Thần Tăng Thiên Trúc

Chi Cương Lương Tiếp

Ngài Chi Cương Lương Tiếp (dịch là Chánh Vô Úy) vốn là người nước Đại Nhục Chi, dịch sáu quyển kinh Pháp Hoa Tam Muội tại Giao Châu (Việt Nam) vào đời Tào Ngụy, niên hiệu Cam Lộ nguyên niên (256). Theo quyển Lịch Đại Tam Bảo Ký, có một vị tăng người nước Đại Nhục Chi tên là Cương Lương Lâu Chí (Kalyanaruci) đến Phiên Ngu ở Quảng Châu vào năm 266, và dịch bộ Thập Nhị Du Kinh. Theo ông Pelliot tra cứu thì hai người đó chỉ là một vị.

Ma Ha Kỳ Vực (Mahajivaka)

Theo quyển Lương Cao Tăng Truyện thì ngài Ma Ha Kỳ Vực vốn là người Thiên Trúc. Ngài đi từ Thiên Trúc sang Phù Nam (Cam Bốt), qua Giao Châu (Việt Nam), rồi đến Quảng Châu vào cuối đời Tấn Huệ Đế (290 306). Lần nọ, lúc đến Tương Dương, Ngài muốn lên đò qua sông. Tuy vậy, chủ đò thấy Ngài ăn mặc rách rưới nên không cho lên. Đò vừa cặp bến sông thì thấy Ngài đã đứng trên bờ sông cùng với hai con hổ. Mọi người đều kinh hoàng. Từ đó, có rất nhiều người đi theo Ngài học đạo. Đến Lạc Dương, Ngài dùng những phương pháp trị bịnh thần dị để chữa những bệnh nan y, khiến cho các bệnh nhân đều được bình phục. Về sau, vì chiến loạn nên Ngài rời Lạc Dương, trở về Thiên Trúc. Trong quyển Cổ Châu Pháp Vân Phật Bổn Hạnh Ngữ Lục (tập truyện viết về sử Phật giáo Việt Nam), thiền sư Viên Chiếu có ghi: "Trong thời Hán Linh Đế thống trị nước ta (Việt Nam), có một vị tăng tên là Kỳ Vực, dẫn theo một đệ tử là Khâu Đà La. Ngài Kỳ Vực tay cầm cành dương chi, đi khắp các nơi. Cuối cùng đến đất Luy Lâu. Nơi đó, có một vị thường tu thiền định. Ông ta thỉnh mời hai thầy trò ngài Kỳ Vực vào nhà nghỉ ngơi. Song, chỉ có Khâu Đà La là lưu lại, còn ngài Kỳ Vực thì tiếp tục đi về hướng đông. Một tháng sau, Khâu Đà La cũng từ biệt ra đi. Tuy nhiên, vị tu thiền định kia lập thệ nguyện kiên trì tu hành mà lưu giữ Khâu Đà La ở lại. Khâu Đà La thường đứng một chân tụng kinh liên tục suốt bảy ngày. Về sau, Khâu Đà La an nhiên mà tịch. Mọi người nghe ở phía tây có âm thanh vang dội, nên đồng tìm đến. Cuối cùng, họ phát hiện một quyển kinh dưới tàng cây lớn (nơi Khâu Đà La thường đứng tụng kinh)".

Chi Khiêm

Chi Khiêm tự Cung Minh, biệt danh là Việt, xuất thân từ nước Đại Nhục Chi. Thời Hán Linh Đế, tổ phụ dẫn cả trăm người sang nơi đất Hán, nhân đó đổi tên thành Chi. Chi Khiêm vốn là ưu bà tắc. Năm mười tuổi học kinh thư, có trí thông minh mẫn tiệp hơn người. Năm mười ba tuổi học sách vở tiếng Phạn, cùng thông thạo ngôn ngữ của sáu nước. Đời Hán Linh Đế, đệ tử của ngài Chi Sấm là Chi Lượng sang Trung Thổ. Chi Khiêm bèn theo Chi Lượng học Phật pháp. Cuối đời Đông Hán, Chi Khiêm chạy loạn đến nước Ngô. Tưởng vào nam lánh được loạn lạc, nhưng vẫn gặp khổ ách. Đương thời, Chi Khiêm cùng vài mươi người đồng hương qua đất Ngô. Họ phải đắp chăn ngủ trên đường lộ. Trong nhóm có một người khách; ông ta không có chăn để đắp. Thấy trời lạnh lẽo, Chi Khiêm gọi ông ta qua cùng đắp chăn để đỡ lạnh. Giữa đêm, người khách kia lén lấy chăn ngủ của Chi Khiêm đi mất. Sáng hôm sau, các người đồng hành thấy thế, bèn hỏi Chi Khiêm rằng chăn đắp đâu mất rồi. Chi Khiêm đáp:

- Đêm hôm qua người khách lạ đã lấy mất!

Họ hỏi:

- Sao không la lên?

- Nếu tôi la lên thì các vị chắc phải bắt trói hay gia hình kẻ trộm. Sao chỉ vì một tấm chăn mà làm lụy đến mọi người, hay hại kẻ khác!

Ngô Tôn Quyền nghe tiếng bác học, tài năng trí huệ xuất chúng của Chi Khiêm, nên triệu ông ta vào hầu cận, lại hỏi vấn về nơi thâm áo của Phật pháp. Chi Khiêm tùy theo căn cơ ứng đáp minh bạch trôi chảy những kinh điển khó hiểu cùng bao nghi vấn. Vừa nghe qua, Ngô Tôn Quyền rất vui mừng, bèn bổ nhậm Chi Khiêm làm Bác Sĩ, đảm nhậm chức Bổ Đạo Đông Cung. Đương thời, đã có rất nhiều kinh điển được truyền vào đất Ngô, nhưng hầu hết đều là kinh tiếng Phạn, nên khó lòng cho dân chúng hiểu nghĩa lý. Do thông thạo tiếng Tàu và tiếng Phạn, cùng ngôn ngữ của sáu nước, nên Chi Khiêm gom góp nhiều loại kinh lại rồi tự phiên dịch ra tiếng Tàu. Chi Khiêm phiên dịch khoảng hai mươi bảy bộ kinh, cùng chú thích các bộ kinh như Liễu Bổn Sanh Tử. Lúc thái tử lên ngôi, Chi Khiêm vào ẩn cư nơi núi Khung Ải, gạt qua mọi việc ở thế gian. Chi Khiêm cũng theo ngài Trúc Pháp Lan mà thọ năm giới, và trú nơi đó sáu mươi năm cho đến lúc qua đời.

Theo quyển 'Xuất Tam Tạng Ký Tập', từ đời Ngô Tôn Quyền, niên hiệu Hoàng Võ (222) đến đời Ngô Tôn Lượng, niên hiệu Kiến Hưng (252 253), Chi Khiêm dịch hơn ba mươi quyển kinh như sau: Đại Bát Nê Hoàn (2 quyển), Đoan Ứng Bổn Khởi (2 quyển), Tiểu A Sai Mạt (2 quyển), Huệ Ấn (1 quyển), Bổn Nghiệp (1 quyển), Pháp Cú (2 quyển), Tu Lại (1 quyển), Tư A Mạt (1 quyển), Vi Mật Trì (1 quyển), A Di Đà (2 quyển), Nguyệt Minh Đồng Tử (1 quyển), Nghiệp Túc (2 quyển), A Nan Tứ Sự (1 quyển), Sai Ma Kiệt (1 quyển), Ưu Đa La Mẫu (1 quyển), Thất Nữ (1 quyển), Bát Sư (1 quyển), Thích Ma Nam (1 quyển), Bột Sao (1 quyển), Minh Độ (4 quyển), Lão Nữ Nhân (1 quyển), Trai Kinh (1 quyển), Tứ Nguyện (1 quyển), Hối Quá (1 quyển), Hiền Giả Đức (1 quyển), Phật Đồ Thượng Sở Hành Tam Thập Kệ (1 quyển), Liễu Bổn Sanh Tử (1 quyển), Duy Minh Nhị Thập Kệ (1 quyển). Đấy là những kinh điển do Chi Khiêm dịch, và đã được ngài Đạo An liệt kê. Theo Tăng Hữu thì Chi Khiêm có dịch thêm sáu bộ kinh khác như kinh: Thủ Lăng Nghiêm (2 quyển), Long Thi Nữ (1 quyển), Pháp Kính (2 quyển), Lộc Tử (1 quyển), Thập Nhị Môn Đại Phương Đẳng (1 quyển), Lại Trá Hòa La (1 quyển).

Cách diễn dịch lời kinh của Chi Khiêm rất uyển chuyển, lưu loát. Trước kia, đa số các kinh điển được phiên dịch đều có rất nhiều từ ngữ tiếng Phạn, nên rất khó đọc. Sau này, Chi Khiêm dịch lời kinh theo ý tưởng của mình rồi kiểm thảo lại để phù hợp với ý của văn kinh. Nếu ý tưởng phiên dịch phù hợp với văn kinh thì duy trì nguyên văn, không sửa thêm gì, nên lời văn rất ít có chữ Phạn.

Ngài Duy Đề Nan (Vighna)

Ngài Duy Đề Nan người Thiên Trúc, gia thế tín phụng thờ lửa ngoại đạo. Vào lần nọ, một vị sa môn Tiểu Thừa có pháp thuật, đi hành khất gặp lúc trời sẫm tối. Lúc đến nhà của Duy Đề Nan, vị sa môn này định xin tá túc qua đêm. Vì gia đình của ngài Duy Đề Nan tin theo ngoại đạo, nên hiềm nghi vị sa môn kia, không cho trú trong nhà. Vị sa môn kia bèn nghỉ qua đêm bên ngoài đường lộ. Đêm ấy, vị sa môn kia tụng trì thần chú, khiến lửa trong nhà của ngài Duy Đề Nan đều tắt hết. Hoảng sợ, gia đình của ngài Duy Đề Nan bèn chạy ra, thỉnh cầu vị sa môn kia vào nhà để cúng dường. Vị sa môn kia bèn trì tụng thần chú, khiến lửa cháy trở lại. Mục kích năng lực thần dị thù thắng này, ngài Duy Đề Nan liền khởi tâm tín phụng Phật pháp, rồi lại bỏ nhà xuất gia tu đạo, theo vị tỳ kheo kia học tập ba tạng giáo điển, thông suốt bốn bộ kinh A Hàm. Sau này, ngài Duy Đề Nan đi du hóa khắp các nước.

Đến đời Ngô Hoàng Võ (224), ngài Duy Đề Nan cùng với pháp hữu là Trúc Luật Viêm đồng đến Võ Xương, đem theo kinh Đàm BátẠ bằng chữ Phạn. Đương thời, Ngô Sĩ thỉnh cầu dịch kinh. Tuy ngài Duy Đề Nan và Trúc Luật Viêm chưa thông thạo tiếng Tàu, nhưng vẫn cố gắng phiên dịch, giữ nguyên bổn ý, nên văn từ rất chất phác thô sơ. Đến cuối đời Tấn Huệ, có sa môn Pháp Lập dịch lại thành năm quyển, và sa môn Pháp Cự ghi chép lại.

Ngài Bạch Thi Lê Mật Đa La (Srimitra)

Ngài Bạch Thi Lê Mật Đa La hay Thi Lê Mật (dịch là Kiết Hữu) vốn là người Tây Vực. Người đương thời thường gọi Ngài là 'Cao Tọa Pháp Sư'. Ngài vốn là thầy của đại phiên dịch gia vào đời Tây Tấn, tức là ngài Trúc Pháp Hộ. Thế thì ngài Thi Lê Mật (hay Trúc Cao Tọa) vĩ đại biết chừng nào! Ngài Thi Lê Mật vốn là hoàng tử nước Tây Vực, nhưng lại nhường vương vị cho người em, rồi âm thầm nghiên cứu Phật pháp, sau lại lãnh hội chánh đạo, nên xuất gia làm sa môn. Ngài có thiên tư cao minh xuất chúng, chẳng đồng với phàm phu.

Đời Tây Tấn Hoài Đế, trong niên hiệu Vĩnh Gia (307 312), Ngài đến Trung Thổ. Đương thời, gặp lúc Ngũ Hồ mười sáu nước đang phân tranh, nên Ngài vượt sông Trường Giang, vào miền nam, đến tạm trú tại chùa Kiến Sơ (trong thành Nam Kinh). Thừa tướng Vương Đạo vừa gặp Ngài bèn cảm thấy đây không phải là kẻ phàm phu, mà nhận là 'Ngã Bối Trung Nhân (người đắc ý nhất)'. Nhờ đó, thanh danh của Ngài vang dội, nên thường qua lại với các quan thần và nhà danh sĩ quý phái, như Dữu Lượng, Chu Dĩ, Tạ Côn, Vương Đôn, v.v...

Người đương thời muốn bình luận về Ngài, nhưng trước sau không có cách gì để nghị luận. Lúc Hoàng Di đem việc này hỏi, Chu Dĩ đáp:

- Ngài Thi Lê Mật là một nhân vật cao siêu thanh thoát.

Hoàn Di cũng bảo:

- Lúc trẻ, tôi đã từng gặp được ngài Thi Lê Mật. Tinh thần của Ngài dồi giàu sung túc; thật là một nhân vật kiệt xuất, khiến người người đều bội phục.

Người gặp Ngài trước nhất là Vương Đạo (267 330). Vương Đạo vốn là trung thần của Tấn Nguyên Đế, Tấn Minh Đế, Tấn Thành Đế, và là tể tướng của Đông Tấn Thành Đế. Lúc Vương Đạo đến nơi trụ xứ của Ngài để thăm viếng, Ngài bèn bỏ y ngoài và quăng xuống đất, rồi nói chuyện với ông ta. Vương Đạo đến chẳng bao lâu thì Biện Khổn cũng đến viếng thăm Ngài. Lúc Biện Khổn sắp đến, Ngài bèn chỉnh đốn dung nghi, ngồi ngay ngắn mà đợi ông ta. Người khác thấy vậy, bèn hỏi tại sao Ngài có cử chỉ khác lạ như thế. Ngài bảo:

- Vương Đạo thích 'phong thần siêu dật'. Biện Khổn thì xem dung nghi mà phán đoán người. Vì vậy, Ta mới có hai thái độ khác nhau.

Do đó, người đương thời tán thán là Ngài biết dùng pháp để thích hợp với căn cơ của người.

Tánh tình của Ngài rất rộng rãi bao dung, không câu nệ tiểu tiết. Lúc đến Trung Thổ, Ngài không học tiếng Tàu, nên người nào muốn đàm luận với Ngài đều phải cần có dịch giả. Tuy nhiên, thường thường không đợi dịch giả phiên dịch, mà Ngài có thể hiểu rõ lời nói của người đối diện, tức là có khả năng biết tâm ý của người đó.

Chu Di (269 322) cũng thường qua lại với Ngài. Chu Di là người có thần thái sáng suốt, phong lưu tài hoa. Chu Di vốn là quan Bộc Xạ, nên thường tuyển chọn nhân tài để đưa vào triều làm quan. Khi mới gặp Ngài, Chu Di bảo:

- Nếu là thời thái bình thạnh trị thì phải tuyển chọn vị hiền nhân này, mà chẳng có ân hận gì!

Sau này Chu Di bị Vương Bân giết, nên Ngài đến nhà phúng điếu, tụng đọc hàng ngàn câu thần chú bằng tiếng Phạn, âm thanh ngân vang thấu suốt thiên đình. Lúc đọc tụng xong, thần sắc của Ngài vẫn an nhiên bình thản, không lộ chút vẻ buồn thương. Đối với những sự vui buồn hay giận tức, Ngài không màng đến. Vương Đạo thường nói:

- Ngoại quốc chỉ có một hiền tài này mà thôi!

Đại tướng quân Vương Xứ Xung nghe Vương Đạo, Chu Di, v.v... đều tán thán Ngài, nên đến bái kiến. Vừa gặp mặt Ngài thì ông ta bèn khởi tâm sùng kính.

Cháu của Vương Đạo là Vương Mẫn đã từng theo học mật chú với Ngài, và thường nghe sa môn Tăng Già Đề Bà giảng kinh. Vương Mẫn thường viết lời tựa cho những loại kinh điển.

Ngài thường tụng đọc thần chú, hiển hiện những điềm linh nghiệm. Trước kia, tại vùng Giang Đông chưa từng có chú pháp. Nhờ Ngài dịch quyển kinh 'Khổng Tước Vương' mà chú pháp mới được giới thiệu đến quần chúng Phật tử. Trong quyển 'Xuất Tam Tạng Ký Tập' ghi hai quyển kinh về Mật chú do Ngài dịch là Đại Khổng Tước Vương Thần Chú, và Khổng Tước Vương Tạp Thần Chú. Ngoài ra, Ngài còn dịch nhiều bộ kinh về Mật giáo. Hiện tại, trong quyển thứ hai mươi mốt của Đại Chánh Tân Tu còn ghi lại mười hai quyển do Ngài phiên dịch như sau: 1/ Phật Thuyết Quán Đảnh Thất Vạn Nhị Thiên Thần Vương Hộ Tỳ Kheo Ny Chú kinh; 2/ Phật Thuyết Quán Đảnh Thập Nhị Vạn Thần Vương Hộ Tỳ Kheo Ny Kinh; 3/ Phật Thuyết Quán Đảnh Tam Quy Y Ngũ Giới Đái Bội Hộ Thân Chú Kinh; 4/ Phật Thuyết Quán Đảnh Bách Kết Thần Vương Hộ Thân Chú kinh; 5/ Phật Thuyết Quán Đảnh Chú Cung Trạch Thần Vương Thủ Trấn Tả Hữu Kinh; 6/ Phật Thuyết Quán Đảnh Trủng Mộ Nhân Duyên Tứ Phương Thần Chú Kinh; 7/ Phật Thuyết Quán Đảnh Phụ Ma Phong Ấn Đại Thần Chú Kinh; 8/ Phật Thuyết Quán Đảnh Ma Ni La Đản Đại Thần Chú Kinh; 9/ Phật Thuyết Quán Đảnh Triệu Ngũ Phương Long Vương Nhiếp Dịch Độc Thần Chú Thượng Phẩm Kinh; 10/ Phật Thuyết Quán Đảnh Phạm Thiên Thần Sách Kinh; 11/ Phật Thuyết Quán Đảnh Tùy Nguyện Vãng Sanh Thập Phương Tịnh Độ Kinh; 12/ Phật Thuyết Quán Đảnh Bạt Trừ Quá Tội Sanh Tử Đắc Độ kinh.

Đến đời Đông Tấn Thành Đế, trong niên hiệu Hàm Khang (334 342) Ngài nhập tịch, thọ hơn tám mươi tuổi. Vì Ngài đã từng tu hạnh đầu đà tại Thạch Tử Võng, nên thi thể được an táng tại nơi đó. Dân chúng đương thời nghe Ngài nhập tịch, rơi lệ thương tiếc. Ngưỡng mộ công đức giáo hóa của Ngài, vua Tấn Thành Đế dựng tràng phan nơi phần mộ. Sau này, có một vị sa môn ngoại quốc sang Kinh Sư, rồi lập chùa ngay nơi phần mộ của ngài Thi Lê Mật. Tạ Côn ở Trần Quận hỗ trợ tiền tài để xây chùa; để ghi nhớ công nghiệp của ngài Thi Lê Mật, ngườI sau gọi ngôi chùa đó là Cao Tọa Tự.

Ngài Trúc Pháp Hộ

Trước thời của ngài Cưu Ma La Thập, vị có công nhất trong việc truyền bá giáo lý Đại Thừa là đại dịch giả Trúc Pháp Hộ. Lại nữa, tuy có nhiều nhà dịch giả phiên dịch kinh điển thuộc loại bộ số, nhưng người có công nhiều nhất là ngài Trúc Pháp Hộ.

Ngài Trúc Pháp Hộ cũng được gọi là Đàm Ma La Sát (Dharmaraksa), người nước Đại Nhục Chi, gia thế cư trú ở quận Đôn Hoàng, tám tuổi xuất gia, theo học đạo với ngoại quốc sa môn là Trúc Cao Tọa (Thi Lê Mật). Vì học đạo với sa môn người Thiên Trúc, nên lấy danh tánh là Trúc. Ngài thường tụng đọc kinh cả muôn chữ. Do lập chí học vấn, nên không màng gian khổ, đi muôn dặm tầm thầy học đạo. Ngài thông sáu bộ kinh, thấu suốt luận thuyết trăm tôn giáo, nên kiến thức rất uyên thâm. Dẫu bị người đời khen chê, trách mắng, Ngài vẫn không động tâm. Thiên tánh của Ngài nhu hòa, thuần hậu.

Vì biết tại kinh đô Lạc Dương chưa có các bộ kinh Đại Thừa như Phương Đẳng, Bát Nhã, nên Ngài quyết tâm lập chí, hoằng dương đại đạo. Ngài theo thầy mình đi qua các nước ở Tây Vực, nên thông thạo ba mươi sáu ngôn ngữ, cùng tinh thông thể văn tự của Thiên Trúc và Tây Vực, lập nền tảng căn bản cho sự phiên dịch kinh điển sau này. Vì cầu kinh Bát Nhã, từ Đôn Hoàng, Ngài qua nước Vu Điền.

Xưa kia, Châu Sĩ Hành đã từng sao chép lại nguyên bản chữ Phạn của kinh Bát Nhã tại nước Vu Điền. Đương thời, Vu Điền vốn là trung tâm của Phật giáo Đại Thừa và đang được phát triển mạnh mẽ. Từ nước Vu Điền, Ngài lại tới Sa Lặc, rồi vòng qua phía bắc Tây Vực (đại lộ phía nam của núi Thiên Sơn), sang nước Quy Từ, lại trở về Đôn Hoàng. Tại đạo tràng phiên dịch của Ngài có các cư sĩ người nước Quy Từ như Bạch Nguyên Tín, Bạch Pháp Cự, v.v...

Từ Tây Vực, Ngài mang rất nhiều kinh điển tiếng Phạn sang Trường An vào năm 266, rồi trở lại Đôn Hoàng. Từ năm 274 đến năm 283, Ngài ẩn cư trong núi sâu rừng thẳm, tinh tấn hành đạo tại chùa Ngoại Kiến ở Thanh Môn, và dùng oai đức giáo hóa đồ chúng ở bốn phương, nên có hàng ngàn tăng đồ theo Ngài học đạo. Vào ngày mười bốn tháng mười năm 284, tại Đôn Hoàng Ngài dịch xong bộ kinh Tu Hành Đạo Địa và A Duy Việt Chí Giá. Năm 286, Ngài mang rất nhiều kinh điển tiếng Phạn trở qua Trường An. Vì trên đường, Ngài vừa đi vừa dịch kinh, nên khi đến Trường An thì dịch xong quyển kinh Phổ Siêu. Hơn hai mươi năm trường tại Trường An, Ngài hăng say tích cực dấn mình vào sự nghiệp phiên dịch kinh điển.

Đời Tây Tấn Huệ Đế, do loạn bá vương khiến chiến tranh giết chóc không ngừng. Lại nữa, Hồ tộc liên tục xâm nhập vào vùng Hoa Bắc, và vây hãm thành Lạc Dương. Vào tháng mười một niên hiệu Vĩnh Hưng nguyên niên (304), Huệ Đế bị bức bách dời đô về Trường An. Vào tháng năm, Quang Hi nguyên niên (306), Kỳ Tư thống lãnh quân Tiên Ti xâm nhập Trường An, giết hơn hai trăm ngàn người, khiến máu chảy đầy sông. Kinh thành Trường An trở nên hoang tàn. Bá tánh đói rách lầm than. Thiên hạ hỗn loạn cùng cực.

Tuy gặp thời loạn ly, nhưng Ngài vẫn không dừng công nghiệp phiên dịch kinh điển. Trong thời gian Ngài phiên dịch kinh điển, người sao chép là Pháp Cự. Giữa đời Huệ Đế và Hoài Đế (290 312), Pháp Cự dịch được kinh Lâu Thán, và cùng Pháp Lập dịch kinh Pháp Cú Dụ, kinh Phước Điền.

Y cứ theo quyển 'Xuất Tam Tạng Ký Tập', những bộ kinh do ngài Trúc Pháp Hộ phiên dịch vào đời Tây Tần như sau:

Kinh Đời vua Hiệu Năm Thời Gian và địa điểm

- Tu Chân Thiên Tử Võ Đế Thái nt Thủy 2 266 8/11 30/12 (tại Trường An)

- Tỳ Kheo Ni Giới nt Thái Thủy 3 267 10/9

- Tam Phẩm Hối Quá nt Thái Thủy 3 267 21/9

- Hoàn Thái Thủy 5 269 23/10

- Đức Quan nt Thái Thủy 6 270 tháng 10

- Văn Thù Sư Lợi Ngũ Thể Hối Quá nt Thái Thủy 7 271 27/1

- Trì Nhân Bồ Tát nt Thái Thủy 7 271 15/9

- Nhạn Vương nt Thái Thủy 9 273 1/2

- Tu Hành Đạo Địa nt Thái Khang 5 284 23/12 (tại Đôn Hoàng)

- A Duy Việt Chí Giá nt Thái Khang 5 284 14/10 (tại Đôn Hoàng)

- Đại Thiện Quyền nt Thái Khang 6 285 17/6

- Hải Long Vương nt Thái Khang 6 285 10/7

- Trì Tâm Phạm Thiên ntThái Khang 7 286 10/3 (tại Trường An)

- Quang Tán Bát Nhã nt Thái Khang 7 286 25/11 (tại Trường An)

- Phổ Chiếu nt Thái Khang 7 286 27/12 (tại Trường An )

- Phổ Môn nt Thái Khang 8 287 11/1

- Bảo Nữ nt Thái Khang 8 287 27/4

- Mật Tích nt Thái Khang 9 288 8/10

- Văn Thù Sư Lợi Tịnh Luật nt Thái Khang 10 289 8/4 (tại Lạc Dương)

- Ly Cấu Thi Nữ nt Thái Khang 10 289 2/10

- Ma Nghịch nt Thái Khang 10 289 2/12 (tại Lạc Dương)

- Pháp Một Tận nt Thái Hy 1 290 7/2

- Cấp Cô Độc Minh Đức nt Vĩnh Hy 1 290 12

- Bảo Kế Huệ Đế nt Vĩnh Hy 1 290 14/7

- Tứ Phụ Dụ nt Vĩnh Bình 1 291 đầu năm

- Mã Vương nt Vĩnh Bình 1 291 6

- Phổ Nghĩa nt Vĩnh Bình 1 291 6

- Lộc Mẫu nt Nguyên Khang 1 291 đầu năm

- Dõng Phục Định nt Nguyên Khang 1 291 9/4

- Độ Thế Phẩm Nguyên Khang 1 291 13/4

- Đại Ai ntNguyên Khang 1 291 7/7

- Như Lai Hưng Hiển nt Nguyên Khang 1 291 24/12

- Quán Hạnh Bất Di Tứ Sự nt Nguyên Khang 2 292 6

- Thánh Pháp Ấn nt Nguyên Khang 4 294 25/12 (tại Tửu Tuyền)

- Tiệm Bị Nhất Thiết Trí nt Nguyên Khang 7 297 21/11 (tại Trường An)

- Hiền Kiếp nt Vĩnh Khang 1 300 21/10 (tại Trường An)

- Đại Tịnh Pháp Môn nt Vĩnh Ninh 1 301 26/3

- Lâu Thán nt Thái An 1 302 23/1

- Ngũ Cái Nghi Kết Thất Hành nt Thái An 1 302 12/4

- Bồ Tát Thập Trụ nt Thái An 1 302 3/10

- Thuận Quyền Phương Tiện nt Thái An 2 303 9/4

- -- Ngũ Bách Đệ Tử Bổn Khởi nt Thái An 2 303 1/5

- Phật Vi Bồ Tát Ngũ Mộng nt Thái An 2 303 6/5

- Như Huyễn Tam Muội nt Thái An 2 303 11/5

- Di Lặc Bổn Nguyện nt Thái An 2 303 17/5

- Xá Lợi Phất Hối Quá nt Thái An 2 303 20/5

- Bào Thai nt Thái An 2 303 1/8

- Thập Địa nt Thái An 2 303 4/12

- Ma Điều Vương nt Thái An 3 304 18/1

- Chiếu Minh Tam Muội nt Thái An 3 304 1/2

- Sở Dục Chí Hoạn nt Vĩnh An 1 304 7/2

- Nghiêm Tịnh Định nt Vĩnh An 1 304 18/2

- Cổ Khách nt Vĩnh An 1 304 2/3

- Canh Xuất A Xà Thế Vương nt Vĩnh An 1 304 16/4

- Diệt Thập Phương Minh nt Kiến Võ 1 304 14/8

- Nhân Sở Tùng Lai nt Vĩnh Hưng 2 305 25/1

- Thập Đẳng Tạng nt Vĩnh Hưng 2 305 28/1

- Nhạn Vương Ngũ Bách Nhạn Câu nt Vĩnh Hưng 2 305 2/2

- Giới Cụ nt Vĩnh Hưng 2 305 7/2

- Quyết Đạo Tục nt Vĩnh Hưng 2 305 11/2

- Mãnh Thí nt Vĩnh Hưng 2 305 20/2

- Thành Dụ nt Vĩnh Hưng 2 305 1/3

- Thí Dụ Tam Bách Thủ nt Quang Hy 1 306 7/2

- Vô Cực Bảo Hoài Đế Vĩnh Gia 1 307 5/3

- A Sai Mạt nt Vĩnh Gia 1 307 1/12

- Phổ Diệu nt Vĩnh Gia 2 308 6 (tại chùa Thiên Thủy)

Công nghiệp phiên dịch vĩ đại của ngài Trúc Pháp Hộ khiến cho quyển 'Xuất Tam Tạng Ký Tập' ghi: "Kinh pháp sở dĩ được lưu truyền rộng rãi khắp Trung Thổ vào buổi sơ thời, đa số đều nhờ công sức của ngài Trúc Pháp Hộ".

Từ lúc bắt đầu phiên dịch cho đến lúc cuối, có rất nhiều người trợ giúp Ngài trong sự nghiệp phiên dịch kinh điển, như sau:

Kinh Năm Người Trợ giúp

- Tu Chân Thiên Tử 266 An Văn Huệ, Bạch Nguyên Tín,

- Nhiếp Thừa Viễn, Pháp Thừa, Pháp Bảo.

- Tu Hành Đạo Địa 284 Pháp Thừa, Pháp Bảo, Quý Ưng, Vinh Thừa, Tác Điểu Tử, Thiện Trì Thời, Thông Võ, Chi Tấn, Chi Tấn Bảo, Vinh Huề Nghị, Hầu Vô Anh, và ba mươi người khác.

- A Duy Việt Chí Giá 284 Pháp Thừa.

- Trì Tâm Phạm Thiên 286 Nhiếp Thừa Viễn.

- Chánh Pháp Hoa 286 Nhiếp Thừa Viễn, Trương Sĩ Minh, Trương Trung Chí, Trúc Đức Thành, Trúc Văn Thịnh, Nghiêm Oai Bá, Tích Văn Thừa, Triệu Thúc Sơ, Trương Văn Long, Trần Trường Huyền, Bạch Nguyên Tín, Khang Na Luật, Tôn Bá Hổ.

- Quang Tán Bát Nhã 286 Nhiếp Thừa Viễn, Bạch Nguyên Tín, Pháp Độ.

- Văn Thù Sư Lợi Tịnh Luật 289 Nhiếp Đạo Chân, Lưu Nguyên Mưu, Phó Công Tín, Hầu Nham Trường.

- Ma Nghịch 289 Nhiếp Đạo Chân, Triết Hiển Nguyên, Nhiếp Thừa Viễn.

- Dũng Phục Định 291 Nhiếp Thừa Viễn.

- Đại Ai 291 Nhiếp Thừa Viễn, Nhiếp Đạo Chân.

- Chư Phật Yếu Tập 292 Nhiếp Thừa Viễn, Trúc Pháp Thủ.

- Thánh Pháp Ấn 294 Trúc Pháp Thủ.

- Tiệm Bị Nhất Thiết Trí Đức 297 Nhiếp Thừa Viễn, Bạch Nguyên Tín, Pháp Độ.

- Hiền Kiếp 300 Triệu Văn Long.

- Phổ Diệu 308 Khang Thù, Bạch Pháp Cự.

Trong số người đó, có Trúc Pháp Thừa là đệ tử thân tín nhất của ngài Trúc Pháp Hộ. Trúc Pháp Thừa theo ngài Trúc Pháp Hộ, thọ giới Sa Di từ thuở thiếu niên. Kể từ lúc ngài Trúc Pháp Hộ đến Trường An lần đầu, Trúc Pháp Thừa luôn đi theo hầu cận, trợ giúp phiên dịch kinh điển và hoằng pháp. Tại Đôn Hoàng, Trúc Pháp Thừa kiến lập chùa chiền, tận lực tuyên dương Phật pháp, khiến chánh giáo được lưu bố khắp Tây Vực. Lúc ngài Trúc Pháp Hộ trở lại Đôn Hoàng, Trúc Pháp Thừa đã từng trợ giúp dịch kinh Tu Hành Đạo Địa và A Duy Việt Chí.

Ngài Trúc Pháp Hộ vốn là một đại dịch giả, vị phiên dịch kinh điển vào thời cổ. Suốt đời, Ngài chuyên chú vào sự nghiệp phiên dịch kinh điển. Song song, có hai giai thoại về Ngài.

Giai thoại thứ nhất: Suốt đời Ngài chăm chú không mỏi mệt, dốc chí tận tâm hành sự nghiệp phiên dịch kinh điển. Cuối đời Tấn Võ Đế (263 274), Ngài ẩn cư trong thâm sơn cùng cốc. Trên núi có một dòng nước trong xanh, là nơi các người đốn củi thường súc miệng tắm rửa, nên khiến dòng nước bị ô uế. Thời gian sau, dòng nước bị khô cạn. Ngài bồi hồi đứng bên dòng nước khô kiệt mà tự bảo:

- Nước chảy đến đây là cạn. Chẳng còn có cách gì để tự sống. Chắc phải đi qua nơi khác!

Ngài vừa dứt lời thì nguồn nước xanh bỗng vụt chảy ra trở lại.

Sau này, tại Trường An, Ngài xây cất chùa viện tại cửa phía đông của thành, và tinh cần hành đạo. Đương thời, người ngưỡng mộ oai đức của Ngài cả hơn ngàn người. Trong quyển 'Cao Tăng Truyện' và 'Khải Nguyên Lục', ngài Chi Độn tán thán ngài Trúc Pháp Hộ như sau: "Ngài Trúc Pháp Hộ tâm tánh trầm tĩnh lặng lẽ, nhu hòa, đạo đức cao thâm".

Ngài là một dịch giả vĩ đại, thâm giải giáo lý u huyền. Giai thoại về dòng nước khô vụt chảy trở lại, biểu hiện cho oai lực thần dị kiệt xuất của Ngài.

Giai thoại thứ hai: Trúc Pháp Thừa đã theo hầu Ngài và làm sa di từ lúc tám tuổi. Lần nọ, một số người dòng quý tộc muốn thử đạo lực của Ngài, nên đến nơi trụ xứ mà mượn hai trăm ngàn đồng. Nghe họ hỏi han vay mượn, Ngài chỉ đứng lặng thinh mà không đối đáp. Lúc đó, chú sa di mười ba tuổi Trúc Pháp Thừa bèn bảo với các người khách:

- Tâm của Hòa Thượng đã chấp thuận lời thỉnh cầu của quý vị rồi!

Nghe lời này, khách bèn từ tạ ra về. Trúc Pháp Thừa liền thưa với Ngài:

- Xem sắc mặt của họ, chẳng phải đến đây để mượn tiền, mà chỉ muốn thử pháp lực của Hòa Thượng thôi!

Ngài bảo:

- Ta cũng nghĩ như thế!

Ngày thứ hai, những người khách kia trở lại, và dẫn theo hơn một trăm người, đến cầu thỉnh Ngài truyền năm giới cấm, cùng nhắc lại bổn ý vay tiền. Nguyên nhân khiến họ đến mượn tiền vì có người bảo rằng Ngài có cả hai trăm ngàn đồng vàng. Tuy nhiên, tiền này không phải do Ngài vay mượn, mà chỉ do tín đồ cúng dường hoặc ủng hộ trong công việc phiên dịch kinh điển. Điều này khác hẳn với sự nghiệp phiên dịch kinh điển của ngài Cưu Ma La Thập và Huyền Trang. Hai ngài vốn được quốc vương quyền thế ủng hộ bảo trợ. Nghe những người khách muốn mượn tiền, Ngài liền hứa khả mà không chút sẻn tiếc. Điều này hiển lộ đạo đức sâu dầy, không tham đắm tiền tài vật chất của Ngài.

Tấn Tôn Xước trong quyển luận Đạo Hiền rất tán thán đạo hạnh của Ngài. Sau này, Ngài tịch vào lúc bảy mươi tám tuổi.

Trong thời Tây Hán, các nhà dịch giả dịch kinh, được liệt kê như sau: Sa môn Cương Lương Lâu Chí dịch một bộ, một quyển kinh. Sa môn An Pháp Khâm dịch năm bộ, mười sáu quyển. Sa môn Vô La Xoa dịch một bộ, ba mươi quyển. Sa môn Bạch Pháp Tổ dịch mười sáu bộ, mười tám quyển. Sa môn Thích Pháp Lập dịch bốn bộ, mười hai quyển. Sa môn Thích Pháp Cự dịch bốn mươi bộ, năm mươi quyển. Sa môn Chi Pháp Độ dịch bốn bộ, năm quyển. Sa môn Nhược La Nghiêm dịch một bộ, một quyển. Ưu bà tắc Trúc Thúc Lan dịch hai bộ, năm quyển. Thanh tín sĩ Nhiếp Thừa Viễn dịch hai bộ, ba quyển. Thanh tín sĩ Nhiếp Đạo Chân dịch hai mươi bốn bộ, ba mươi sáu quyển.

Các nhà dịch giả, không nhất thiết chỉ có sa môn, mà các vị cư sĩ cũng tham gia góp sức.

Ngài Phật Đồ Trừng, Hưng Long Phật Pháp

Ngài vốn là người Tây Vực, thuộc nước Quy Từ. Tên tục của Ngài là Bạch, thiếu niên xuất gia, tánh hiền hòa thuần chơn mà hiếu học; tụng đọc kinh thư đến trăm vạn lời; đối với văn nghĩa đều thâm hiểu liễu giải lẹ làng. Lúc chưa qua Trung Thổ, tuy chưa từng đọc qua các Nho sử cùng những kinh thư điển tích, mà khi biện luận với các học giả, đều hợp với ý chỉ. Đối với sự học vấn Ngài từng bảo:

- Ta đã từng hai lần qua nước Kế Tân để thọ giáo với các danh sư, nên hiện tại mới có được năng lực như vầy.

Người Tây Vực đồng xưng tán rằng Ngài đã đắc đạo.

Đời Tấn Hoài Đế, niên hiệu Vĩnh Gia thứ tư (310), Ngài đến Lạc Dương. Ngài có chí nguyện hoằng dương Phật pháp, lại có thần thông, cùng có khả năng sai khiến quỷ thần; xoa mỡ trong lòng bàn tay liền thấy những chuyện cách ngoài ngàn dặm; dự đoán được những việc trong tương lai; nghe tiếng cái linh kêu liền biết việc gì sẽ xảy ra; không gì mà chẳng linh ứng. Bổn ý muốn kiến lập chùa chiền, mà gặp lúc Lưu Diệu đang hưng binh tại Trung Nguyên, khiến kinh sư náo loạn, nên Ngài tạm đình chỉ ý muốn kia, mà ẩn thân nơi miền quê hoang dã, để quán xem thời cuộc chuyển biến, hầu mong tìm cơ hội hưng long Phật pháp.

(Bàn về lịch sử, sau đời Hán và đời Ngụy các dị dân ở phương bắc đã thần phục triều đình nước Tàu. Nhưng đến đời Đông Hán, họ lập ra nước Hung Nô, do Lưu Uyên làm hoàng đế. Lưu Uyên mất (310), con là Lưu Thông lên ngôi, rồi dẫn quân công phá thành Lạc Dương vào đời Tấn Hoài Đế (311). Khi đó, em của Lưu Thông là Lưu Diệu cùng với Vương Di công phá được thành Lạc Dương, bắt giết Tấn Hoài Đế, rồi lại đem quân công phá thành Trường An, giết Tấn Mân Đế (316), khiến cho nhà Tấn phải diệt vong. Lưu Thông mất, trong nước có loạn, nên chia làm Tiền Triệu và Hậu Triệu. Sau này, Thạch Lặc ở nước Hậu Triệu giết Lưu Diệu cùng Vương Nhi của Tiền Triệu, và hàng phục được các Hồ tộc như Khương Nhung, rồi tự xưng là Thiên Vương.

Lang Nha Vương Duệ là con cháu của Tư Mã Ý, sang dựng nghiệp ở phía nam tại Kiến Nghiệp (Nam Kinh), lập ra nhà Đông Tấn, tự xưng là Tấn Nguyên Đế.

Đại quân của Thạch Lặc ở Tân Sát, tỉnh Hà Nam, thường giết vô số dân lành để thị oai. Sa môn của Phật giáo cũng bị bức hại không ít. Chứng kiến cảnh trạng này, ngài Phật Đồ Trừng khởi lòng từ bi trắc uẩn, thương xót cho quần sanh thống khổ. Ngài định dùng Phật pháp để cảm hóa Thạch Lặc, nên trước tiên đến doanh trại của Quách Hắc Lược (đại tướng của Thạch Lặc), thuyết phục và khiến hắn phải quy y Tam Bảo cùng thọ năm giới. Từ đó, mỗi lần quân Thạch Lặc xuất trận, Quách Hắc Lược đều dự biết việc thắng bại. Việc này khiến cho Thạch Lặc nghi ngờ, hỏi:

- Ta không nghĩ rằng ngươi có tài năng mưu lược xuất chúng, mà mỗi lần sắp xuất binh, lại biết việc may rủi. Thế thì vì lý do gì?

Quách Hắc Lược thưa:

- Thiên binh của Tướng Quân nay có thần linh hộ trợ. Sa môn nọ pháp thuật cơ trí phi thường. Ngài thường bảo rằng Tướng Quân sẽ thống trị Trung Nguyên, và chính Ngài sẽ là quốc sư. Những việc quân cơ may rủi, thắng bại mà thần biết trước, đều nhờ sự mách bảo của vị sa môn đó.

Nghe như thế, Thạch Lặc mừng rỡ, bảo:

- Trời ban cơ duyên lành!

Nói xong, ông bèn ra lịnh thỉnh mời ngài Phật Đồ Trừng đến, hỏi han những việc linh ứng của Phật pháp, cùng yêu cầu được xem pháp thuật hiển bày. Biết rõ Thạch Lặc chẳng hiểu gì về nghĩa lý thâm diệu của Phật pháp, nên Ngài chỉ dùng pháp thuật để hiển minh Phật đạo thâm cao. Ngài bảo:

- Đạo tuy cao xa thâm sâu khó hiểu, nhưng có thể lấy những việc gần nhất để chứng minh.

Nói xong, Ngài yêu cầu mang ra một bồn nước, rồi dâng hương niệm chú. Một hồi sau, từ trong bồn xuất hiện một đóa hoa sen xanh, tỏa sáng màu sắc dị thường. Xem thấy điều này, Thạch Lặc bèn tín phục. Lợi dụng cơ hội đó, Ngài răn nhắc Thạch Lặc:

- Phận làm vua nếu lấy đức mà ban bố cho thiên hạ, thì sẽ có bốn linh quái như lân, phượng, quy, long xuất hiện, để biểu thị điềm lành. Nếu chánh trị có lắm điều tệ hại, và chánh đạo suy vi, thì sao chổi sẽ xuất hiện, việc xấu sẽ phát khởi, tức biểu thị những điềm chẳng lành. Những điềm linh dị đó, đều ứng với nền chánh trị hiền lương hay bạo ngược. Xưa nay, điều này thường xảy ra, và các bậc cao nhân hiểu rõ thiên lý đều răn nhắc.

Nghe những lời răn nhắc này, Thạch Lặc liền thọ nhận tín phục. Từ đó, trong nước hễ mười người sắp bị giết thì có chín người được tha, và dân chúng thấm nhuần ân trạch của Phật pháp. Do Thạch Lặc y cứ theo lời khuyên nhắc của Ngài để thi hành chánh trị, nên tại Trung Nguyên, Hồ tộc cùng Hán tộc đại đa số đều tín phụng Phật pháp. Từ đó, Ngài tận lực làm cố vấn cho Thạch Lặc về quân sự chính trị, cùng dự tri tiên đoán những việc may rủi. Thế nên, đối với thần lực dị kỳ của Ngài, Thạch Lặc rất cung kính kinh sợ, nên thường xưng Ngài là Đại Hòa Thượng.

Lần nọ, Thạch Lặc từ Cát Pha trở về Hà Bắc, đi qua Phương Đầu. Đến tối hôm đó, có người định đánh úp doanh trại. Dự biết việc này, Ngài gọi Quách Hắc Lược, bảo:

- Sẽ có kẻ đến trộm lấy long bào. Xin hãy báo cho Thạch Lặc để sớm phòng bị.

Đến tối, quả nhiên có sự việc xảy ra như Ngài tiên đoán. Tuy nhiên, nhờ phòng bị cẩn mật, nên Thạch Lặc thoát chết. Vào một đêm nọ, vì muốn thử thần thông của Ngài, Thạch Lặc bèn mang y giáp, cầm đao mà ngồi, rồi phái người qua thưa với Ngài:

- Trời tối, Thạch tướng quân không biết phải làm gì!

Viên quan do Thạch Lặc phái đi, vừa đến nơi, chưa kịp nói năng gì Ngài đã bảo:

- Mọi việc đều an lành, lại không có tặc khấu đến, mà tại sao Thạch Lặc lại võ trang chuẩn bị nghinh chiến?

Từ đó, Thạch Lặc lại càng thêm cung kính Ngài.

Lần khác, Thạch Lặc đột nhiên tức giận tăng chúng, nên khởi tâm muốn giết hại, lại định bắt tội Ngài. Dự tri biết ý đồ này, nên tại nhà Quách Hắc Lược, Ngài bảo đồ chúng:

- Nếu Thạch Lặc phái người đến tìm Ta, thì hãy đáp rằng không biết Ta đã đi đâu!

Chẳng bao lâu, người do Thạch Lặc phái đến, tìm không thấy Ngài tại nhà Quách Hắc Lược, nên trở về bẩm tấu. Thạch Lặc hoảng sợ, thốt:

- Vì Ta có ác niệm với Thánh Nhân, nên Ngài đã bỏ đi!

Vì vậy, Thạch Lặc mãi trằn trọc suốt thâu đêm, chỉ ước muốn gặp lại Ngài. Biết Thạch Lặc đã hồi tâm, sáng hôm sau Ngài đến gặp. Vừa thấy Ngài, Thạch Lặc vui mừng hỏi:

- Đêm qua Ngài đi đâu vậy?

Ngài bảo:

- Vì hôm qua Đại Vương nổi giận lôi đình, nên lão tăng tạm thời lánh mặt. Bây giờ, Đại Vương đã hồi tâm, nên lão tăng trở lại đây tương kiến.

Nghe lời này, Thạch Lặc không những thán phục mà còn vui mừng bất tận.

Lần nọ, nguồn nước dẫn từ phía tây bắc của hào thành Tương Quốc dài khoảng năm dặm đột nhiên bị khô cạn. Thạch Lặc hỏi Ngài rằng có thể khiến cho mạch nước chảy lại được không, Ngài đáp:

- Chỉ việc triệu rồng đến thì giải quyết xong?

Vì tên tự của Thạch Lặc là 'Long' (tức rồng), nên tưởng là Ngài nói đùa, ông bảo:

- Tại vì rồng không thể khai mạch nước, nên mới cầu thỉnh Ngài!

Ngài nói:

- Ta nói lời chân thật, chẳng phải đùa giỡn. Đầu nguồn mạch nước, có một con rồng ẩn cư. Chỉ việc triệu thỉnh nó ra, thì mạch nước sẽ chảy tràn đầy.

Nói xong, Ngài dẫn đồ đệ đến đầu mạch nguồn suối. Nơi đó, nước khô cạn đã lâu, lại có vết của các bánh xe qua lại in rõ ràng. Các đệ tử e sợ không thể khai thông mạch nước. Tuy nhiên, Ngài duyệt ý định thần, ngồi ngay ngắn trên một gốc cây, dâng hương khấn nguyện, tụng niệm thần chú. Cứ như thế trải qua ba ngày, nơi nguồn suối khô cạn đột nhiên nước vụt chảy ào ào. Một con rồng nhỏ, dài khoảng năm thước, theo mạch nước mà bò ra. Vừa thấy rồng thì đồ chúng của Ngài lại tranh nhau xem. Ngài bảo:

- Rồng có khí độc, chớ đến gần nó!

Chẳng bao lâu thành hào Tuơng Quốc có nước chảy tràn đầy. Ngồi một mình nơi đó, Ngài lại bảo:

- Hai ngày sau, sẽ có một kẻ nô bộc làm rúng động trời đất đến nơi đây.

Nguyên vì Tiết Hợp, người Tương Quốc, có hai đứa con rất kiêu căng ngạo mạn. Lần nọ, chúng lừa gạt trêu chọc một người nô bộc thuộc bộ tộc Tiên Ti, nên gã sanh tâm phẫn uất, khởi ác niệm, bèn bất cẩn giết đứa con nhỏ, rồi lại bắt nhốt đứa con lớn trong phòng. Những người hầu định chạy vào cứu thì gã vung đao, và hâm dọa rằng nếu có ai đến gần thì sẽ giết đứa con đó. Gã lại nói:

- Hãy đưa Ta trở về bổn quốc, bằng không thì Ta sẽ chết với thằng nhỏ này tại nơi đây.

Dân chúng trong và ngoài thành đều kinh hoàng sửng sốt, nên chạy đến xem coi, bao quanh nhà của Tiết Hợp. Thạch Lặc cũng tự thân đến đó, bảo:

- Hãy thả đức bé đó ra. Nếu quốc pháp đã khai, thì sẽ mang họa đến. Ta khuyên ông suy xét tường tận. Luật pháp quốc gia không thể thay đổi!

Ngay sau đó, Tiết Hợp sai người bắt gã nô bộc. Gã nô bộc tức giận và lập tức giết con của Tiết Hợp rồi tự để bị trói. Vì phẫn nộ việc này, thủ lãnh bộ tộc Tiên Ti là Đoạn Ba cầm quân đánh Thạch Lặc. Thanh thế quân binh của Đoạn Ba rất mạnh mẽ, khiến cho Thạch Lặc rất lo âu sợ sệt, nên phải cầu Ngài tìm kế đối địch. Ngài bảo:

- Hôm qua cái linh trong chùa chợt kêu lên tiếng rằng sáng sớm ngày mai, Đoạn Ba sẽ bị bắt.

Thạch Lặc lên thành xem xét quân tình, thấy quân của Đoạn Ba hàng hàng lớp lớp vây kín ngoài thành, nên kinh hoàng thất sắc bảo:

- Quân địch đông đúc khiến trời đất chấn động, như vầy thì làm sao bắt được Đoạn Ba? Ngài Phật Đồ Trừng chắc chỉ an ủi Ta thôi!

Trong tâm bất an, nên Thạch Lặc lại phái người đến hỏi Ngài về binh tình. Ngài bảo:

- Chớ có hoài nghi, Đoạn Ba đã bị bắt rồi!

Nhân vì có một đội quân của Thạch Lặc lẻn ra ngoài thành phục kích. Gặp Lúc Đoạn Ba đang đi tới, nên họ bắt được ông ta.

Bắt được tướng địch, Ngài lại khuyên Thạch Lặc hãy thả Đoạn Ba trở về bổn quốc. Thạch Lặc nghe theo lời dạy của Ngài, nên sau này được lợi lạc.

Đương thời, Lưu Thông vừa mất, người em là Lưu Diệu lên kế vị, đổi quốc hiệu là Tiền Triệu, niên hiệu Kiến Nguyên Quang Sơ. Niên hiệu Quang Sơ thứ tám, Lưu Diệu phái em mình là trung sơn vương Lưu Nhạc thống lãnh đại binh sang đánh Thạch Lặc. Thạch Lặc bèn phái Thạch Hổ mang quân ra chống cự. Sau khi hai bên đánh nhau tại phía tây thành Lạc Dương, Lưu Nhạc vì thua bại phải thối lui về thung lũng Thạch Lương, rồi cho quân kiên thủ phòng bị. Công phá không nổi, Thạch Hổ bèn kéo quân ra vùng phụ cận, cắm lều kiên quyết chờ Lưu Nhạc. Hai bên cứ đánh nhau mãi mà không phân thắng bại.

Ngày nọ, cùng với các đệ tử vừa bước vào cửa chùa Tự Quan, Ngài bèn thốt lời:

- Thương thay cho Lưu Nhạc!

Đồ chúng không hiểu gì, nên hỏi han. Ngài bảo:

- Giờ hợi ngày hôm qua, Lưu Nhạc đã bị bắt rồi.

Chốc lát sau, tin chiến trận truyền về, quả nhiên như lời của Ngài tiên đoán; Lưu Nhạc đã bị bắt.

Niên hiệu Quang Sơ thứ mười một, Lưu Diệu tự thân dẫn đại binh công phá thành Lạc Dương. Thạch Lặc định thân chinh đem binh ra chống cự, nhưng triều thần đều khuyên rằng không cần phải mạo hiểm. Thạch Lặc bèn đến hỏi Ngài phải nên làm gì. Ngài bảo:

- 'Tú chi thế lệ võng, bộc cốc cù ngốc đương' là ngôn ngữ của Yết tộc, cũng có nghĩa là xuất binh thì bắt được Lưu Diệu.

Bấy giờ, quan quân nghe thế, tin lời tiên đoán của Ngài, nên lại thỉnh Thạch Lặc thân chinh thống lãnh đại quân. Thạch Lặc bèn giữ Thạch Hoằng lại để trấn thủ thành Tương Quốc, rồi tự thống suất đại binh đến Lạc Dương. Đang lúc hai bên giao chiến, quân của Lưu Diệu bỗng nhiên bị tán loạn. Ngựa của Lưu Diệu cũng té xuống nước. Thừa dịp, Thạch Kham cho quân vây bắt được Lưu Diệu, rồi dẫn về gặp Thạch Lặc. Đương thời, trong thành Ngài lấy dầu xoa bàn tay, rồi trong đó hiện ra trong quân binh náo loạn, có một người nọ bị trói tay. Ngài bèn bảo Thạch Hoằng rằng người đó chính là Lưu Diệu.

Bình định Lưu Diệu xong, Thạch Lặc tự xưng là Triệu Thiên Vương, đổi niên hiệu là Kiến Bình, tức làm vua nước Hậu Triệu. Bấy giờ nhằm niên hiệu Hàm Hòa thứ năm, đời Đông Tấn Thành Đế (330).

Lần nọ, Thạch Thông có ý đồ phản loạn, mà Ngài biết rõ việc này, nên bảo Thạch Lặc:

- Năm nay trong cây hành có trùng, nên không thể ăn được. Xin Đại Vương hạ lệnh cấm dân chúng ăn hành.

Do đó, Thạch Lặc viết chiếu chỉ, cấm dân chúng không được ăn hành. Nhân vì 'thực thông' (tức là cây hành), vốn đồng âm với tên của Thạch Thông, nên nghe sắc lịnh đó Thạch Thông biết cơ mưu đã bại lộ. Vào tháng tám, vì sợ bị bắt tội, Thạch Thông lẫn trốn đi nơi khác. Thạch Lặc sau này biết rõ sự tình, nên càng thêm cung kính Ngài. Có hữu sự chi, Thạch Lặc đều bàn thảo với Ngài rồi mới thi hành.

Thạch Bân vốn là con của Thạch Hổ, được Thạch Lặc thương mến vô cùng. Lần nọ, Thạch Bân bị nóng sốt rồi qua đời. Thạch Lặc đau xót bảo:

- Ta đã từng nghe rằng xưa kia thái tử của nước Quách Quốc chết, Thiên Thước cứu sống trở lại. Đại Hòa Thượng là thần nhân trong nước. Hãy thưa với Ngài việc này. Nhất định Ngài sẽ chuyển họa thành phước.

Do đó, Thạch Lặc cho người thỉnh Ngài đến. Ngài dùng cành cây dương chi phất trên đầu Thạch Bân, và tụng niệm thần chú. Chốc lát sau, Thạch Bân sống trở lại, rồi từ từ khỏe mạnh như thường. Từ đó, Thạch Bân thường ở suốt trong chùa. Mỗi năm đến mồng tám tháng tư, tức ngày Phật đản, Thạch Lặc tự thân đến chùa dự lễ tắm Phật để cầu phước.

Niên hiệu Kiến Bình thứ tư (333), vào tháng tư, trời trong mây tạnh, chẳng có ngọn gió nào, mà cái linh trên tháp, chợt khua vang tiếng não nề. Ngài bảo đại chúng:

- Linh bảo rằng trong nước có đại tang. E rằng năm nay sẽ phát sanh.

Năm đó, vào tháng bảy, Thạch Lặc mất, Thạch Hoằng kế vị. Chẳng bao lâu, Thạch Hổ lại truất phế Thạch Hoằng mà tự lên ngôi, rồi dời đô từ Tương Quốc về Nghiệp Đô (tức huyện Lâm Chương, tỉnh Hà Nam), đổi niên hiệu là Kiến Võ. Thạch Hổ lại càng tận tâm tận ý tín phụng Ngài hơn Thạch Lặc, nên ban sắc lịnh:

- Đại Hòa Thượng là đại quốc bảo của triều đình. Ngài không hề lãnh thọ phẩm lộc vinh hoa. Từ nay, phải kết lụa kim tuyến làm y, trang hoàng hoa kiệu làm xe. Ngày hội triều, lúc Đại Hòa Thượng thăng cung điện, các quan viên hầu cận đều phải đỡ kiệu, và thái tử cùng chư công hầu cũng phải đưa Ngài lên cung điện. Lúc Ngài vào triều nộI, tất cả bá quan đều phải đứng dậy nghinh tiếp và xưng 'Đại Hòa Thượng' đến để biểu thị oai đức cao quý tôn vinh của Ngài.

Thạch Hổ lại sai Ty Không Quý Nông, sớm tối đến chùa vấn an Ngài. Thái tử cùng chư công hầu cách năm ngày là đến bái kiến Ngài, để biểu thị lòng tôn kính cao tột.

Ngày nọ, lúc cư trú tại chùa trong thành Nghiệp Đô, Ngài phái đệ tử là Pháp Thường sang Tương Quốc để gọi một đệ tử khác là Pháp Tả trở về. Trên đường đi, Pháp Thường gặp Pháp Tả tại thành Lương Cơ, nên cùng trú qua đêm một nơi. Đến tối, họ cùng nhau đàm luận về những việc dị thường của Ngài. Sáng hôm sau, cả hai chia tay. Pháp Tả về tới Nghiệp Đô. Ngài cười bảo:

- Đêm hôm qua, ngươi cùng Pháp Thường bàn luận về việc của Ta phải không? Cổ nhân nói rằng chớ vì không gặp nhau mà chẳng sanh tâm cung kính. Chớ vì sống đơn độc một mình mà sanh tâm giải đãi nơi giới luật.

Nghe qua lời này, Pháp Tả kinh sợ kính phục mà sám hối. Do đó, dân chúng thường thường răn nhắc với nhau:

- Chớ khởi tâm ác! Không sợ Đại Hòa Thượng biết sao!

Thái tử Thạch Thúy có hai đứa con tại Tương Quốc. Ngài từng bảo Thạch Thúy:

- Con của Thái Tử sắp bị bịnh nặng. Hãy mau qua đó mà lo lắng chăm sóc.

Thạch Thúy phái người đến thăm, thì quả nhiên như lời Ngài bảo; một đứa con của ông ta đang bị bịnh nặng, nằm liệt giường. Vì vậy, Thạch Thúy cho mời thái y Đoạn Thắng cùng các đạo sĩ ngoại quốc đến chẩn bịnh. Họ đều bảo rằng có thể cứu chữa căn bịnh cho con của Thạch Thúy. Ngài bảo với đệ tử là Pháp Nha:

- Ngay cả thánh nhân xuất thế, cũng không cứu được bịnh con của Thạch Thúy, hà huống là những người đó!

Ba ngày sau, quả nhiên con của Thạch Thúy qua đời. Thạch Thúy đam mê tửu sắc, lại định tạo phản, nhưng vẫn còn e dè thần thông của Ngài phát giác được sự tình, nên bảo tướng hầu cận Hắc Vũ:

- Hòa thượng có thần thông quảng đại. E rằng Hòa Thượng phát giác việc của Ta. Vậy, ngày mai khi Hòa Thượng đến, ngươi hãy trừ khử cho Ta.

Rằm mỗi tháng, Ngài thường đến thăm Thạch Hổ. Lần đó, trước khi đi, Ngài bảo Tăng Huệ:

- Đêm qua thần mách bảo Ta rằng ngày mai nếu có thượng trào, thì quyết chớ đi thăm viếng người nào! Trước khi Ta muốn đi, ngươi hãy nhắc nhở, chớ đi qua nơi khác!

Mỗi lần Ngài vào triều xong, nhất định phải qua gặp Thạch Thúy. Thấy Ngài đã vào triều, Thạch Thúy bèn cầu thỉnh Ngài qua đông cung. Nhớ lời dặn dò vừa rồi, Tăng Huệ lập tức kéo y của Ngài để làm hiệu. Ngài bảo:

- Không còn biện pháp nào. Không thể chẳng đi!

Qua đến đông cung, vừa ngồi xuống thì Ngài bèn cáo từ. Thạch Thúy kiên quyết lưu giữ lại, nhưng Ngài chẳng khứng chịu, nên âm mưu ám sát không thành. Trở về chùa, Ngài than vãn:

- Dáng dấp phản loạn của Thái Tử đã hình thành. Ta muốn nói mà thật khó nói; muốn nhẫn mà thật khó nhẫn!

Bấy giờ, Ngài chỉ dùng ẩn ngữ để răn nhắc Thạch Hổ. Tuy nhiên, Thạch Hổ chẳng hiểu chút nào. Đến khi âm mưu tạo phản của Thái Tử bộc phát, thì Thạch Hổ mới hiểu dụng ý về những ẩn ngữ răn nhắc của Ngài.

Sau này, Quách Hắc Lược dẫn quân đi chinh phạt Khương tộc ở Bắc Sơn, Trường An. Giữa đường bị người Khương phục kích. Đương thời, Ngài đang ngồi tại chánh điện, có đệ tử là Pháp Thường đứng hầu. Ngài chợt biến sắc mặt bảo:

- Quách Hắc Lược hiện nay đang lâm nạn.

Nói xong, Ngài bảo chúng tăng tụng kinh chú nguyện. Chẳng bao lâu Ngài tự bảo:

- Chỉ việc qua hướng đông nam thì mới có thể thoát nạn. Đi nơi khác đều sẽ bị nguy khốn.

Nói xong, rồi lại chú nguyện tiếp tục. Chốc lát sau, Ngài bảo:

- Đã thoát nạn rồi!

Vài tháng sau, Quách Hắc Lược ban sư hồi kinh, và trần thuật lại việc bị lâm nạn nơi quân của Khương tộc. Ông ta hướng về phía đông nam chạy lánh nạn. Tuy nhiên, con ngựa đã kiệt sức, nên tưởng chắc sẽ bị bắt. May sao, dưới trướng có một người nọ, đem một con ngựa đến cho, bảo:

- Hãy đổi ngựa của tướng quân cho Ta. Thoát được vòng vây hay không, chỉ do thiên mạng.

Nhờ cỡi con ngựa đó mà Quách Hắc Lược chạy thoát vòng vây. Tính ra ngày tháng, thì hôm đó chính là lúc Ngài đang chú nguyện.

Biết tánh khí thô bạo của Thạch Hổ, Ngài thường dùng lý luận Phật giáo và năng lực thần dị dựa trên tinh thần từ bi, để răn nhắc ông ta hành sự.

Hai đại thần của Thạch Hổ là Trương Ly và Trương Lang, vốn giàu sang quyền quý, tín phụng Phật pháp, kiến lập chùa chiền. Ngài bảo họ:

- Làm việc Phật sự phải có tâm từ bi, thanh tịnh, không tham lam. Đàn việt tuy tín phụng Phật pháp, mà tâm tham chưa dứt, mong muốn vô độ, chưa từng biết tự tiết chế, tích tụ tài sản không cùng tận, nên sẽ thọ tội trong hiện đời, thì sao hy vọng có được phước báo?

Tinh thần căn bổn quan trọng nhất khi làm Phật sự của người Phật tử là tâm phải từ bi, thanh tịnh, không tham cầu. Ngài răn nhắc Trương Ly và Trương Lang những lời này vì tuy họ có tín phụng cúng dường Tam Bảo, xây dựng chùa chiền, nhưng đều dựa trên tâm tham cầu vô độ, lo tích tụ tài sản không hạn lượng, lại thường giết hại chim chóc cầm thú. Vì vậy, tạo tội báo ngay trong hiện đời, thì dẫu cần cầu, làm sao phước lành đến được!

Sau này, Trương Ly và Trương Lang vì tự ý phóng túng, phạm đến quốc pháp, nên bị gia hình.

Con của Thạch Hổ là đại tư mã yến công Thạch Bân, nhậm chức tại U Châu Mục, thường chiêu tập những kẻ ác, làm bao việc phi nghĩa. Ngài bảo Thạch Hổ:

- Hôm qua, thiên thần bảo Ta rằng hãy mau dẫn con ngựa trở về, nếu không đến mùa thu sẽ sanh ra việc hư thối.

Thạch Hổ không hiểu ý của Ngài, chỉ ra lịnh bắt những con ngựa chạy rong, nhốt vào chuồng. Đến mùa thu, được người bẩm tấu hành động tàn ác của Thạch Bân, Thạch Hổ giận dữ, bèn triệu hắn về, rồi ra lịnh giết mẹ của Thạch Bân là Tề Thị, và đánh phạt Thạch Bân ba trăm roi. Đích thân Thạch Hổ giám sát hành phạt. Vì thấy bọn thủ hạ đánh phạt Thạch Bân quá nhẹ, nên Thạch Hổ ra lịnh giết cả năm trăm người. Thấy Thạch Hổ giết người quá lắm, Ngài khuyên:

- Tâm không thể quá phóng túng! Người chết rồi không thể sống lại! Theo lễ nghi quy định, Thiên Tử không thể tự tay giết người, vì sẽ tổn thương ân đức. Sao Đại Vương lại tự tay gia hình?

Nghe lời này, Thạch Hổ mới chịu dừng tay.

Về sau, quân Đông Tấn phản công, giao chiến ba mặt tại Trường An, Tân An, Lạc Dương. Quan quân gởi thơ cấp báo tình thế nguy kịch. Thạch Hổ tức giận bảo:

- Ta tín phụng Phật pháp, cúng dường tăng sĩ. Nay bị nạn ngoại xâm, Phật linh ứng gì đâu?

Ngày kế, Thạch Hổ đem việc này cật vấn Ngài. Ngài bảo:

- Tiền thế của Đại Vương vốn là một đại thương chủ, và đã từng đến nước Kế Tân hành cúng dường đại hội trai tăng. Đương thời, trong hội có sáu mươi vị A La Hán, mà Ta cũng trong số đó. Bấy giờ, một vị A La Hán bảo rằng vị chủ nhân này sau khi mạng chung, trước tiên sẽ thọ làm thân gà, rồi kế đến sanh làm vua tại Trung Thổ. Hiện tại, Đại Vương đã làm vua, vậy chẳng phải do phước báu sao? Nơi chiến trường, thắng thua là việc thường tình. Sao vì việc này mà oán giận Tam Bảo, hưng khởi ý niệm độc ác?

Nghe qua lời này, Thạch Hổ lãnh hội, nhận thấy lỗi lầm, nên quỳ xuống tạ tội sám hối. Thạch Hổ lại hỏi Ngài:

- Yếu chỉ căn bổn của Phật pháp là gì?

Ngài đáp:

- Phật giáo vốn không giết người!

- Con vốn làm vua thiên hạ. Nếu không dùng hình phạt thì chẳng có cách nào để hoàn thành trọng trách răn nhắc dân chúng trong nước. Con đã làm ngược lại giới cấm sát sanh mà giết người, rồi lại hành Phật sự. Như thế thì có gặt được phước báo quả lành không?

- Lúc Đại Vương làm việc Phật sự, phải dùng toàn thân tận ý cung kính, và dụng tâm tùy thuận giáo pháp, xiển dương Tam Bảo. Lại nữa, chẳng nên có hành vi bạo ngược, giết hại dân chúng vô tội. Đối với những kẻ hung bạo vô loại, tội ác đầy trời, nếu không thể dùng giáo pháp để khiến chúng hồi tâm hướng thiện, thì không thể chẳng gia hình. Phải hành phạt những kẻ nên hành phạt. Nếu Đại Vương tùy ý giết hại lương dân vô tội, thì phước báu do cúng dường Tam Bảo hay xây cất chùa chiền, không thể giải cứu hoạn nạn được. Vì vậy, hy vọng Đại Vương dùng tâm từ bi mà chăm lo cho dân chúng. Nếu được như thế, thì không những Phật pháp vĩnh viễn được hưng long, mà phước báu của Đại Vương cũng được lâu bền.

Tâm nguyện của Ngài là muốn dạy Thạch Hổ cùng các Phật tử phải ít muốn biết đủ, hưng khởi tinh thần từ bi. Tuy không hoàn toàn tuân theo hết những lời dạy của Ngài, nhưng Thạch Hổ cũng làm những việc thiện không ít, nên khiến dân chúng được phước lợi rất nhiều.

Năm nọ, trời đại hạn hán từ tháng giêng đến tháng sáu. Thạch Hổ sai thái tử đến khẩu Tây Phù ở Lâm Chương để cầu mưa, nhưng cầu mãi vẫn chưa được. Vì vậy, Thạch Hổ thỉnh nhờ Ngài cầu mưa. Chẳng bao lâu, trên nền trời xanh, hai con rồng trắng bay lượn chung quanh đàn cầu mưa, rồi trong khoảnh khắc mưa đổ xuống như thác. Nông dân trong vòng ngàn dặm, được trúng mùa vào năm đó. Những kẻ ngông cuồng vốn không tin Phật pháp, nghe đến việc thần kỳ của Ngài, đều phải lễ bái, và từ từ tiếp thọ giáo pháp.

Ngài thường sai một người đệ tử qua Tây Vực để mua hương. Sau khi vị đó đi cả mấy ngày, Ngài đột nhiên bảo đồ chúng:

- Ta thấy hắn sắp bị bọn cướp nơi kia gia hại.

Nói xong, Ngài dâng hương chú nguyện. Lúc trở về, người đệ tử kia thuật lại:

- Trên đường sang Tây Vực mua hương, con bị bọn cướp vây quanh định giết hại. Đột nhiên, có mùi hương lạ bay đến, khiến bọn cướp đều kinh hoàng la hoảng: "Cứu binh đến", rồi bỏ chạy, nên sanh mạng của con mới còn.

Trước khi quan quân của Thạch Hổ đến Lâm Chương sửa chữa lại một ngôi tháp cũ, Ngài bảo:

- Trong thành Lâm Chương có một ngọn tháp của vua A Dục. Dưới mặt đất vẫn còn có một cái mâm và một tượng Phật. Ở nơi đó, cây cối mọc rất um tùm. Hãy cho người đến đó đào lên.

Nói xong, Ngài vẽ địa đồ. Thạch Hổ bèn sai người y theo đó mà đào xới, thì thật tìm thấy được một cái mâm và một tượng Phật.

Lần nọ, biết Thạch Hổ muốn dẫn quân sang chinh phạt nước Yên, Ngài bèn khuyên:

- Vận thế của nước Yên chưa hết. Đại Vương dẫn quân đi chinh phạt, thì e rằng khó thành công.

Do không chịu nghe lời khuyên của Ngài, Thạch Lặc cứ ngang nhiên dẫn quân sang đánh nước Yên, nên bị đại bại, phải kéo quân về. Từ đó, Thạch Hổ lại càng tin tưởng những lời răn nhắc của Ngài.

Song song với công nghiệp kiến lập chùa chiền, giảng kinh thuyết pháp, giáo hóa dân chúng cùng họ Thạch, ngài Phật Đồ Trừng cũng từng độ chúng xuất gia. Người Tàu xuất gia đi sang Tây Vực cầu pháp đầu tiên vào đời Tam Quốc là Châu Sĩ Hành. Đương thời, người Tàu xuất gia rất ít. Đại đa số đều là chư tăng người Thiên Trúc, Tây Vực, Khương Cư, Quy Từ, Kế Tân, đến Trung Thổ hoằng dương Phật pháp hay phiên dịch kinh điển. Sự tín phụng Phật pháp, chỉ hạn cuộc nơi tín đồ Phật tử tại gia. Nhờ oai đức cảm hóa của ngài Phật Đồ Trừng, mà tín chúng Phật tử đua nhau cúng dường tài vật để xây dựng chùa chiền, và lại tranh nhau xuất gia, nên không tránh khỏi sự lạm dụng của một số tăng đồ.

Từ khi Hán Minh Đế thấy thần minh hiển hiện, bèn bắt đầu cho người sang Tây Vực cầu pháp, nhưng triều đình chưa chính thức cho phép người Tàu tín phụng Phật pháp; triều đình thường ban chiếu chỉ như sau: "Chỉ có người xứ Thiên Trúc và Tây Vực mới được phép lập tự viện nơi Đô Ấp, tín phụng Phật đà".

Xây dựng chùa chiền, cúng dường chư sa môn, làm việc Phật sự, chỉ hạn cuộc nơi người xứ Thiên Trúc và Tây Vực, và chỉ thừa nhận người xuất gia Tây Vực, chứ không cho phép người Tàu xuất gia. Đời Tào Ngụy cũng y chiếu theo chế độ như thế của đời Đông Hán.

Gốc vốn là người Hồ tộc ở phương bắc, có phong tục tập quán cùng thể chế khác với người Tàu, mà lúc tiến vào Trung Thổ, được lên ngôi cửu trùng, Thạch Hổ bèn ban sắc lịnh: "Phật là thần của nước ngoài, chẳng phải là vị thần mà các vua chúa ở Trung Thổ tín phụng. Ta vốn sanh trưởng tại biên thùy, nhưng vận thế may mắn, được làm vua nơi Trung Thổ. Bàn về việc tế tự, Ta có chủ quyền ở nơi đây, nên đối với những sự tế tự phải theo phong tục của bổn quốc (Hậu Triệu). Phật vốn là thần của Ta, nên dân chúng phải tín phụng. Do trên quốc vương thường hành, thì mới có thể trở thành quy chế vĩnh viễn. Nếu không có việc gì tổn hại, thì không cần phải câu nệ theo thể chế của các đời vua lúc trước, mà cấm chỉ người Tàu xuất gia. Người Di Địch, người Tàu, người Mán, nếu ai có nguyện ý xả tục mà xuất gia hành Phật sự, thì Ta đều chuẩn hứa cho họ làm người tu đạo".

Sắc lịnh này được ban ra để đối lại với biểu tấu của quan triều là Vương Độ. Ông ta đã từng dâng tấu (335) xin Thạch Hổ hãy cấm ngặt người Hậu Triều không được tín phụng lễ bái Phật đà; trừng phạt những ai vi phạm luật này, và bắt các sa môn người Tàu phải hoàn tục vì đức Phật chỉ là vị thần của nước ngoài, chứ không phải là vị thần mà các vua chúa tiền triều tín phụng.

Do sắc lịnh của Thặch Hổ ban ra, những ai muốn xuất gia tu đạo đều được chuẩn y. Niên hiệu Thái Ninh đời Đông Tấn (323 326), và niên hiệu Kiến Võ nhà Hậu Triệu của Thạch Hổ (335), triều đình chính thức cho phép người Tàu xuất gia. (Trước đó, sa môn người nước Triệu tuy có tiếng là xuất gia, nhưng vẫn thường ăn mặc giống như thường dân.) Quyển Kinh Tịch Chí thứ ba mươi lăm của sách đời Tùy, viết: "Trong những năm đầu Ngụy Hoàng, người Trung Thổ bắt đầu y theo giới pháp của Phật, xuống tóc làm tăng".

Xưa kia, người Tàu xuất gia, chỉ do tự cá nhân chứ chưa được triều đình chính thức cho phép, như Châu Sĩ Hành và Trúc Thâm (em của thừa tướng Vương Đôn, đời vua Tấn Thái Xương).

Ngày nọ, Ngài cùng đệ tử là Đạo An lên cung điện. Đang ngồi, Ngài chợt la lên:

- Biến biến U Châu! Chính có hỏa hoạn!

Nói xong, Ngài bèn bảo lấy rượu ra, rồi rắc rượu xuống đất như dạng cứu lửa. Lát sau, Ngài cuời bảo:

- Cứu lửa đã xong!

Thạch Hổ nhìn thấy việc này chẳng hiểu tự sự, nên phái người đến U Châu thẩm tra, và được bẩm báo:

- Ngày đó, hỏa hoạn xảy ra tại cửa phía tây, về hướng Tây nam của Điểu Vân Mật Dõng. Đương thời, tự nhiên mây kéo đến, rồi mưa rơi tầm tả, khiến lửa bị dập tắt, mà trong nước mưa có chút mùi rượu.

Tại Ngụy Huyện có một gã thường đi lang thang, không ai biết danh tánh, chỉ thường mặc vải bố, và xin ăn nơi chợ ở huyện thành, nên mọi người đều gọi là 'Ma Nhu'. Ngôn ngữ của gã rất lạ kỳ, mà hành sự như kẻ điên. Mỗi lần xin được cơm thì không chịu ăn, lại tán nhuyễn rồi để tại ngã tư đường, tự bảo rằng cho ngựa trời ăn. Thái thú Tạ Bạt ở Triệu Hưng, biết rõ hành vi của gã, nên bắt giam, rồi giao lại cho Thạch Hổ. Trước đó, Ngài đã dự tri việc này mà bảo Thạch Hổ:

- Cách nơi đây hai trăm dặm về phía đông, vào ngày nọ sẽ có một người chẳng đồng phàm nhân. Xin chớ hại người đó.

Vài ngày sau, Tạ Bạt cho quân đưa gã này đến. Lúc cùng với gã đó đối đáp, Thạch Hổ không thấy có lời gì kỳ đặc, trừ câu:

- Điện Hạ cuối cùng chỉ là một cột trụ dưới cung điện.

Nghe lời này, Thạch Hổ không hiểu gì cả, nên dẫn đến gặp Ngài. Vừa gặp mặt, Ngài cùng gã đó đàm luận suốt cả ngày đêm. Các đệ tử chẳng hiểu gì về nội dung của những lời luận bàn, chỉ cảm thấy như họ bàn luận về những việc cả mấy trăm năm về trước. Sau này, Thạch Hổ cho quân đưa gã đó trở về Ngụy Huyện. Xe vừa ra khỏi thành, gã đó bèn bước xuống mà đi bộ, và bảo rằng muốn đến thăm bạn hữu, rồi hẹn với quan quân sẽ gặp tại cầu Hợp Khẩu. Quan quân đánh xe ngựa chưa đến cầu Hợp Khẩu thì đã thấy gã đó đứng trên cầu.

Ngài có một người đệ tử là Đạo Tấn, uyên bác thông suốt ngoại điển nội thư, rất được Thạch Hổ kính trọng.

Niên hiệu Kiến Võ thứ mười bốn (348), con của Thạch Hổ là Thạch Tuyên và Thạch Thao muốn giết lẫn nhau. Lần nọ, Thạch Tuyên đến chùa, ngồi kế bên Ngài. Lúc đó, cái linh trên tháp Phật chợt vang tiếng. Ngài bảo Thạch Tuyên:

- Ngài có hiểu linh nói gì chăng. Linh bảo rằng Hồ tử lạc độ.

Thạch dân vốn là Yết tộc, nên xưng là Hồ tử. Lạc độ tức là ý của hồn phách bay lạc. Thạch Tuyên nghe lời này, sợ tái mặt, hỏi:

- Đó là nghĩa gì?

Ngài bảo:

- Ta tu hành, làm Phật sự, đáng ra phải luôn ẩn cư nơi thâm sơn cùng cốc, mà ngược lại đi mặc áo lụa, ăn đồ cao sang. Đây có phải là việc hưởng thụ sung sướng không (lạc độ)?

Thạch Thao lại đến chùa gặp Ngài. Vừa gặp mặt, Ngài nhìn trừng trừng, khiến Thạch Thao hoảng sợ, nên hỏi lý do. Ngài bảo:

- Ta thấy trên thân của Ngài có mùi máu tanh nồng nặc.

Tuy nhiên, cả hai Thạch Tuyên và Thạch Thao không hiểu lời của Ngài. Đến tháng tám năm đó, Ngài bảo đồ chúng, quét dọn sạch sẽ am thất, cùng nghiêm trì trai giới, rồi tự thân tạm thời vào ẩn tu ở Đông Các.

Thạch Hổ và hoàng hậu Đỗ Thị hỏi rằng vì sao Ngài lại cư trú như thế. Ngài bảo:

- Khấu tặc gần ngay bên sườn. Chẳng quá mười ngày, sẽ có nghịch phản. Phía tây của Phật tháp, tức phía đông của Đông Các này sẽ có máu đổ. Bất luận là việc gì Đại Vương và Hoàng Hậu chớ có đi qua bên hướng đông!

Hoàng Hậu bảo:

- Hòa Thượng sao quá hồ đồ! Nơi đây làm sao có giặc.

Ngài bảo:

- Tham dục của con người là giặc. Già rồi thường hôn mê lầm loạn. Tuy vậy, chỉ khiến người trẻ không hôn mê lầm loạn là đủ!

Hai ngày sau, quả nhiên Thạch Tuyên phái người đến giết Thạch Thao ngay trong chùa. Thạch Tuyên lại có ý đồ là định trong lúc làm lễ tang chế cho Thạch Thao, sẽ giết Thạch Hổ luôn. Nhờ nghe lời Ngài cảnh giác mà Thạch Hổ tránh được đại họa. Mưu cơ phản nghịch của Thạch Tuyên sau này bị bại lộ, nên bị Thạch Hổ bắt giam gia hình tàn nhẫn. Ngài thấy thế, bèn khuyên Thạch Hổ:

- Thạch Tuyên cũng là con của Đại Vương. Hà tất vừa để tang một đứa con xong, lại tạo thêm tai họa! Nếu Đại Vương dằn cơn phẫn nộ, mà dùng đức từ ái, thì sẽ còn hưởng lộc hơn sáu mươi năm nữa. Nếu quyết định giết hắn, thì Thạch Tuyên sẽ biến thành sao chổi mà đốt cung điện Nghiệp Đô.

Thạch Hổ không chịu nghe lời trung trực của Ngài, mà ra lịnh xiết vòng sắt nơi bụng của Thạch Tuyên và chất củi thiêu sống. Thạch Hổ lại còn đem hơn ba trăm cung quyến của Thạch Tuyên, cho xe cán chết phanh thây, rồi liệng thi thể nơi sông Chương Hà, khiến máu chảy lai láng. Ngài đã biết việc này không thể cứu vãn, nên bảo đồ đệ ngưng hành lễ trai hội.

Dẫu Ngài có dùng bao nhiêu lời lẽ khuyên răn, nhưng tánh tình hung bạo của Thạch Hổ thật khó sửa đổi.

Qua vài tháng sau, chợt có một con ngựa, lông bờm đều có dấu vết bị bỏng cháy, chạy từ cửa Trung Dương đến cửa Hiển Dương, lại chạy qua hướng tây bắc, rồi biến mất. Thấy việc này, Ngài bảo:

- Tai họa sắp đến!

Đến tháng mười một, Thạch Hổ bày yến tiệc đãi quần thần trước cung điện Thái Võ. Ngài chợt cao tiếng xướng:

- Cung điện a! Cung điện a! Cây gai đã thành rừng, làm rách áo của người!

Quả nhiên, ngay nơi tảng đá bên ngoài cung điện, có một cây gai chợt mọc lên. Trở về chùa, Ngài ngước nhìn tượng Phật mà than:

- Buồn thay! Từ đây không còn được lễ kính nữa!

Lại tự hỏi và tự đáp:

- Có thể duy trì ba năm không?

- Không được! Không được!

- Có thể duy trì, hai năm, một năm, trăm ngày, một tháng chăng?

- Không được!

Đến đây, Ngài ngưng không nói thêm lời nào, rồi trở về phòng, bảo Pháp Tộ:

- Năm Mậu Dần, họa loạn từ từ phát sanh. Đến năm Kỷ Hợi, họ Thạch bị diệt vong. Trước họa loạn này phát sanh, Ta phải nhập diệt sớm.

Nói xong, Ngài lại bảo đệ tử mang thơ từ biệt gởi đến Thạch Hổ:

- Muôn sự muôn vật tất nhiên phải biến hóa, mà thân thể và tánh mạng cũng đồng như thế, chứ không thể giữ trường tồn mãi. Ta cũng như vậy, nên muốn nhập diệt. Lúc sống nhờ ơn Đại Vương ân cần hậu đãi, nên nay đặc biệt báo tin cáo từ.

Thạch Hổ buồn bã bảo:

- Không nghe Hòa Thượng bị bịnh gì, sao lại muốn nhập tịch?

Nói xong, Thạch Hổ tự thân đến vấn an Ngài. Ngài bảo:

- Chết sống là lý lẽ bất biến. Thọ mạng dài ngắn cũng không chủ định, nên không thể tự mình kéo mạng sống dài thêm. Nếu là người học đạo, phải trọng nơi đức hạnh vuông tròn. Đức trọng nhờ siêng năng tu hành chánh pháp. Nếu đức hạnh không khiếm khuyết, thì tuy chết cũng như sanh. Hành trái ngược với chánh đạo để được thân trường thọ vĩnh cữu, chẳng phải là ý nguyện của Ta. Dẫu Đại Vương có tâm lễ kính Phật pháp, xây cất chùa chiền tráng lệ nguy nga, nhưng lại thi hành chánh sách bạo ngược, thì hiển nhiên bội ngược với thánh giáo. Không tỉnh ngộ để sửa đổi, thì mãi mãi chẳng được phước lành. Nếu sám hối sửa đổi tâm tánh, thi ân bố đức đến dân lành, khiến vận nước được trường tồn, đạo tục đều khâm phục kính ngưỡng, thì dẫu Ta có mạng chung, cũng không hối hận!

Biết Ngài sẽ viên tịch, Thạch Hổ khóc nức nở, sai người xây cất phần mộ. Mồng tám tháng chạp năm 348, ngài Phật Đồ Trừng nhập tịch tại chùa Nghiệp Cung, được một trăm mười bảy tuổi. Sĩ thứ trong toàn quốc đều đau buồn bi thương như quốc tang.

Sau khi ngài Phật Đồ Trừng viên tịch, Thạch Hổ mai táng Ngài tại Lâm Chương, phía tây của Sài Mạch. Thạch Hổ cũng tự tay tẩn liệm nhục thân của Ngài vào quan tài, rồi đem tích trượng y bát đặt vào trong đó.

Lúc Nhiễm Mẫn làm phụ chánh, ông ta mở quan tài ra, chỉ thấy có cây tích trượng và bình bát, mà không có thi thể. Dân chúng bảo nhau:

- Trong tháng mà ngài Phật Đồ Trừng nhập tịch, có người thấy Ngài tại bên dòng sông.

Nghe việc này, Thạch Hổ sanh tâm nghi hoặc rằng Ngài cũng vẫn chưa nhập tịch, nên đến mở quan tài ra, nhưng không thấy thi thể.

Ngực bên trái của Ngài có một lỗ thủng, sâu bốn mươi phân, suốt đến trong bụng. Lúc còn tại thế, ruột trong bụng thường chảy ra, nên Ngài lấy bông và hoa ngăn lại. Đọc kinh sách vào ban tối, Ngài mở bông hoa ra, thì chợt có ánh hào quang tỏa sáng, khiến cả phòng thất đều sáng ngời. Đến những ngày trai, Ngài thường tới bên dòng nước, lấy ruột ra mà tẩy rửa, rồi lại bỏ vô bụng như cũ.

Ngài Phật Đồ Trừng nhập tịch chẳng bao lâu, Lương Độc nổi loạn. Năm kế, Thạch Hổ mất, Nhiễm Mẫn soán ngôi vị, đổi quốc hiệu là Ngụy, nên sử gọi là Nhiễm Ngụy. Lên ngôi xong, Nhiễm Mẫn giết sạch gia tộc họ Thạch. Nghĩa tên lót của Nhiễm Mẫn là 'cây gai', ứng hợp với lời tiên tri của ngài Phật Đồ Trừng khi xưa: "Gai thành rừng, đâm thủng áo người".

Chiến loạn bộc phát khắp nơi, Ngài thương cho dân chúng vô tội bị giết hại, nên hiển thị thần thông để cảm hóa Thạch Lặc tại Tương Quốc và Thạch Hổ tại Nghiệp Đô. Ngài dùng mật chú để cứu bao sanh linh, và dùng mùi hương để cứu người trong hiểm nạn; nghe tiếng linh kêu và ngồi tọa một nơi mà biết việc may rủi, nên được Thạch Lặc và Thạch Hổ tôn sùng kính ngưỡng. Tử tôn là Thạch Tuyên và Thạch Thao cũng thường lui tới thỉnh giáo. Ngài ân cần khuyên nhủ họ Thạch sửa đổi tánh khí cuồng bạo, khiến dân chúng được thấm nhuần ân huệ.

Nếu không có ngài Phật Đồ Trừng thì với tánh khí thô cuồng bạo ngược của Thạch Lặc và Thạch Hổ, không biết bao nhiêu sanh mạng dân lành đã bị phanh thây, mà bút mực cũng sẽ khó ghi chép cho hết. Đối với Thạch Lặc và Thạch Hổ, Ngài thường bỏ rất nhiều công sức tâm lực để răn nhắc, khuyến hóa họ, rằng phải nên dùng tinh thần từ bi hỷ xả của Phật giáo mà trị quốc an dân. Ngài dùng thần lực cứu độ địa ngục trần gian vào đương thời. Các vua chúa Ngũ Hồ mười sáu nước thường giết người như tợ giết trâu bò mà không phân biệt; điều này trái ngược với chủ trương bất sát của Phật giáo. Trải qua bao đời, Hồ tộc thường tín phụng Phật pháp, nên giảm bớt tập tánh ngông cuồng bạo ngược. Đấy là sự cống hiến tích cực của Phật giáo vào đương thời.

Thân của Ngài cao tám thước, cử chỉ nhu hòa, từ tốn. Những kinh điển thâm sâu, Ngài đều hiểu rõ, cùng thông suốt sách vở kinh luận thế tục. Lúc giảng kinh, Ngài chỉ đề xuất ra tông chỉ, khiến thính giả tự nhiên quán thông đầu đuôi, và hiểu rõ nghĩa lý.

Cuộc đời hành đạo của ngài Phật Đồ Trừng không những dùng thần lực để hóa độ các vua chúa, quần thần, dân chúng mà cũng thường chú trọng vào việc giảng kinh thuyết pháp, cùng sáng lập chùa chiền. Cao Tăng Truyện viết: "Ngài Phật Đồ Trừng liễu giải kinh điển thâm diệu, lại thông thế luận".

Tuy không phải là một đại dịch giả như ngài Trúc Pháp Hộ, đối với nghĩa lý chân thật của kinh điển, cùng các trước luận của thế gian Ngài đều tinh thông thâm hiểu.

Lúc giảng giải kinh điển, Ngài có thể diễn đạt chính xác về các yếu chỉ căn bản, khiến cho các thính giả đều hiểu rõ nghĩa lý văn chương tường tận từ đầu đến cuối. Không những dùng những ngôn từ thâm sâu để giảng giải kinh điển, mà Ngài còn áp dụng tinh thần từ bi hỷ xả đến với quần chúng, cùng tận tâm giải cứu họ trong những lúc hoạn nạn.

Sự hoằng dương Phật pháp của Ngài, không những ảnh hưởng rộng khắp Trung Thổ mà còn lan rộng đến Thiên Trúc, khiến cho hàng chục vị danh tăng từ Thiên Trúc, Khương Cư, v.v... không quản muôn dặm đường xa, lội qua bao bãi sa mạc, cùng trèo non lội suối để cầu mong lời giáo huấn như ngài Phật Điều, Tu Bồ Đề, v.v... Trong nước, các ngài Đạo An, Trúc Pháp Nhã, v.v... cũng vượt muôn dặm ải hà để đến nghe Ngài giảng kinh thuyết pháp. Tất cả đều liễu đạt diệu lý u huyền của Phật pháp.

Ngài Phật Đồ Trừng đã từng bảo:

- Nơi Ta xuất sanh cách Nghiệp Đô hơn chín trăm ngàn dặm; bỏ nhà vào đạo một trăm lẻ chín năm; răng không bao giờ chạm rượu; qua giờ ngọ không dùng cơm; chẳng đúng theo giới luật thì không hành; chẳng có tham dục, và chẳng hằng mong cầu; người đến cầu đạo từ các miền xa xuôi có hơn cả ngàn; đồ chúng trước sau có hàng trăm ngàn; kiến tạo chùa chiền khắp Trung Thổ cả tám trăm chín mươi ba ngôi; sự nghiệp hoằng pháp được hưng thịnh, khác biệt với những vị khi trước.

Ngài Phật Đồ Trừng tự bảo rằng nơi xuất sanh cách xa Nghiệp Đô hơn chín trăm ngàn dặm, tức là Thiên Trúc. Ngài được một trăm lẻ chín hạ lạp. Viên tịch vào năm một trăm mười bảy tuổi (348), tức là tám tuổi đã xuất gia. Ngài đến Lạc Dương vào năm bảy mươi chín tuổi, tức cuối đời Tây Tấn, niên hiệu Vĩnh Gia thứ tư (310).

'Rượu không chạm răng, quá ngọ không ăn, chẳng hợp với giới luật thì không hành, không tham dục, không mong cầu', chứng minh rằng ngài Phật Đồ Trừng không những tự có đầy đủ thần lực đạo thuật dị thường, mà chính bản thân cũng thực tiễn tôn kính nghiêm trì giới luật. Không uống rượu, tức là giữ giới không uống rượu. Qua giờ ngọ không dùng cơm, tức là thủ trì giới không ăn phi thời. Tất cả hành vi đều không đi ngược lại với giới luật, và chẳng hề khởi tâm tham dục cùng mong cầu.

Ngài Đạo An đã từng đến thành Nghiệp Đô học giới luật dưới tòa của ngài Phật Đồ Trừng. Tuy nhiên, ngài Đạo An chỉ học được một phần ít, chứ chẳng hoàn toàn. Do gặp thời cuộc loạn ly, nên ngài Đạo An cứ chạy lánh nạn mãi. Đến năm 370, ngài Đạo An từ Tương Dương đến Trường An, tới tu học với đạo nhân ngoại quốc là Đàm Ma, vị thường trì tụng bộ giới luật Tiểu Thừa, nên bổ sung thêm kiến thức về giới luật. Sau này, ngài Đạo An lại thỉnh sa môn Trúc Pháp Niệm ở Lương Châu sao viết bản giới luật bằng chữ Phạn, và thỉnh ngài Đạo Hiền phiên dịch, và được Huệ Thường ghi chép. Dịch từ mùa hạ đến mùa đông thì hoàn tất, nên mới có nguyên bộ luật tỳ kheo giới bổn. Từ khi quyển giới luật này được phiên dịch xong, Ngài nhận thấy đó là những quyển giới luật đã được trước kia đa số đều sai lầm. Ngài Đạo An xem giới luật Phật giáo cùng lễ tiết ở Trung Thổ đều đồng quan trọng, nên nghiêm chỉnh thực tiển hành trì. Vì vậy, lúc hoằng dương chánh pháp, ngài Đạo An đặc biệt chú trọng về giới luật. Kỳ thật đó là ngài Đạo An tiếp thừa đạo phong của ngài Phật Đồ Trừng.

Ngài Phật Đồ Trừng tự bảo rằng đồ chúng có trăm ngàn người, và lập tám trăm chín mươi ba ngôi chùa. Công cuộc hoằng dương Phật pháp của ngài Phật Đồ Trừng tại Trung Thổ thật vĩ đại, hiếm có. Nhờ tận mắt chứng kiến những năng lực thần kỳ dị thường kiệt xuất của ngài Phật Đồ Trừng mà tín chúng đua nhau cúng dường tịnh tài để xây cất chùa chiền. Vì Ngài không có tham dục, lại chẳng mong cầu, nên chưa hề cất giữ tiền bạc riêng tư, mà chỉ dùng hết những tịnh tài được cúng dường dành vào việc xây chùa dựng tháp, hoằng dương Phật pháp, khiến Phật giáo hưng long khắp miền Trung Thổ.

Không những kiến tạo chùa chiền, mà Ngài còn thực hành những lễ nghi của Phật giáo như hành lễ Phật đản. Theo Cao Tăng Truyện thì cứ vào dịp lễ Phật đản, Thạch Lặc thường tự thân đến chùa dự lễ tắm Phật. Vì Ngài đã từng dùng thần lực để cứu sống Thạch Bân, nên Thạch Lặc thường gởi gắm con cháu tại chùa, khiến cho những đứa bé kia được thọ sự cảm hóa của Phật pháp, để sau này tín thọ phụng hành.

Vào thời của Thạch Lặc, Trung Thổ đã từng khởi xướng đại lễ diễn hành tượng Phật vào ngày lễ Phật đản. Quyển Đông Tấn Lăng Hội, Nghiệp Trung Ký viết: "Thạch Lặc thường cho làm xe bốn bánh bằng gỗ chiên đàn, rộng hơn mười thước, dài hơn hai trăm thước; làm tượng Phật bằng vàng, đặt để trên xe đó; trên có hình chín con rồng đang phun nước. Làm đạo nhân bằng gỗ, dùng tay xoa bụng Phật; làm hơn mười đạo nhân bằng gỗ, cao hơn hai thước; tất cả đều mặc y ca sa, đi kinh hành, vây nhiễu, lễ Phật, rồi lại tự tay cắm hương vào lư hương, giống như người thật không khác. Xe thì người gỗ đi theo, cùng rồng phun nước. Xe ngưng thì tất cả đều ngừng".

Thạch Lặc cho người chế tạo xe bằng gỗ chiên đàn, rồi lại làm chín con rồng phun nước và đạo nhân bằng gỗ xoa bụng Phật để biểu thị động tác tắm Phật. Làm hơn mười đạo nhân bằng gỗ, đắp y ca sa, đi kinh hành quanh bốn bên, và dâng hương lễ bái, để biểu thị sự cầu mong quốc gia thái bình, nhân gian an lạc.

Kế thừa phong tục làm lễ hành tượng của Ngũ Hồ mười sáu nước tại Hoa Bắc, vua Bắc Ngụy Thái Võ Đế, niên hiệu Định Đô Đại Đồng, trong những năm vừa lên ngôi, cũng làm lễ hành tượng như thế vào ngày Phật đản. Quyển Ngụy Thư Thích Lão Chí viết: "Thế Tổ vừa lên ngôi bèn tôn theo nghiệp của Thái Tổ và Thái Tông, thường cùng các vị sa môn cao đức luận đàm Phật pháp. Đến mồng tám tháng tư, làm lễ diễn hành tượng Phật, đi khắp đường lộ. Vua đích thân lễ bái, ngự trên cửa thành, rải hoa cúng dường".

Đời Đông Hán, Phật giáo được tiếp nạp vào nước Tàu từ vua Sở Vương Anh, Tạc Dung, Hán Hoàng Đế, v.v... Họ xem Phật giáo giống như một hình thức của đạo Thần Tiên hay Đạo giáo. Họ thường hành những việc được xem là quan trọng như cầu mưa hay cầu chữa bịnh tật. Đời Tam Quốc, các ngài Trúc Pháp Hộ, Chi Khiêm phiên dịch rất nhiều kinh điển, nhưng đối với quần chúng thì thật rất khó thấm nhuần vì chưa hiểu rõ nghĩa lý Phật pháp. Họ chỉ tôn sùng triết lý thanh tịnh, không tham dục. Do đó, họ chỉ cầu mong đạo Phật ban cho những điều như cầu mưa, chữa bịnh, hoặc hiển hiện những điềm linh ứng kỳ dị. Đáp ứng lòng mong cầu ngưỡng mộ các thuật thần bí kỳ dị của quần chúng, ngài Phật Đồ Trừng đến vùng Hoa Bắc, dùng năng lực thần thông để cảm hóa họ. Nếu ngài Phật Đồ Trừng chỉ chuyên ròng phiên dịch kinh điển, thì e rằng công cuộc hoằng dương Phật pháp ít có hiệu quả.

Những vị đại đệ tử của ngài Phật Đồ Trừng

A/ Ngài Phật Điều

Ngài Phật Điều từ Thiên Trúc sang học đạo với ngài Phật Đồ Trừng, và thường cư trú nơi chùa Thường Sơn. Ngài Phật Điều cũng có những năng lực thần dị, và đã từng hiển hiện bao loại thần biến như ngài Phật Đồ Trừng, lại cũng từng vào hang hổ trên núi, dự biết giờ phút lâm chung. Sau này Ngài đột nhiên mà thị tịch. Qua vài năm sau, khi tám người đệ tử cư sĩ vào Sơn Tây để đốn củi, họ thấy ngài Phật Điều đang ngồi trên tảng đá cao. Với sự kinh hoàng, họ hỏi:

- Bạch Hòa Thượng. Ngài vẫn còn sống sao!

Ngài đáp:

- Ta vẫn đang sống!

Trở về, họ tìm đến nơi chôn cất của Ngài, rồi mở quan tài ra, mà chẳng thấy thi thể. (Ngài Phật Điều và Nghiêm Phật Điều hoàn toàn khác nhau. Ngài Phật Điều là người Thiên Trúc, và là đệ tử của ngài Phật Đồ Trừng. Ngài Nghiêm Phật Điều là người Tàu, vị đã từng dịch kinh Pháp Kính cùng Sa Di Thập Huệ Chương Cú vào thời Hán Linh Đế.)

Trong các vị đại đệ tử của ngài Phật Đồ Trừng, nổi bậc nhất là ngài Đạo An, Trúc Pháp Nhã, và Tăng Lãng.

B/ Ngài Đạo An, lập nền tảng vững chắc cho Phật giáo Trung Quốc

Vào thời Đông Hán, giữa những nhà dịch giả Thiên Trúc, bắt đầu phiên dịch kinh điển từ tiếng Phạn sang tiếng Tàu là ngài An Thế Cao và Chi Lâu Ca Sấm. Nhìn về phương diện truyền bá và phiên dịch kinh điển Tiểu Thừa thì ngài An Thế Cao là vị kiệt xuất nhất, nên được hàng Phật tử xưa nay mãi mãi tôn sùng kính ngưỡng.

Tuyển thuật viết lời tựa, và liệt kê sao lục cho các bộ kinh do ngài An Thế Cao cùng các nhà dịch giả khác vào buổi sơ thời của Phật giáo là ngài Đạo An. Địa vị của ngài Đạo An trong sơ kỳ Phật giáo rất quan trọng. Thật vậy, ba vĩ nhân của Phật giáo thời sơ kỳ là ngài Phật Đồ Trừng, Cưu Ma La Thập, và Đạo An.

Ngài Đạo An sanh vào niên hiệu Vĩnh Gia, cuối đời Tây Tấn (312), người Phù Liễu ở Thường Sơn (gần huyện Chánh Định, tỉnh Hà Bắc), tên tục là Vệ, gia thế thuộc hàng nho gia sĩ thứ. Đương thời, vì Ngũ Hồ mười sáu nước chiếm cứ vùng Hoa Bắc, nên các cao tăng danh sĩ đều từ từ di cư vào nam, đến lưu vực sông Trường Giang ở Kiến Nghiệp (Nam Kinh). Nền văn hóa ở phương bắc cũng được di chuyển vào phương nam, nên nền văn hóa tại vùng Hoa Bắc dần dần suy đồi.

Thời ấy, Phật giáo đã phát triển tại vùng Thường Sơn. Y cứ theo 'Tỳ Kheo Ny Truyện', quyển một có viết về tỳ kheo ny Trí Hiền. Sư cô vốn là người Thường Sơn, họ Triệu; cha tên là Trân. Thái thú Đỗ Bá vốn tin đạo Hoàng Lão mà ghét đạo Phật. Đương thời vua Phù Kiên ra lịnh tra xét tự viện. Đỗ Bá nhân dịp đến khám xét chùa chiền, thấy sư cô Trí Hiền dung nhan kiều diễm, tiếng nói trong trẻo, nên phát khởi tà tâm. Do đó, Đỗ Bá ra lịnh cho sư cô Trí Hiền cư trú một mình, rồi bức bách giao tình. Sư cô Trí Hiền cự tuyệt, thà chết chứ không phá giới. Đỗ Bá tức giận cầm đao hành hung, chém sư cô Trí Hiền hơn hai mươi nhát, khiến không thể đi nổi. Bỏ đi một hồi, Đỗ Bá chợt tỉnh ngộ sám hối. Từ đó, Đỗ Bá chuyên cần tinh tấn ăn chay, giữ giới hạnh, khiến cho vua Phù Kiên cũng tôn trọng. Đỗ Bá cũng thường may y ca sa cúng dường tăng chúng.

Qua câu chuyện này chứng minh rằng tại Thường Sơn vào thời ngài Đạo An xuất sanh, Phật giáo đã được phát triển rộng rãi, nên mới có tăng ni tu đạo.

Vì cha mẹ mất sớm, nên ngài Đạo An được nghĩa huynh Khổng Để nuôi dưỡng đến lúc trưởng thành.

Năm bảy tuổi, ngài Đạo An đã thông suốt văn nghĩa của ngũ kinh. Đối với các thư tịch, chỉ xem qua một hai lần là Ngài liền nhớ rõ, khiến cho dân chúng trong vùng rất kính phục. Tuy thiên tánh minh mẫn, nhưng dung mạo lại rất xấu xí. Trên bắp tay của Ngài nổi một cục thịt lớn tròn cả tấc, có thể kéo lên hay xuống. Người đời sau nhân đó mà gọi Ngài là Bồ Tát Ấn Thủ.

Khi Ngài xuất gia vào năm mười hai tuổi, vì khinh chê nên thầy bổn sư thường sai Ngài ra đồng làm ruộng. Suốt ba năm liền, Ngài cần cù lao động, không có chút oán hờn phẫn uất. Trong thời gian đó, Ngài nghiêm trì giới luật, không phạm chút tơ hào. Vài năm sau, Ngài mới cầu thỉnh vị thầy bổn sư chỉ dạy kinh điển. Vị thầy bổn sư bèn đưa cho quyển kinh Biện Ý Trưởng Giả, có hơn năm ngàn lời. Ngài mang bộ kinh ra ngoài đồng. Lợi dụng giờ nghỉ giải lao, Ngài xem qua bộ kinh này, rồi chiều tối trở về chùa đưa lại cho thầy bổn sư, và cầu thỉnh thêm một bộ kinh khác. Thầy bổn sư trách cứ:

- Hôm qua Ta đã đưa cho con bộ kinh này. Chưa kịp xem tường tận, vội trả lại cho Ta, sao lại cầu thêm quyển khác?

Ngài thưa:

- Con đã học thuộc bộ kinh đó rồi, và có thể tự đọc tụng lại được!

Thầy bổn sư nửa tin nửa ngờ khi nghe lời này, nhưng vẫn đưa thêm quyển kinh Thành Cụ Quang Minh Định Ý, có khoảng một trăm ngàn lời. (Quyển kinh này do ngài Chi Lâu Ca Sấm và Chi Diệu dịch, với hai bản khác nhau. Đây là bộ kinh thuộc hệ Đại Thừa, nên nghĩa lý thâm sâu, khó lòng hiểu rõ. Hiện nay được ghi trong Đại Tạng Tân Tu, Đại Tạng Kinh, quyển thứ mười lăm. Bộ kinh này cũng được gọi là Thành Cụ Quang Minh Tam Muội.)

Giống như lúc trước, trong vòng một ngày, ngài Đạo An đã học thuộc xong bộ kinh Thành Cụ Quang Minh Định Ý, nên trở về chùa hoàn lại quyển kinh cho thầy bổn sư. Việc này khiến cho thầy bổn sư lại càng thêm nghi hoặc, nên bảo ngài Đạo An đọc lại xem sao. Ngài bèn đọc thuộc làu, không sót một chữ. Thầy bổn sư thấy vậy, bèn rất kinh ngạc và nhận rõ tài năng của ngài Đạo An. Sau này, ngài Đạo An y theo thầy bổn sư mà thọ giới cụ túc. Trước khi thọ giới cụ túc, Ngài đã từng gặp thầy Tăng Tiên. Y cứ theo quyển 'Cao Tăng Truyện' thứ năm, thì thầy Tăng Tiên là người Ký Châu, đệ tử của Thường Sơn Nhuận. Ngài và thầy Tăng Tiên rất tâm đầu ý hợp, nên trước lúc chia tay đã từng hẹn nhau:

- Khi về già, chớ quên đồng học!

Thọ giới cụ túc xong, thầy bổn sư của Ngài bảo hãy đi tham vấn học đạo nơi ngài Phật Đồ Trừng. Đương thời, gặp lúc Ngũ Hồ mười sáu nước đang giao chiến, chiến loạn khắp nơi, nên Ngài chạy lánh nạn qua vùng Sơn Tây. Trong bài tựa về kinh Đạo Địa, Ngài có viết rằng vốn sanh vào cuối thời Tây Tấn, lúc Hung nô kéo quân xâm lược vùng Hoa Bắc, thì vị thầy bổn sư đã viên tịch, và phải xa rời các pháp hữu, rồi đến tị nạn ở núi Tấn Sơn, Sơn Tây. Lúc ấy, sa môn Chi Đàm Giảng tại Nhạn Môn, sa môn Trúc Tăng Phụ (người Thiên Trúc, trì giới luật tinh nghiêm, học các luận, thông suốt kinh điển) ở Nghiệp Đô, sa môn Trúc Pháp Tể ở Thái Dương (Trúc Pháp Tể là vị viết quyển 'Cao Dật Sa Môn Truyện', và là đệ tử lớn của Trúc Pháp Tiềm), cùng với Ngài nghiên cứu kinh Đạo Địa và kinh Âm Trì Nhập. Kế đến, Ngài tới chùa Thượng Minh ở Kinh Châu, phát tâm tín ngưỡng Bồ Tát Di Lặc, rồi lại qua núi Phi Long gặp thầy Tăng Tiên (pháp hữu khi xưa ở Thường Sơn) đang ẩn cư nơi đó.

Vào năm 335, Ngài tìm đến để thân cận và học đạo dướI tòa của ngài Phật Đồ Trừng tại một ngôi chùa trong thành Nghiệp Đô. Lúc đó, Ngài được hai mươi lăm tuổi, và Phật Đồ Trừng đã được một trăm lẻ bốn tuổi. Đương thời, Thạch Hổ đã dời đô về Nghiệp Đô. Vừa thấy ngài Đạo An, ngài Phật Đồ Trừng bèn tán thán không ngừng, và đàm luận suốt cả ngày. Thấy dung mạo của Ngài xấu xí, nên đại chúng khởi tâm khinh khi. Ngài Phật Đồ Trừng bèn bảo họ:

- Người này có kiến thức thâm sâu, bác học xa vời mà các ngươi chẳng hề bì kịp!

Ngài tín phụng tôn ngài Phật Đồ Trừng làm thầy. Mỗi lần giảng kinh xong, ngài Phật Đồ Trừng đều bảo Ngài giảng lại, nhưng đại chúng không tín phục. Lần nọ, đại chúng cùng nhau bảo:

- Đợi gã Côn Lôn (chỉ cho ngài Đạo An có sắc mặt đen thui) luận nghị, chúng ta quyết định sẽ chất vấn cho thua mới được.

Ngài vừa giảng lại những lời của ngài Phật Đồ Trừng xong thì đại chúng liên tiếp chất vấn. Đối với những nghi vấn xâu xa của đại chúng đồng học, mỗi mỗi Ngài đều đối đáp và giải thích rành rẽ, khiến ai ai cũng đều tâm phục khẩu phục, bảo:

- Lời của Tất đạo nhân làm kinh hoàng bốn làng.

Ngài theo hầu thầy mình suốt mười bốn năm, mãi cho đến khi ngài Phật Đồ Trừng nhập tịch vào năm 348. Được ngài Phật Đồ Trừng giảng giải những điểm trọng yếu của kinh điển, nên Ngài lãnh hội thâm sâu. Lại nữa, nhờ học theo đạo phong oai đức nghiêm trì giới luật cẩn mật của ngài Phật Đồ Trừng mà sau này trong công nghiệp hoằng dương chánh pháp, Ngài luôn chú trọng về phần giới luật. Theo bài tựa về giới luật của Tỳ Kheo, ngài Đạo An viết về giáo pháp tổng quát của đức Thế Tôn trong quyển 'Xuất Tam Tạng Ký Tập' như sau: "Ba pháp giới luật, thiền định, trí huệ được gọi là cửa ngõ vào đạo, và là pháp nhập Niết Bàn trọng yếu. Giới luật là pháp đoạn trừ ba việc ácẠ. Thiền định phòng ngừa và ngăn chặn vọng tưởng phân tán. Trí huệ là thang thuốc vi diệu cứu chữa tất cả bịnh trạng. Đầy đủ ba pháp này thì mới có thể đắc đạo. Dùng ba pháp này cũng là tùy thuận với đạo. Bất luận tại gia hay xuất gia, việc trước nhất là phải giữ giớI; nghĩa là lấy giới làm nền tảng căn bản cho sự tu học. Bên cạnh việc dùng giớI luật để tôi luyện, phải thận trọng thúc liễm thân và khẩu, vì chúng vốn là thuyền bè của muôn hạnh. Nếu không giữ oai nghi nghiêm túc, thì trong cuộc sống tu tập hằng ngày dễ làm ô uế giới luật. Nếu phá giới luật tất phải đọa vào ba đường ácẠ. Do đó, trong ba tạng giáo điển, đức Như Lai luôn nhấn mạnh tầm quan trọng của giới luật. Ở xứ Thiên Trúc và các nước Phật giáo, nơi nơi đều tôn sùng giới luật. Mỗi ngôi chùa thường có các vị nghiêm trì giớI luật cẩn mật. Vị nhậm chức giám đốc trì luật, vào mỗi nửa tháng thuyết giới trước đại chúng. Ngày thuyết giới, từ tối đến sáng chư tăng tụng niệm kinh điển, và khuyến tấn lẫn nhau nghiêm trì giới luật. Nếu có ai phạm giới, sẽ bị đuổi ngay".

Ngài lại viết: "Phật pháp sơ truyền vào Đông Độ đến nay chưa lâu cho lắm. Chư sư đã từng thọ giới từ đời Tần Thủy Hoàng, mà các vị dịch giả về giới luật lại rất hiếm, nên người trước chỉ kế tục truyền cho người sau. Đến đời Đồ Hòa ThượngẠ, đa phần giới luật đã được chấn chỉnh! Xưa kia, tại Nghiệp Đô, tôi đã từng theo Đồ Hòa Thượng học ít phần, nhưng cũng chưa đủ hoàn toàn, rồi gặp đời loạn lạc, thật tiếc lắm thay!"

Đương thời, Ngài đã từng trú tại núi Hằng Sơn, nhưng cũng thường qua lại Nghiệp Đô. Khi đến núi Hằng Sơn ở Thái Hành, Ngài xây chùa viện và sửa đổi y phục thế tục, trở thành y phục người xuất gia. Từ đó, chùa viện trên núi Hằng Sơn là trung tâm hoằng dương Phật pháp của Ngài. Thái thú Lô Hâm ở Võ Ba, nghe danh tiếng giới hạnh thanh cao của Ngài, nên nhờ sa môn Mẫn Kiến thỉnh Ngài khai giảng kinh điển. Dẫu Ngài từ chối, nhưng Lô Hâm cứ cầu thỉnh, nên cuối cùng Ngài phải đăng đàn giảng kinh. Vì Ngài là vị đã từng thực lực nghiên cứu kinh điển, cùng thanh danh giới hạnh cao thâm, nên chư tăng kẻ tục kéo đến nghe giảng kinh rất đông. Mỗi lần Ngài giảng kinh, ai ai cũng đều tán thán. Lúc ấy, Ngài Huệ Viễn được hai mươi mốt tuổi, cùng ngài Huệ Trì mười tám tuổi, đồng đến Hằng Sơn, làm môn đệ của ngài Đạo An. Theo quyển 'Cao Tăng Truyện' thứ sáu thì ngài Huệ Viễn vốn muốn đến Giang Đông để theo ông Phạm Tuyên Tử học pháp thuật ẩn độn. Ngặt vì chiến loạn lan tràn khắp nơi, nên ngài Huệ Viễn không thể vào nam được. May mắn thay, ngài Huệ Viễn gặp được ngài Đạo An tại Quan Tả. Vừa gặp được ngài Đạo An thì ngài Huệ Viễn bèn vui mừng nói:

- Vị này chính là Thầy của Ta!

Sau khi Thạch Hổ mất, Thạch Đạo kế vị, rồi phái sa môn Trú Xương Bồ đến đón Ngài về trú tại Hoa Lâm Viên, và cho xây dựng phòng xá nơi đó. Trú nơi đó qua một thời gian, Ngài cảm thấy hậu vận của triều Hậu Triệu sắp đến hồi nguy nan, nên dẫn đồ chúng rời Hoa Lâm Viên, tới núi Khiên Khẩu. Quả nhiên, Nhiễm Mẫn nổi loạn vào năm 350, khiến Hậu Triệu diệt vong. Ngài bảo đồ chúng:

- Hiện thời có thiên tai, sâu bọ hoành hành, trộm cướp bốn bề nổi dậy. Chúng ta cùng tu tập nơi đây, nhưng cuộc sống quá khó khăn chật vật. Đâu có ai muốn giáo đoàn bị phân tán. Những việc này thật là nan giải!

Sau đó, Ngài lại dẫn đồ chúng đến Vương ốc ở núi Nữ Lâm, rồi làm ruộng sinh sống. Tuy vậy, vì nơi đó cũng không an toàn, nên chẳng bao lâu, Ngài lại dẫn đồ chúng qua sông Hoàng Hà, đến Lục Hồn, cư trú trong hang động. Dẫu phải dùng rau quả dại để sống qua ngày, nhưng đại chúng vẫn không lơ là việc tu học. Tuy nhiên, những nạn khổ vẫn chưa hết. Lúc ấy, Yến Đích Mộ Dung Tuấn dẫn quân tiến đánh Nhiễm Mẫn. Đại quân vây hãm Lục Hồn, nên một mình Ngài lánh nạn xuống miền nam tại Tương Dương. Khi cùng đồ chúng kéo đến vùng chiến loạn Tân Dã, Ngài bảo:

- Hiện tại, chúng ta đang gặp thời vận xấu, chiến tranh loạn lạc khắp nơi. Nếu không có một quốc vương nào hộ trì, thì công nghiệp hoằng dương Phật pháp thật khó hoàn thành. Chúng ta giáo hóa chúng sanh càng nhiều càng tốt. Nếu được quốc vương hộ trì thì việc này sẽ dễ dàng.

Đồ chúng đều thưa:

- Chúng con hoàn toàn nghe lời Ngài dạy.

Sở dĩ Ngài nói ra lời này vì trong hoàn cảnh loạn lạc, muốn duy trì tăng đoàn, phải cần nhờ sự hộ trì của một vị đại thí chủ. Thế nên, ngay sau đó, Ngài dẫn đồ chúng đến Tương Dương.

Lần nọ, Ngài bảo Trúc Pháp Thái đến Dương Châu, và nói:

- Nơi đó có rất nhiều hiền nhân quân tử đang tôn sùng Phật pháp. Văy ông hãy đến đó.

Theo quyển 'Cao Tăng Truyện' thứ năm thì Trúc Pháp Thái vốn là pháp hữu đồng học với Ngài vào thuở thiếu niên. Đương thời, Trúc Pháp Thái cùng Ngài chạy lánh nạn đến Tân Dã. Sau này, Ngài bảo Trúc Pháp Thái xuống kinh đô. Lúc chia tay, Trúc Pháp Thái nói:

- Pháp Sư hoằng dương giáo nghĩa ở tại miền Tây Bắc. Tôi phải về lại miền đông nam để hoằng dương Phật pháp. Mỗi chúng ta có mỗi nơi hoằng pháp khác nhau. Hôm nay, trịnh trọng chia tay. Hẹn tương lai sẽ gặp nơi cõi Tịnh Độ.

Sau đó, Trúc Pháp Thái cùng với hơn bốn mươi đồ đệ như Đàm Nhất, Đàm Nhị, v.v... xuống vùng Dương Châu. Tại Dương Khẩu ở phía đông sông Trường Giang, trên đường đến Dương Châu, Trúc Pháp Thái bị bịnh nặng, nên đành phải trú lại nơi đó. Chánh Trị Hoàn Ôn đang thống trị Kinh Châu, nên sai người mang đồ đến cúng dường cho Trúc Pháp Thái. Ngài Đạo An cũng phái đệ tử là Huệ Viễn đến thăm hỏi bịnh tình của Trúc Pháp Thái. Ngài lại bảo Trúc Pháp Hòa vào Tứ Xuyên để tu thiền:

- Nơi đó núi non hùng vĩ nguy nga, chính là chỗ tu hành rất tốt.

Theo quyển 'Cao Tăng Truyện' thì thầy Trúc Pháp Hòa là pháp hữu đồng học của ngài Đạo An vào lúc nhỏ. Thầy Trúc Pháp Hòa là vị nổi tiếng về đức hạnh khiêm cung. Thầy y theo lời dạy của ngài Đạo An, và vì muốn bảo toàn giáo đoàn khỏi bị phân tán, nên dẫn chư đồ đệ vào vùng Tứ Xuyên. Nơi đó, danh đức của thầy Trúc Pháp Hòa lại càng vang lừng. Sau này, nghe tin Tương Dương bị chiến loạn, Thầy rời Tứ Xuyên, đến Trường An, trụ tại chùa Dương Bình. Thứ đến, Trúc Pháp Hòa lại cùng với ngài Đạo An qua cốc Kim Dư của ngài Tăng Lãng.

Vừa chia tay với thầy Trúc Pháp Thái và Trúc Pháp Hòa, Ngài lại dẫn hơn năm trăm đồ chúng như Huệ Viễn, v.v... thẳng đến Tương Dương, hầu mong tìm đạo tràng rộng rãi để có thể dung chứa hàng trăm đồ chúng. Năm đó, Ngài đã trên năm mươi tuổi.

Lần nọ, vừa qua sông Bạch Hà thì trời sẩm tối, rồi một cơn mưa to đổ xuống. Ngài và đồ chúng không có nơi trú ẩn, nên chỉ cứ tiếp tục dầm mưa. Trên đường, họ đi ngang qua một căn nhà. Trước cửa nhà có hai cây cột; chính giữa có treo một bồn cỏ, dung lượng khoảng một đấu. Thấy như thế, Ngài bèn gọi to:

- Lâm Bách Thăng!

Chủ nhân kinh hoàng chạy ra, vì tên của ông ta chính là Lâm Bách Thăng. Chưa từng gặp nhau mà được gọi đúng tên, nên chủ nhà rất thán phục thần lực của Ngài. Do đó, ông ta tiếp đãi Ngài và các đồ đệ rất nồng hậu. Đồ chúng sau này hỏi:

- Sao Thầy lại biết được danh tánh của người chủ nhân kia?

Ngài nói:

- Hai cây cột trụ hợp lại thành 'Lâm'. Chính giữa có treo một bồn cỏ, dung lượng khoảng một đấu, tức là 'Bách Thăng' (một đấu bằng một trăm thặng lúa). Hợp lại thành Lâm Bách Thăng!

Đến Tương Dương, Ngài bắt tay ngay vào công cuộc hoằng dương Phật pháp. Đương thời, tướng quân chinh tây Hoàn Lãng Tử đang trấn nhậm tại Giang Lăng, phái người đến mời Ngài qua tạm trú tại Giang Lăng. Kế đến, quan trấn thủ Tương Dương là Châu Tự thỉnh Ngài trở về Tương Dương. Thấy chùa Bạch Mã quá chật hẹp, không thể dung chứa hết tăng chúng, nên Châu Tự giúp Ngài xây chùa Đàn Khê. Sau này, có rất nhiều danh sĩ hỗ trợ giúp đỡ việc xây chùa. Ngoài ra, Ngài còn cho xây tháp Phật năm tầng, và tạo hơn bốn trăm tăng phòng. Quan thứ sử ở Lương Châu gởi vạn cân đồng đến cho Ngài tạo tượng Phật cao mười sáu thước vớI uy nghi và thần thái sáng ngời. Vua Tiền Tần là Phù Kiên cũng phái quan đem vàng bạc đến cúng dường tạo một tôn tượng Phật nằm dáng sư tử tọa, cao bảy thước. Ngoài ra, Ngài còn an trí một tôn tượng Phật bằng vàng, một tôn tượng Phật Di Lặc bằng châu ngọc, một tôn tượng Phật bằng vải kim tuyến, một tôn tượng Phật bằng gấm. Mỗi lần có pháp hội giảng kinh, Ngài giăng treo tràng phan bảo cái và đặt các tôn tượng Phật trong hội trường; những hạt châu chung quanh tượng Phật chiếu soi ánh sáng kim quang lóng lánh. Tín chúng đến tham dự pháp hội giảng kinh, không thể chẳng khởi tâm thành cung kính, lễ bái. Tuy nhiên, có một tượng đồng từ nước ngoài đem về, nhưng hình tượng rất kỳ quái lạ thường, khiến đại chúng không thể kham nhẫn lễ bái. Ngài bảo:

- Tôn tượng này thật trang nghiêm, nhưng trên đầu lại có búi tóc không tương xứng.

Nói xong, Ngài bảo các đệ tử mang tôn tượng này đến lò rèn, sửa lại búi tóc. Rèn một hồi, đột nhiên có ánh sáng phát lòa ra khắp bốn bề, khiến cho cả gian phòng sáng rực. Xem xét nhìn kỹ trong búi tóc, thấy có một viên xá lợi nằm trong đó. Đại chúng chứng kiến tận mắt việc này, nên cùng nhau sám hối và khởi tâm cung kính. Ngài bảo đại chúng:

- Mỗi tôn tượng Phật có hình tướng khác nhau, nhưng đều có đầy đủ bao điềm linh ứng. Do đó, không cần phải nhọc phiền mà sửa đổi.

Ngài vốn đã biết trong búi tóc sẽ có hạt xá lợi, nên cố ý bảo các đệ tử thui rèn búi tóc của Phật lại, hầu mong chỉ dạy họ. Câu truyện này được truyền mãi bao đời. Thế nên, biết rõ rằng tại chùa Đàn Khê, ngoài tôn tượng Phật Thích Ca ra, còn có nhiều tôn tượng Phật khác, và cũng có hạt xá lợi.

Tương Dương không những là con đường giao thông nối mạch giữa Hoa Bắc và Hoa Trung, mà còn là nơi quan trọng về chiến lược. Các danh sĩ đương thời thường hội tụ về đó. Vì vậy, các đệ tử của Ngài trú tại nơi đó rất đông. Tính ra, Ngài trú tại Tương Dương khoảng mười lăm năm. Nơi đó, Ngài giảng kinh Phóng Quang Bát Nhã rất nhiều lần. Bộ kinh này do đệ tử của Châu Sĩ Hành là Phất Như Đàn từ nước Vu Điền mang về Lạc Dương, rồi được sa môn Vô Xoa La và Trúc Thúc Lan dịch. Ngài cũng chú thích và lược giải quyển kinh Quang Tán Bát Nhã do sa môn Trúc Pháp Hộ dịch.

Một vị hào tộc tên là Tập Tạc Sĩ ở tại Tương Dương, có khả năng biện tài vô ngại, danh vang lừng vào đương thời. Ông cũng đã từng nghe về danh đức của Ngài. Biết Ngài đã đến Tương Dương, ông bèn đến bái kiến. Vừa ngồi xuống, ông bèn tự xưng là 'Tứ Hải Tập Tạc Sĩ'; nghĩa là biện tài của ông, bốn bể không ai đối địch nổi. Ngài bèn đối đáp 'Di Thiên Thích Đạo An'; nghĩa là khắp thiên hạ, chỉ có một Đạo An. Bút tích văn phong của Ngài và ông ta rất tương xứng. Người đương thời xưng tán là cặp danh sĩ và tăng sĩ đối xứng. Tập Tạc Sĩ vừa đến chùa lại gặp nhằm ngày hội trai, nên mang đến rất nhiều quả lê. Ngài lấy những quả lê đó, cắt nhỏ ra, rồi chia cho đại chúng dùng. Nhận thấy học vấn và đạo hạnh thâm sâu của Ngài, cùng giáo đoàn phụng trì giới luật theo quy củ, ông rất kính phục và tán thán không ngừng, nên gọi Ngài là 'Tăng sĩ phi thường'. Trong bức thư gởi đến tể tướng Kiện Khang, ông viết: "Nơi đây có pháp sư Đạo An, là một tăng sĩ kiệt xuất phi thường. Ngài lãnh đạo hằng trăm đồ chúng, lên đàn giảng kinh, hoặc hành hội tế trai. Chăm chỉ mà hành, chứ không dùng lực thần thông hay pháp thuật để làm mê hoặc khủng bố tai mắt người khác. Ngài cũng chưa từng biểu dương oai đức hay dùng thế lực để trị những kẻ nhỏ, mà các đệ tử từ trên xuống dướI nhất tề tương thân tương kính; họ luôn tôn thủ giới luật quy củ trong cuộc sống tu học. Tôi chưa từng thấy giáo đoàn nào như thế! Pháp sư Đạo An thông đạt kinh thư nội ngoại, lại thông hiểu toán số âm dương; nơi diệu lý Phật giáo, Ngài ung dung tự tại giảng thuyết; về phương diện pháp nghĩa cùng đồng với ngài Pháp Lan, Pháp Đạo, v.v... Thật tiếc cho Tể Tướng chưa hội ngộ được vị pháp sư này".

Hiền danh cao đức của Ngài vang lừng khắp nơi, khiến Đông Tấn Hiếu Võ Đế cũng hạ chiếu thư xưng tán: "Pháp sư Đạo An nhân đức siêu quần thù thắng, có công giáo hóa đạo tục, không những hiện thời cứu tế quần sanh mà cũng làm gương sáng cho hậu thế".

Hiếu Võ Đế lại cung phụng, cúng dường rất nhiều phẩm vật, và đối xử Ngài như các bậc vương công. Không những Đông Tấn Hiếu Võ Đế ở phương nam tôn sùng Ngài, mà Tiền Tần Phù Kiên ở phương bắc cũng từng bảo:

- Tương Dương có Thích Đạo An, được xưng tán là bậc thần khí của bản triều. Ta muốn triệu hồi Pháp Sư về đây để giúp việc trị nước. Sau này Phù Kiên phái quân đánh chiếm Tương Dương, bắt được ngài Đạo An và Châu Tự. Phù Kiên bảo tướng bộc xạ Quyền Dực:

- Trẫm dùng một trăm ngàn đại quân để đánh chiếm Tương Dương, nhưng chỉ được một nửa người!

Quyền Dực hỏi:

- Đó là ai?

- Pháp sư Đạo An là một người, và Tập Tạc Sĩ là nửa người.

Do đó, thấy rõ vua chúa và quần chúng đương thời kính trọng Ngài đến bậc nào!

Phù Kiên bèn thỉnh mời Ngài đến trụ trì chùa Ngũ Trọng ở Trường An. Lúc rời Tương Dương, Ngài bảo các đệ tử như Huệ Viễn, v.v... hãy vào miền Giang Nam, còn một mình đi đến Trường An. Tuy bảo rằng phân tán đồ chúng, nhưng khi Ngài đến Trường An, hàng ngàn tăng đồ kéo đến chùa Ngũ Trọng để học đạo dưới tòa của Ngài. Do đó, công nghiệp hoằng dương Phật pháp của Ngài lan rộng khắp nơi. Nhờ đức hạnh thâm cao mà Ngài mới làm việc Phật sự rộng lớn như thế.

Phù Kiên vừa lập quốc, trong nước vẫn còn loạn lạc, nhưng dần dần bốn phương đều được bình định, như những vùng biên cương, phía đông tới tận Thương Hải, phía tây giáp nước Quy Từ, phía nam bao hàm Tương Dương, phía bắc đến Hàn Hán; chỉ còn lại Kiến Nghiệp (kinh đô của Đông Tấn) là chưa thần phục. Mỗi lần đàm luận với triều thần, Phù Kiên đều nói rõ ý đồ thống nhất vùng Giang Tả. Dẫu Phù Dung (em của Phù Kiên) cùng các triều thần như Thạch Việt, Nguyên Thiệu, v.v... đều thống thiết ngăn cản việc khởi binh, nhưng Phù Kiên không hề thay đổi ý chí. Thế nên, họ đến cầu Ngài khuyên nhủ Phù Kiên:

- Chúa Thượng muốn thân chinh Đông Tấn. Sao Ngài (Đạo An) không vì quần sanh mà khuyến nhủ!

Ngài lập tức đến khuyên lơn nhưng Phù Kiên vẫn không nghe.

Lần nọ, lúc đi ra ngoài vườn Đông Uyển, Phù Kiên thỉnh Ngài đồng lên xa giá. Quan bộc xạ Quyền Dực thưa:

- Thần nghe rằng khi Thiên Tử xa giá, chỉ quan hầu mới được đi theo. Ngài Đạo An xuống tóc xuất gia, sao lại cùng Thiên Tử đồng lên xa giá?

Phù Kiên nổi giận bảo:

- Đạo đức của pháp sư Đạo An thật khả kính tôn quý. Cả thiên hạ cùng Trẫm cũng chưa bằng Pháp Sư, huống hồ gì việc lên xa giá có xứng đáng gì với oai đức của Pháp Sư!

Khi nghe danh của ngài Cưu Ma La Thập ở Tây Vức, Ngài ân cần khuyên Phù Kiên hãy mau cầu thỉnh vị thánh tăng đó qua Trung Thổ để phiên dịch kinh điển. Ngược lại, ngài Cưu Ma La Thập cũng đã từng nghe qua thanh danh oai đức của ngài Đạo An, nên thường nói rằng ngài Đạo An chính là bậc thánh nhân ở phương đông. Hai mươi năm sau, khi ngài Đạo An đã nhập tịch, ngài Cưu Ma La Thập mới sang Trung Thổ.

Ngài chẳng những tinh thông thơ văn, mà còn thông đạt nội ngoại điển tích, âm dương toán số, cùng những học vấn khác. Vì vậy, giai cấp quý tộc tại Trường An cũng từng thân cận Ngài để học hỏi, và thường bảo:

- Không học với ngài Đạo An thì nghĩa khó mà thông đạt!

Bốn năm trú tại Trường An, Ngài giảng kinh Phóng Quang Bát Nhã hai lần trong mỗi năm. Tháng tám năm 382, Ngài đến Nghiệp Đô, làm lễ húy kỵ cho thầy bổn sư, tức là ngài Phật Đồ Trừng. Tại chùa Nghiệp Đô, Ngài cung thỉnh pháp sư Cưu Ma La Phật Đề tuyên đọc kinh Tứ A Hàm bằng tiếng Phạn, rồi thỉnh ngài Trúc Phật Niệm và Trúc Phật Hộ phiên dịch. Ngài lại thỉnh hai ngài Trúc Phật Niệm và Trúc Phật Hộ phiên dịch kinh Tỳ Nại Da, rồi tự viết lời tựa cho bản kinh đó. Năm 383, ngài Tăng Già Bạt Trừng dịch quyển luận Bình Bà Sa, luận A Tỳ Đàm Bát Kiền Độ, cùng kinh Bà Tu Mật Tập; ngài Đàm Ma Nan Đề dịch kinh Tăng Nhất A Hàm; ngài Đạo An viết bài tựa cho các quyển kinh luận đó. A Tỳ Đàm Bát Kiền Độ là bộ luận hoàn chỉnh nhất của tạng luận Tiểu Thừa. Thế nên, đối với ba tạng giáo điển, Ngài đều thông suốt hết.

Phật giáo Trung Quốc tôn sùng tôn giả Tân Đầu LôẠ khởi đầu từ ngài Đạo An. Do vì chú thích rất nhiều kinh điển, nên mỗi lần chú giải xong quyển kinh nào, ngài Đạo An đều cầu nguyện Tam Bảo gia hộ. Tuy nhiên, vì trọng trách chú giải kinh điển thật nặng nề, và sợ rằng không hợp với ý của Phật, nên Ngài phát nguyện:

- Nếu những lời chú thích của con không tương phản với ý chỉ của Phật đà, thì xin hãy hiển hiện điềm lành để ấn chứng.

Đêm nọ, Ngài mộng thấy một vị Phạm tăng, tóc trắng lông mi dài, bảo:

- Những lời chú thích kinh điển của ông đều hợp với ý của Phật. Ta vốn là hòa thượng chưa nhập Niết Bàn ở miền Tây Vực. Ta sẽ hỗ trợ cho ông trong việc hoằng dương Phật pháp. Ông hãy vì Ta mà chuẩn bị cúng dường.

Vụa tỉnh dậy, ngài Đạo An thiết lễ trai tăng cúng dường tôn giả Tân Đầu Lô.

Hai mươi năm sau khi ngài Đạo An nhập tịch, ngài Phất Nhã Đa La và ngài Cưu Ma La Thập phiên dịch quyển Thập Tụng Luật. Lúc đó, đệ tử của Ngài là Huệ Viễn mới biết vị tăng mà thầy bổn sư của mình mộng thấy khi xưa, chính là tôn giả Tân Đầu Lô. Từ đó, mới có thông lệ cúng dường phẩm vật lên tôn giả Tân Đầu Lô.

Sau này, Tần Phù Kiên chẳng chịu nghe lời khuyên nhủ của Ngài, nên phái Bình Dương Công Phù Dung thống lãnh hai trăm năm mươi ngàn quân tiền phong, còn ông ta tự thân dẫn sáu trăm ngàn quân đi nam chinh. Vua Tấn phái Chinh Lỗ tướng quân Tạ Thạch, thái sử Tạ Huyền ở Từ Châu dẫn quân ra chống cự. Kết quả, quân của Phù Kiên đại bại tại núi Bát Công. Sử gọi là trận chiến Phì Thủy. Quân Đông Tấn truy đuổi chém giết quân Phù Kiên la liệt. Phù Dung cũng bị tử thương. Cuối cùng, một mình Phù Kiên cỡi ngựa chạy về Trường An, nhưng lại bị Mộ Dung Sung phục kích giết chết, khiến nhà Tiền Tấn bị diệt vong. Do không chịu nghe lời khuyên nhủ của Ngài về việc nam chinh nên Phù Kiên mới bị mất nước vong thân.

Đương thời, ở tại chùa Ngài cùng các đệ tử như Pháp Ngộ, v.v... quỳ trước tượng Phật Di Lặc, đồng phát nguyện vãng sanh lên cõi trời Đâu Suất. Vào ngày hai mươi bảy tháng giêng năm 384, niên hiệu Kiến Nguyên thứ hai mươi mốt, đột nhiên có một dị tăng hình tướng xấu xa dơ bẩn, đến chùa xin ngủ qua đêm. Vì trong chùa không còn dư phòng, nên thầy tri sự sắp đặt cho vị tăng đó nghỉ ngơi tại giảng đường. Đêm hôm đó, thầy Duy Na thấy vị dị tăng kia bay ngang qua lại cửa sổ, nên kinh hoàng vội đến báo cho Ngài hay tin. Ngài lập tức bước ra giảng đường lễ bái cùng thỉnh vấn mục đích đến chùa của vị dị tăng kia. Dị tăng đáp:

- Vì muốn độ Thầy nên mới tới đây!

Ngài thưa:

- Nghiệp chướng của con nặng nề, thì làm sao được cứu độ?

- Đương nhiên là Ta độ được! Tuy nhiên, phải mộc dục (tắm gội) tượng thánh tăng, thì mới có thể được như ý nguyện!

Nói xong, dị tăng bèn chỉ Ngài cách thức mộc dục. Ngài tiếp thọ và lại hỏi nơi trú của vị dị tăng. Dị tăng bèn lấy tay chỉ lên trời, về hướng tây bắc, rồi đột nhiên mây mù nơi đó tan mất, và thắng cảnh trang nghiêm vi diệu của cung trời Đâu Suất hoàn toàn hiện ra trước mắt. Đến khuya, vài mươi người trong chùa cũng đồng thấy thắng cảnh cung trời Đâu Suất rõ ràng. Ngài y theo lời dạy, chuẩn bị đầy đủ pháp cụ để làm lễ mộc dục. Lúc đó, chợt có vài mươi chú tiểu đồng dị thường, chạy vào chùa nô đùa, rồi trong phút chốc, tự làm lễ mộc dục. Đó chính là điềm linh ứng của Phật Di Lặc.

Vào mồng tám tháng hai năm 385, dẫu thân không bịnh, Ngài bảo đồ chúng:

- Ta phải đi đây!

Nói xong, Ngài bèn ngồi kiết già rồi thị tịch. Linh cữu được quàn tại chùa Ngũ Cấp ở Trường An.

Trước khi Ngài thị tịch, ẩn sĩ Vương Gia thường qua lại vấn an. Ngài bảo Vương Gia:

- Thế sự loạn ly, bao điềm tai họa thường giáng xuống thân! Hãy cùng Ta rời khỏi thế gian này!

Vương Gia đáp:

- Thật đúng như lời của Ngài dạy bảo. Tuy nhiên, con còn chút nợ chưa trả xong. Xin Ngài hãy đi trước.

Đương thời, lúc dẫn quân đi công phá Trường An, đại quân của Dao Trường cùng vớI đại quân trong thành của Phù Đăng tranh hùng với nhau nhưng chưa phân thắng bại. Bấy giờ, Dao Trường cho vời Vương Gia đến hỏi:

- Ta có chiếm được ngai vàng không?

Vương Gia nói:

- Lược đắc được.

Nghe lời này Dao Trường nổi giận lôi đình, bảo:

- Được thì nói là được. Sao lại bảo rằng lược đắc được?

Nói xong, Dao Trường ra lịnh chém đầu Vương Gia. Đó là món nợ mà Vương Gia phải trả. Dao Trường vừa chết, con là Dao Hưng đánh bại Phù Đăng, và lên ngôi hoàng đế. Tên tự của vua Dao Hưng là 'Lược'. Đó là ý nghĩa mà Vương Gia bảo rằng lược đắc lên ngôi.

Trong quyển 'Cao Tăng Truyện' thứ năm có ghi rằng đệ tử của ngài Đạo An là Đàm GiớI, vào lúc tuổi già bịnh hoạn, thường trì tụng danh hiệu Phật Di Lặc. Đệ tử của ngài Đàm Giới là Trí Chánh hỏi:

- Sao Sư Phụ không phát nguyện vãng sanh qua cõi Tây Phương Cực Lạc?

Ngài Đàm Giới bảo:

- Xưa kia, Ta đã từng cùng với Hòa Thượng (ngài Đạo An) và tám huynh đệ khác phát nguyện vãng sanh lên cung trời Đâu Suất. Hòa thượng Đạo An và các sư huynh đệ của Ta đã vãng sanh rồi, chỉ còn Ta ở lại nơi đây. Hiện tại, chính là lúc Ta phải gấp rút cầu vãng sanh lên cung trời Đâu Suất.

Nói vừa dứt lời thì một luồng hào quang chiếu khắp toàn thân, khiến dung mạo của ngài Đàm Giới an hòa tươi tỉnh, rồi an tường nhập tịch. Mộ của ngài Đàm Giới cũng được xây ngay bên phải của phần mộ ngài Đạo An.

Ngoài ra, pháp hữu khi xưa của Ngài là Trúc Pháp Phụ, tại chùa Thượng Minh ở Kinh Châu, cũng thường lễ sám phát nguyện vãng sanh lên cõi trời Đâu Suất, cầu mong ngưỡng kiến đức Từ Thị.

Đối với giới luật, ngài Đạo An từng bảo:

- Giới luật là nền tảng căn bản cho sự đắc đạo. Trong ba tạng kinh điển, giới luật chiếm địa vị trọng yếu nhất.

Vào đời Tam Quốc, thời Tào Ngụy, ngài Đàm Ma Ca La dịch bộ Tăng Kỳ Luật, rồi cùng với ngài Đàm Đế dịch Tứ Phần Luật. Kế đến, hai ngài thiết pháp Yết Ma, đăng đàn truyền giới. Đến đời của ngài Đạo An, giớI luật vẫn chưa được hoàn chỉnh. Lúc trú tại Nghiệp Đô, ngài Đạo An tận lực học giới luật, nhưng vì chiến loạn nên nguyện chưa thành. Khi tới Tương Dương rồi qua Trường An, ngài Đạo An gặp được sa môn Đàm Ma Thị, vị chuyên tu giới học, nên rất vui mừng. Vì vậy, Ngài cầu thỉnh sa môn Đàm Ma Thị truyền đọc 'Thập Tụng Đại Tỳ Kheo Giới Bổn', và thỉnh sa môn Trúc Phật Niệm cùng Trúc Đạo Hiền phiên dịch. Lại nữa, khi sa môn Tăng Thống từ nước Câu Di mang quyển 'Thập Tụng Tỳ Kheo Ny Giới Bổn' trở về thì ngài Đạo An cũng thỉnh hai sa môn Trúc Phật Niệm và Trúc Đạo Hiền dịch quyển đó. Theo quyển 'Cao Tăng Truyện' thì ngài Đạo An viết những điều luật cho tăng ni tu hành như sau: "Chế độ quy thức của tăng ni, tức nghi thức tu hành, có ba điều lệ: Thứ nhất là pháp hành hương tọa thiền, thượng kinh thượng giảng. Thứ hai là pháp sáu thời hành đạo ẩm thực xướng thời. Thứ ba là hành các pháp Bố Tát, sai sử, hối quá, v.v... Các chùa chiền tịnh xá trong thiên hạ phải chấp hành theo phương thức này".

Nội dung của lời này không được rõ ràng, nên quyển 'Tăng Sử Lược Giản Thuật' vào đời Tống giải thích như sau: "Thứ nhất là hành hương, định những vị thượng tọa đăng đàn giảng kinh. Thứ hai là phải sám hối trong sáu thời. Thứ ba là hành các pháp Bố Tát".

Đối với pháp hành hương, có hai loại: Thứ nhất, hành hương cũng là hành sự bố thí pháp; trong pháp hộI, người ngồi nơi vị trí caoẠ phải nghiêm túc hành pháp này; nghĩa là đăng đàn giảng kinh. Thứ hai, hành hương đơn thuần là chỉ việc dâng hương cúng Phật để biểu lộ lòng thành triệt để. Kế đến, 'định thượng tọa' nghĩa là tăng lạp ít thì ngồi tu thiền định, còn tăng lạp cao thì lên tòa giảng kinh. Đăng đàn giảng kinh là nghi thức của Phật giáo được ngài Đạo An phát khởi. Trước khi lên đàn giảng kinh phải dâng hương cúng Phật. 'Kinh Thượng Giảng' nghĩa là phải giảng chi tiết, từng câu từng lời. Khi giảng kinh, phải hoạch định phân rõ ba phần: Phần tựa, phần chánh tông, và phần lưu thông. Mỗi mỗi phải y theo thứ tự mà giảng giải rõ ràng. Lại nữa, tại đàn tràng giảng kinh phải thiết đặt tôn tượng Phật, và treo tràng phan bảo cái.

Thứ hai, sáu thời lễ sám, tức là trong sáu thờiẠ phải đi hành thiền và lễ bái chư Phật. Phải đi từ bên phải mà kinh hành nhiễu Phật. Đây là lễ nghi của người Thiên Trúc. Ngoài ra, ngài Đạo An còn tự viết văn lễ sám trong sáu thời cho chư tăng ni tu hành.

Về phương diện ăn uống, mỗi ngày chỉ dùng một buổi vào giờ ngọ. 'Xướng Thời Pháp' tức là tùy thời mà xưng niệm danh hiệu Phật.

Thứ ba, hành Bố Tát, tức là chư tăng vào mỗi nửa tháng vân tập tại giới đường, thi hành nghi thức sám hối trước khi tụng giới. Nếu có vị tăng nào phạm giới, phải ra trước tăng chúng mà cáo bạch, cầu xin sám hối. Chư tăng tùy theo giới kinh trọng (nhẹ hay nặng) mà phân lường xử lý. Kế tiếp, một vị tăng bước lên tòa tuyên đọc giới pháp, còn những vị khác phải ngồi lắng nghe. Đây là pháp của đức Thế Tôn truyền dạy. Tại Trung Thổ, do ngài Đạo An phát khởi, pháp Bố Tát mới thực sự được thi hành. Về sau, pháp Bố Tát này ảnh hưởng sâu rộng đến sự phát triển của tăng đoàn Phật giáo.

Trước đời ngài Đạo An, các sa môn người Tàu thường được vị thầy thế độ ban cho pháp danh, nên hỗn tạp vô chừng mực. Ngài chủ trương rằng vị bổn sư của các Phật tử xuất gia là Phật Thích Ca, nên các sa môn phải lấy danh tánh họ Thích. Ngài nói:

- Không dòng họ nào tôn quý bằng dòng họ Thích Ca của đức Bổn Sư.

Mới đầu, không ai màng đến lời này của Ngài. Sau này, khi kinh Tăng Nhất A Hàm vừa được dịch ra tiếng Tàu thì mọi người mới biết rõ rằng Phật dạy:

- Các sông ngòi chảy vào biển cả, thì không còn danh tự của sông ngòi. Cũng vậy, tuy tên tục khác nhau, nhưng các sa môn đều phải xưng là 'Thích' chủng.

Điều này thấy rõ lời của Ngài hợp với kinh điển, nên kể từ đó, chư tăng đều lấy họ Thích làm đầu.

Chia tay với ngài Đạo An tại Tân Dã, thầy Trúc Pháp Thái đến Dương Châu, trụ trì chùa Ngõa Quan tại thành Kiến Nghiệp, rồi được các vua Đông Tấn cung kính tôn trọng, và tụ hội hơn một ngàn đồ chúng, nên công nghiệp hoằng pháp được hưng thịnh.

(Thầy Trúc Pháp Hòa chia tay với ngài Đạo An tại Tân Dã xong, bèn qua đất Thục, rồi trở lại Trường An cùng với ngài Đạo An tích cực hiệu đính những quyển kinh luật đã được phiên dịch.)

Ngài Đạo An sanh nhằm thời chiến tranh loạn lạc khắp nơi. Không những thức ăn hiếm hoi, mà ngay cả sinh mạng luôn bị đe dọa. Sống trong thời loạn ly ấy, tuy đã bao lần chạy lánh nạn đó đây, nhưng ngài Đạo An vẫn quyết chí tu hành không gián đoạn, và tận tâm tận lực hoằng dương Phật pháp, đào tạo các vị cao tăng như ngài Huệ Viễn, Đàm Dực, v.v..., cùng giáo hóa tín đồ, xây dựng chùa chiền như chùa tháp ở Hằng Sơn, bảy gian thiền đường ở phía đông chùa Thượng Minh, chùa Đàn Khê ở Tương Dương với năm mươi tự viện. Bên cạnh những sự nghiệp này, ngài Đạo An còn chuyên cần chú giải kinh điển, khiến cho người nghiên cứu nắm rõ nghĩa lý chân chánh của kinh điển. Ngoài ra, Ngài lại y cứ theo giới luật mà lập ra nền tảng tu trì căn bản cho tăng đoàn.

Trước thời ngài Đạo An, Phật giáo Trung Quốc còn non nớt, chỉ nằm trong thời sơ kỳ. Công cuộc phiên dịch kinh điển được ngài An Thế Cao và Chi Lâu Ca Sấm phát khởi, rồi liên tiếp có nhiều nhà dịch giả khác tham gia. Tuy nhiên, đối với những người có tâm nghiên cứu tu học, khi đọc những quyển kinh điển được phiên dịch vào buổi sơ thời thì đa phần khó lãnh hội ý chỉ, còn nói chi đạt được nghĩa lý thâm sâu. Thế nên, quyển 'Xuất Tam Tạng Ký Tập' ghi lại lời của ngài Đạo An như sau: "Kinh điển được dịch đã lâu, mà văn kinh lại cổ điển và đôi khi sai lạc, khiến cho nghĩa lý thâm sâu bị mai một ẩn mất, cùng thông bế tắt. Mỗi lần đăng đàn giảng kinh, các vị pháp sư chỉ bàn về ý nghĩa một cách đại khái".

Y cứ theo lời này, thời kỳ ban đầu của Phật giáo Trung Quốc, về phương diện phiên dịch kinh điển, gần như đã thành thục. Tuy nhiên, các bản dịch cổ xưa thường có nhiều chỗ sai lầm, nên khiến lý lẽ thâm sâu bị mất đi, và ý nghĩa cũng chưa được thông suốt rõ ràng. Do đó, người diễn thuyết kinh điển được phiên dịch theo lối cổ xưa, thường giảng giải đại ý hoặc chỉ tụng đọc. Thế nên, đối vớI nghĩa lý của kinh điển, hàng Phật tử vào đương thờI khó lòng hiểu rõ chính xác.

Để hiểu rõ chân nghĩa của kinh điển, Châu Sĩ Hành phải qua tận nước Vu Điền thỉnh cầu bản văn kinh Phóng Quang Bát Nhã bằng tiếng Phạn. Tuy nhiên, bản dịch về bộ kinh này cũng chưa lột trần được nghĩa lý thâm sâu, nên lúc diễn giảng, ngài Đạo An chỉ thuyết về đại ý mà thôi. Vì vậy, đối với các học giả Phật giáo, ngài Đạo An rất thông cảm cho nỗi khó khăn này, nên lập chí nghiên cứu nghĩa lý chân thật, rồi đề xướng những yếu điểm thâm sâu vi diệu của kinh điển, bằng cách chú thích. Theo quyển 'Xuất Tam Tạng Thống Ký', ngài Đạo An chú thích và lược giải những bộ kinh như sau: Quang Tán Bát Nhã sao giải (1 quyển), Quang Tán Bát Nhã chiết trung giải (1 Quyển), Phóng Quang Bát Nhã chiết nghi chuẩn (1 quyển), Phóng Quang Bát Nhã chiết nghi lược (2 quyển), Phóng Quang Bát Nhã khởi tận giải (1 quyển), Đạo Hạnh Kinh tập dị chú (1 quyển), Đại Thập Nhị Môn chú (2 quyển), Tiểu Thập Nhị Môn chú (1 quyển), Liễu Bổn Sanh Tử Kinh chú (1 quyển), Mật Tích Kim Cang Kinh chân giải (1 quyển), Trì Tâm Phạm Thiên Kinh chân giải (1 quyển), Hiền Kiếp Bá Vạn Tứ Thiên Độ Vô Cực kinh giải (1 quyển), Nhân Bổn Dục Sanh Kinh chú toát giải (1 quyển), An Ban Thủ Ý Kinh giải (1 quyển), Âm Trì Nhập Kinh chú (2 quyển), Đại Đạo Địa Kinh chú (1 quyển), Thập Pháp Cú nghĩa (1 quyển), Nghĩa Chỉ chú (1 quyển), A Tỳ Đàm Cửu Thập Bá Kết Kinh giải (1 quyển), Tam Thập Nhị Tướng giải (1 quyển).

Ngài Đạo An trước tác những quyển như sau: Tam Giới Chư Thiên Hỗn Nhiên Hào Tạp Lục (1 quyển), Tổng Lý Chúng Kinh Mục Lục (1 quyển), Đáp Sa Thái Nạn (1 quyển), Đáp Pháp Tương Nạn (2 quyển), Tây Vực Chí (1 quyển).

Thật sự, trong sử Phật giáo Trung Quốc, ngài Đạo An được xưng tán là vị Sơ Tổ chú giải kinh điển. Thế nên, trong quyển 'Xuất Tam Tạng Ký Tập' viết: "Làm sáng nghĩa kinh điển cổ xưa, khởi đầu từ ngài Đạo An".

Không những chú giải kinh điển, ngài Đạo An còn trước tác, soạn viết rất nhiều bài tựa, để thuật lại kinh điển được dịch qua quá trình như thế nào, kinh điển này từ đâu có, tiêu đề của kinh điển là gì, v.v... Mỗi mỗi kinh luật luận, ngài Đạo An đều tự phát biểu kiến giải của mình. Những phần tựa của Ngài, được viết lại trong quyển 'Xuất Tam Tạng Ký Tập' như sau: An Ban Chú tự, Âm Trì Nhập Kinh tự, Nhân Bổn Dục Sanh Kinh tự, Liễu Bổn Sanh Tử Kinh tự, Thập Nhị Môn Kinh tự, Đại Thập Nhị Môn Kinh tự, Đạo Hạnh Kinh tự, Hợp Phóng Quang Quang Tán lược giải, Ma Ha Bát La Nhã Ba La Mật Kinh sao tự, Tăng Nhất A Hàm Kinh tự, Đạo Địa Kinh tự, Thập Pháp Cú Nghĩa Kinh tự, A Tỳ Đàm tự, Bính Bà Sa tự, Tỳ Kheo Đại Giới tự.

Quyển 'Xuất Tam Tạng Ký Tập' viết: "Ngài Đạo An ghi chép lại kinh điển, vì muốn tuyên dương giáo pháp. Ngài Đạo An lại thỉnh các sa môn ngoại quốc như Tăng Già Bạt Trừng, Đàm Ma Nan Đề, Tăng Già Đề Bà, v.v... phiên dịch rất nhiều kinh điển, rồi cùng với sư đệ Trúc Pháp Hòa chọn định văn tự, xem xét tinh tường về chỉ thú của lời kinh. Các kinh điển vừa được dịch, đều được hiệu đính, nhuận sắc theo cách đó".

Điều này cho thấy rằng ngài Đạo An thường thỉnh chư tăng ngoại quốc phiên dịch kinh điển và cùng với sư đệ là Trúc Pháp Hòa hiệu đính, nhuận sắc lại lời văn, để xác định ý nghĩa chân thật của kinh điển.

Có ba việc khó khi phiên dịch: Thứ nhất, lúc Phật còn tại thế, Ngài ứng theo căn cơ và tâm tánh của quần chúng mà thuyết pháp. Phong tục của thời đại tùy theo thời gian mà chuyển biến thay đổi. Vì vậy, trau chuốt lại lời văn cổ xưa để hợp với lời văn hiện tại thật là khó. Thứ hai, phàm phu khó suy lường cảnh giới của chư thánh hiền. Thánh giáo của Phật thuyết ra đã trải qua ngàn năm và trăm đời, nên dịch cho hợp ý với đức Phật và khiến phàm phu đời mạt pháp được dễ hiểu lời của Phật thì thật là khó. Thứ ba, cuộc kết tập kinh điển lần thứ nhất ngay sau khi Phật nhập Niết Bàn do tôn giả Đại Ca Diếp triệu tập năm trăm vị đại A La Hán, và tôn giả A Nan cùng tôn giả Ưu Ba Ly trùng tuyên lại kinh luật của Phật dạy, đã qua ngàn năm. Thế nên, hiện đời thật khó mà kiểm thảo lại văn kinh thay đổi, thêm bớt.

Do đó, theo lập trường của ngài Đạo An thì khi phiên dịch kinh điển, phải giữ nguyên ý chỉ của văn kinh tiếng Phạn.

Ngoài ra, ngài Đạo An còn có công trong việc soạn viết mục lục cho các kinh điển đã được phiên dịch, khiến cho học giả dễ dàng tra cứu về người dịch, niên đại, v.v..., như quyển Tổng Lý Chúng Kinh Mục Lục. Thầy Huệ Kiểu sau này y theo đó mà viết thêm: "Từ đời Hán, Ngụy đến Đông Tấn, kinh điển được dịch không ít, nhưng tên của người dịch, niên đại, danh tự của kinh không được kể rõ, khiến cho người sau khó lòng tra cứu. Vì vậy, ngài Đạo An gom góp lại hết danh mục, viết niên biểu, người dịch, thời đại, chương phẩm, mới cũ, và soạn thành kinh lục. Kinh điển từ đó có nơi y cứ, thật do công của ngài Đạo An. Các học sĩ ở bốn phương đều đua nhau tìm đến học hỏi nơi ngài Đạo An".

Theo lời này, trải qua các triều đại, sa môn và cư sĩ từ Tây Vực qua nước Tàu, tùy tiện thuận tay mà phiên dịch, nên các bản dịch lắm khi tạp loạn. Không những đôi khi bản dịch chưa đủ thể tiết, mà người dịch và thời đại đều không được ghi lại rõ ràng. Thế nên, để hoàn bị công tác biên tập mục lục, ngài Đạo An kiểm thảo lại những kinh điển mới được phiên dịch, viết rõ danh tánh dịch giả, thời đại, nơi chốn, và phán xét phân biệt kinh điển chân chánh hay tà ngụy.

Tuy nhiên, quyển 'Tổng Lý Chúng Kinh Mục Lục' đã bị thất lạc, không thể tìm được. Hiện nay trong quyển 'Xuất Tam Tạng Ký Tập' của thầy Tăng Hữu, từ quyển hai đến quyển năm có viết lược lại nội dung và thể tiết của quyển 'Tổng Lý Chúng Kinh Mục Lục'. Do đó, mục lục của các kinh điển cổ xưa hiện vẫn còn nằm trong quyển 'Xuất Tam Tạng Ký Tập' của thầy Tăng Hữu. Giả như không có quyển 'Tổng Lý Chúng Kinh Mục Lục' của ngài Đạo An, thì e rằng thầy Tăng Hữu khó lòng mà soạn ra quyển 'Xuất Tam Tạng Ký Tập'.

Ngoài ra, ngài Đạo An còn viết quyển 'Tịnh Độ Luận', nhưng tiếc rằng đến nay đã bị thất lạc. Tuy chưa từng qua Tây Vực, nhưng nhờ tài trí bác học, ngài Đạo An ghi lại địa lý, sản vật, dân tình, hiện tình Phật giáo tại Tây Vực, do các sa môn cư sĩ Tây Vực khẩu truyền lại, mà viết thành quyển ký lục 'Tây Vực Chí', rất là chính xác.