Kinh Viên Giác

Chương Tịnh Chư Nghiệp Chướng Nói Về Chướng Ngại Tu Chứng Viên Giác

Đ. Bồ Tát Tịnh Chư Nghiệp Chướng Hỏi

Đ. Đức Thế Tôn Đáp

E. Chấp Nhận Lời Thỉnh Cầu

E. Đáp 1 Câu Hỏi

G. Nói Về Ngã Chấp Qua 4 Tướng

G. Nói Về Bốn Tướng

H. Nói Về Ngã Tướng

H. Nói Về Nhân Tướng

H. Nói Về Chúng Sinh Tướng

H. Nói Về Thọ Giả Tướng

G. Nói Về Chướng Ngại Do 4 Tướng

H. Nói Những Chướng Ngại Được Gây Ra

I. Gây Ra Ưa Ghét

I. Gây Ra Sự Lấy Bịnh Làm Pháp

I. Gây Ra Tự Mãn

H. Khuyên Làm Cái Việc Chính Yếu

E. Trùng Tuyên Bằng Chỉnh Cú

Bồ Tát Tịnh Chư Nghiệp Chướng Hỏi

Chính Văn.

Lúc ấy bồ tát Tịnh chư nghiệp chướng ở trong đại chúng, từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi quì thẳng, chắp tay mà tác bạch: Thưa đức Thế tôn lòng thương cao cả, ngài đã nói cho chúng con một cách rộng rãi về những sự ngoài tầm tư duy và thảo luận, đó là nói về căn bản sơ khởi của đức Thế tôn, và những gì liên hệ đến căn bản sơ khởi ấy. Ngài đã làm cho chúng con được sự chưa từng có: thấy được mọi việc siêng khó của đức Thế tôn trong bao kiếp như cát sông Hằng, thấy rõ như mới xảy ra một thoáng trước đây. Do vậy mà chúng con vui mừng và được an ủi một cách sâu xa. Thưa đức Thế tôn, bản thể viên giác là trong sáng, vì sao lại có cái nhược điểm là làm cho chúng sinh mê sảng, không thể nhập vào? Con thỉnh cầu đức Thế tôn dạy cho tất cả chúng con biết được thực chất việc ấy. Xin ngài tạo con mắt tương lai cho chúng con, và cho cả những người sau này. Tác bạch rồi, bồ tát Tịnh chư nghiệp chướng gieo xuống sát đất tất cả năm bộ phận của thân thể mà kính lạy đức Thế tôn. Bồ tát thỉnh cầu như vậy đến ba lần, mỗi lần thỉnh cầu xong lại làm lại từ đầu.

Lược Giải.

Lời hỏi của bồ tát Tịnh chư nghiệp chướng chỉ có 1 câu: tại sao chúng sinh không nhập được viên giác?

Chấp Nhận Lời Thỉnh Cầu

Chính Văn.

Bấy giờ đức Thế tôn dạy bồ tát Tịnh chư nghiệp chướng: Tốt lắm, thiện nam tử, ông có thể vì cả đại chúng, và những người thời kỳ cuối cùng, mà hỏi Như lai về yếu tố tu chứng như vậy. Ông hãy nghe kyլ Như lai sẽ nói cho. Bồ tát Tịnh chư nghiệp chướng vâng lời, hoan hỷ, cùng cả đại chúng yên lặng lắng nghe.

Nói Về Ngã Chấp Qua 4 Tướng

Chính Văn.

Đức Thế tôn dạy: Thiện nam tử, vô thỉ đến giờ, chúng sinh vì tưởng lầm nên cố chấp ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, thọ giả tướng (93), nhận bốn khái niệm thác loạn này làm cái ngã thật của mình. Do đó mà tự nhiên sinh ra hai sự ghét bỏ và ưa thích. Vậy là thác loạn thêm thác loạn. Hai lớp thác loạn này hợp lực tạo ra nghiệp và đường đi của nghiệp, nghĩa là có cái nghiệp thác loạn nên có cái thấy thác loạn là thấy luân hồi. Rồi chán bỏ luân hồi thì có cái thấy thác loạn khác là thấy niết bàn (94) . Do vậy mà không thể nhập vào viên giác trong sáng. Chứ không phải viên giác kháng cự những người nhập vào. Vì có ai nhập vào thì cũng không phải do viên giác làm cho nhập vào. Thế nên dấy động nghĩ nhớ cùng ngăn chận nghĩ nhớ đều đi đến sảng loạn, vì sao, vì có vô minh chủ động trong đó. Chúng sinh sinh ra là đã không có con mắt tuệ giác, thân thể và tâm trí toàn là vô minh: vô minh không chịu diệt trừ vô minh, cũng như có kẻ không chịu tự chặt thân mạng của mình. Do đó, phải hiểu thương yêu tự ngã thì hợp với ngã ngã ưa, trái với ngã ngã ghét, ưa ghét đó nuôi dưỡng vô minh, nên làm cho sự liên tục tìm cách chứng ngộ viên giác không thể thành tựu.

Lược Giải.

Để đáp câu hỏi tại sao chúng sinh không nhập được viên giác, Phật nói vì chúng sinh làm gì cũng có ngã chấp chủ động, cái ngã chấp không những chỉ do ngộ nhận (vô minh) mà có, mà sự ngộ nhận ấy còn biến thái qua 4 lớp ngã, nhân, chúng sinh và thọ giả, lại còn vì ngã ái mà ghét và ưa, và hai sự này diễn ra bao nhiêu cái nhìn ngược nhau. Ngã chấp như vậy chính là sự tự ý thức về tự ngã, sự tự ý thức càng sâu càng tinh tế. Nên qua 4 tướng dưới đây, sự tự ý thức này được gọi là tự biết, tự hiểu, tự rõ và tuệ giác. Và chính sự tự ý thức tự ngã là chướng ngại, chướng ngại liên tục cho sự liên tục tu chứng viên giác. Tuy nhiên, mặt khác, kinh này cho thấy tuệ giác vô ngã lại có một phần chính là sự tự tỉnh của ý thức tự ngã.

Nói Về Ngã Tướng

Chính Văn.

Thiện nam tử, ngã tướng là tự biết về tự ngã . Ví dụ có kẻ cơ thể điều hòa thì như quên mình đi, nhưng chính đốt chút xíu là thấy có ngã liền. Vậy là chính tự biết mới hiện ra tự ngã. Thiện nam tử, tự biết như vậy biết đến niết bàn đi nữa cũng là ngã tướng (95) .

Lược Giải.

Ngã tướng là tự biết về cái ta.

Nói Về Nhân Tướng

Chính Văn.

Thiện nam tử, nhân tướng là tự hiểu về sự tự biết nói trên. Nhưng hiểu rằng tự biết mới có tự ngã, thì hiểu tự ngã ấy không đáng nhận; lại hiểu rằng tự ngã không đáng nhận, thì hiểu tự biết mới có tự ngã, sự tự biết ấy cũng không đáng nhận. Cái hiểu vượt hết những cái đã biết như vậy gọi là nhân tướng. Thiện nam tử, cái hiểu ấy hiểu đến niết bàn của sự tự biết cũng là ngã tướng đi nữa, vẫn còn sự tự hiểu tinh tế để hiểu hết cái lý của sự tự biết, nên toàn là nhân tướng.

Lược Giải.

Nhân tướng là tự hiểu về sự tự biết cái ta. Sự tự hiểu này dẫu hiểu những cái biết và được biết đều không đáng nhận đi nữa, nó vẫn là ngã tướng dưới ký hiệu nhân tướng.

Nói Về Chúng Sinh Tướng

Chính Văn.

Thiện nam tử, chúng sinh tướng là tự rõ cái mà sự tự biết và sự tự hiểu đều không thâắu đến. Ví dụ có người nói tôi là chúng sinh, thì chúng sinh mà người này nói là không phải ngã không phải nhân: tôi là chúng sinh thì chúng sinh ấy không phải tự ngã của tôi, tôi là chúng sinh thì chúng sinh ấy không phải tự ngã của ai. Thiện nam tử, tự biết cái ta là ngã tướng, tự hiểu sự tự biết ấy là nhân tướng, ngã tướng và nhân tướng không thấu mà vẫn tự rõ sự không thấu ấy, là chúng sinh tướng.

Lược Giải.

Chúng sinh tướng là tự rõ cái ngã ngoài tầm tự biết và tự hiểu. Sự tự rõ này là ngã tướng dưới ký hiệu chúng sinh tướng.

Nói Về Thọ Giả Tướng

Chính Văn.

Thiện nam tử, thọ giả tướng là tuệ giác trong sáng của chúng sinh, giác ngộ sự tự rõ cái không thấu nói trên. Tuệ giác còn tính biến động (96) như vậy thì giác ngộ tất cả mà không tự giác ngộ, tuệ giác ấy là thọ giả tướng (97) . Thiện nam tử, tuệ giác ấy cũng là một thứ bị bụi bặm làm cho dơ bẩn, vì còn giác ngộ và còn những cái được giác ngộ thì vẫn thuộc lĩnh vực bụi bặm, tuệ giác ấy cũng phải lọc cho sạch. Nên, y như đun sôi để làm rã cả khối nước đá, thì không thể còn để chút ít nước đá nào trong khối nước đá ấy để biết khối nước đá ấy rã hết: nếu còn tự ngã để giác ngộ ngã tận diệt, thì cũng như còn để chút ít nước đá.

Lược Giải.

Thọ giả tướng là tuệ giác, giác ngộ sự tự rõ cái ngã ngoài tầm tự biết và tự hiểu.Tuệ giác này đã sâu, nhưng còn năng sở (giác ngộ và đối tượng giác ngộ), nên, lấy giai đoạn ngã tướng tận diệt mà nói, nếu còn giác ngộ sự tận diệt của ngã tướng thì sự giác ngộ ấy vẫn là ngã tướng dưới ký hiệu thọ giả tướng.

Cái ví dụ nước đá trong đoạn này cũng được lắm việc. Việc trước hết, cho thấy ngã chấp vớiviên giác không phải khác nhau, nhưng nước mới là nước (viên giác), nước đông lại là nước đá (ngã chấp). Việc tiếp theo, nước đá đun sôi (tuệ giác vô ngã) thì rã hết (ngã chấp tận diệt). Việc gần chót, nếu chút nước đá nào cố còn lại để biết nước đá rã hết (thọ giả tướng) thì thế là nước đá chưa rã hết (ngã chấp chưa tận diệt). Việc chót hết, nước đá rã hết (ngã chấp tận diệt), nghĩa là nước sôi hoàn toàn (tuệ giác trong sáng), chứng tỏ sự tự ý thức tự ngã (ngã chấp) từ tự biết, tự hiểu, tự rõ, đến tuệ giác, đều có phần tự tỉnh dần dần cho đến trong sáng.

Gây Ra Ưa Ghét

Chính Văn.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng không thấu triệt bốn tướng, nên siêng khó tu tập mấy kiếp đi nữa, cũng chỉ là sự tạo tác chứ không thành sự chứng ngộ, vì thế mà gọi là thời kỳ cuối cùng của Phật pháp. Bởi lẽ họ nhận những sắc thái biến tướng của ngã làm niết bàn, họ cho sự tự biết tự hiểu những sắc thái ấy là tuệ giác, khác nào nhâển giặc làm con, nên tài sản vàng ngọc không bao giờ tạo được. Yêu thích tự ngã mà yêu thích niết bàn, thì cho tạm dẹp yêu thích tự ngã đã là niết bàn; ghét bỏ tự ngã nên ghét bỏ sinh tử, đâu biết đó cũng là một cách yêu thích tự ngã, và sự yêu thích này thật là gốc gác sinh tử, nên ghét bỏ sinh tử như vậy không gọi là giải thoát. Còn yêu thích niết bàn (98) tại sao cũng không gọi là giải thoát? Thiện nam tử, vì những người thời kỳ cuối cùng tu tập tuệ giác bồ đề mà cho cái biết chút ít (99) của mình đã là trong sáng, thì thế là vẫn chưa loại hết gốc gác ngã tướng. Ai khen cái biết của họ thì họ mừng và thích hóa độ, ai chê cái biết của họ thì họ giận và muốn cự tuyệt. Như thế thì biết ngã tướng vẫn được giữ chặt, ẩn núp trong tạng thức và ngao du nơi các giác quan, chưa gián đoạn bao giờ. Những kẻ tu tập tuệ giác mà ngã tướng như vậy không trừ bỏ đi, thì không thể nhập vào viên giác trong sáng.

Lược Giải.

Hễ còn ngã thì còn ái ngã. Vì ái ngã nên ghét sinh tử, vì ái ngã nên thích niết bàn. Ghét và thích như vậy đều chướng ngại cho giải thoát chứ không được gọi là giải thoát.

Gây Ra Sự Lấy Bịnh Làm Pháp

Chính Văn.

Thiện nam tử, nếu biết ngã tướng là không thì không thấy ai là người chê ngã. Nếu thấy ngã thuyết pháp thì biết ngã tướng đang còn. Nhân tướng, chúng sinh tướng và thọ giả tướng cũng y như vậy. Thế nên, thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng thuyết về bịnh mà cho đó là pháp thì thật là đáng thương, và nỗ lực tinh tiến thì chỉ tăng thêm bịnh hoạn, không thể nhập vào viên giác trong sáng.

Lược Giải.

Pháp thuyết ra là để trị bịnh, nhưng thuyết với tự ngã chủ sử thì pháp trở lại thành bịnh (mà cứ cho pháp của ta cao nhất đời.)

Gây Ra Tự Mãn

Chính Văn.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng không thấu triệt bốn tướng, nên dẫu đem cái hiểu cái làm của Như lai làm cái hiểu cái làm của mình mà không bao giờ thành tựu. Có kẻ chưa được tự cho đã được, chưa chứng tự cho đã chứng, thấy ai hơn lên thì lòng sinh ganh ghét, ấy là vì họ chưa loại trừ sự yêu thích tự ngã, nên không thể nhập vào viên giác trong sáng.

Lược Giải.

Dễ tự mãn mà khó tùy hỷ, đó là cách biểu hiện khác nữa của ngã ái.

Khuyên Làm Cái Việc Chính Yếu

Chính Văn.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng ước mong thành đạt tuệ giác, thì đừng cố cầu sự tỏ ngộ bằng cách chỉ tăng thêm đa văn để lớn thêm ngã tướng, mà phải siêng năng tinh tiến để loại trừ phiền não, phải dũng mãnh lớn lao để được cái chưa được, mất cái chưa mất; tham lam, sân hận, yêu thích, ngạo mạn, dua nịnh, ganh ghét, những thứ này đối cảnh cũng không sinh ra nữa, bỉ thử ân oán dứt bặt tất cả. Như lai nói những người như vậy sẽ tuần tự thành đạt tuệ giác, và tìm gặp thầy bạn tốt thì không gặp phải những kẻ kiến thức sai lầm. Tìm gặp thầy bạn tốt thì đừng thiên kiến mà sinh ra ghét bỏ hay ưa thích, bởi vì như thế thì không thể nhập vào biển cả viên giác trong sáng.

Lược Giải.

Ngã tướng như đã được nói, quả thật khá khó hiểu và khó bỏ. Nhưng không cần lo ngại làm gì. Càng không cần cố và chỉ đọc và học cho nhiều để mong khám phá ngã tướng cho triệt để mà thực sự chỉ lớn và sâu thêm ngã chấp. Cái việc chính yếu có 2. Một, tập bỏ phiền não sao cho đối cảnh không sinh phiền não, bỉ thử, ân oán. Hai, tìm gặp thiện tri thức với lòng thành chứ không do thiên kiến ghét ưa. Như vậy ngã tướng có chướng ngại cũng không nổi, và từ từ bị hủy diệt đi, nghĩa là từ từ chứng nhập viên giác, một cách chắc chắn chứ không lầm lẫn ngã tướng là viên giác.

Trùng Tuyên Bằng Chỉnh Cú

Chính Văn.

Đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói trên nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

Tịnh như nghiệp chướng,

ông nên biết rằng

chúng sinh giai do

cố chấp tự ngã,

vô thỉ đến giờ

luân hồi vô lối.

Thế nên chưa trừ

bốn tướng chấp ngã,

thì không thành đạt

tuệ giác viên giác.

Tâm sinh ưa ghét

lòng còn cong queo,

nên có lắm kẻ

đâm ra bối rối,

không thể nhập vào

thành trì viên giác.

Muốn về cho thấu

đất nước viên giác,

thì phải trừ khử

cả tham sân si,

và ghét sinh tử

hay ưa niết bàn, (100)

cả hai sự ấy

không còn trong lòng,

thì mới tuần tự

thành đạt tuệ giác.

Tự ngã tự thân

vốn không có thật,

thì ưa với ghét

có ra từ đâu?

Những người như vầy

tìm thấy bạn tốt

thì không bao giờ

gặp phải tà kiến,

tìm mà thiên kiến

không thành gì cả.

Chương Phổ Giác Nói Về Bịnh Hoạn Tu Chứng Viên Giác

Đ. Bồ Tát Phổ Giác Hỏi

Đ. Đức Thế Tôn Đáp

E. Chấp Nhận Lời Thỉnh Cầu

E. Đáp 5 Câu Hỏi

G. Đáp Câu Hỏi Một

G. Đáp Câu Hỏi Hai

G. Đáp Câu Hỏi Ba

G. Đáp Câu Hỏi Bốn

G. Đáp Câu Hỏi Năm

E. Trùng Tuyên Bằng Chỉnh Cú

Lược Giải.

Nội dung chương này tuy có đến 5 câu hỏi đáp, nhưng quan trọng là nói bịnh hoạn của sự tu chứng viên giác (qua bịnh hoạn của pháp thiện tri thức nói ở G), nên tiêu đề như trên. Những bịnh hoạn này là thiền bịnh (bịnh hoạn của thiền quán) thường thấy.

Bồ Tát Phổ Giác Hỏi

Chính Văn.

Lúc ấy bồ tát Phổ giác ở trong đại chúng, từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi quì thẳng, chắp tay mà tác bạch: Thưa đức thế tôn lòng thương cao cả, ngài đã chỉ dạy một cách thích thú về bịnh hoạn của thiền quán, làm cho đại chúng này được sự chưa từng có, tâm ý thư thái và ổn định lớn lao. Thưa đức Thế tôn, những người thời kỳ cuối cùng cách thời đại của ngài quá xa, hiền thánh ẩn dấu, lý thuyết sai lầm bùng cháy thêm lên; để làm cho những người mù mờ trong thời kỳ ấy khỏi sa vào lý thuyết sai lầm, con xin ngài dạy cho họ biết nên tìm người nào? nên cứ pháp nào? nên làm việc gì? nên trừ bịnh gì? nên phát tâm nào? Tác bạch rồi, bồ tát Phổ giác gieo xuống sát đất tất cả năm bộ phận của thân thể mà kính lạy đức Thế tôn. Bồ tát thỉnh cầu như vậy đến ba lần, mỗi lần thỉnh cầu xong lại làm lại từ đầu.

Lược Giải.

Lời hỏi của bồ tát Phổ giác có 5 câu: câu một, nên tìm người nào? câu hai, nên cứ pháp nào? câu ba, nên làm việc gì? câu bốn, nên trừ bịnh gì? câu năm, nên phát tâm nào?

Chấp Nhận Lời Thỉnh Cầu

Chính Văn.

Bấy giờ đức Thế tôn dạy bồ tát Phổ giác: Tốt lắm, thiện nam tử, ông có thể hỏi Như lai về sự tu hành như vậy, hiến cho những người thời kỳ cuối cùng con mắt tuệ giác không còn e sợ, làm cho họ thành được tuệ giác của các vị thánh giả. Ông hãy nghe kyլ Như lai sẽ nói cho. Bồ tát Phổ nhãn vâng lời, hoan hỷ, cùng cả đại chúng yên lặng lắng nghe.

Đáp Câu Hỏi Một

Chính Văn.

Đức Thế tôn dạy: Thiện nam tử, người thời kỳ cuối cùng, khi sắp phát tâm vĩ đại và tìm thấy bạn tốt để tu hành, thì nên tìm người thấy biết chính xác: lòng không sống theo khuôn khổ phàm phu, không vướng vào lĩnh vực nhị thừa, biểu hiện bụi bặm mà tâm thường trong sáng, biểu diễn tội lỗi mà tán dương phạn hạnh, không làm cho người sống không giới luật. Tìm được người như vậy thì được tuệ giác vô thượng. Người thời kỳ cuối cùng gặp người như vậy thì nên phụng sự đến tính mạng cũng không tiếc. Người thầy bạn tốt này đi đứng nằm ngồi luôn luôn trong sáng thì nên kính trọng, giả sử biểu hiện tội lỗi thì đừng khinh thường, huống chi chỉ quan tâm đến của cải thân thuộc (101) ữPage . Thiện nam tử nào không có ý xấu với thầy bạn tốt thì có năng lực thành đạt trọn vẹn tuệ giác chính xác, bông hoa tâm trí phát sáng, chiếu soi tất cả.

Lược Giải.

Thiện tri thức là người có chánh tri kiến: Nên tìm người như vậy mà tôn làm thầy bạn. Đó là đáp câu hỏi một: nên tìm người nào.

Đáp Câu Hỏi Hai

Chính Văn.

Thiện nam tử, hãy y cứ vào pháp của thầy bạn tốt, cái pháp phải tách rời bốn thứ bịnh. Một là bịnh làm, là nếu ai nói tôi chủ tâm làm mọi việc đề cầu viên giác; nhưng viên giác không phải làm như thế mà được, nên nói như thế là bịnh đó. Hai là bịnh buông, là nếu ai nói tôi không loại sinh tử không cầu niết bàn, đối với niết bàn và sinh tử tôi không có ý niệm phát động hay hủy diệt, tôi buông thả tất cả, mặc kệ các pháp để cầu viên giác; nhưng viên giác không phải buông như thế mà có, nên nói như thế là bịnh đó. Ba là bịnh ngưng, là nếu ai nói tôi ngừng mọi ý niệm, nắm lấy vắng lặng của toàn bộ các pháp để cầu viên giác; nhưng viên giác không phải ngừng như thế mà hợp, nên nói như thế là bịnh đó. Bốn là bịnh dứt, là nếu ai nói tôi dứt bỏ phiền não, không cả thân tâm, huống chi những thứ căn cảnh huyễn ảo, tôi dứt bặt hết thảy để cầu viên giác; nhưng viên giác không phải dứt như thế mà chứng, nên nói như thế là bịnh đó. Pháp của ai tách rời bốn bịnh như vậy thì biết pháp ấy trong sáng. Và xét như vậy là xét chính xác, xét khác đi là xét sai lầm.

Lược Giải.

Bịnh làm là làm một cách cuồng nhiệt, do hiểu lầm mặt cực động của thiền quán và những gì tương tự. Bịnh buông là buông một cách nhàn tản, do hiểu lầm sự không ghét ưa và những gì tương tự. Bịnh ngưng là ngưng một cách trầm trệ, do hiểu lầm mặt cực tĩnh của thiền quán và những gì tương tự. Bịnh dứt là dứt một cách chủ quan, do hiểu lầm mặt cực thuần của thiền quán và những gì tương tự. Làm, ngưng, buông và dứt như vậy là làm, ngưng, buông và dứt một cách bịnh hoạn (không đúng cách, không chính xác). Nhưng bịnh hoạn như thế chỉ là chưa đúng; đến như chính văn mô tả thì chỉ là nói khoác để khoe mà thôi, nên không những gọi là thiền bịnh mà còn gọi là đại vọng ngữ nữa. Pháp (sự tu hành) của thiện tri thức phải không có 4 bịnh như vậy, và nên y cứ vào pháp đó. Đó là đáp câu hỏi hai: nên cứ pháp nào.

Đáp Câu Hỏi Ba

Chính Văn.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng muốn tu hành thì phải suốt đời phụng sự thầy bạn tốt có cái pháp tách rời cả bốn bịnh như vậy. Thầy bạn tốt muốn thân gần thì đừng khinh lờn, muốn xa rời thì đừng oán hận. Trước cảnh nghịch hay cảnh thuận lòng như không gian, với thân thể và tâm trí biết toàn không thật, coi tất cả chúng sinh đồng bản thể với mình. Làm như vậy mới mong nhập vào viên giác.

Lược Giải.

Làm là làm những gì xứng đáng, trong đó có sự xứng đáng đối với thiện tri thức. Đó là đáp câu hỏi ba: nên làm việc gì.

Đáp Câu Hỏi Bốn

Chính Văn.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng không thành đạt tuệ giác là vì chưa loại bỏ những hạt giống ghét ưa đối với bản thân cũng như đối với người khác, đã có từ vô thỉ. Ai nhìn kẻ thù như nhìn cha mẹ, lòng không bỉ thử, thì trừ khử được mọi thứ bịnh hoạn trong sự tu hành. Những sự ghét ưa đối với các pháp cũng phải trừ khử như vậy.

Lược Giải.

Trừ bịnh là trừ các bịnh ghét ưa đối với các pháp, đối với thiện tri thức và người khác, kể cả bản thân. Đó là đáp câu hỏi bốn: nên trừ bịnh gì.

Đáp Câu Hỏi Năm

Chính Văn.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng muốn cầu viên giác thì phải phát tâm, bằng cách nói như vầy: Cùng tận không gian, bao nhiêu chúng sinh trong đó, con nguyện làm cho họ nhập được viên giác; trong viên giác, con không chấp có người chứng ngộ, con nguyện loại trừ mọi sắc thái ngã tướng nhân tướng. Phát tâm như vậy thì không rơi vào kiến thức sai lầm.

Lược Giải.

Phát tâm là phát tâm bồ đề: lập chí với lời nguyện trên cầu viên giác dưới giúp chúng sinh, không phân nhân ngã bỉ thử. Đó là đáp câu hỏi năm: nên phát tâm nào.

Trùng Tuyên Bằng Chỉnh Cú

Chính Văn.

Đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

Phổ giác nên biết,

những người sau này

cầu thầy bạn tốt

phải cầu những người

thấy biết chính xác

tâm vượt nhị thừa.

Đối với pháp tu

phải loại bốn bịnh

bịnh làm bịnh ngưng

bịnh buông bịnh dứt.

Và thầy bạn tốt

thân, mình đừng kiêu,

sơ, mình không hận,

và nhìn mọi sự

của thầy bạn tốt

lòng thấy hiếm có;

có thầy bạn tốt

như Phật xuất hiện.

Không phạm những gì

trái với uy nghi,

gốc rễ giới luật

vĩnh viễn trong sáng.

Nguyện độ chúng sinh

nhập vào viên giác,

không có ngã tướng

nhân tướng cũng không,

y cứ tuệ giác

chính xác như vậy

thì vượt qua được

mọi thứ tà kiến:

tuệ giác chính xác

thì nhập niết bàn.

Chương Viên Giác Nói Về Sơ Khởi Tu Hành Viên Giác

Đ. Bồ Tát Viên Giác Hỏi

Đ. Đức Thế Tôn Đáp

E. Chấp Nhận Lời Thỉnh Cầu

E. Đáp 2 Câu Hỏi

G. Đáp Câu Hỏi Một

H. Chỉ Cách Thiết Lập Đạo Tràng An Cư

H. Chỉ Cách An Cư Nếu Gặp Mùa An Cư

H. Kết Thúc Cách Thiết Lập Đạo Tràng An Cư

G. Đáp Câu Hỏi Hai

H. Chỉ Cách Đầu Tiên Cho Lợi Căn Tu 3 Thiền Quán

H. Chỉ Cách Đầu Tiên Cho Độn Căn Tu 3 Thiền Quán

E. Trùng Tuyên Bằng Chỉnh Cú

Bồ Tát Viên Giác Hỏi

Chính Văn.

Lúc ấy bồ tát Viên giác ở trong đại chúng, từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài, đi quanh ngài ba vòng, rồi quì thẳng, chắp tay mà tác bạch: Thưa đức Thế tôn lòng thương cao cả, ngài đã dạy cho chúng con một cách rộng rãi về những phương tiện của viên giác trong sáng, làm cho những người thời kỳ cuối cùng cũng được ích lợi tăng thêm một cách lớn lao. Thưa đức Thế tôn, hiện tại chúng con đã được tỏ ngộ, nhưng ngài diệt độ rồi, thời kỳ cuối cùng những người chưa được tỏ ngộ, thì họ nên thiết lập đạo tràng (102) ữPage an cư như thế nào để tu tập viên giác? Cách đầu tiên tu ba mặt thiền quán trong sáng của viên giác là gì? Con thỉnh cầu đức Thế tôn, với lòng thương cao cả, chỉ dạy những điều ấy, ban cho đại chúng này, và người sau này, sự ích lợi lớn lao. Tác bạch rồi, bồ tát Viên giác gieo xuống sát đất tất cả năm bộ phận của thân thể mà kính lạy đức Thế tôn. Bồ tát thỉnh cầu như vậy đến ba lần mỗi lần thỉnh cầu xong lại làm lại từ đầu.

Lược Giải.

Lời hỏi của bồ tát Viên giác có 2 câu: câu một, thiết lập đạo tràng an cư như thế nào? câu hai, tu ba thiền quán bằng cách gì đầu tiên?

Chấp Nhận Lời Thỉnh Cầu

Chính Văn.

Bấy giờ đức Thế tôn dạy bồ tát Viên giác: Tốt lắm, thiện nam tử, ông có thể hỏi Như lai về phương tiện như vậy của viên giác, cống hiến ích lợi lớn lao cho bao chúng sinh. Ông hãy nghe kyլ Như lai sẽ nói cho. Bồ tát Viên giác vâng lời, hoan hỷ, cùng cả đại chúng yên lặng lắng nghe.

Đáp Câu Hỏi Một

Lược Giải.

Để tu tập những cách đầu tiên của 3 thiền quán thì phải thiết lập đạo tràng an cư, như cách thức được chỉ dạy trong 3 đoạn dưới đây. Đó là đáp câu hỏi một: thiết lập đạo tràng an cư như thế nào.

Chỉ Cách Thiết Lập Đạo Tràng An Cư

Chính Văn.

Đức Thế tôn dạy: Thiện nam tử, hoặc thời kỳ Như lai đang còn ở đời, hoặc thời kỳ Như lai đã diệt độ, hoặc thời kỳ cuối cùng của Phật pháp, tất cả mọi người ai có chủng tánh đại thừa (103) ữPage, tin và muốn tu viên giác vĩ đại của Như lai chứng ngộ, mà ở nơi tự viện, nếu có việc phải lo cho tăng chúng và tín đồ, thì tùy khả năng của mình, hãy tư duy thiền quán theo những cách thức Như lai đã chỉ ở trước (104) ữPage . Nếu không có việc gì, thì thiết lập đạo tràng mà an cư, với ba kỳ hạn: kỳ hạn dài một trăm hai mươi ngày, kỳ hạn vừa một trăm ngày, kỳ hạn ngắn tám mươi ngày. Bằng cách nếu Như lai đang ở đời thì hãy suy nghĩ chính xác đến Như lai; nếu Như lai đã diệt độ thì treo phan, chưng hoa, thiết trí hình tượng của Như lai lòng dồn lại nơi hình tượng ấy, mắt nhìn cho rõ rồi nhắm lại tưởng tượng hình tượng ấy, tâm trí nghĩ nhớ chính xác đến Như lai, như thế thì cũng như ngày Như lai còn ở đời. Trải qua ba tuần bảy ngày, kính lạy hồng danh Phật đà mười phương, tha thiết sám hối, cảm được hiện tượng tốt thì tâm trí thư thái. Qua ba tuần bảy ngày rồi, vẫn một mạch tập trung tư duy để tu tập những cách đầu tiên của ba thiền quán.

Lược Giải.

Cách thức thiết lập đạo tràng an cư như sau. Thì gian là mỗi năm có 1 trong 3 kỳ hạn: dài 120 ngày, vừa 100 ngày, ngắn 80 ngày. Chỗ là phòng thất của tự viện, nếu là người xuất gia. Hình thức là bàn thờ tượng đức Bổn sư, trang hoàng bằng phan và hiến cúng bằng hoa. Nội dung là 2 phần: 3 tuần đầu thì niệm Phật và sám hối, kế đó đến hết kỳ hạn thì một mạch tập trung tư duy mà tu cách đầu tiên của 1 trong 3 thiền quán (sẽ nói trong G dưới đây). Chú ý: một, nếu kỳ hạn gặp mùa an cư thì an cư theo cách chỉ trong đoạn H dưới đây; hai, hết kỳ hạn thì sinh hoạt bình thường, nghĩa là vẫn tu tập thiền quán theo khả năng bình thường.

Niệm Phật nói trên là nhìn kyՠhình tượng Bổn sư để mỗi khi nhắm mắt lại có thể tưởng thấy. Rồi nghĩ nhớ chính xác đến ngài, bằng cách thông thường nhất là nghĩ về công đức của Ngài trong hồng danh Thích ca mâu ni và 10 hiệu Như lai cho đến Thế tôn sau hồng danh ấy, lại xưng niệm hồng danh ấy. Niệm Phật như vầy làm suốt thì gian 3 tuần, vào lúc đi đứng nằm ngồi, vào lúc trước hay sau khi sám hối, chỉ trừ khi ngủ.

Sám hối nói trên là trước hết niệm Phật như đã nói, kế đó lạy hồng danh của đức Bổn sư hay của chư Phật (theo nghi thức Hồng danh cũng đủ). Lạy với số lượng theo khả năng tinh tiến. Sám hối như vậy suốt 3 tuần, mỗi ngày đêm có 6 lần (chia 24 giờ ra mà định). Sám hối mà thấy các hiện tượng tốt thì rất quí, như thấy Phật, thấy hoa sen, thấy ánh sáng.

Chỉ Cách An Cư Nếu Gặp Mùa An Cư

Chính Văn.

Nếu kỳ hạn như trên mà gặp đầu hạ ba tháng an cư, thì phải làm theo sự an cư trong sáng của bồ tát. Bằng cách trong tâm tách rời thanh văn, không dựa đồng chúng. Đến ngày an cư thì đối trước hình tượng Như lai mà tác bạch như vầy: Nay con là tỷ kheo, hay tỷ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di, có tên như vậy, nguyện nương bồ tát thừa (105) ữPage mà tu tịch diệt hạnh (106) ữPage, để được đồng nhập thật tướng trong sáng. Vì bản thể niết bàn không tùy thuộc đâu cả, nên con nguyện lấy viên giác vĩ đại làm chốn tự viện, cả thân thể lẫn tâm trí đều an cư trong viên giác bình đẳng ấy. Con kính xin không nương tựa các vị thanh văn, chỉ nương tựa chư vị Thế tôn và Đại sĩ để an cư ba tháng, và vì lý do to lớn là tu tập viên giác vô thượng như các vị bồ tát đang tu, nên con không tùy thuộc đồng chúng.

Lược Giải.

Kỳ hạn thiết lập đạo tràng an cư như đoạn H trên đã nói mà nếu ngày mở đầu gặp ngày đầu 3 tháng an cư mùa hạ, thì phải: Một, cũng phải an cư đúng 3 tháng (90 ngày). Hai, nếu đồng chúng thọ Bồ tát tỷ kheo giới và chương trình an cư làm theo cách thiết lập đạo tràng an cư của kinh Viên giác thì khỏi nói, nếu không như vậy thì hành giả Viên giác xuất gia phải an cư theo pháp bồ tát chứ không an cư theo pháp thanh văn, nghĩa là an cư không đồng chúng, bằng cách thiết lập đạo tràng trong phòng thất và làm tất cả những gì đoạn H trên đã chỉ dẫn. Ba, trước đó, hãy làm lễ thọ an cư riêng trong đạo tràng đã thiết lập, với lời tác bạch như chính văn đã chỉ. Bốn, trước đó nữa, nếu xét thấy nên thì nên thông báo cho đồng chúng chứng minh cho hạnh nguyện của mình.

Kết Thúc Cách Thiết Lập Đạo Tràng An Cư

Chính Văn.

Thiện nam tử, như thế đó là thiết lập đạo tràng mà an cư, và mỗi năm hết một trong ba kỳ hạn rồi, đi lại tùy ý (107) ữPage .

Lược Giải.

Thật là rõ ràng, tuy nói mỗi năm 1 kỳ, mỗi kỳ hoặc 120 ngày, hoặc 100 hay 80 ngày, hoặc 90 ngày nếu gặp mùa an cư, không làm đúng qui định như vậy là không được, nhưng nếu làm hơn như vậy thì không thấy hạn chế. Lại nữa, sau kỳ hạn thiết lập đạo tràng an cư thì vẫn phải theo khả năng bình thường mà tiếp tục tu tập thiền quán viên giác (như các chương trước đã dạy), không phải sự tu tập ấy mỗi năm chỉ cần 1 kỳ -- 1 kỳ này phải đặc biệt cẩn trọng và tinh tiến mà thôi.

Đáp Câu Hỏi Hai

Lược Giải.

Trong kỳ hạn thiết lập đạo tràng an cư, sau 3 tuần chánh niệm Bổn sư và chân thành sám hối rồi, phải một mạch tập trung tư duy tu tập những cách đầu tiên của 3 thiền quán mà Phật sẽ chỉ dạy trong các đoạn dưới đây. Đó là đáp câu hỏi hai: tu 3 thiền quán bằng cách gì đầu tiên.

Chỉ Cách Đầu Tiên Cho Lợi Căn (108) ữPage Tu 3 Thiền Quán

(Nói Chung)

Chính Văn.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng đi theo đường đi của bồ tát, bước vào một trong ba kỳ hạn an cư, thì hiện tượng nào không phải cái họ đã nghe, họ tuyệt đối không nên chấp nhận (109) ữPage .

(Chỉ Cách Đầu Tiên Tu Cực Tĩnh)

Chính Văn.

Thiện nam tử, ai tu cực tĩnh xa ma tha, trước hết nắm lấy sự tĩnh lặng, bằng cách không nổi dậy mọi sự nghĩ nhớ, thì tĩnh cực là giác phát. Trạng thái tĩnh đầu tiên này phát triển từ một bản thân đến một thế giới, thì trạng thái giác cũng phát triển như vậy. Trạng thái giác cùng khắp một thế giới, thì trong thế giới ấy một chúng sinh nào nổi lên một ý niệm gì cũng biết được cả. Trạng thái tỉnh và giác cùng khắp trăm hay ngàn thế giới thì cũng y như vậy. Thế nhưng hiện tượng nào không phải cái họ đã nghe, họ tuyệt đối không nên chấp nhận.

(Chỉ Cách Đầu Tiên Tu Cực Động)

Chính Văn.

Thiện nam tử, ai tu cực động tam ma bát đề, trước hết tưởng nhớ mười phương Như lai và Đại sĩ, y theo những tổng trì môn các ngài đã tuần tự tu tập về tinh tiến, khổ hạnh và thiền quán mà phát nguyện cao cả thì tự huân tập thành cá tính (110) ữPage của mình ...Thế nhưng hiện tượng nào không phải cái họ đã nghe, họ tuyệt đối không nên chấp nhận.

(Chỉ Cách Đầu Tiên Tu Cực Thuần)

Chính Văn.

Thiện nam tử, ai tu cực thuần thiền na, trước hết nắm lấy sự đếm kể (111) ữPage, bằng cách trong tâm tự biết rõ số lượng của ý nghĩ phát sinh, tồn tại và diệt mất. Cứ như vậy, mọi cử động đi đứng nằm ngồi đều biết rành rẽ số lượng của ý nghĩ, không một ý nghĩ nào không biết. Rồi tuần tự bước tới, cho đến lúc biết được cả một giọt mưa trong trăm ngàn thế giới mà y như nhìn thấy đồ dùng trước mắt. Thế nhưng hiện tượng nào không phải cái họ đã nghe, họ tuyệt đối không nên chấp nhận.

(Tổng Kết)

Chính Văn.

Như thế đó là những cách đầu tiên của ba thiền quán. Ai tu khắp cả ba thiền quán ấy một cách siêng năng tinh tiến, thì đối với người ấy Như lai xuất thế.

Lược Giải (trọn đoạn H trên đây)

Cách đầu tiên tu thiền quán cực tĩnh là không nổi dậy mọi sự nghĩ nhớ. Cách đầu tiên tu thiền quán cực động là tưởng nhớ Phật đà và Đại sĩ, y theo hạnh nguyện của các ngài mà phát nguyện cao cả để tự huân tập thành cá tính nơi mình. Cách đầu tiên tu thiền quán cực thuần là tự đếm ý nghĩ. Với những cách đầu tiên như vậy mà đã được cái gọi là lục căn thanh tịnh của Pháp hoa.

Bây giờ nên bổ túc đoạn cực động. Ở đó không nói thành quả. Tại sao không nói thì các ngài trước đã chú ý và đưa ra nhận xét. Theo thiển kiến thì đoạn cực động không nói thành quả là vì cực động ai cũng có thể làm được hơn: làm được nên Phật nói càng ít thì làm càng chắc. Tuy nhận xét như vậy, tôi vẫn y cứ các đoạn chính văn ở trước có liên hệ thiền quán cực động mà trích nguyên ra đây, làm việc bổ túc tàm tạm: ..phát nguyện cao cả thì tự huân tập thành cá tính của mình, nên không mất cái nhớ cực thuần và cái biết cực tĩnh đối với các pháp tổng trì, thấy được mọi việc siêng khó của đức Thế tôn trong bao kiếp, thấy rõ như mới xảy ra một thoáng trước đây, và, với sức mạnh của Phật, làm mọi việc Phật làm: lấy đại bi mà vào luân hồi, hiện thân đủ hình đủ loại, hiện cảnh đủ thuận đủ nghịch, đồng sự mà giáo hóa chúng sinh.

Chỉ Cách Đầu Tiên Cho Độn Căn (108) ữPage Tu 3 Thiền Quán

Chính Văn.

Trong thời kỳ cuối cùng, những người trình độ chậm chạp, muốn cầu tuệ giác mà không thành đạt, ấy là vì nghiệp cũ gây ra chướng ngại. Họ phải siêng năng sám hối, phải luôn luôn hy vọng, và trước đó phải đoạn tuyệt những sự ghét bỏ, yêu thích, ganh ghét, dua nịnh, và luyện tập tâm lý thắng thượng (112) ữPage . Rồi trong ba thiền quán, tùy khả năng mà tu lấy một. Một thiền quán ấy không thành thì tu thiền quán khác. Quyết ý không buông không bỏ, tuần tự mà cầu chứng ngộ.

Lược Giải.

Cách phải làm trước tiên của người độn căn là phải sám hối nghiệp cũ, tuyệt thói ghét ưa, luyện tâm thắng thượng (mà đầu tiên là sự tùy hỷ), rồi quyết tâm bền chí, tuyệt đối tin tưởng và hy vọng đối với thiền quán của viên giác, bắt đầu cách này không thành thì bắt đầu cách khác, không buông không bỏ. Như thế thì thế nào cũng thành đạt.

Trùng Tuyên Bằng Chỉnh Cú

Chính Văn.

Đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

Viên giác nên biết,

chúng sinh muốn cầu

tuệ giác vô thượng,

trước hết họ phải

ấn định lấy một

trong ba kỳ hạn.

Rồi trong ba tuần

đầu mỗi kỳ hạn,

họ phải sám hối

nghiệp chướng lâu đời;

sau đó tư duy

thiền quán chính xác -

mà hiện tượng nào

không phải đã nghe,

thì họ tuyệt đối

không nên chấp nhận:

thiền quán cực tĩnh

tĩnh lặng hết mức,

thiền quán cực động

tưởng nhớ chính xác,

thiền quán cực thuần

đếm kể rõ ràng.

Đó, cách đầu tiên

của ba thiền quán;

siêng tu tập cả,

như Phật xuất hiện.

Trình độ chậm chạp

tu tập không thành,

thì phải siêng khó

sám hối tội chướng;

tội chướng tan biến

cảnh Phật hiện ra.

Bồ Tát Hiền Thiện Thủ Hỏi

Chính Văn.

Lúc ấy bồ tát Hiền thiện thủ ở trong đại chúng, từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi quì thẳng, chắp tay mà tác bạch: Thưa đức Thế tôn lòng thương cao cả, ngài đã khai thị một cách rộng rãi như trên, cho chúng con và những người thời kỳ cuối cùng, về những sự ngoài tầm tư duy và thảo luận. Thưa đức Thế tôn, kinh pháp đại thừa này nên mệnh danh là gì? nên phụng trì cách nào? ai tu tập thì được công đức gì? chúng con hộ trì cách nào cho những người phụng trì kinh này? kinh này đi đến đâu? Tác bạch rồi, bồ tát Hiền thiện thủ gieo xuống sát đất tất cả năm bộ phận của thân thể mà kính lạy đức Thế tôn. Bồ tát thỉnh cầu như vậy đến ba lần, mỗi lần thỉnh cầu xong lại làm lại từ đầu.

Lược Giải.

Lời hỏi của bồ tát Hiền thiện thủ có 5 câu: câu một, mệnh danh kinh này là gì? câu hai, phụng trì kinh này cách nào? câu ba, tu tập kinh này được công đức gì? câu bốn, hộ trì cách nào cho người phụng trì kinh này? câu năm, kinh này đi đến đâu?

Chấp Nhận Lời Thỉnh Cầu

Chính Văn.

Bấy giờ đức Thế tôn dạy bồ tát Hiền thiện thủ: Tốt lắm, thiện nam tử, ông có thể vì các vị bồ tát và những người sau này mà hỏi Như lai về danh hiệu, công đức, và những gì liên hệ đến kinh pháp như thế này. Ông hãy nghe kyլ Như lai sẽ nói cho. Bồ tát Hiền thiện thủ vâng lời, hoan hỷ, cùng cả đại chúng yên lặng lắng nghe.

Đáp Tổng Quát

Chính Văn.

Đức Thế tôn dạy: Thiện nam tử, kinh này được trăm ngàn vạn ức hằng sa Phật đà tuyên thuyết, được Phật đà quá khứ, hiện tại và vị lai hộ trì, được bồ tát mười phương quy y vì là con mắt trong sáng của cả mười hai loại khế kinh.

Đáp Câu Hỏi Một

Chính Văn.

Kinh này mệnh danh là kinh nói về Tổng trì viên giác, thuộc loại cực kỳ cao rộng; cũng mệnh danh là kinh nói về Nghĩa lý cứu cánh của khế kinh, kinh nói về Chánh định chúa tể bí mật, kinh nói về Cảnh giới quyết định của Như lai, kinh nói về Đặc tính và sắc thái của Như lai tạng. Các ông hãy nhớ như vậy.

Lược Giải.

Kinh này có 5 danh hiệu. Đó là đáp câu hỏi một: mệnh danh kinh này là gì.

Đáp Câu Hỏi Năm

Chính Văn.

Thiện nam tử, kinh này chỉ nói cảnh giới của Như lai, chỉ Như lai mới nói cùng tận. Các vị bồ tát, và những người thời kỳ cuối cùng, y cứ kinh này mà tu hành, thì tuần tự bước tới, đến tận địa vị Phật đà.

Lược Giải.

Kinh này đưa người hành trì bước đến tận địa vị Phật đà. Đó là đáp câu hỏi năm: kinh này đi đến đâu.

Đáp Câu Hỏi Hai

Chính Văn.

Thiện nam tử, kinh này là đại thừa đốn giáo (113) ữPage, nên chúng sinh đốn cơ (114) ữPage thì tỏ ngộ bởi kinh này. Nhưng kinh này cũng bao gồm các loại tiệm cơ (115) ữPage . Biển cả (116) ữPage thì đâu có kém sông bé (117) ữPage, muỗi mòng (118) ữPage hay tu la (119) ữPage, loài nào uống nước biển cả cũng no đủ hết thảy.

Lược Giải.

Kinh này chính yếu dạy cho đốn cơ, nhưng kèm theo cũng dạy cho các tiệm cơ: ai cũng phụng trì được cả. Đó là đáp câu hỏi hai: phụng trì kinh này cách nào (đúng ra nên nói ai phụng trì được).

Đáp Câu Hỏi Ba

Chính Văn.

Thiện nam tử, giả sử có ai đem bảy thứ quí báu (120) ữPage chất đầy cả đại thiên thế giới (121) ữPage mà bố thí, cũng không bằng có người nghe danh hiệu hay một câu một nghĩa của kinh này. Lại giả sử có ai giáo hóa một trăm hằng sa chúng sinh được tuệ giác La hán, cũng không bằng có người tuyên thuyết kinh này bằng cách phân tích nửa bài chỉnh cú.

Lược Giải.

Kinh này nghe ít vẫn hơn bố thí nhiều vàng ngọc, nói ít vẫn hơn dạy nhiều người thành La hán. Đó là đáp câu hỏi ba: tu tập kinh này được công đức gì.

Đáp Câu Hỏi Bốn

Chính Văn.

Thiện nam tử, ai nghe danh hiệu kinh này mà thôi, mà tin một cách không còn bị mê hoặc, thì ông phải biết người ấy không phải chỉ gieo trồng phước đức và tuệ giác nơi một vài đức Phật, mà đã gieo trồng những thiện căn như vậy, và đã nghe kinh này, nơi hằng sa Phật đà. Thiện nam tử, các ông nên hộ trì người ấy, đừng để ma vương và ngoại đạo quấy rối thân thể và tâm trí (122) ữPage của họ, làm cho họ lùi bước, khuất phục.

Lược Giải.

Hãy giữ cho người phụng trì kinh này bằng cách không để cho ma vương và ngoại đạo, cùng tay sai của họ, có được cơ hội thuận tiện mà họ rình rập để phá hoại thân tâm của người ấy. Đó là đáp câu hỏi bốn: hộ trì cách nào cho người phụng trì kinh này.

Trùng Tuyên Bằng Chỉnh Cú

Chính Văn.

Đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

Hiền thiện thủ này,

ông nên nhận thức

kinh này là do

chư Phật tuyên thuyết,

và do Như lai

cùng chư Như lai

trân trọng giữ gìn,

vì là con mắt

của mười hai loại

khế kinh của Phật.

Kinh này tên là

Tổng trì viên giác,

thuộc về thể loại

pháp đại phương quảng,

nói về cảnh giới

của chư Như lai.

Những ai tu hành

y theo kinh này

thì tăng tiến lên

đến địa vị Phật.

Y như đại dương

nạp hết sông ngòi,

ai uống nước ấy

cũng sung mãn cả.

Giả sử bố thí

bảy thứ quí báu

nhiều bằng cái lượng

đại thiên thế giới,

cũng không bằng phước

được nghe kinh này.

Và nếu giáo hóa

hằng sa chúng sinh

đều thực hiện được

tuệ giác La hán,

cũng không bằng phước

nói nửa bài kệ.

Trong thì vị lai

các người hãy giữ

cho người tuyên thuyết

duy trì kinh này,

đừng để cho họ

phải bị thoái khuất.

Lược Giải.

Đoạn chỉnh cú này, theo Vạn 150/353A nói tìm thấy trong 1 cổ bản đời Tống. Trên đây là dịch chính văn đoạn chỉnh cú ấy. Nhưng đại sư Thái hư thì cho chương này không có chỉnh cú. Đại sư Tông mật (đời Đường) sớ giải cũng không có. Vậy đoạn chính văn ở đây chỉ do kẻ háo sự đặt ra. Mà xét đoạn chính văn ấy, do ngài Thái hư trích dẫn, thì quả là lối háo sự thật, không nghiêm chỉnh như đoạn chính văn đã dịch ở trên (Thái hư toàn thư, tập 28 trang 2048).

Kim Cang Lực Sĩ

Chính Văn.

Vào lúc bấy giờ, trong đại hội có tám mươi ngàn Kim cang lực sĩ (123) ữPage, cầm đầu bởi kim cang lực sĩ Hỏa thủ, kim cang lực sĩ Tồi toái, kim cang lực sĩ Ni lam bà. Các vị kim cang lực sĩ cầm đầu này, cùng thuộc hạ của họ, tức thì từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi tác bạch: Thưa đức Thế tôn, thời kỳ cuối cùng sau này, có ai phụng trì được kinh pháp đại thừa quyết định như thế này, thì chúng con nguyện giữ người ấy như giữ con mắt của mình. Những chỗ người ấy thiết lập đạo tràng thì chúng con tự thống suất bộ hạ sớm tối giữ gìn, không để họ bị thoái chuyển. Chỗ họ cư trú thì không bao giờ bị tai nạn và mọi chướng ngại khác, những loại bịnh truyền nhiễm cũng tan biến, tài vật phong phú, sung túc, không bao giờ thiếu thốn gì cả.

Lược Giải.

Đây là lời phát nguyện hộ trì của Kim cang lực sĩ, những vị chuyên hộ trì Phật pháp và những người thọ trì Phật pháp.

Phạn Vương Đế Thích

Chính Văn.

Cũng vào lúc bấy giờ, Đại phạn thiên vương (124) ữPage, và hai mươi tám vị thiên vương khác; chúa tể Tu di sơn là Đế thích thiên vương (125) ữPage, cùng bốn vị thiên vương hộ vệ thế giới loài người, cũng tức thì từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi tác bạch: Thưa đức Thế tôn, chúng con cũng nguyện hộ trì cho những người phụng trì kinh này, làm cho họ luôn luôn yên ổn, không thoái chuyển tâm chí.

Lược Giải.

Đây là sự phát nguyện hộ trì của chư thiên, những vị thiện tâm.

Ác Quỉ

Chính Văn.

Lại có đại lực quỉ vương tên Cát bàn trà (126) ữPage, cùng với mười vạn quỉ vương, cũng tức thì từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi tác bạch: Thưa đức Thế tôn, chúng con cũng nguyện hộ trì những người phụng trì kinh này, sớm tối hầu hạ gìn giữ, làm cho những người ấy không thoái chí khuất phục. Những người ấy ở đâu thì trong chu vi một do tuần của chỗ ấy, nếu có quỉ thần độc ác xâm phạm, chúng con sẽ làm cho họ nát như vi trần (127) ữPage .

Lược Giải.

Đây là sự phát nguyện hộ trì của ác quỉ đã sinh thiện niệm.

Tất Cả Hoan Hỷ Phụng Hành

Chính Văn.

Khi đức Thế tôn tuyên thuyết kinh này hoàn tất thì các vị bồ tát (128) ữPage, tám bộ thiên long (129) ữPage mà trong đó có Đế thích thiên vương và Đại phạn thiên vương, cùng tùy thuộc của họ, toàn thể đại hội nghe những điều tuyên thuyết của đức Thế tôn, ai cũng rất hoan hỷ, tín thọ và phụng hành.

Lược Giải.

Phật thuyết kinh này trong chánh định và tịnh độ. Nhưng tịnh độ ở đây là phần tha thọ dụng độ, gồm có phần thắng ứng hóa độ, nên ngoài các vị bồ tát là chúng đương cơ, vẫn có tám bộ thiên long là chúng hộ pháp, nhưng ai cũng tham dự, thấy nghe, và phụng hành, theo cái lượng sở tri của mình.

Phần Ghi Chú

Ghi Chú (1)

Ở giữ (trú trì).

Ghi Chú (2)

Tánh tuệ giác (giác địa): dịch sát là đất tuệ giác.

Ghi Chú (3)

Vắng lặng (tịch diệt): Tịch diệt là nghĩa của niết bàn. Tịch diệt, dịch sát và đúng là dứt bặt; dịch vắng lặng là theo thông thường (nhưng có phần thích hợp ở đây). Sau đây sẽ có chỗ dịch là dứt bặt, có chỗ dịch là vắng lặng.

Ghi Chú (4)

Bất nhị: dịch sát là không hai. Hai là khái niệm đối lập lẫn nhau. Không hai ở đây là không có khái niệm dơ bẩn hay trong sạch.

Ghi Chú (5)

Chính sự bất nhị ấy biểu hiện thế giới trong sạch: Thế giới trong sạch là tịnh độ. Tịnh độ ấy, ở đây, là tha thọ dụng độ. Câu trên có nghĩa như Duy thức học nói bình đẳng tánh trí hiện khởi tha thọ dụng độ, và đương cơ là bồ tát thập địa.

Ghi Chú (6)

Đốn tu: tu chứng liền liền.

Ghi Chú (7)

Tiệm tu: tu chứng dần dần.

Ghi Chú (8)

Chủng tánh: chủng loại, tư cách.

Ghi Chú (9)

Việc làm căn bản sơ khởi (bản khởi nhân địa pháp hạnh).

Ghi Chú (10)

Bịnh hoạn: ở đây là những sự không chính xác sẽ nói trong các chương sau, nhất là các chương Tịnh chư nghiệp chướng và Phổ giác.

Ghi Chú (11)

Thời kỳ cuối cùng (mạt thế, mạt pháp): Phật pháp tồn tại có 3 thời kỳ: nguyên chất (chánh pháp) tương tự (tượng pháp) và cuối cùng (mạt pháp). Thời kỳ cuối cùng là thời kỳ chúng ta đây.

Ghi Chú (12)

Kiến thức sai lầm (tà kiến): chỉ cho các học thuyết ngoại đạo.

Ghi Chú (13)

Thiện nam tử: con trai gia tộc tốt.

Ghi Chú (14)

Trú ở (trú trì): dịch rõ là trú ở nắm giữ.

Ghi Chú (15)

Tổng trì (đà la ni): nắm giữ bao quát. Tổng trì có 4: pháp, nghĩa, chú và nhẫn, 3 thứ thực chất là niệm với tuệ, riêng chú thực chất là định (và cũng hay gọi bằng tên chung là tổng trì). Đại tổng trì viên giác bao gồm tất cả các pháp tổng trì sau đây.

Ghi Chú (16)

Chân như: sở y (bản thể) của viên giác.

Ghi Chú (17)

Bồ đề: trí đức (bản thân) của viên giác.

Ghi Chú (18)

Niết bàn: đoạn đức (phẩm chất) của viên giác.

Ghi Chú (19)

Ba la mật: đẳng lưu (hoạt dụng) của viên giác.

Ghi Chú (20)

Tuệ giác Phật đà (Phật đạo): Phật đạo cũng có nghĩa là đường đi của Phật (pháp tu của Phật), thành quả của Phật, nhưng nghĩa tuệ giác của Phật mới là nghĩa chính.

Ghi Chú (21)

Bốn phương hướng biến đổi vị trí: hễ ngộ nhận 1 phương hướng thì 4 phương hướng đều sai chỗ cả.

Ghi Chú (22)

Sự nhận thức về 6 đối cảnh (lục trần duyên ảnh): dịch sát và rõ là ấn tượng của sự vin theo 6 loại bụi bặm, chỉ cho một bộ phận lớn có thể nhận biết của tri thức chúng ta.

Ghi Chú (23)

Có một cách không thật (vọng hữu): có một cách không chính xác, và oan uổng nữa.

Ghi Chú (24)

Luân hồi: cũng gọi là luân chuyển, triền phúc. Trừ phần chính trong chương Di lạc và vài chỗ khác, luân hồi ở chương này, nhất là chương Kim cang tạng, có nghĩa là chuyển biến. Sinh tử luân hồi nghĩa là sinh diệt chuyển biến. Nghĩa này nói mọi hình thái sinh diệt đều là luân hồi, trong đó có sự sống chết trong 3 cõi.

Ghi Chú (25)

Như lai tạng: bào thai Như lai, kho tàng Như lai. Ở đây là bản thể của Như lai (mà chúng sinh cũng đồng nhất).

Ghi Chú (26)

Chỉnh cú (kệ): là thể thơ. Nhưng thực sự ở đây chỉ là chữ và câu không so le, nên tôi gọi là chỉnh cú.

Ghi Chú (27)

Bình đẳng, bất động: ở đây mô tả tuệ giác trong sáng, tuệ giác không phải phản ảnh mọi sự sinh diệt chuyển biến.

Ghi Chú (28)

Huyễn ảo tu hành huyễn ảo: cũng như nói huyễn ảo hủy diệt huyễn ảo. Huyễn ảo trước là thân tâm, huyễn ảo sau là vô minh.

Ghi Chú (29)

Chánh định Như huyễn: chánh định lấy sự như huyễn ảo làm chủ đề: không những hủy diệt huyễn ảo (của biến kế chấp) mà còn sử dụng huyễn ảo (của y tha khởi). Ở đây nói mặt trước nhiều hơn. Thiền quán mặt cực động tam ma bát đề sẽ nói trong chương Uy đức tự tại, và sau đó, là thuộc chánh định Như huyễn.

Ghi Chú (30)

Biết là huyễn ảo: cũng như chương trước nói biết là hoa đốm, cái biết đó là đốn ngộ (tỉnh ngộ đột biến, liền liền), không phải suy biết bình thường.

Ghi Chú (31)

Tư duy: tư duy tu, tức thiền hay thiền quán, có nghĩa tư duy một cách như thật (đúng như sự thật) và sống theo sự tư duy ấy.

Ghi Chú (32)

Trú ở (trú trì): ở đây là ở trong tư duy tu, là sống trong tư duy tu, nói cách khác, là tư duy tu thể hiện trong đời sống và hoạt động; như vậy trú ở cũng là tư duy tu mà cao và thuần hơn lên.

Ghi Chú (33)

Những gì cố thể thì thuộc về đất, những gì dịch thể thì thuộc về nước, những gì nhiệt lực thì thuộc về lửa, những gì động lực thuộc về gió: 4 câu này mượn chữ đã đổi của ngài Thái hư mà dịch tắt, nhưng nói đủ, về tứ đại. Dịch sát chính văn: tóc, lông, móng tay móng chân, răng, da, thịt, gân, xương, tủy, não, cáu, bẩn ... đều thuộc về đất; nước miếng, nước mũi, mủ, máu, nước giải, nước miếng bọt, đàm, nước mắt, tinh dịch, tiểu tiện ... đều thuộc về nước, hơi nóng thuộc về lửa, sức động thuộc về gió.

Ghi Chú (34)

Ảnh hiện thân tâm thích ứng từng loại: hiện thân tâm đủ cả 5 đường chúng sinh.

Ghi Chú (35)

Họ không thể thoát bỏ huyễn ảo, và, với họ, Như lai nói thân tâm đều là huyễn ảo dơ bẩn: Nghĩa là nói như vậy chỉ là một cách nói ứng cơ (thích ứng trình độ, trường hợp).

Ghi Chú (36)

Thấy, nghe, hay, biết (kiến văn giác tri): 4 chữ bao gồm 6 thức: thấy là nhãn thức, nghe là nhĩ thức, hay là tyՠthức, thiệt thức và thân thức, biết là ý thức.

Ghi Chú (37)

Ví như con mắt thấy cảnh vật, sự thấy ấy thấy toàn diện mà không ghét không ưa, vì lẽ thực chất của sự thấy không có hai ý thức này: mắt thấy là thấy hình sắc (là hiện lượng), thấy rõ, thấy toàn diện, chứ không phải chỉ thấy theo ấn tượng ghét ưa của ý thức (là tỷ lượng của phần ý thức đi đôi với nhãn thức).

Ghi Chú (38)

Bình đẳng và không phá hoại nhau: ở đây có nghĩa căn bản vô phân biệt trí nhìn thấy các pháp bình đẳng tức là chứng viên thành thật tánh; và hậu đắc vô phân biệt trí hoạt dụng các pháp phân minh (không phá hoại nhau), tức là chứng y tha khởi tánh.

Ghi Chú (39)

Chúng sinh vốn là Phật đà: là, chính văn là thành; thành ở đây là là.

Ghi Chú (40)

Sự cứu cánh của viên giác: cứu cánh ở đây là vĩnh viễn, không còn tái sinh vô minh.

Ghi Chú (41)

Chúng sinh, và thế giới của chúng sinh: chữ chúng sinh trước rõ ràng chính văn Hoa dịch đã thiếu sót.

Ghi Chú (42)

Qua lại liền liền, lấy bỏ đủ cách: lại với lấy là mọi hình thái phát sinh cho đến nổi lên, qua với bỏ là mọi hình thái hủy diệt cho đến ngưng lại.

Ghi Chú (43)

Luân hồi: như có dịp đã ghi chú, luân hồi ở đây là mọi sự sinh diệt chuyển biến, không phải chỉ là sự sinh tử luân hồi trong 3 cõi. Đúng ra, chữ chính xác nhất là luân chuyển (hay lưu chuyển) mô tả sự chuyển biến liên tục mà không gợi ý để hiểu lầm rằng như bánh xe quay vòng trở lại. Nhưng ở đây vẫn dùng chữ luân hồi chỉ vì cho thông thường, có điều phải hiểu đúng nghĩa là như bánh xe lăn vòng đi tới.

Ghi Chú (44)

Xoay đảo (triền hay triền phúc): nghĩa là xoay qua đảo lại mà đi tới, nên triền phúc chính là luân hồi.

Ghi Chú (45)

Phải đứng lại trước: đúng ra phải nói: phải thấy đứng lại trước, bởi vì những vật được thấy mà chính văn nói (nước, lửa, trăng, bờ) vốn không biến chuyển.

Ghi Chú (46)

Không bao giờ có thể đạt đến viên giác của Như lai đích thân chứng ngộ: nguyên chính văn là không bao giờ có thể đạt đến niết bàn của các vị ấy đích thân chứng ngộ. Rõ ràng câu Hoa dịch này rất mâu thuẫn.

Ghi Chú (47)

Biển cả vắng lặng vĩ đại: đại niết bàn (đại tịch diệt) của Phật dứt bặt kiến thức luân hồi.

Ghi Chú (48)

Sinh tử, niết bàn, chúng sinh, Phật đà, đồng là hoa đốm ở trong không gian: bất cứ nhìn vào cái gì, nếu nhìn bằng kiến thức luân hồi (bằng cái nhìn với phạm trù đối lập nhau: sinh tử -- niết bàn, chúng sinh -- Phật đà ...) thì cái nhìn ấy, và ấn tượng của cái nhìn ấy, toàn là thác loạn nếu đứng về mặt bản thể siêu việt mà nói.

Ghi Chú (49)

Đối với niết bàn vĩ đại, không còn tùy theo sự luân hồi mà nổi lên kiến thức xoay đảo: nói nôm na, là đối với sự dứt bặt tuyệt đối của Phật, mình không còn tùy sự xoay đảo chi phối mà thấy Phật còn tái sinh vô minh phiền não.

Ghi Chú (50)

Luân hồi có mấy đẳng cấp: chính văn là mấy chủng tánh. Chữ chủng tánh này rõ ràng Hoa dịch không chỉnh; chỉnh thì phải dịch như thường thấy là đẳng cấp.

Ghi Chú (51)

Tu tập tuệ giác Phật đà có mấy chủng tánh: chính văn là mấy đẳng cấp. Chữ đẳng cấp này cũng rõ ràng Hoa dịch không chỉnh; chỉnh thì phải dịch như thường thấy là chủng tánh. Chương này chỉ hỏi chủng tánh tu chứng, chưa hỏi đẳng cấp tu chứng, chương sau mới hỏi đẳng cấp tu chứng ấy. Thật là cần thiết để ghi chú rằng, chính vì cho 2 chữ chủng tánh (đúng là đẳng cấp) và đẳng cấp (đúng là chủng tánh) đã chỉnh, nên các ngài chú giải xưa có vị đến đây khá lúng túng, đến nỗi gán ghép khá miễn cưỡng về chủng tánh và đẳng cấp ấy. Chính ngài Tông mật là vị khá miễn cưỡng nhất, thật đáng ngạc nhiên và đã bị phản biện nhiều lắm. Thiển kiến của tôi không phải không có căn cứ. Căn cứ gần nhất là của đại sư Thái hư (Thái hư toàn thư, tập 28, các trang 79 và 80); mặc dầu đại sư đã không đổi chữ cho chỉnh, nhưng phối hợp các câu hỏi đáp của chương này thì y như tôi làm ở đây, sau hết, chữ luân hồi trong 4 câu hỏi, và trong các chính văn sau, phần nhiều chỉ cho sự sinh tử luân hồi trong 3 cõi.

Ghi Chú (52)

Thực tướng: bản chất thật, pháp tánh trong sáng.

Ghi Chú (53)

Tuệ giác Không sinh: vô sinh nhẫn hay vô sinh pháp nhẫn. Nhẫn là nhẫn chịu, chấp nhận, thể nhận, những sự này là một chứ không phải diễn biến. Nhẫn mà nói thể nhận (thể hội) là vì, như dụng ngữ của ngài Huyền tráng, nhẫn nhiều khi là giai đoạn trước của trí, có khi nhẫn là trí. Vô sinh là không phát sinh phiền não và nghiệp của phiền não. Pháp là thực tướng hay pháp tánh. Vô sinh pháp nhẫn là thể hội pháp tánh vô sinh, nên tôi đã dịch là tuệ giác Không sinh. Xét ra, vô sinh pháp nhẫn liên hệ đến tận trí, nhất là vô sinh trí, liên hệ đến trạch diệt vô vi, nhất là phi trạch diệt vô vi. Và quan trọng hơn nữa, được vô sinh pháp nhẫn thì gọi là địa vị Không thoái chuyển (A bệ bạt trí)

Ghi Chú (54)

Thấp khí: độ ẩm.

Ghi Chú (55)

Có súc sinh: chính văn bỏ qua loại này.

Ghi Chú (56)

Ba đường đi của nghiệp ác: 3 nghiệp đạo ác (địa ngục, ngạ quỉ và súc sinh).

Ghi Chú (57)

Những thiện quả hơn lên: là cõi Sắc và cõi Vô sắc, hơn thiện quả cõi Dục là chư thiên và nhân loại.

Ghi Chú (58)

Không thành đường đi của các vị thánh giả: không thành giải thoát 3 cõi; các vị thánh giả (các vị tuệ giác thuần khiết) là La hán, Duyên giác, Bồ tát, Phật đà.

Ghi Chú (59)

Hai loại chướng ngại: Một, chướng ngại chân lý, Duy thức học gọi là sở tri chướng, làm cho không chứng ngộ. Hai, chướng ngại sự dụng, Duy thức học gọi là phiền não chướng, làm cho bị luân hồi.

Ghi Chú (60)

Năm chủng tánh: chủng tánh là dòng giống, ở đây là tư cách, phẩm cách. Năm chủng tánh là một, phàm phu; hai, nhị thừa; ba, bồ tát; bốn, đốn tiệm; năm, ngoại đạo. Có người kể: thanh văn, duyên giác, bồ tát, bất định và ngoại đạo (bỏ phàm phu).

Ghi Chú (61)

Thầy bạn tốt (thiện tri thức, thiện hữu): đối lại là thầy bạn xấu (ác tri thức, tà sư).

Ghi Chú (62)

Khai phát cho những người chưa tỏ ngộ: nhất là những người phàm phu, nhị thừa và ngoại đạo, 3 trong 5 chủng tánh.

Ghi Chú (63)

Biểu hiện thân thể đủ mọi thứ hình tướng: như phẩm Phổ môn kinh Pháp hoa nói.

Ghi Chú (64)

Biểu hiện cảnh ngộ đủ mọi sự thuận nghịch: như một số cảnh thuận trong phẩm thứ hai kinh Địa tạng nói.

Ghi Chú (65)

Ái kiến: có 2 nghĩa. Một, thấy có người thật (kiến) mà thương xót (ái). Hai, ái là mê sự, như tham dục, sân nhuế ... ; kiến là mê lý, như ngã kiến, tà kiến ... Ở đây có cả 2 nghĩa.

Ghi Chú (66)

Dứt bặt (tịch diệt): tịch diệt ở đây phải dịch đúng và sát là dứt bặt mới thích hợp.

Ghi Chú (67)

Chướng ngại: chữ này, ở đây và ở 3 đoạn sau đây, đều có nghĩa là sự bị chi phối bởi những khái niệm đối lập lẫn nhau.

Ghi Chú (68)

Tuệ giác Biết tất cả chủng loại: (nhất thế chủng trí): một trong 3 tuệ giác của Phật.

Ghi Chú (69)

Đang chứng ngộ: đủ và rõ, là chưa chứng ngộ nhưng đang chứng ngộ (nói cách khác, như đoạn G nói, là chưa hủy diêểt mà đang hủy diệt vô minh huyễn ảo).

Ghi Chú (70)

Trang hoàng quốc độ và hoàn thiện tuệ giác: bồ tát hạnh có 2 mặt là thượng cầu (trên cầu tuệ giác) và hạ hóa (dưới độ chúng sinh); 2 mặt này thường có những cách diễn đạt khác nữa, như Pháp hoa nói tịnh Phật quốc độ thành tựu chúng sinh (làm sạch thế giới, làm nên chúng sinh), còn kinh Viên giác này nói trang nghiêm Phật quốc cập thành bồ đề (dịch nghĩa như trên).

Ghi Chú (71)

Ba phương tiện: ở đây là 3 mặt của thiền quán; 3 mặt này còn gọi là 3 pháp môn: cửa ngõ của Pháp (viên giác).

Ghi Chú (72)

Sự thư thái tĩnh lặng (tịch tĩnh khinh an): tĩnh lặng là vọng niệm lắng xuống, và đó là trạng thái thanh thoát và ổn định của mặt thiền quán cực tĩnh.

Ghi Chú (73)

Tâm thể Như lai mười phương quốc độ biểu hiện trong đó: trong đó là trong sự cực tĩnh; sự cực tĩnh này đồng nhất với sự cực tĩnh của chư Phật nên nói như vậy.

Ghi Chú (74)

Sự thư thái đại bi (đại bi khinh an): đại bi là lòng thương rộng lớn, và đó là sự thanh thoát và ổn định của mặt thiền quán cực động.

Ghi Chú (75)

Biết thân tâm toàn là chướng ngại: thân tâm ở đây chỉ cho 4 tướng ngã, nhân, chúng sinh và thọ giả, nói tổng quát là ngã chấp, và đó là chướng ngại.

Ghi Chú (76)

Cái biết ấy không như cái biết của các giác quan, không dựa vào thân tâm chướng ngại: cái biết không xuất từ ngã chấp chướng ngại.

Ghi Chú (77)

Như tiếng ở trong hồng chung mà đã được đánh lên, kêu vang ra ngoài, phiền não với niết bàn không thể chận giữ người ấy: Như tiếng ở trong hồng chung, Hoa văn là như khí trung hoàng, hoàng có 2 nghĩa: là hồng chung; là tiếng kêu oang oang của hồng chung hay các đồ đồng. Trọn câu này có nghĩa: như tiếng là tiếng của chuông, còn ở trong chuông, nhưng đã đánh lên, kêu vang ra ngoài: thân tâm và thế giới của người tu cực thuần tuy đang ở trong lĩnh vực ô nhiễm, nhưng tuệ giác người ấy đã như tiếng chuông được đánh kêu vang xa, không còn bị sự chi phối của những khái niệm theo phạm trù đối lập lẫn nhau.

Ghi Chú (78)

Sự thư thái vắng lặng (tịch diệt khinh an): vắng lặng là siêu việt chướng ngại (của ngã chấp phiền não), và đó là trạng thái thanh thoát và ổn định của mặt thiền quán cực thuần.

Ghi Chú (79)

Chúng sinh tướng hay thọ giả tướng: nói tắt 4 tướng ngã chấp.

Ghi Chú (80)

Tuệ giác thuần khiết (thánh đạo).

Ghi Chu (81)

Mặt cực tĩnh: dịch sát là tĩnh lặng.

Ghi Chú (82)

Mặt cực động: dịch sát là huyễn ảo.

Ghi Chú (83)

Mặt cực thuần: dịch sát là dứt bặt.

Ghi Chú (84)

Không rời khỏi chỗ của mình mà nhập niết bàn liền: nhập niết bàn ở đây là nhập hữu dư y niết bàn (phiền não mất hết mà thôi). Xưa, thời Phật, có những người đứng hay ngồi nghe ngài dạy, chưa bước đi hay đứng dậy khỏi chỗ của mình mà phiền não đã mất hết, nên được mô tả như trên. Câu ấy thành cái nghĩa hết phiền não liền liền. Đốn ngộ ngay trong cảnh sống bình thường cũng được mô tả như vậy, nên Thiền tông hay nói rơi rụng tất cả.

Ghi Chú (85)

Sức mạnh biến ảo (biến hóa lực): sức mạnh cực động, biểu hiện đủ cách.

Ghi Chú (86)

Tĩnh tâm (tĩnh lự): dị danh của định (hay thiền).

Ghi Chú (87)

Sức mạnh dứt bặt (tịch diệt lực): sức mạnh cực thuần, dứt bặt phiền não ngã chấp.

Ghi Chú (88)

Đem trí tuệ viên giác: 24 cách tu riêng và tu chung trên nói sức mạnh cực tĩnh cho thiền quán cực tĩnh, sức mạnh biến ảo cho thiền quán cực động, sức mạnh dứt bặt cho thiền quán cực thuần, còn đây nói trí tuệ viên giác cho cách tu hóa hợp, như vậy đủ biết viên giác là có hết các tuệ giác và sức mạnh cực tĩnh, cực động và cực thuần.

Ghi Chú (89)

Đặc tính và sự dụng: đặc tính và sự dụng cực tĩnh, cực động và cực thuần.

Ghi Chú (90)

Giữ phạn hạnh: giữ giới, nhất là giới dâm dục.

Ghi Chú (91)

Dùng tay mà lấy: là tuyệt đối không hữu ý, tự ý.

Ghi Chú (92)

Một thoáng ngờ vực: là một thoáng nghĩ làm thử, làm chơi, một thoáng nghĩ rằng cũng chỉ là cách cầu may, cách bói, thì dĩ nhiên bất thành.

Ghi Chú (93)

Ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, thọ giả tướng: tướng là khái niệm. Bốn chữ này là 4 khái niệm về ngã. Ngã còn lắm khái niệm nữa.Ngay 4 khái niệm cũng đã không đơn thuần. Vô vàn học thuyết cổ của Ấn độ đều có khái niệm về ngã. Những khái niệm ấy phần lớn ghi trong 4 chữ này. Như vậy đủ biết Phạn tự và Hoa tự 4 chữ này được giải nghĩa không đơn sơ. Thí dụ chữ nhân mà liên hệ đến ngã thì gần như chắc chắn dịch nghĩa chữ bổ đặc dà la (pudgala, còn được dịch nghĩa là sác thủ thú, cánh cầu thú, thụ giả, thủ giả). Nay ở đây không cốt cứu xét về khái niệm trong 4 chữ nên không ghi chú làm gì, chỉ tạm dịch một cách gọi là: khái niệm tự ngã (ngã tướng) khái niệm sinh thể (chúng sinh tướng) khái niệm đời sống (thọ giả tướng) khái niệm linh hồn (hay khái niệm tái sinh, nhân tướng). Và thứ tự nên kê như vậy. Kê ngã, nhân, chúng sinh, thọ giả, thì đã hơi có ý ngã nhân là tự tha rồi. Kinh này thực sự chỉ nói thẳng vào tự ngã, lấy 4 chữ làm 4 ký hiệu mà nói khái niệm tự ngã đã biến thái và chướng ngại tu chứng như thế nào. Do vậy, điều quan trọng lại chính là đừng cố tìm hiểu sự cắt nghĩa của kinh này theo 4 chữ.

Ghi Chú (94)

Rồi chán bỏ luân hồi thì có cái thấy thác loạn khác là thấy niết bàn: vì thương yêu tự ngã nên ghét sinh tử và ưa niết bàn, thì thế là thác loạn đó, thác loạn bởi ghét và ưa đều vì ngã cả. Niết bàn là loại cả 2 sự ghét ưa đó: là loại ngã ái.

Ghi Chú (95)

Tự biết đến niết bàn đi nữa cũng là ngã tướng: tự biết mới có tự ngã, vậy sự tự biết ấy nếu biết đến niết bàn đi nữa, niết bàn ấy cũng chỉ là tự ngã biến dạng.

Ghi Chú (96)

Tuệ giác còn tính biến động (nghiệp trí).

Ghi Chú (97)

Ấy là thọ giả tướng: dịch sát là cũng như thọ giả tướng.

Ghi Chú (98)

Yêu thích niết bàn: chính văn là pháp. Pháp đây là niết bàn: yêu thích niết bàn thì bị gọi là pháp ái (chữ của văn chỉnh cú sau đây). Yêu thích niết bàn ở đây là vì yêu thích tự ngã mà yêu thích niết bàn.

Ghi Chú (99)

Cái biết chút ít: là sự tự biết, tự hiểu, tự rõ và tuệ giác trong 4 tướng. Cái biết như vậy tuy vẫn là sự tự ý thức tự ngã, nhưng có cái công biết tự ngã không đáng nhận vân vân, nên gọi là cái biết chút ít, miễn đừng tự cho đã là trong sáng (Thái hư toàn thư 28 trong 144).

Ghi Chú (100)

Ưa niết bàn (pháp ái).

Ghi Chú (101)

Quan tâm của cải thân thuộc: nói thiện tri thức tại gia.

Ghi Chú (102)

Đạo tràng: dịch nghĩa từ 2 chữ bodhimandala và mandala. Đạo tràng có nhiều nghĩa diễn biến, ngoài nghĩa chính là bồ đề đạo tràng (bồ đề tràng), chỗ đức Bổn sư thành đạo. Một trong nghĩa diễn biến là chỗ yên tĩnh tu tập; nghĩa này là của chữ đạo tràng ở đây.

Ghi Chú (103)

Có chủng tánh đại thừa: tất cả 5 chủng tánh đã nói trong chương Di lạc, ai đã huân tập được khả năng tu tập đại thừa (mà ở đây là tin và muốn tu tập viên giác) thì gọi là có chủng tánh đại thừa.

Ghi Chú (104)

Cách thức Như lai đã chỉ ở trước: đã chỉ ở trong chương Phổ nhãn.

Ghi Chú (105)

Bồ tát thừa: cổ xe Bồ tát (giáo lý dạy cho các bị bồ tát).

Ghi Chú (106)

Tịch diệt hạnh: pháp hạnh Dứt bặt (pháp hạnh tu tập viên giác).

Ghi Chú (107)

Đi lại tùy ý: sinh hoạt bình thường, không phải đi lại cho bõ lúc cấm túc.

Ghi Chú (108)

Lợi căn, độn căn: trình độ lanh lợi và trình độ chậm chạp. Căn (trình độ) chỉ cho 5 căn tín, tiến, niệm, định, tuệ. Năm căn này ai có một cách sắc bén là lợi căn, ai có một cách chậm lụt là độn căn.

Ghi Chú (109)

Hiện tượng nào không phải cái họ đã nghe, họ tuyệt đối không nên chấp nhận: thiền quán thường hay có những hiện tượng kỳ diệu và kỳ quái, nhưng, nói chung, hiện tượng nào mà hành giả không nghe nói đến trong sự chỉ dạy ở đây của Phật, thì hiện tượng đó kỳ diệu mấy cũng không mừng, kỳ quái mấy cũng không sợ.

Ghi Chú (110)

Huân tập thành cá tính: Huân tập là xông ướp luyện tập. Cá tính, chính văn là chủng: chủng tử, hạt giống.

Ghi Chú (111)

Sự đếm kể: các chú giải trước, trừ vài vị nói là đếm kể ý nghĩ, còn lại đều nói sự đếm kể ý nghĩ là đầu tiên đếm hơi thở, cách đầu trong 6 cách của Sổ tức quán: đem ý nghĩ theo sát hơi thở mà đếm ý nghĩ qua hơi thở ấy. Cách đếm ấy thuần rồi thì đếm thẳng ý nghĩ, bằng cách theo dõi và biết rõ ý nghĩ phát sinh, tồn tại và diệt mất, biết rõ số lượng của ý nghĩ ấy.

Ghi Chú (112)

Tâm lý thắng thượng: tâm lý hơn và trên, không tầm thường.

Ghi Chú (113)

Đại thừa đốn giáo: đại thừa mà thuộc loại đốn giáo. Đốn giáo: giáo lý dạy cho đốn cơ.

Ghi Chú (114)

Đốn cơ: tâm trí chứng ngộ liền liền.

Ghi Chú (115)

Tiệm cơ: tâm trí chứng ngộ dần dần.

Ghi Chú (116)

Biển cả: ví cho đại thừa.

Ghi Chú (117)

Sông bé: ví cho giáo lý dưới đại thừa.

Ghi Chú (118)

Muổi mòng: ví cho tiệm cơ.

Ghi Chú (119)

Tu la: ví cho đốn cơ.

Ghi Chú (120)

(7) Bảy thứ quí báu: nói chung các loại vàng ngọc: bạc, vàng, lưu ly, pha lê, xà cừ, xích châu, mã não (kinh Di đà).

Ghi Chú (121)

Đại thiên thế giới (tam thiên đại thiên thế giới).

Ghi Chú (122)

Ma vương và ngoại đạo quấy rối thân thể và tâm trí: ma vương thì làm cho thân tâm khuất phục dục vọng, ngoại đạo thì làm cho thân tâm khuất phục tà kiến.

Ghi Chú (123)

Kim cang lực sĩ: là Chấp kim cang thần trong Phổ môn hay Kim cang mật tích trong Lăng nghiêm, chính là các chúa tể Dạ xoa, mạnh, nhanh, bí mật, bộ thuộc của ngài Kim cang tạng (tên của ngài Phổ hiền trong Mật giáo).

Ghi Chú (124)

Đại phạn thiên vương: hay Phạn vương, là chúa tể Tứ thiền, tầng trời tột đỉnh của thế giới có hình sắc (Hữu đỉnh). Các tôn giáo nhất thần nói chúa trời, phần nhiều là vị này.

Ghi Chú (125)

Đế thích thiên vương: hay Đế thích, Thích đề hoàn nhân, là chúa tể Đao lợi thiên, tiếp cận và hộ vệ loài người.

Ghi Chú (126)

Cát bàn trà (Cưu bàn trà): là quỉ ăn tinh huyết.

Ghi Chú (127)

Chúng con sẽ làm cho họ nát như vi trần: đó là ngữ khí ác quỉ, dẫu cũng là một trong những cách biểu hiện nghịch hành.

Ghi Chú (128)

Các vị bồ tát: là chúng đương cơ.

Ghi Chú (129)

Tám bộ thiên long: là chúng hộ pháp.