọi là tịnh độ. Trong ấy lại có bốn quả thanh văn, cho đến lại có bốn nghi phàm phu, chỉ không có tà định và bất định tụ thôi.

Bàn về chánh định, nói chung, trong chúng sanh giới đại lược có ba tụ, như kinh Vô Lượng Thọ chép: ‘Có chúng sanh sanh về cõi ấy, đều trụ trong chánh định tụ. Vì cớ sao? Trong cõi Phật ấy, không có các tà tụ và bất định tụ’.

Ba tụ như thế tướng trạng ra sao? Nói chung, hạng nhất xiển đề là tà định tụ, từ nhị thừa đảnh vị trở lên, bồ tát sơ phát tâm trụ trở lên, coi là chánh định. Nếu đã khởi nhập, nhưng chưa chứng đạt địa vị thì thuộc bất định tụ. Quyết định bất thoái, chẳng dứt thiện căn, như thế gọi là chánh định tụ. Theo như luận Du Già, chánh định có hai: một là bổn tánh chánh định, hai là chánh định do tu tập thành. Trong năm chủng tánh, hạng bồ tát tánh, chẳng thuận theo ngũ nghịch và dứt căn lành, nên gọi là bổn sanh chánh định tụ. Hạng căn tánh nhị thừa và bất định tánh, có khi tạo ngũ nghịch và dứt thiện căn. Lúc dứt thiện căn thì gọi là tà định tụ. Kẻ ấy sau lại tiếp nối thiện căn, lúc chưa tiến nhập [vào địa vị] thì gọi là bất định tụ. Lúc đã tiến nhập thì có ba phẩm: vốn là thượng căn mà tiến nhập thì là chánh định. Hạng trung căn cho đến noãn vị, hạ căn cho đến đảnh vị đều gọi là chánh định. Những hạng còn lại gọi là bất định.

Nếu là hạng căn tánh bất định, hướng thẳng về đại thừa tiến nhập, tu hành tín tâm, qua một vạn kiếp, tín tâm thành tựu, mới là chánh định, như trong luận Khởi Tín đã nêu rõ nghĩa này. [Những hạng ấy] thuộc về loại do tu tập mới thành chánh định.

Nếu vốn là chủng tánh bồ tánh, trực hướng đại thừa tiến nhập. Lúc mới tiến vào, vĩnh viễn được bất thối, chẳng do nghiệp lực đọa vào nẻo ác. Căn cứ theo đó mà nói: bậc đã chứng địa vị thập tín liền được bất thối, chẳng giống như kẻ căn tánh bất định đã nói ở trên. Các hạng được nói như vậy đều thuộc về uế độ. Nếu nói về kẻ được sanh về cõi tịnh độ kia, thì định tánh nhị thừa chẳng vãng sanh, ngoài ra những hạng khác có thể được vãng sanh. Trong hạng bất định tánh, trong ba phẩm người đều phát tâm, đều được vãng sanh cõi kia. Lúc sanh cõi kia liền vào trong chánh định tụ. Do sức ngoại duyên trụ trì, phân biệt về ý nghĩa tam tụ sơ lược như thế.

Nay cõi Phật Vô Lượng Thọ được nói trong kinh này là thuộc về thứ tịnh độ thứ tư vừa nêu. Vì sao vậy? Vì cõi ấy chẳng phân đại, tiểu, tiếp độ cả phàm lẫn thánh cùng sanh chốn thù thắng, đồng hướng đến đại đạo. Như kinh văn chép: ‘Nếu tôi được thành Phật, nhân dân trong nước chẳng trụ định tụ, quyết đạt diệt độ, chẳng lấy ngôi chánh giác’. Lại nói: ‘Nếu tôi được làm Phật, với hàng thanh văn trong nước mà có kẻ tính đếm biết được số lượng, chẳng lấy ngôi chánh giác’. Cho đến rộng nói như vậy, nên [Vô Lượng Thọ Ưu Ba Đề Xá] luận rằng: ‘Nữ nhân cùng căn khuyết, giống nhị thừa chẳng sanh’ là nói về chủng tánh quyết định. Nhị thừa chưa nhập vô dư, chưa phát đại tâm, chưa thể coi là bậc thanh văn căn tánh bất định và hướng đến tánh tịch tĩnh, đã đạt đến vô dư. Vì để phân biệt với hạng này nên nói là nhị thừa chủng. Do đạo lý này, chẳng bị mâu thuẫn vậy. Lại nói ‘nữ nhân cùng kẻ căn khuyết’ là nói lúc sanh cõi kia, không còn có thân nữ và thiếu căn, chứ chẳng phải là bọn nữ nhân chẳng được sanh. Như bà Vi Đề Hy được vãng sanh.

Kinh Cổ Âm Vương Đà Ra Ni chép: ‘A Di Đà Phật cha tên Nguyệt Thượng chuyển luân thánh vương, mẹ tên Thù Thắng Diệu Nhan.. cho đến rộng nói... [Với những điều này], hoặc [có thể] nói đó là chỉ cho cõi hóa Phật ở. Luận về sự ấy chính là cõi thọ dụng. Hoặc cho rằng pháp là cha mẹ, như kinh Duy Ma nói. Do đạo lý như vậy, chẳng bị mâu thuẫn.

Bốn môn nói về tịnh độ trên đây đều là do nguyện hạnh của đức Như Lai cảm thành, chẳng phải là tự lực của người sanh cõi ấy, và chẳng như khí thế gian nơi uế độ: chỉ do khổ quả của chúng sanh cảm thành. Vì thế, gọi chung bốn thứ ấy là cõi thanh tịnh.

3. Bàn Về Cái Nạn Do Nghi Hoặc

Trong phần này, trước hết nói về nghi cảnh. Kế nói cách đối trị nghi tưởng, sau cùng nói: sanh cõi kia, thai sanh và hóa sanh hơn, kém.

3.1 Nghi cảnh là như kinh văn nói: ‘Nếu có chúng sanh dùng tâm nghi hoặc tu công đức, nguyện sanh cõi kia, chẳng rõ Phật trí, trí bất tư nghị, trí chẳng thể xưng, trí đại thừa rộng lớn, trí khôn tày, khôn sánh, tối thượng thắng. Với các trí như vậy, ngờ vực chẳng tin, nhưng vẫn tin tội phước, tu tập nghiệp lành, nguyện sanh cõi kia, Các chúng sanh ấy sanh trong cung điện nơi cõi kia trong năm trăm năm, chẳng nghe tam bảo, nên gọi là biên địa’. Cho đến rộng nói.

Phật trí được đề cập đến ở đây là ý nêu chung. Bốn câu kế tiếp là nói rõ về bốn trí.

* Trí bất tư nghì là thành sở tác trí. Trí ấy làm được những việc chẳng nghĩ bàn, như là nơi tấm thân chẳng cao hơn một trượng sáu, không ai có thể thấy được đảnh đức Phật. Chẳng tăng kích thước của một lỗ chân lông mà khắp trọn cả mười phương thế giới. Một niệm xưng danh, diệt vĩnh viễn nhiều kiếp tội trọng. Mười niệm niệm đức hay sanh quả báo thù thắng vượt ngoài thế giới. Các sự như thế, không ai lường được, vì thế gọi là trí bất tư nghị.

* Trí chẳng thể xưng là diệu quán sát trí. Trí này quán sát cảnh chẳng thể nêu nổi. Tức là: hết thảy pháp như huyễn như mộng, chẳng có, chẳng không, lìa lời nói, tuyệt nghĩ ngợi, không lời lẽ nào có thể nêu bày hạn lượng được, vì thế gọi là trí chẳng thể xưng.

* Trí đại thừa rộng lớn là bình đẳng tánh trí. Trí bát rộng lớn chẳng giống với tiểu thừa, tức là ngao du nơi vô ngã, nên không chi chẳng phải là ngã. Do không chi chẳng là ngã, nên không chi là chẳng bình đẳng nhiếp. Do trí lực đồng thể này khắp chở vô biên hữu tình cùng đến vô thượng bồ đề. Vì thế gọi là đại thừa quảng trí.

* Khôn tày, khôn sánh, tối thượng thắng trí chính là như lai đại viên kính trí, vừa mới chuyển bổn thức, mới quy về nguồn tâm, hết thảy các cảnh không chi chẳng chiếu trọn vẹn. Ấy gọi là đại viên kính trí. Trong một trí này có năm thứ thù thắng:

a. Như thân giải thoát, nhị thừa cùng đắc. Kính trí như vậy, trong một trí này chính là pháp thân, nhị thừa không đạt được, nên gọi là khôn tày. Đấy là một điều thù thắng vậy.

b. Ba trí trước bồ tát dần đạt được, đại viên kính trí chỉ Phật đốn chứng, không còn ai khác nên gọi khôn sánh. Đấy là hai điều thù thắng.

c. Vượt xa trí chẳng thể xưng nên là thượng. Rộng rãi hơn đại thừa quảng trí là thắng. Ấy là điều thù thắng thứ ba, thứ tư, thứ năm. Vì thế gọi là trí tối thượng thắng, khôn tày, khôn sánh. Đấy là nói về bốn thứ nghi mê nơi cảnh vậy.

3.2 Kế đó, nói về tướng đối trị nghi hoặc, chính là nói có kẻ căn tánh chẳng chất trực, thông minh một cách tà vạy, kiêu căng, người tâm đạo mỏng manh, chẳng rõ bốn trí nên khởi bốn điều nghi:

a. Một là nghi những việc do thành sở tác trí thực hiện được, tức là như kinh nói: ‘Mười niệm niệm Phật được sanh cõi kia’. Do chẳng hiểu rõ, nên sanh nghi bảo rằng: Như kinh Phật nói: nghiệp đạo lành dữ, tội phước chẳng hoại, nặng thì gây ngại, lý phải chẳng sai. Làm sao trong một đời không ác chi chẳng tạo, chỉ dùng mười niệm diệt được các tội, được sanh cõi kia, vào chánh định tụ, mãi mãi lìa khỏi tam đồ? Lại từ vô thỉ đến nay, khởi các phiền não, hệ thuộc tam giới, bị trói quấn, làm sao chẳng đoạn hai khối phiền não, dùng ngay mười niệm thoát khỏi tam giới được?

Để trị cái suy nghĩ ngờ vực tà vạy ấy, nên nêu tên bất tư nghị trí, muốn hiển Phật trí có thế lực lớn, nên có thể biến gần thành xa, biến xa thành gần, chuyển nặng thành nhẹ, hóa nhẹ ra nặng. Tuy thật có sự ấy, nhưng chẳng phải là cảnh suy lường nổi, cho nên chỉ nên tin vâng theo lời kinh dạy, chẳng được dùng cái thức cạn cợt của mình để suy xét. Nếu muốn họ sanh tin, nên dùng sự nói: Thí như củi chất ngàn năm, cao đến trăm dặm, mồi lửa bằng hạt đậu, một ngày cháy sạch, há dám bảo là củi chất ngàn năm làm sao trong một ngày cháy sạch được ư? Lại như kẻ thọt, tự lực gắng đi, phải mất nhiều ngày mới đi được một do tuần. Nếu ngồi nhờ thuyền người, trong vòng một ngày, đi được ngàn dặm. Há lại bảo là kẻ thọt làm sao trong một ngày đi được ngàn dặm ư? Sức của nhà thuyền trong đời xét như thế còn vượt khỏi tầm suy nghĩ, huống là với thế lực của đấng Như Lai pháp vương lại chẳng làm nổi sự chẳng nghĩ bàn hay sao? Đấy là cách đối trị điều nghi thứ nhất vậy.

b. Cái nghi thứ hai là nghi cảnh của diệu quán sát trí. Trong kinh khen ngợi Phật trí rằng: ‘Diệu quán sát trí, các pháp chẳng có, không, xa lìa hai bên, chẳng vướng trung đạo’. Do vì chẳng hiểu nên sanh nghi nói rằng: Như hiện tại nay thấy cái cân, vật nặng thì chúc xuống, vật nhẹ ắt nâng lên. Như bảo rằng nhẹ mà chẳng bị nâng lên, nặng chẳng chúc xuống, nếu bảo như vậy, lời ấy vô nghĩa. Nhân duyên sanh pháp, nên biết cũng giống vậy. Nếu thật chẳng không, thì ắt phải là có. Nếu chẳng là có, thì phải là không. Nếu bảo chẳng là không cùng chẳng có, chẳng có lại chẳng không thì khác gì nặng chẳng chúc xuống, nhẹ chẳng giở lên. Vì thế biết lời ấy chẳng đúng sự thực vậy. So lường như thế thì đọa vào các bên, hoặc chấp vào y tha (y tha khởi tánh) là thật có, đọa vào tăng ích biên. Hoặc chấp vào duyên sanh không vô, đọa vào tổn giảm biên. Hoặc chấp rằng thế gian có chơn không, cùng chấp nhị biên, đọa vào tương vi luận (mâu thuẫn), hoặc chấp rằng chẳng có chẳng không, vướng vào khoảng giữa, đọa vào ngu si luận. Như Thích luận (Thích Ma Ha Diễn luận) chép: ‘Chẳng có chẳng không là ngu si luận’. Để đối trị các thứ chấp về so lường ấy, nên an lập bất khả xưng trí, muốn hiển lộ các pháp thậm thâm, dứt ngôn ngữ, bặt nghĩ lường, chẳng thể suy xét, so lường, chấp theo lời mà hiểu lấy ý nghĩa. Như Du Già luận nói: ‘Thế nào là pháp rất sâu khó thấy? Chính là hết thảy pháp. Vì cớ sao? Pháp rất sâu khó thấy thứ nhất chính là tự tánh của các pháp, tuyệt các hí luận, vượt khỏi ngôn ngữ, nhưng do lấy ngôn thuyết làm y, chánh, mới có thể lấy được, quán được, giác được. Vì thế các pháp rất sâu khó thấy’. Đấy là cách đối trị cái nghi thứ hai.

c. Cái nghi thứ ba là nghi cái ý bình đẳng tánh trí khắp giúp, như trong kinh nói: ‘Hết thảy chúng sanh thảy đều có tâm, phàm có tâm sẽ được bồ đề’. Do chẳng hiểu nên sanh nghi bảo rằng: Nếu bảo chúng sanh đều có Phật tánh, ắt độ hết thảy hữu tình, khiến được vô thượng bồ đề. Thì chúng sanh tuy nhiều, ắt có lúc phải hết. Vị Phật tối hậu không có đức lợi tha, không có chỗ hóa độ, ắt chẳng thành Phật, vì công đức bị khuyết vậy. Không có ai khác để lập công đức. [Như vậy], chẳng hợp đạo lý: thiếu công đức mà thành Phật, chẳng có lẽ ấy. Tà chấp như thế, phỉ báng đại thừa, chẳng tin cái ý bình đẳng đáng độ. Để trị cái nghi chấp hẹp kém như thế, nên an lập đại thừa quảng trí, muốn tỏ rõ Phật trí không chi chẳng chuyên chở được, chuyên chở cho hết thảy đều nhập vô dư, nên gọi là đại thừa. Sự chuyên chở ấy không ngằn, không mé, nên gọi là quảng trí. Vì sao như vậy? Do hư không vô biên, chúng sanh vô số lượng. Tam thế không bờ bến, sanh tử vô thỉ chung. Chúng sanh đã vô thỉ chung, chư Phật cũng vô thỉ chung. Nếu chư Phật mà có thành tựu lúc ban đầu hết, thì trước lúc đó, không có Phật quả, không thánh giáo. Do không có thánh giáo nên không có nghe pháp để huân tập. Nếu chẳng do nghe pháp huân tập mà thành Phật quả thì lại là không nhân mà có quả, chỉ là hữu ngôn vô thật. Do đạo lý này, chư Phật vô thỉ. Tuy thật vô thỉ, mà không một đức Phật nào lại chẳng vốn đã từng là phàm phu. Tuy đều là phàm phu mà chuyển xoay vô thỉ. Căn cứ theo đó mà suy thì chúng sanh vô chung. Tuy thật vô chung mà không một ai sau này chẳng thành Phật, nên lần lượt vô chung. Vì thế phải tin bình đẳng tánh trí không chi chẳng độ, chẳng phải là hữu hạn. Vì vậy, an lập đại thừa quảng trí. Đấy là cách đối trị mối nghi thứ ba.

d. Mối nghi thứ tư là ngờ nghĩa lý đại viên kính trí chiếu khắp hết thảy cảnh. Cớ sao sanh nghi? Nói như thế này: Do hư không vô biên, thế giới cũng vô biên. Do thế giới vô biên nên chúng sanh cũng vô biên. Vì chúng sanh vô biên nên tâm sai biệt, căn, dục v.v.. đều vô biên tế. Cớ sao với những sự ấy lại có thể biết trọn nổi? Phải do dần dần tu tập mà biết, chẳng lẽ chẳng tu, hốt nhiên đốn chiếu. Nếu chẳng tu tập mà hốt nhiên đốn chiếu thì hết thảy phàm phu lẽ ra phải cùng chiếu, vì cùng chẳng tu, vì nhân chẳng khác vậy. Nếu cần phải tu dần dần, cuối cùng mới biết được hết, thì hết thảy cảnh chẳng phải là không hạn mé, vô biên có tận, không hợp lý vậy. Tiến, lùi như thế đều chẳng thành lập, làm sao chiếu được khắp mà gọi là nhất thiết chủng trí? Để trị hai ải nghi nạn như thế, nên lập ra vô đẳng vô luân tối thượng thắng trí, muốn minh thị đại viên kính trí như thế siêu việt ba trí, không gì sánh được bằng, ra ngoài hai đế, riêng tồn tại không hai. Trong hai ải, vượt lên chẳng khai, chỉ nên ngửa tin, chẳng thể sánh lường, nên gọi là tối thượng thắng trí. Cớ sao nên ngưỡng tín trí ấy? Ví như thế giới vô biên, chhẳng ra ngoài hư không. Vạn cảnh vô hạn như thế đều vào trong nhất tâm. Phật trí lìa tướng, quy một nguồn tâm. Trí cùng với nhất tâm, là một không hai. Do thỉ giác cũng là bổn giác, nên muôn cảnh chẳng ra ngoài trí được. Do đạo lý này, không cảnh chi chẳng tận, mà chẳng hữu hạn. Do trí vô biên chiếu cảnh vô biên vậy. Như luận Khởi Tín chép: ‘Hết thảy cảnh giới vốn là nhất tâm, lìa tưởng niệm’. Do chúng sanh vọng kiến cảnh giới nên tâm có phân chia. Do vọng tưởng khởi niệm chẳng xứng pháp tánh, nên chẳng hiểu rõ được. Chư Phật như lai lìa nơi tướng thấy, nên không chi chẳng trọn khắp. Bởi tâm chơn thật chính là tánh của các pháp, tự thể hiển chiếu hết thảy vọng pháp, có đại trí dụng, vô lượng phương tiện, tùy theo chỗ thích đáng của từng chúng sanh mà được giải, thảy đều khai thị được hết thảy pháp nghĩa. Vì thế được tên là nhất thiết chủng trí. Ấy là vô đẳng, vô luân tối thượng thắng trí. Bởi không chỗ thấy, nên không chi chẳng thấy. Đối trị mối nghi thứ tư như thế.

Nếu chẳng hiểu được ý, chỉ chấp vào ngôn từ để hiểu nghĩa thời hữu biên, vô biên đều bị mắc lỗi. Lại dựa vào hữu biên, vô biên, giả nói nghĩa vô biên. Nếu người chẳng dứt khoát được bốn mối ngờ đó, tuy sanh cõi kia, mà vẫn ở biên địa. Như có kẻ tuy chưa hiểu nổi cảnh giới của bốn trí đã nêu sơ lược như trên, mà hay tự khiêm, tâm nhãn chưa mở, ngưỡng mong Như Lai, một dạ vâng tin, con người như vậy tùy theo hạnh phẩm vãng sanh cõi kia, chẳng sanh biên địa. Sanh biên địa thuộc riêng một loại, chẳng gồm trong chín phẩm. Vì vậy, chẳng nên vọng sanh ngờ vực.

Sau đây, bàn về sự hơn kém của thai sanh, hóa sanh. Như kinh Vô Lượng Thọ nói:

‘Lúc bấy giờ, Phật bảo A Nan và Từ Thị bồ tát rằng:

- Ông thấy cõi kia từ đất lên đến trời Tịnh Cư, trong ấy có các vật nghiêm tịnh vi diệu, có được thấy chăng?

A Nan thưa rằng: Dạ có, con đã thấy.

- Ông lại có thấy Vô Lượng Thọ Phật âm thanh lớn ban vang khắp hết thảy thế giới giáo hóa chúng sanh chăng?

A Nan thưa rằng: Vâng ạ, đã nghe.

- Nhân dân cõi ấy nương cung điện bảy báu rộng đến trăm do tuần không bị chướng ngại đến khắp mười phương, cúng dường chư Phật, ông có thấy chăng?

Thưa rằng: đã thấy.

- Cung điện của bọn thai sanh ở hoặc rộng trăm do tuần, hoặc năm trăm do tuần, họ đều ở trong ấy hưởng các khoái lạc, như trên trời Đao Lợi, cũng đều tự nhiên.

Khi ấy, Từ Thị bồ tát bạch rằng: Bạch Thế Tôn! Duyên gì nhân gì, nhân dân cõi ấy có thai sanh, hóa sanh?

Phật bảo Từ Thị:

- Nếu có chúng sanh dùng tâm ngờ vực tu các công đức, nguyện sanh cõi ấy, chẳng rõ Phật trí, trí bất tư nghị, trí bất khả xưng, đại thừa quảng trí, vô đẳng vô luân tối thượng thắng trí. Với các trí ấy, ngờ vực chẳng tin, vẫn còn tin tội phước, tu tập cội lành, nguyện sanh cõi kia. Các chúng sanh ấy sanh trong cung điện đó, thọ năm trăm năm, thường chẳng thấy Phật, chẳng nghe kinh pháp, chẳng thấy bồ tát, thanh văn, thánh chúng. Nên với cõi nước ấy gọi là thai sanh. Nếu có chúng sanh tin rõ Phật trí, cho đến thắng trí, tạo các công đức, tín tâm hồi hướng, các chúng sanh ấy trong hoa bảy báu tự nhiên hóa sanh, ngồi xếp bằng, trong khoảnh khắc thân tướng quang minh, trí tuệ công đức như các bồ tát, thành tựu đầy đủ.

Lại này Từ Thị! Các đại bồ tát trong những cõi Phật phương khác phát tâm muốn thấy Vô Lượng Thọ Phật cung kính, cúng dường, cùng thấy các chúng bồ tát, thanh văn, các vị bồ tát ấy mạng chung được sanh cõi Phật Vô Lượng Thọ, trong hoa sen bảy báu tự nhiên hóa sanh. Di Lặc nên biết, những kẻ hóa sanh ấy trí huệ thù thắng. Còn kẻ thai sanh, đều không có trí huệ. Trong năm trăm năm, thường chẳng thấy Phật, chẳng nghe kinh pháp, chẳng thấy bồ tát, các thanh văn chúng, không cách chi cúng dường Phật, chẳng biết pháp thức của bồ tát, chẳng được tu tập công đức, nên biết kẻ ấy trong đời xưa chẳng có trí huệ, ngờ vực nên đến nỗi vậy.

Phật bảo Di Lặc:

- Ví như chuyển luân thánh vương, có nhà ngục bảy báu, các thứ trang nghiêm, giăng bày giường màn, treo các tua phan, có các tiểu vương tử mắc tội với vua, vua bắt nhốt vào trong cung ấy, trói bằng xích vàng, cung cấp thứ ăn, y phục, giường đệm, hoa, hương, kỹ nhạc như chuyển luân vương, không chi thiếu thốn. Ý ông nghĩ sao: Các vương tử ấy há có thích ở đó không?

Thưa: Dạ không. Chỉ tìm các thứ phương tiện, cầu các đại lực để tự thoát khỏi.

Phật bảo Di Lặc:

- Các chúng sanh ấy cũng giống vậy. Do ngờ vực Phật trí sanh trong cung điện thai sanh bảy báu kia, chẳng có hình phạt, nhẫn đến một niệm ác sự. Chỉ là trong năm trăm năm, chẳng thấy tam bảo, chẳng được cúng dường, tu các cội lành, lấy đó làm khổ. Tuy có các điều vui khác, còn chẳng thích ở đó. Nếu những chúng sanh ấy biết tội của mình, tự trách hối hận sâu xa, cầu thoát chỗ ấy, liền được như ý, qua đến chỗ Vô Lượng Thọ Phật, cung kính cúng dường, cũng được đến khắp vô lượng vô số chỗ các đức Phật khác, tu các công đức. Di Lặc nên biết: Có bồ tát sanh ngờ vực là mất lợi lành lớn. Vì thế phải nên tin rõ vô thượng trí huệ của chư Phật. Lời nói chơn thật của Như Lai không lãnh hội được nên sanh ngờ đến nỗi sau này hối đã muộn, chẳng khá nên cẩn thận thay!

4. Nói Về Nhân Duyên Vãng Sanh

Phàm các thuyết nói về cái nhân vãng sanh, nếu chẳng cảm được chánh báo trang nghiêm thì cũng sẽ cảm được y báo tịnh độ. Chỉ cần cầu bổn nguyện lực của Như Lai, tùy cảm thọ dụng, chẳng phải do nghiệp lực của chính mình thành tựu. Vì thế gọi là cái nhân vãng sanh. Tướng trạng của cái nhân ấy đề cập đến không ít trong các kinh luận. Như trong Quán kinh nói mười sáu phép quán. Trong luận Vãng Sanh, nói năm hạnh môn. Nay xét theo kinh Vô Lượng Thọ có nói về cái nhân của ba bậc vãng sanh.

Trong bậc thượng, nói có năm ý: một là bỏ nhà buông lòng dục làm sa môn, đấy chính là phương tiện để dẫn khởi chánh nhân. Hai là phát bồ đề tâm là nêu thẳng cái chánh nhân. Ba là chuyên niệm đức Phật kia là tu quán. Bốn là tạo các công đức, ấy là khởi hạnh. Quán và hạnh này chính là nghiệp thù thắng. Năm là nguyện sanh cõi kia, đấy chính là nguyện. Bốn ý đầu là hạnh, hạnh nguyện hòa hợp bèn được vãng sanh vậy.

Trong bậc trung gồm có bốn điều: một là tuy chẳng thể làm sa môn nhưng phải nên phát tâm vô thượng bồ đề, ấy là chánh nhân. Hai là nguyện sanh cõi kia. Trước hạnh sau nguyện, hòa hợp làm nhân.

Trong bậc hạ, nói có hai hạng người. Trong hai hạng người ấy đều có ba ý: Hạng thứ nhất gồm có ba điều: Một là giả sử chẳng thể tạo các công đức, nên phát tâm vô thượng bồ đề, ấy là chánh nhân. Hai là thậm chí mười niệm, chuyên niệm đức Phật kia, ấy là trợ nghiệp. Ba là nguyện sanh cõi kia, đây là hạnh, điều trước là nguyện, hòa hợp làm nhân. Đó là nói về hạng căn tánh bất định. Trong hạng người thứ hai, có ba điều là: một là nghe pháp rất sâu, vui mừng tin ưa, điều này gồm nêu cái chánh nhân phát tâm, nhưng có khác với hạng người ở trên là có lòng tin sâu xa. Hai là cho đến trong một niệm, niệm đức Phật kia, ấy là trợ nhân. Hạng người nói ở phần trước không thâm tín, nên cần đến mười niệm. Hạng người này do có lòng tin sâu xa, nên chẳng cần phải trọn đủ mười niệm. Ba là dùng tâm chí thành nguyện sanh cõi kia. Đây là nguyện, những điều trước là hạnh, hòa hợp làm nhân. Đấy là hạng có chủng tánh bồ tát vậy.

Kinh dạy như thế, nay dựa theo kinh văn ấy để tạm bàn về tướng. Trong phần bàn luận này, có hai điều: trước là nêu chánh nhân, sau là nêu trợ duyên. Cái chánh nhân vừa nói chính là phát tâm vô thượng bồ đề vậy, tức là chẳng mong sự giàu vui cõi đời và quả bồ đề nhị thừa. Bồ tát một dạ chí nguyện tam thân bồ đề, thì gọi là tâm vô thượng bồ đề. Nhưng nói chung, [phát tâm bồ đề] có hai thứ: Một là theo sự phát tâm, hai là thuận lý phát tâm. Theo sự phát tâm là với phiền não vô số, lòng muốn đoạn hết, thiện pháp vô lượng nguyện đều tu hết. Chúng sanh vô biện nguyện độ hết cả. Với ba sự ấy quyết định mong mỏi. Điều thứ nhất là chánh nhân của như lai đoạn đức. Điều kế là chánh nhân cho như lai trí đức. Tâm thứ ba là chánh nhân của ân đức. Ba đức hợp thành vô thượng bồ đề, chính là ba tâm, chung hợp thành cái nhân của vô thượng bồ đề. Nhân, quả tuy khác, nhưng phạm vi của chúng to rộng hệt nhau chẳng khác, không chi là chẳng bao trùm. Như kinh dạy: ‘Phát tâm, rốt ráo thời hai thứ chẳng khác. Hai tâm như thế, tâm trước thì khó, tự chưa đắc độ trước đã độ người, vì thế ta lễ phát tâm’. Quả báo của tâm này tuy là bồ đề, nhưng hoa báo của nó là ở tịnh độ. Vì sao như vậy? Bồ đề tâm lượng rộng lớn vô biên, dài xa vô hạn, nên cảm được y báo tịnh độ rộng lớn không ngằn mé, chánh báo thọ mạng dài lâu vô lượng. Ngoại trừ bồ đề tâm, không chi có thể được như thế. Thế nên nói tâm này làm chánh nhân chính là nói về tướng trạng theo sự phát tâm vậy.

Còn thuận lý phát tâm là tin hiểu các pháp đều như huyễn mộng, chẳng có, chẳng không, lìa ngôn ngữ, bặt suy nghĩ. Nương theo cái tín giải ấy, phát tâm rộng lớn, tuy chẳng thấy có phiền não, pháp lành, mà chẳng bỏ không tu, không đoạn một pháp nào. Vì vậy, tuy nguyện đều đoạn, đều tu hết cả, mà chẳng trái với vô nguyện tam muội. Tuy nguyện đều độ vô lượng hữu tình mà chẳng thấy có kẻ độ, người được độ. Vì vậy, tùy thuận theo không, vô tướng. Như kinh nói: ‘Diệt độ vô lượng chúng sanh như thế, thật không có chúng sanh được diệt độ..’ cho đến rộng nói. Phát tâm như vậy chẳng thể nghĩ bàn. Đấy chính là nói về tướng trạng của thuận lý phát tâm vậy.

Theo sự phát tâm có thể bị thối chuyển, người căn tánh bất định cũng có thể phát được. Thuận lý phát tâm thì chẳng thối chuyển, hạng căn tánh bồ tát mới phát nổi. Phát tâm như vậy công đức vô biên. Ví dù chư Phật trọn hết kiếp diễn nói công đức ấy còn chẳng nói hết nổi. Tướng trạng của chánh nhân lược nói như vậy.

Kế tiếp, giảng về trợ nhân. Trợ nhân có nhiều thứ, kinh luận nói đầy dẫy, chẳng cần phải nêu hết. Cứ mỗi mỗi chuẩn theo đó mà biết. Nay ở đây chỉ nói về mười niệm của bậc hạ. Trong cái ý mười niệm của bậc hạ được đề cập trong kinh này bao hàm hai nghĩa: hiển liễu nghĩa và ẩn mật nghĩa.

Với ẩn mật nghĩa, lại dùng ý quả thuần tịnh độ trong cặp so sánh thứ ba [ở phần trên] để nói về công đức mười niệm của bậc hạ. Đấy là như kinh Di Lặc Phát Vấn chép: ‘Lúc bấy giờ, Di Lặc bồ tát bạch rằng: Như đức Phật đã dạy về công đức lợi ích của Phật A Di Đà, như có thể dùng mười niệm liên tục chẳng dứt, niệm đức Phật kia liền được vãng sanh, thì nên niệm ra sao?

Phật dạy: Chẳng phải là phàm phu niệm, chẳng phải là bất thiện niệm, chẳng phải tạp kiết sử niệm, đầy đủ niệm như thế liền được vãng sanh cõi nước An Lạc. Lại có mưởi niệm, những gì là mười? Một là với hết thảy chúng sanh, sanh từ tâm. Với hết thảy chúng sanh chẳng hủy hạnh của họ. Nếu hủy hạnh của họ, trọn chẳng được vãng sanh. Hai là với hết thảy chúng sanh, khởi lòng bi sâu đậm, dứt ý tàn hại. Ba là phát tâm hộ pháp, chẳng tiếc thân mạng. Với hết thảy pháp chẳng sanh phỉ báng. Bốn là với nhẫn nhục, sanh tâm quyết định. Năm là thâm tâm thanh tịnh, chẳng có lòng lợi dưỡng sâu đậm. Sáu là phát tâm nhất thiết chủng trí, ngày ngày luôn niệm, chẳng hề quên bỏ. Bảy là với hết thảy chúng sanh khởi tâm tôn trọng, trừ ý ngã mạn, lời lẽ khiêm tốn. Tám là với lời bàn luận việc đời chẳng sanh lòng ưa. Chín là gần với giác ý, thâm khởi các thứ nhân duyên căn lành, xa lìa tâm quấy nhiễu não loạn. Mười là chánh niệm quán Phật, trừ khử các nghi.

Giải rằng: Mười niệm như vậy đã chẳng phải là phàm phu, bậc bồ tát từ sơ địa trở lên mới có thể trọn vẹn mười niệm như vậy. Dùng cõi thuần tịnh làm cái nhân cho bậc hạ, thì chính là ẩn mật nghĩa của mười niệm. Còn với tướng trạng của mười niệm trong hiển liễu nghĩa, thì dùng cái tịnh trong cặp so sánh thứ tư nói ở phần trên để bàn. Như Quán kinh chép: ‘Hạ phẩm hạ sanh là hoặc có chúng sanh chẳng làm nghiệp lành, ngũ nghịch, thập ác, đủ các bất thiện, lúc mạng sắp hết, gặp thiện tri thức giảng cho diệu pháp, dạy cho niệm Phật. Nếu chẳng niệm nổi, phải nên xưng Vô Lượng Thọ Phật, nên trong mỗi một niệm trừ tội trong tám mươi ức kiếp sanh tử. Sau khi mạng chung, liền được vãng sanh...’ Cho đến rộng nói. Tâm như thế nào gọi là chí tâm? Thế nào gọi là mười niệm liên tục? Thập Vân nói rằng: Ví như có người ở trong đồng hoang, gặp phải ác tặc, quơ giáo vung gươm, chạy đến giết hại. Người ấy chạy lẹ, thấy phải vượt sông. Lúc ấy chỉ nghĩ đến phương cách vượt sông: đến bên bờ sông, mặc áo mà lội, hay cởi áo mà bơi? Nếu quấn áo bơi, sợ chẳng qua nổi. Nếu cởi áo lội, e không kịp nữa. Chỉ nghĩ như thế, không nghĩ chi khác. Chỉ nghĩ vượt sông chính là một niệm. Mười niệm như thế chẳng lẫn niệm khác. Hành giả cũng thế, nếu niệm Phật danh, hay niệm Phật tướng, vô gián niệm Phật, cho đến mười niệm. Chí tâm thế ấy gọi là mười niệm. Đấy chính là tướng trạng của mười niệm trong hiển liễu nghĩa vậy. Trong hai quyển của kinh này (tức kinh Vô Lượng Thọ) nói về mười niệm cũng chỉ là hai nghĩa ẩn mật và hiển liễu này thôi. Nhưng trong mười niệm hiển liễu, ý của Quán kinh có chút sai khác. Trong Quán kinh, chẳng loại trừ ngũ nghịch, chỉ không tính kẻ mắc tội phỉ báng Phương Đẳng. Kinh Vô Lượng Thọ loại kẻ ngũ nghịch, phỉ báng chánh pháp ra. Điều tương phản giữa hai kinh như vậy làm sao cho thông? Quán kinh dạy kẻ ấy tuy tạo ngũ nghịch, nhưng nương theo giáo pháp đại thừa được sám hối. Còn trong kinh này [kinh Vô Lượng Thọ], chẳng nói sám hối. Do vậy, hai kinh chẳng mâu thuẫn nhau. Hoặc có thuyết cho rằng: Mười niệm nói trong kinh Di Lặc Sở Vấn chẳng phải là nói về thuần tịnh độ, nên cũng giống như Quán kinh nói về tịnh độ trong cặp so sánh thứ tư ở trên.

Vì sao như vậy? Mười niệm vừa nói tuy bảo là chẳng phải niệm của phàm phu, mà là của bậc thập tín, tam hiền bồ tát tu tập tâm từ... thành ra mười niệm. Vì thế, trong kinh Đại Bảo Tích, trong pháp hội Phát Thắng Chí Nhạo chép: ‘Lúc bấy giờ, Di Lặc bồ tát bạch Phật rằng:

- Bạch Thế Tôn! Như lời Phật dạy về công đức lợi ích nơi Cực Lạc thế giới của Phật A Di Đà, nếu có chúng sanh phát mười thứ tâm, theo mỗi mỗi tâm, chuyên niệm hướng về A Di Đà Phật, người ấy mạng chung, sẽ được sanh về thế giới của đức Phật ấy. Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là mười thứ phát tâm. Do bởi tâm ấy sẽ được vãng sanh thế giới của đức Phật kia?

Phật bảo Di Lặc bồ tát rằng:

- Này Di Lặc! Mười tâm như thế chẳng phải những trượng phu phàm ngu, chẳng lành, đủ phiền não mà phát nổi. Những gì là mười? Một là với các chúng sanh khởi đại từ, không tâm tổn hại. Hai là với các chúng sanh khởi tâm đại từ không tâm bức não. Ba là với chánh pháp của Phật chẳng tiếc thân mạng, tâm thích gìn giữ thủ hộ. Bốn là với hết thảy pháp, phát sanh thắng nhẫn, không tâm chấp trước. Năm là chẳng tham lợi dưỡng, cung kính, tôn trọng, tâm vui thanh tịnh. Sáu là cầu Phật chủng trí, trong hết thảy thời, tâm chẳng quên mất. Bảy là với các chúng sanh tôn trọng, cung kính, tâm chẳng khinh rẻ. Tám là chẳng ham bàn chuyện đời, với bồ đề phần, sanh tâm quyết định. Chín là trồng các căn lành, tâm thanh tịnh chẳng có tạp nhiễm. Mười là với các Như Lai, xả ly các tướng, khởi lòng tùy niệm.

Này Di Lặc! Đó gọi là bồ tát phát mười thứ tâm. Do bởi tâm ấy, sẽ được vãng sanh Cực Lạc thế giới của Phật A Di Đà. Này Di Lặc! Nếu người nào với mười thứ tâm này, thành được một tâm, muốn được vãng sanh thế giới của đức Phật kia, mà chẳng được vãng sanh không bao giờ có lẽ ấy’.

Giải rằng: Bản kinh này chính là cùng bản gốc với kinh Di Lặc sở vấn, chỉ là bản dịch khác. Trong câu: chẳng phải các trượng phu phàm ngu, bất thiện, đủ các phiền não mà phát nổi tâm ấy, thì phàm là vô tánh nhất xiển đề, ngu là chủng tánh nhị thừa chỉ cầu tịch tĩnh. Phỉ báng chánh pháp, tạo ngũ nghịch thì gọi là bất thiện trượng phu đủ phiền não. Trừ những hạng ấy ra, thành tựu được một tâm thì sẽ được sanh cõi kia, quyết phải như vậy. Vì thế, phải biết rằng mười niệm ngài Di Lặc nêu lên [mệnh danh] chẳng phải là phàm phu niệm, nhưng chẳng phải chỉ là mười niệm của bậc địa thượng. Nếu không như thế, hàng địa tiền bồ tát chưa có từ bi nên chẳng được vãng sanh hay sao? Nếu tu mười sáu phép quán trong Quán kinh thì sẽ sanh cõi kia. Rộng như các hạnh thuộc chín phẩm trong Quán kinh, trong đề mục kế tiếp sẽ thuật.

Như trong luận Vãng Sanh nêu lên năm nhân hạnh, luận ấy chép: ‘Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân, tu năm niệm môn, hành thành tựu, rốt ráo được sanh cõi nước An Lạc, gặp đức Phật A Di Đà. Những gì là năm niệm môn? Một là lễ bái môn, hai là tán thán môn, ba là tác nguyện môn, bốn là quán sát môn, năm là hồi hướng môn. Lễ bái ra sao? Thân nghiệp lễ bái A Di Đà Như Lai Ứng Chánh Biến Tri để sanh cõi ngài. Tán thán thế nào? Khẩu nghiệp khen ngợi, xưng danh đức Như Lai ấy, như quang minh trí tướng của đức Như Lai ấy, như danh nghĩa của ngài, muốn như thật tu hành tương ứng vậy. Tác nguyện thế nào? Tâm thường nguyện, nhất tâm chuyên niệm, rốt ráo vãng sanh cõi nước An Lạc, muốn như thật tu hành xa ma tha vậy. Quán sát ra sao? Trí huệ quán sát, chánh niệm quán cõi kia, muốn như thật tu hành tì bà xá na vậy. Một, quán công đức cõi Phật. Hai, quán công đức của Phật. Ba quán công đức trang nghiêm của bồ tát. Hồi hướng thế nào? Chẳng bỏ hết thảy chúng sanh khổ não, tâm thường tác nguyện, hồi hướng làm đầu, được thành tựu đại bi tâm vậy. Rộng nói như thế. Nhân duyên vãng sanh lược nói thế ấy.

5. Nêu Phẩm Số Vãng Sanh

Chỉ có kinh Quán Vô Lượng Thọ dạy rằng vãng sanh cõi kia không ngoài chín phẩm. Vì thế, kinh chép:

‘Kính mong Thế Tôn vì con rộng nói chỗ không ưu não, con sẽ vãng sanh, chẳng thích Diêm Phù Đề đời trược ác. Chốn trược ác này: địa ngục, ngạ quỉ, súc sanh đầy ắp, chứa nhiều bất thiện, nguyện con đời sau chẳng nghe tiếng ác, chẳng thấy kẻ ác. Nay hướng về Thế Tôn, năm vóc gieo đất, cầu xin sám hối. Kính xin Phật nhật dạy con quán chỗ nghiệp thanh tịnh.

Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn phóng ánh sáng giữa mày. Ánh sáng ấy sắc vàng, chiếu trọn mười phương vô lượng thế giới, trụ về đảnh Phật, hóa thành đài vàng, như núi Tu Di. Các cõi nước tịnh diệu của mười phương chư Phật đều hiện trong ấy. Hoặc có cõi nước bảy báu hợp thành. Lại có cõi nước, thuần là hoa sen. Lại có cõi nước, như cung trời Tự Tại. Lại có cõi nước như gương pha lê. Mười phương cõi nước đều hiện ở trong. Vô lượng các cõi nước Phật như vậy, nghiêm hiển đáng nhìn, khiến cho Vi Đề Hy được thấy. Khi ấy, Vi Đề Hy bạch Phật rằng:

- Bạch Thế Tôn! Các cõi nước Phật tuy là thanh tịnh, đều có quang minh, con nay thích sanh Cực Lạc thế giới, cõi Phật A Di Đà. Kính xin Thế Tôn dạy con tư duy, dạy con chánh thọ.

Phật bảo Vi Đề Hy:

- Ngươi nay có biết chăng? A Di Đà Phật cách đây chẳng xa, ngươi nên hệ niệm, quán kỹ cõi ấy, tịnh nghiệp thành tựu. Ta nay vì ngươi rộng nói các thí dụ, cũng khiến cho hết thảy phàm phu trong đời tương lai muốn tu tịnh nghiệp, được sanh Tây phương Cực Lạc quốc độ. Muốn sanh cõi ấy, một là chẳng sát sanh, tu mười nghiệp lành. Hai là thọ trì tam quy, đầy đủ các giới, chẳng phạm oai nghi. Ba là phát tâm bồ đề, tin sâu nhân quả, đọc tụng đại thừa, khuyến tấn hành giả. Ba việc như thế gọi là tịnh nghiệp.

Phật bảo Vi Đề Hy:

- Ngươi nay biết chăng? Ba thứ nghiệp ấy là chánh nhân tịnh nghiệp của quá khứ, vị lai, hiện tại tam thế chư Phật.

Phật bảo A Nan và Vi Đề Hy:

- Thượng phẩm thượng sanh là nếu có chúng sanh nguyện sanh cõi kia, phát ba thứ tâm, liền được vãng sanh. Những gì là ba? Một là tâm chí thành, hai là thâm tâm, ba là hồi hướng phát nguyện tâm. Đủ ba tâm ắt sanh cõi kia. Lại có ba thứ chúng sanh sẽ được vãng sanh. Những gì là ba? Một là từ tâm chẳng giết, đủ các giới hạnh. Hai là đọc tụng đại thừa, kinh điển Phương Đẳng, ba là tu hành sáu niệm, hồi hướng phát nguyện, nguyện sanh cõi kia. Đủ công đức ấy, từ một ngày cho đến bảy ngày liền được vãng sanh. Lúc sanh cõi kia, người ấy do tinh tấn dũng mãnh, A Di Đà Như Lai cùng Quán Âm, Đại Thế Chí, vô số hóa Phật, trăm ngàn tì kheo, thanh văn đại chúng, vô lượng chư thiên, cung điện bảy báu, Quán Thế Âm bồ tát cầm đài kim cang, cùng Đại Thế Chí bồ tát đến trước hành giả. A Di Đà Phật phóng đại quang minh chiếu thân hành giả, và các bồ tát đều đưa tay nghinh tiếp. Quán Thế Âm, Đại Thế Chí và vô lượng bồ tát khen ngợi hành giả, khích lệ tâm người ấy. Hành giả thấy vậy, hoan hỉ, hớn hở, tự thấy thân mình ngồi đài kim cang theo sau chân Phật, như trong khoảng khảy ngón tay, vãng sanh cõi ngài. Sanh cõi ngài rồi, thấy sắc thân Phật: các tướng trọn đủ, thấy sắc tướng chư bồ tát đầy đủ, quang minh, rừng báu, diễn nói pháp mầu. Nghe xong, liền ngộ vô thượng pháp nhẫn, chỉ trong khoảnh khắc, qua hầu chư Phật khắp cả mười phương cõi. Ở trước chư Phật lần lượt được thọ ký. Trở về cõi mình, đắc vô lượng trăm ngàn đà ra ni môn. Đó gọi là thượng phẩm thượng sanh.

Thượng phẩm trung sanh là chẳng cần phải thọ trì, đọc tụng kinh điển Phương Đẳng, khéo hiểu nghĩa lý, với đệ nhất nghĩa tâm chẳng kinh động, tin sâu nhân quả, chẳng báng đại thừa. Đem công đức ấy, hồi hướng nguyện sanh cõi Cực Lạc. Hành hạnh này lúc mạng sắp hết, A Di Đà Phật và Quán Thế Âm, Đại Thế Chí, vô lượng đại chúng quyến thuộc vây quanh, cầm đài tử kim đến trước hành giả, khen rằng: Pháp tử! Ông hành đại thừa, hiểu đệ nhất nghĩa, thế nên ta nay đến đón rước ông. Và ngàn hóa Phật cùng lúc đưa tay. Hành giả tự thấy ngồi đài tử kim, chắp hai tay lại, khen ngợi chư Phật, như trong một niệm, liền sanh cõi kia, trong ao bảy báu. Đài tử kim ấy như hoa báu lớn, qua một đêm mới nở. Hành giả thân như màu vàng tía được giồi mài, dưới chân cũng có hoa sen bảy báu. Phật và bồ tát cùng lúc phóng quang chiếu thân hành giả. Mắt liền mở sáng, Do sự tu tập khi trước, khắp nghe các tiếng thuần nói đệ nhất nghĩa đế. Liền xuống đài vàng, lễ Phật chắp tay, khen ngợi Thế Tôn, trải qua bảy ngày, ngay khi ấy với vô thượng bồ đề được chẳng thối chuyển. Ngay khi đó, liền có thể bay đi mười phương, qua hầu hạ chư Phật, ở chỗ chư Phật, tu các tam muội, trải một tiểu kiếp, được vô sanh nhẫn, hiện tiền thọ ký. Đó gọi là thượng phẩm trung sanh.

Thượng phẩm hạ sanh là cũng tin nhân quả, chẳng báng đại thừa, chỉ phát vô thượng đạo tâm. Dùng công đức ấy, hồi hướng nguyện cầu sanh cõi Cực Lạc. Hành giả lúc sắp mạng chung, A Di Đà Phật cùng Quán Thế Âm, Đại Thế Chí và các quyến thuộc, cầm hoa sen vàng, hóa ra năm trăm vị Phật đến đón người ấy. Năm trăm hóa Phật cùng lúc đưa tay, khen rằng: Pháp tử! Ông nay thanh tịnh, phát tâm vô thượng đạo, ta đến đón ông. Lúc thấy việc ấy, liền tự thấy thân ngồi trên hoa sen vàng. Ngồi rồi, chắp tay, theo sau Thế Tôn, liền được vãng sanh trong ao bảy báu. Một ngày một đêm hoa sen mới nở, trong vòng bảy ngày, mới được thấy Phật. Tuy thấy thân Phật với các tướng hảo tâm chẳng rõ ràng. Hăm mốt ngày sau, mới thấy rành rẽ, nghe các tiếng âm nhạc đều diễn pháp mầu, dạo chơi mười phương cúng dường chư Phật. Ở trước chư Phật, nghe pháp rất sâu, qua ba tiểu kiếp được bách pháp minh môn, trụ Hoan Hỉ địa, ấy gọi là thượng phẩm hạ sanh vậy. Đó gọi là tướng vãng sanh bậc thượng, gọi là phép quán thứ mười bốn.

Trung phẩm thượng sanh nếu có chúng sanh thọ trì tám trai giới, tu hành các giới, chẳng tạo ngũ nghịch, không các lầm lỗi. Dùng thiện căn ấy hồi hướng nguyện cầu sanh về Tây phương Cực Lạc thế giới. Lúc lâm chung, A Di Đà Phật, và các tì kheo, quyến thuộc vây quanh, phóng kim sắc quang, đến chỗ người ấy, diễn nói khổ, không, vô thường, vô ngã, khen ngợi xuất gia được lìa các khổ. Hành giả thấy vậy tâm hoan hỉ lớn, tự thấy thân mình ngồi đài hoa sen, quì thẳng chắp tay, làm lễ đức Phật. Lúc chưa ngẩng đầu lên đã được vãng sanh Cực Lạc thế giới. Hoa sen dần nở. Ngay lúc hoa nở, nghe các âm thanh, khen ngợi tứ đế, ngay khi ấy được đạo A La Hán, tam minh, sáu thông, đủ tám giải thoát. Ấy gọi là trung phẩm thượng sanh.

Trung phẩm trung sanh là nếu có chúng sanh hoặc một ngày, một đêm, thọ trì tám trai giới, hoặc một ngày một đêm thọ giới Sa Di, hoặc một ngày một đêm thọ giới Cụ Túc, oai nghi chẳng khuyết. Dùng công đức ấy hồi hướng nguyện cầu sanh cõi Cực Lạc. Giới hương huân tu, hành giả như thế lúc mạng sắp hết, thấy A Di Đà Phật, cùng các quyến thuộc phóng kim sắc quang, cầm hoa sen bảy báu, đến trước hành giả. Hành giả tự thấy trong không có tiếng khen rằng: Trai lành, gái lành, như người lành ngươi tùy thuận giáo pháp của tam thế chư Phật, ta đến đón ngươi. Hành giả tự thấy ngồi trên hoa sen. Hoa sen cúp lại, sanh trong Tây phương Cực Lạc thế giới, trong ao báu. Qua khỏi bảy ngày, hoa sen mới nở. Hoa đã nở rồi, mở mắt, chắp tay, khen ngợi Thế Tôn, nghe pháp hoan hỉ, được Tu Đà Hoàn. Trải qua nửa kiếp, thành A La Hán. Ấy gọi là trung phẩm trung sanh.

Trung phẩm hạ sanh là nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân hiếu dưỡng cha mẹ, hành nhân từ thế gian. Người ấy lúc sắp mạng chung, gặp thiện tri thức vì họ rộng nói sự vui trong cõi Phật A Di Đà, cũng nói bốn mươi tám nguyện lớn của Pháp Tạng tì kheo. Nghe sự ấy xong, liền mạng chung. Ví như trong khoảng tráng sĩ co duỗi cánh tay, liền sanh Tây phương Cực Lạc thế giới. Sanh về đó bảy ngày sau, gặp Quán Thế Âm và Đại Thế Chí, nghe pháp hoan hỉ, qua một tiểu kiếp, thành A La Hán. Ấy gọi là trung phẩm hạ sanh.

Hạ phẩm hạ sanh là hoặc có chúng sanh tạo các nghiệp ác, tuy chẳng phỉ báng kinh điển Phương Đẳng. Kẻ ngu như thế gây nhiều các ác, chẳng hề thẹn hổ, lúc mạng sắp hết, gặp thiện tri thức, khen ngợi tựa đề, danh hiệu mười hai bộ kinh đại thừa. Do bởi nghe tên các kinh, trừ diệt ác nghiệp rất nặng ngàn kiếp, trí giả lại dạy chắp sát hai tay, xưng Nam Mô A Di Đà Phật. Do bởi niệm Phật, trừ tội trong năm mươi ức kiếp sanh tử. Lúc bấy giờ, đức Phật ấy lại sai hóa Phật, hóa Quán Âm, hóa Đại Thế Chí đến trước hành giả, khen rằng: Thiện nam tử! Ngươi vì xưng danh các tội tiêu diệt, ta đến đón ngươi. Nói lời ấy rồi, hành giả liền thấy hóa Phật quang minh, ngập tràn cả thất. Thấy thế hoan hỉ, lập tức mạng chung, cưỡi hoa sen báu, theo sau hóa Phật, sanh trong ao báu. Qua bốn mươi chín ngày, hoa sen mới nở. Ngay lúc hoa nở, đại bi Quán Thế Âm bồ tát phóng đại quang minh trụ trước kẻ ấy, giảng cho mười hai bộ kinh rất sâu. Nghe xong tin hiểu, phát tâm vô thượng đạo. Qua mười tiểu kiếp, đủ bách pháp minh môn, được nhập sơ địa. Ấy gọi là hạ phẩm thượng sanh. Được nghe tên Phật, tên pháp và nghe tên tăng, nghe tên tam bảo, liền được vãng sanh.

Hạ phẩm trung sanh là hoặc có chúng sanh hủy phạm năm giới, tám giới và cụ túc giới. Kẻ ngu như vậy trộm của tăng kỳ, cướp vật của hiện tiền tăng, bất tịnh thuyết pháp, chẳng hề thẹn hổ. Dùng các nghiệp ác để tự trang nghiêm. Kẻ tội như vậy, do bởi ác nghiệp, đáng đọa địa ngục, lúc mạng sắp chết, các lửa địa ngũc cùng lúc hiện ra. Gặp thiện tri thức, do từ bi giảng cho thập lực, oai đức của Phật A Di Đà, rộng nói quang minh, thần lực của đức Phật ấy. Cũng khen giới, định, huệ, giải thoát, giải thoát tri kiến. Kẻ ấy nghe xong, trừ tội trong tám mươi ức kiếp sanh tử, lửa dữ địa ngục hóa thành gió mát mẻ, thổi các hoa trời. Trên hoa đều có hóa Phật, bồ tát nghinh tiếp. Trong khoảng một niệm liền được vãng sanh trong ao bảy báu, trải qua sáu kiếp, hoa sen mới nở. Quán Thế Âm, Đại Thế Chí dùng tiếng phạm âm an ủi kẻ ấy, giảng cho kinh điển đại thừa rất sâu. Nghe pháp ấy xong, ngay đó liền phát đạo tâm vô thượng. Ấy gọi là hạ phẩm trung sanh.

Hạ phẩm hạ sanh là hoặc có chúng sanh, tạo nghiệp chẳng lành, ngũ nghịch, thập ác, đủ các bất thiện. Kẻ ngu như vậy do vì nghiệp ác, đáng đọa ác đạo, trải qua nhiều kiếp, chịu khổ vô cùng. Kẻ ngu như vậy, lúc mạng sắp hết, gặp thiện tri thức, an ủi nhiều cách, giảng cho pháp mầu, dạy khiến niệm Phật. Người ấy khổ bức, chẳng thể niệm Phật. Bạn lành bảo rằng: Ông nếu chẳng thể niệm Phật, nên xưng Vô Lượng Thọ Phật. Chí tâm như thế, xưng như thế khiến tiếng chẳng dứt, đầy đủ mười niệm, xưng Nam Mô A Di Đà Phật. Do xưng danh Phật, trong niệm niệm trừ tội trong tám mươi ức kiếp sanh tử. Sau khi mạng chung, thấy hoa sen vàng, như vầng mặt trời, ở trước kẻ ấy. Như trong khoảng một niệm, liền được vãng sanh Cực Lạc thế giới. Ở trong hoa sen đủ mười hai đại kiếp, hoa sen mới nở. Quán Thế Âm, Đại Thế Chí dùng âm thanh đại bi giảng rộng thật tướng các pháp, pháp trừ diệt tội. Nghe xong hoan hỉ, ngay khi ấy liền phát tâm bồ đề.

Giải rằng: Chia chung thành chín phẩm, nói đại lược thì có hai khuynh hướng giải thích. Cách giải thích thứ nhất: Chín phẩm này đều là thập tín bồ tát, xét về mặt tấn, thoái, thì tạo thiện, tạo ác, thăng, giáng chẳng đồng, phân thành chín phẩm. Ba phẩm đầu là địa vị thập tín. Vốn chẳng thoái nên trực nhập. Hạnh có sâu, cạn, thành ba phẩm bậc thượng. Ba phẩm bậc trung, thoái tâm đại thừa, phát ý tiểu thừa. Thoái hạnh đại thừa, tu nghiệp tiểu thừa, hạnh có cạn, sâu, thành ba phẩm bậc trung. Người ba phẩm bậc hạ, thối tâm đại thừa, vào dòng sanh tử, thối hạnh đại thừa, tạo tội sanh tử, tội có nặng, nhẹ, thành ba phẩm bậc hạ.

Cách giải thích thứ hai: Phát đại bồ đề tâm, tu hành hạnh bồ tát, hạnh có cạn, sâu, thành ba phẩm thượng. Phát tâm bồ đề, tu hành hạnh thanh văn, hạnh có cạn, sâu, thành ba phẩm bậc trung. Chẳng phát hai tâm đại, tiểu hai thừa, chẳng tu hai hạnh tiểu thừa, đại thừa, chỉ giữ tấm lòng sanh tử, chỉ tạo tội sanh tử, tạo tội nặng, nhẹ, thành ba phẩm hạ. Đấy là cách phân chia cửu phẩm về mặt thô.

Nếu phân biện tỉ mỉ, thượng phẩm thượng sanh là phát ba thứ tâm, như luận Khởi Tín chép: ‘Tín thành tựu địa vị phát tâm, thuộc về cái tâm cuối cùng của thập tín’. Sanh cõi ấy liền đắc vô sanh nhẫn chính là duyên quán vô sanh nhẫn, vì kinh Bổn Nghiệp nói Vô Sanh Nhẫn thuộc về giải vị. Thượng phẩm trung sanh: mới thuộc những địa vị đầu của thập tín. Một kiếp cõi này bằng một ngày cõi kia. Trải qua một kiếp được vô sanh nhẫn chính là chứng lý vô sanh nhẫn, thời đã ở bậc sơ địa. Thượng phẩm hạ sanh là [những người] chưa đạt đến địa vị thập tín, từ hạng tin quy tam bảo, thọ bồ tát giới trở lên. Do cũng tin nhân quả, chẳng báng đại thừa, chỉ phát vô thượng đạo tâm, nên trong bảy ngày, chỉ thấy thân Phật, mà tâm chẳng rõ. Hăm mốt ngày sau thấy nghe rõ ràng chính là kẻ ấy chưa được nương vào nghiệp thức môn để thấy Như Lai vậy. Hăm mốt ngày sau, mới nhập thập giải, thấy Phật chỉ từ tâm khởi. Qua ba tiểu kiếp trụ Hoan Hỉ địa: tiểu kiếp cõi ấy bằng cả tăng kỳ cõi này. Sở dĩ trung phẩm sau một tiểu kiếp, hạ phẩm qua ba tiểu kiếp cùng nhập sơ địa là vì các bồ tát thuộc thắng giải hạnh địa căn cơ có lợi, độn, hạnh cũng siêng, lười vậy. Nhưng chỉ có chóng, lâu là khác, mà công hạnh bình đẳng. Các phẩm khác căn cứ theo đây mà suy.

Trong ba phẩm bậc trung, bậc thượng là thuộc địa vị noãn, đảnh nhẫn, quyết trạch phần. Trung phẩm là thuộc bậc gần chứng được phương tiện giải thoát. Hạ phẩm là từ phàm phu hướng đến sự lành cho đến bậc gần đạt được ngũ đình. Người thuộc ba phẩm này hiện tại như nhau, nhưng khi sanh, lại có sai khác đến nửa kiếp nên chia thành ba phẩm. Ba phẩm bậc hạ nói chung là hết thảy các phàm phu hướng đến nẻo ác, tạo các ác nghịch nặng, nhẹ chẳng đồng, gặp duyên nghe pháp diệt tội, thành ra ba phẩm, lại chẳng phân biệt. Nếu xét theo kinh Vô Lượng Thọ nói chung ba phẩm, như kinh ấy chép:

‘Phật bảo A Nan: Có những chúng sanh sanh cõi ấy, thảy đều trụ trong chánh định tụ, vì cớ sao vậy? Trong nước Phật ấy, không các tà tụ và bất định tụ. Mười phương hằng sa chư Phật Như Lai đều cùng khen ngợi Phật Vô Lượng Thọ: oai thần, công đức chẳng thể nghĩ bàn. Có các chúng sanh nghe danh hiệu ngài tâm tin, hoan hỉ, cho đến một niệm chí tâm hồi hướng, nguyện sanh cõi ngài, liền được vãng sanh, trụ bất thối chuyển. Chỉ trừ ngũ nghịch, phỉ báng chánh pháp.

Phật bảo A Nan: Mười phương thế giới, chư thiên, nhân dân những kẻ chí tâm nguyện sanh cõi ấy, nói chung, có ba bậc:

Bậc thượng là lìa nhà, bỏ dục, đi làm sa môn, phát tâm bồ đề, một dạ chuyên niệm Vô Lượng Thọ Phật, tu các công năng, nguyện sanh cõi ngài. Những chúng sanh ấy lúc thọ mạng hết, Vô Lượng Thọ Phật và các đại chúng hiện trước người ấy. Kẻ ấy liền theo Phật vãng sanh nước ngài. Liền trong hoa bảy báu, tự nhiên hóa sanh, trụ bất thối chuyển. Trí huệ dũng mãnh, thần thông tự tại. Thế nên A Nan! Có chúng sanh muốn trong đời này thấy Phật Vô Lượng Thọ, nên phát tâm vô thượng bồ đề, tu hành công đức, nguyện sanh cõi ngài.

Phật bảo A Nan: Bậc trung là mười phương thế giới, chư thiên, nhân dân có kẻ chí tâm nguyện sanh cõi kia, tuy chẳng thể tu làm sa môn, tu lắm công đức, nên phát tâm vô thượng bồ đề, một dạ chuyên niệm Vô Lượng Thọ Phật, tu thiện nhiều ít, vâng giữ trai giới, dựng lập tượng, tháp, cúng chay sa môn, treo phan, thắp đèn, rải hoa, đốt hương, đem công đức ấy hồi hướng, nguyện sanh cõi kia. Người ấy lâm chung, Vô Lượng Thọ Phật hóa hiện thân ngài, quang minh, tướng hảo, đủ như đức Phật thật, và các đại chúng hiện trước kẻ ấy. Liền theo hóa Phật vãng sanh nước kia, trụ chẳng thối chuyển, công đức, trí huệ, như bậc thượng vậy.

Phật bảo A Nan: Bậc hạ là mười phương thế giới, chư thiên, nhân dân, nếu có chí tâm muốn sanh cõi kia, giả sử chẳng thể làm các công đức, nên phát tâm vô thượng bồ đề, một dạ chuyên ý, cho đến mười niệm, niệm Vô Lượng Thọ Phật, nguyện sanh cõi ngài. Nếu nghe pháp sâu hoan hỉ, tin ưa, chẳng sanh ngờ vực, cho đến từng niệm, niệm đức Phật kia. Đem tâm chí thành nguyện sanh cõi ấy. Người ấy lâm chung mộng thấy đức Phật ấy, được vãng sanh. Công đức trí huệ kém với bậc trung’.

Nên suy nghĩ kỹ, theo lời ấy mà có thể đoan tâm chánh hạnh, thì điều quan trọng nhất là: tam thừa thánh nhân, và địa tiền tam hiền, và từ nhị thừa thất phương tiện phát tâm trở đi, giả danh bồ tát, cho đến bậc trước khi đạt phương tiện đạo, tứ chúng nam nữ, vô căn, hai căn, cho đến rồng, quỉ, tám bộ, chỉ cần phát được tâm bồ đề, chuyên niệm A Di Đà Phật, chán cõi nhơ ác, ưa thích tịnh độ. Lúc lâm chung, quán hạnh phân minh, lâm chung tối hậu chẳng loạn tâm đều được sanh trong bậc thượng, cho đến lúc tối hậu khi lâm chung, mười niệm liên tục hiện tiền, được sanh hạ phẩm. Trong đây, bồ tát vãng sanh tự có ba bậc. Nhị thừa vãng sanh tự có thượng, trung hạ. Phàm phu vãng sanh tự có thượng, trung, hạ thành ra chín phẩm. Chỉ là trong kinh chẳng thể phân biệt chi ly. Đại, tiểu phàm phu luận chung thành chín phẩm. Xét đến cùng cực thì thành vô lượng sai biệt.

Hiểu rõ bốn mươi tám nguyện và yếu chỉ Quán kinh, phàm phu là chánh sanh, thánh nhân là kiêm sanh. Kinh ấy chỉ nói vì hết thảy phàm phu đời vị lai bị giặc phiền não làm hại, nói chốn nghiệp thanh tịnh, khuyên người vãng sanh, chẳng luận đến bồ tát. Trong hạng phàm phu, kẻ báng đại thừa chẳng được vãng sanh, vì dứt căn lành vậy. Trong hạng nhị thừa, kẻ học ác pháp chẳng được vãng sanh vì chẳng tin có mười phương tịnh độ vậy. Bồ tát chẳng nguyện sanh cũng lại chẳng sanh, do giữ nguyện tự tại vậy. Nếu bậc nhị thừa vô học, chẳng luận ác hay chẳng ác, đều được vãng sanh do trong tam giới uế độ, không chốn thọ sanh vậy. Ý nghĩa đại lược về phẩm loại người vãng sanh như thế.