Kinh Viên Giác

Chương Tịnh Chư Nghiệp Chướng

Lúc ấy bồ tát Tịnh chư nghiệp chướng ở trong đại chúng, từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi quì thẳng, chắp tay mà tác bạch: Thưa đức Thế tôn lòng thương cao cả, ngài đã nói cho chúng con một cách rộng rãi về những sự ngoài tầm tư duy và thảo luận, đó là nói về căn bản sơ khởi của đức Thế tôn, và những gì liên hệ đến căn bản sơ khởi ấy. Ngài đã làm cho chúng con được sự chưa từng có: thấy được mọi việc siêng khó của đức Thế tôn trong bao kiếp như cát sông Hằng, thấy rõ như mới xảy ra một thoáng trước đây. Do vậy mà chúng con vui mừng và được an ủi một cách sâu xa. Thưa đức Thế tôn, bản thể viên giác là trong sáng, vì sao lại có cái nhược điểm là làm cho chúng sinh mê sảng, không thể nhập vào? Con thỉnh cầu đức Thế tôn dạy cho tất cả chúng con biết được thực chất việc ấy. Xin ngài tạo con mắt tương lai cho chúng con, và cho cả những người sau này. Tác bạch rồi, bồ tát Tịnh chư nghiệp chướng gieo xuống sát đất tất cả năm bộ phận của thân thể mà kính lạy đức Thế tôn. Bồ tát thỉnh cầu như vậy đến ba lần, mỗi lần thỉnh cầu xong lại làm lại từ đầu.

Bấy giờ đức Thế tôn dạy bồ tát Tịnh chư nghiệp chướng: Tốt lắm, thiện nam tử, ông có thể vì cả đại chúng, và những người thời kỳ cuối cùng, mà hỏi Như lai về yếu tố tu chứng như vậy. Ông hãy nghe kyլ Như lai sẽ nói cho. Bồ tát Tịnh chư nghiệp chướng vâng lời, hoan hỷ, cùng cả đại chúng yên lặng lắng nghe.

Đức Thế tôn dạy: Thiện nam tử, vô thỉ đến giờ, chúng sinh vì tưởng lầm nên cố chấp ngã tướng, nhân tướng, chúng sinh tướng, thọ giả tướng, nhận bốn khái niệm thác loạn này làm cái ngã thật của mình. Do đó mà tự nhiên sinh ra hai sự ghét bỏ và ưa thích. Vậy là thác loạn thêm thác loạn. Hai lớp thác loạn này hợp lực tạo ra nghiệp và đường đi của nghiệp, nghĩa là có cái nghiệp thác loạn nên có cái thấy thác loạn là thấy luân hồi. Rồi chán bỏ luân hồi thì có cái thấy thác loạn khác là thấy niết bàn. Do vậy mà không thể nhập vào viên giác trong sáng. Chứ không phải viên giác kháng cự những người nhập vào. Vì có ai nhập vào thì cũng không phải do viên giác làm cho nhập vào. Thế nên dấy động nghĩ nhớ cùng với ngăn chận nghĩ nhớ đều đi đến sảng loạn, vì sao, vì có vô minh chủ động trong đó. Chúng sinh sinh ra là đã không có con mắt tuệ giác, thân thể và tâm trí toàn là vô minh: vô minh không chịu diệt trừ vô minh, cũng như có kẻ không chịu tự chặt thân mạng của mình. Do đó, phải hiểu thương yêu tự ngã thì hợp với ngã ngã ưa, trái với ngã ngã ghét, ưa ghét đó nuôi dưỡng vô minh, nên làm cho sự liên tục tìm cách chứng ngộ viên giác không thể thành tựu.

Thiện nam tử, ngã tướng là tự biết về tự ngã. Ví dụ có kẻ cơ thể điều hòa thì như quên mình đi, nhưng chích đốt chút xíu là thấy có ngã liền. Vậy là chính tự biết mới hiện ra tự ngã. Thiện nam tử, tự biết như vậy biết đến niết bàn đi nữa cũng là ngã tướng.

Thiện nam tử, nhân tướng là tự hiểu về sự tự biết nói trên. Nhưng hiểu rằng tự biết mới có tự ngã, thì hiểu tự ngã ấy không đáng nhận; lại hiểu rằng tự ngã không đáng nhận, thì hiểu tự biết mới có tự ngã, sự tự biết ấy cũng không đáng nhận. Cái hiểu vượt hết những cái đã biết như vậy gọi là nhân tướng. Thiện nam tử, cái hiểu ấy hiểu đến niết bàn của sự tự biết cũng là ngã tướng đi nữa, vẫn còn sự tự hiểu tinh tế để hiểu hết cái lý của sự tự biết, nên toàn là nhân tướng.

Thiện nam tử, chúng sinh tướng là tự rõ cái mà sự tự biết và sự tự hiểu đều không thấu đến. Ví dụ có người nói tôi là chúng sinh, thì chúng sinh mà người này nói là không phải ngã không phải nhân: tôi là chúng sinh thì chúng sinh ấy không phải tự ngã của tôi, tôi là chúng sinh thì chúng sinh ấy không phải tự ngã của ai. Thiện nam tử, tự biết cái ta là ngã tướng, tự hiểu sự tự biết ấy là nhân tướng, ngã tướng và nhân tướng không thấu mà vẫn tự rõ sự không thấu ấy, là chúng sinh tướng.

Thiện nam tử, thọ giả tướng là tuệ giác trong sáng của chúng sinh, giác ngộ sự tự rõ cái không thấu nói trên. Tuệ giác còn tính biến động như vậy thì giác ngộ tất cả mà không tự giác ngộ, tuệ giác ấy là thọ giả tướng. Thiện nam tử, tuệ giác ấy cũng là một thứ bị bụi bặm làm cho dơ bẩn, vì còn giác ngộ và còn những cái được giác ngộ thì vẫn thuộc lĩnh vực bụi bặm, tuệ giác ấy cũng phải lọc cho sạch. Nên, y như đun sôi để làm rã cả khối nước đá, thì không thể còn để chút ít nước đá nào trong khối nước đá ấy để biết khối nước đá ấy rã hết; nếu còn tự ngã để giác ngộ tự ngã tận diệt, thì cũng như còn để chút ít nước đá.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng không thấu triệt bốn tướng, nên siêng khó tu tập mấy kiếp đi nữa, cũng chỉ là sự tạo tác chứ không thành sự chứng ngộ, vì thế mà gọi là thời kỳ cuối cùng của Phật pháp. Bởi lẽ họ nhận những sắc thái biến tướng của ngã làm niết bàn, họ cho sự tự biết tự hiểu những sắc thái ấy là tuệ giác, khác nào nhận giặc làm con, nên tài sản vàng ngọc không bao giờ tạo được. Yêu thích tự ngã mà yêu thích niết bàn, thì cho tạm dẹp yêu thích tự ngã đã là niết bàn; ghét bỏ tự ngã nên ghét bỏ sinh tử, đâu biết đó cũng là một cách yêu thích tự ngã, và sự yêu thích này thật là gốc gác sinh tử, nên ghét bỏ sinh tử như vậy không gọi là giải thoát. Còn yêu thích niết bàn tại sao cũng không gọi là giải thoát? Thiện nam tử, vì những người thời kỳ cuối cùng tu tập tuệ giác bồ đề mà cho cái biết chút ít của mình đã là trong sáng, thì thế là vẫn chưa loại hết gốc gác ngã tướng. Ai khen cái biết của họ thì họ mừng và thích hóa độ, ai chê cái biết của họ thì họ giận và muốn cự tuyệt. Như thế thì biết ngã tướng vẫn được giữ chặt, ẩn núp trong tạng thức và ngao du nơi các giác quan, chưa gián đoạn bao giờ. Những kẻ tu tập tuệ giác mà ngã tướng như vậy không trừ bỏ đi, thì không thể nhập vào viên giác trong sáng.

Thiện nam tử, nếu biết ngã tướng là không thì không thấy ai là người chê ngã. Nếu thấy ngã thuyết pháp thì biết ngã tướng đang còn. Nhân tướng, chúng sinh tướng mà thọ giả tướng cũng y như vậy. Thế nên, thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng thuyết về bịnh mà cho đó là pháp thì thật đáng thương, và nỗ lực tinh tiến thì chỉ tăng thêm bịnh hoạn, không thể nhập vào viên giác trong sáng.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng không thấu triệt bốn tướng, nên dẫu đem cái hiểu cái làm của Như lai làm cái hiểu cái làm của mình mà không bao giờ thành tựu. Có kẻ chưa được tự cho đã được, chưa chứng tự cho đã chứng, thấy ai hơn lên thì lòng sinh ganh ghét, ấy là vì họ chưa loại trừ sự yêu thích tự ngã, nên không thể nhập vào viên giác trong sáng.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng ước mong thành đạt tuệ giác, thì đừng cố cầu sự tỏ ngộ bằng cách chỉ tăng thêm đa văn để lớn thêm ngã tướng, mà phải siêng năng tinh tiến để loại trừ phiền não; phải dũng mãnh lớn lao để được cái chưa được, mất cái chưa mất ; tham lam, sân hận, yêu thích, ngạo mạn, dua nịnh, ganh ghét, những thứ này đối cảnh không sinh ra nữa, bỉ thử ân oán dứt bặt tất cả. Như lai nói những người như vậy sẽ tuần tự thành đạt tuệ giác, và tìm gặp thầy bạn tốt thì không gặp phải những kẻ kiến thức sai lầm. Tìm gặp thầy bạn tốt thì đừng thiên kiến mà sinh ra ghét bỏ hay ưa thích, bởi vì như thế thì không thể nhập vào biển cả viên giác trong sáng.

Đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

Tịnh chư nghiệp chướng,

ông nên biết rằng

chúng sinh giai do

cố chấp tự ngã,

vô thỉ đến giờ

luân hồi vô lối.

Thế nên chưa trừ

bốn tướng chấp ngã,

thì không thành đạt

tuệ giác viên giác.

Tâm sinh ưa ghét

lòng còn cong queo,

nên có lắm kẻ

đâm ra bối rối,

không thể nhập vào

thành trì viên giác.

Muốn về cho thấu

đất nước viên giác,

thì phải trừ khử

cả tham sân si,

và ghét sinh tử

hay ưa niết bàn,

cả hai sự ấy

không còn trong lòng,

thì mới tuần tự

thành đạt tuệ giác.

Tự ngã tự thân

vốn không có thật,

thì ưa với ghét

có ra từ đâu?

Những người như vầy

tìm thầy bạn tốt

thì không bao giờ

gặp phải tà kiến,

tìm mà thiên kiến

không thành gì cả.

Chương Phổ Giác

Lúc ấy bồ tát Phổ giác ở trong đại chúng, từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi quì thẳng, chắp tay mà tác bạch: Thưa đức Thế tôn lòng thương cao cả, ngài đã chỉ dạy một cách thích thú về bịnh hoạn của thiền quán, làm cho đại chúng này được sự chưa từng có, tâm ý thư thái và ổn định lớn lao. Thưa đức Thế tôn, những người thời kỳ cuối cùng cách thời đại của ngài quá xa, hiền thánh ẩn dấu, lý thuyết sai lầm bùng cháy thêm lên; để làm cho những người mù mờ trong thời kỳ ấy khỏi sa vào lý thuyết sai lầm, con xin ngài dạy cho họ biết nên tìm người nào? nên cứ pháp nào? nên làm việc gì? nên trừ bịnh gì? nên phát tâm nào? Tác bạch rồi, bồ tát Phổ giác gieo xuống sát đất tất cả năm bộ phận của thân thể mà kính lạy đức Thế tôn. Bồ tát thỉnh cầu như vậy đến ba lần, mỗi lần thỉnh cầu xong lại làm lại từ đầu.

Bấy giờ đức Thế tôn dạy bồ tát Phổ giác: Tốt lắm, thiện nam tử, ông có thể hỏi Như lai về sự tu hành như vậy, hiến cho những người thời kỳ cuối cùng con mắt tuệ giác không còn e sợ, làm cho họ thành được tuệ giác của các vị thánh giả. Ông hãy nghe kyլ Như lai sẽ nói cho. Bồ tát Phổ giác vâng lời, hoan hỷ, cùng cả đại chúng yên lặng lắng nghe.

Đức Thế tôn dạy: Thiện nam tử, người thời kỳ cuối cùng, khi sắp phát tâm vĩ đại và tìm thầy bạn tốt để tu hành, thì nên tìm người thấy biết chính xác: lòng không sống theo khuôn khổ phàm phu, không vướng vào lĩnh vực nhị thừa, biểu hiện bụi bặm mà tâm thường trong sáng, biểu diễn tội lỗi mà tán dương phạn hạnh, không làm cho người sống không giới luật. Tìm được người như vậy thì được tuệ giác vô thượng. Người thời kỳ cuối cùng gặp người như vậy thì nên phụng sự đến tính mạng cũng không tiếc. Người thầy bạn tốt này đi đứng nằm ngồi luôn luôn trong sáng thì nên kính trọng, giả sử biểu hiện tội lỗi thì đừng khinh thường, huống chi chỉ quan tâm đến của cải thân thuộc. Thiện nam tử nào không có ý xấu đối với thầy bạn tốt thì có năng lực thành đạt trọn vẹn tuệ giác chính xác, bông hoa tâm trí phát sáng, chiếu soi tất cả.

Thiện nam tử, hãy y cứ vào pháp của thầy bạn tốt, cái pháp phải tách rời bốn thứ bịnh. Một là bịnh làm, là nếu ai nói tôi chủ tâm làm mọi việc để cầu viên giác; nhưng viên giác không phải làm như thế mà được, nên nói như thế là bịnh đó. Hai là bịnh buông, là nếu ai nói tôi không loại sinh tử không cầu niết bàn, đối với niết bàn và sinh tử tôi không có ý niệm phát động hay hủy diệt, tôi buông thả tất cả, mặc kệ các pháp để cầu viên giác; nhưng viên giác không phải buông như thế mà có, nên nói như thế là bịnh đó. Ba là bịnh ngưng, là nếu ai nói tôi ngừng mọi ý niệm, nắm lấy vắng lặng của toàn bộ các pháp để cầu viên giác; nhưng viên giác không phải ngừng như thế mà hợp, nên nói như thế là bịnh đó. Bốn là bịnh dứt, là nếu ai nói tôi dứt bỏ phiền não, không cả thân tâm, huống chi những thứ căn cảnh huyễn ảo, tôi dứt bặt hết thảy để cầu viên giác; nhưng viên giác không phải dứt như thế mà chứng, nên nói như thế là bịnh đó. Pháp của ai tách rời bốn bịnh như vậy thì biết pháp ấy trong sáng. Và xét như vậy là xét chính xác, xét khác đi là xét sai lầm.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng muốn tu hành thì phải suốt đời phụng sự thầy bạn tốt có cái pháp tách rời cả bốn bịnh như vậy. Thầy bạn tốt muốn thân gần thì đừng khinh lờn, muốn rời xa thì đừng oán hận. Trước cảnh nghịch hay cảnh thuận lòng như không gian, với thân thể và tâm trí biết toàn không thật, coi tất cả chúng sinh đồng bản thể với mình. Làm như vậy mới mong nhập vào viên giác.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng không thành đạt tuệ giác là vì chưa loại bỏ những hạt giống ghét ưa đối với bản thân cũng như đối với người khác, đã có từ vô thỉ. Ai nhìn kẻ thù như nhìn cha mẹ, lòng không bỉ thử, thì trừ khử được mọi thứ bịnh hoạn trong sự tu hành. Những sự ghét ưa đối với các pháp cũng phải trừ khử như vậy.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng muốn cầu viên giác thì phải phát tâm, bằng cách nói như vầy: Cùng tận không gian, bao nhiêu chúng sinh trong đó, con nguyện làm cho họ nhập được viên giác; trong viên giác, con không chấp có người chứng ngộ, con nguyện loại trừ mọi sắc thái ngã tướng nhân tướng. Phát tâm như vậy thì không rơi vào kiến thức sai lầm.

Đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

Phổ giác nên biết,

những người sau này

cầu thầy bạn tốt

phải cầu những người

thấy biết chính xác

tâm vượt nhị thừa.

Đối với pháp tu

phải loại bốn bịnh

bịnh làm bịnh ngưng

bịnh buông bịnh dứt.

Và thầy bạn tốt

thân, mình đừng kiêu

sơ, mình không hận,

và nhìn mọi sự

của thầy bạn tốt

lòng thấy hiếm có;

có thầy bạn tốt

như Phật xuất hiện.

Không phạm những gì

trái với uy nghi,

gốc rễ giới luật

vĩnh viễn trong sáng.

Nguyện độ chúng sinh

nhập vào viên giác,

không có ngã tướng

nhân tướng cũng không,

y cứ tuệ giác

chính xác như vậy

thì vượt qua được

mọi thứ tà kiến:

tuệ giác chính xác

thì nhập niết bàn.

Chương Viên Giác

Lúc ấy bồ tát Viên giác ở trong đại chúng, từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi quì thẳng, chắp tay mà tác bạch: Thưa đức Thế tôn lòng thương cao cả, ngài đã dạy cho chúng con một cách rộng rãi về những phương tiện của viên giác trong sáng, làm cho những người thời kỳ cuối cùng cũng được lợi ích tăng thêm một cách lớn lao. Thưa đức Thế tôn, hiện tại chúng con đã được tỏ ngộ, nhưng ngài diệt độ rồi, thời kỳ cuối cùng, những người chưa được tỏ ngộ thì họ nên thiết lập đạo tràng an cư như thế nào để tu tập viên giác? Cách đầu tiên tu ba mặt thiền quán trong sáng của viên giác là gì? Con thỉnh cầu đức Thế tôn, với lòng thương cao cả, chỉ dạy những điều ấy, ban cho đại chúng này, và người sau này, sự ích lợi lớn lao. Tác bạch rồi, bồ tát Viên giác gieo xuống sát đất tất cả năm bộ phận của thân thể mà kính lạy đức Thế tôn. Bồ tát thỉnh cầu như vậy đến ba lần, mỗi lần thỉnh cầu xong lại làm lại từ đầu.

Bấy giờ đức Thế tôn dạy bồ tát Viên giác: Tốt lắm, thiện nam tử, ông có thể hỏi Như lai về phương tiện như vậy của viên giác, cống hiến ích lợi lớn lao cho bao chúng sinh. Ông hãy nghe kyլ Như lai sẽ nói cho. Bồ tát Viên giác vâng lời, hoan hỷ, cùng cả đại chúng yên lặng lắng nghe.

Đức Thế tôn dạy: Thiện nam tử, hoặc thời kỳ Như lai đang còn ở đời, hoặc thời kỳ Như lai đã diệt độ, hoặc thời kỳ cuối cùng của Phật pháp, tất cả mọi người ai có chủng tánh đại thừa, tin và muốn tu viên giác vĩ đại của Như lai chứng ngộ, mà ở nơi tự viện, nếu có việc phải lo cho tăng chúng và tín đồ, thì tùy khả năng của mình, hãy tư duy thiền quán theo những cách thức Như lai đã chỉ ở trước. Nếu không có việc gì, thì thiết lập đạo tràng mà an cư, với ba kỳ hạn: kỳ hạn dài một trăm hai mươi ngày, kỳ hạn vừa một trăm ngày, kỳ hạn ngắn tám mươi ngày. Bằng cách nếu Như lai đang ở đời thì hãy suy nghĩ chính xác đến Như lai, nếu Như lai đã diệt độ thì treo phan, chưng hoa, thiết trí hình tượng của Như lai, lòng dồn lại nơi hình tượng ấy, mắt nhìn cho rõ rồi nhắm lại tưởng tượng hình tượng ấy, tâm trí nghĩ nhớ chính xác đến Như lai, như thế thì cũng như ngày Như lai còn ở đời. Trải qua ba tuần bảy ngày, kính lạy hồng danh Phật đà mười phương, tha thiết sám hối, cảm được hiện tượng tốt thì tâm trí thư thái. Qua ba tuần bảy ngày này rồi, vẫn một mạch tập trung tư duy để tu tập những cách đầu tiên của ba thiền quán.

Nếu kỳ hạn như trên mà gặp đầu hạ ba tháng an cư, thì phải làm theo sự an cư trong sáng của bồ tát, bằng cách trong tâm tách rời thanh văn, không dựa đồng chúng. Đến ngày an cư thì đối trước hình tượng Như lai mà tác bạch như vầy: Nay con là tỷ kheo, hay tỷ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di, có tên như vậy, nguyện nương bồ tát thừa mà tu tịch diệt hạnh, để được đồng nhập thật tướng trong sáng. Vì bản thể niết bàn không tùy thuộc đâu cả, nên con nguyện lấy viên giác vĩ đại làm chốn tự viện, cả thân thể lẫn tâm trí đều an cư trong viên giác bình đẳng ấy. Con kính xin không nương tựa các vị thanh văn, chỉ nương tựa chư vị Thế tôn và Đại sĩ để an cư ba tháng, và vì lý do to lớn là tu tập viên giác vô thượng như các vị bồ tát đang tu, nên con không tùy thuộc đồng chúng.

Thiện nam tử, như thế đó là thiết lập đạo tràng mà an cư, và mỗi năm hết một trong ba kỳ hạn rồi, đi lại tùy ý.

Thiện nam tử, những người thời kỳ cuối cùng đi theo đường đi của bồ tát, bước vào một trong ba kỳ hạn an cư, thì hiện tượng nào không phải cái họ đã nghe, họ tuyệt đối không nên chấp nhận.

Thiện nam tử, ai tu cực tĩnh xa ma tha, trước hết nắm sự tĩnh lặng, bằng cách không nổi dậy mọi sự nghĩ nhớ, thì tĩnh cực là giác phát. Trạng thái tĩnh đầu tiên này phát triển từ một bản thân đến một thế giới, thì trạng thái giác cũng phát triển như vậy. Trạng thái giác cùng khắp một thế giới, thì trong thế giới ấy một chúng sinh nào nổi lên một ý niệm gì cũng biết được cả. Trạng thái tĩnh và giác cùng khắp trăm hay ngàn thế giới thì cũng y như vậy. Thế nhưng hiện tượng nào không phải cái họ đã nghe, họ tuyệt đối không nên chấp nhận.

Thiện nam tử, ai tu cực động tam ma bát đề, trước hết tưởng nhớ mười phương Như lai và Đại sĩ, y theo những tổng trì môn các ngài đã tuần tự tu tập về tinh tiến, khổ hạnh và thiền quán, mà phát nguyện cao cả, thì tự huân tập thành cá tính của mình... Thế nhưng hiện tượng nào không phải cái họ đã nghe, họ tuyệt đối không nên chấp nhận.

Thiện nam tử, ai tu cực thuần thiền na, trước hết nắm lấy sự đếm kể, bằng cách trong tâm tự biết rõ số lượng của ý nghĩ phát sinh, tồn tại và diệt mất. Cứ như vậy, mọi cử động đi đứng nằm ngồi đều biết rành rẽ số lượng của ý nghĩ, không một ý nghĩ nào không biết. Rồi tuần tự bước tới, cho đến lúc biết được cả một giọt mưa trong trăm ngàn thế giới mà y như nhìn thấy đồ dùng trước mắt. Thế nhưng hiện tượng nào không phải cái họ đã nghe, họ tuyệt đối không nên chấp nhận.

Như thế đó là những cách đầu tiên của ba thiền quán. Ai tu khắp cả ba thiền quán ấy một cách siêng năng tinh tiến, thì đối với người ấy Như lai xuất thế.

Trong thời kỳ cuối cùng, những người trình độ chậm chạp, muốn cầu tuệ giác mà không thành đạt, ấy là vì nghiệp cũ gây ra chướng ngại. Họ phải siêng năng sám hối, phải luôn luôn hy vọng, và trước đó phải đoạn tuyệt những sự ghét bỏ, yêu thích, ganh ghét, dua nịnh, và luyện tập tâm lý thắng thượng. Rồi trong ba thiền quán, tùy khả năng mà tu lấy một. Một thiền quán ấy không thành thì tu thiền quán khác. Quyết ý không buông không bỏ, tuần tự mà cầu chứng ngộ.

Đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

Viên giác nên biết,

chúng sinh muốn cầu

tuệ giác vô thượng,

trước hết họ phải

ấn định lấy một

trong ba kỳ hạn.

Rồi trong ba tuần

đầu mỗi kỳ hạn,

họ phải sám hối

nghiệp chướng lâu đời;

sau đó tư duy

thiền quán chính xác

(mà hiện tượng nào

không phải đã nghe,

thì họ tuyệt đối

không nên chấp nhận):

thiền quán cực tĩnh

tĩnh lặng hết mức,

thiền quán cực động

tưởng nhớ chính xác,

thiền quán cực thuần

đếm kể rõ ràng.

Đó, cách đầu tiên

của ba thiền quán;

siêng tu tập cả

như Phật xuất hiện.

Trình độ chậm chạp

tu tập không thành,

thì phải siêng khó

sám hối tội chướng;

tội chướng tan biến

cảnh Phật hiện ra.

Chương Hiền Thiện Thủ

Lúc ấy bồ tát Hiền thiện thủ ở trong đại chúng, từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi quì thẳng, chắp tay mà tác bạch: Thưa đức Thế tôn lòng thương cao cả, ngài đã khai thị một cách rộng rãi như trên, cho chúng con và những người thời kỳ cuối cùng, về những sự ngoài tầm tư duy và thảo luận. Thưa đức Thế tôn, kinh pháp đại thừa này nên mệnh danh là gì? nên phụng trì cách nào? ai tu tập thì được công đức gì? chúng con hộ trì cách nào cho những người phụng trì kinh này? kinh này đi đến đâu? Tác bạch rồi, bồ tát Hiền thiện thủ gieo xuống sát đất tất cả năm bộ phận của thân thể mà kính lạy đức Thế tôn. Bồ tát thỉnh cầu như vậy đến ba lần, mỗi lần thỉnh cầu xong lại làm lại từ đầu.

Bấy giờ đức Thế tôn dạy bồ tát Hiền thiện thủ: Tốt lắm, thiện nam tử, ông có thể vì các vị bồ tát và những người sau này mà hỏi Như lai về danh hiệu, công đức, và những gì liên hệ đến kinh pháp như thế này. Ông hãy nghe kyլ Như lai sẽ nói cho. Bồ Tát Hiền thiện thủ vâng lời, hoan hỷ, cùng cả đại chúng yên lặng lắng nghe.

Đức Thế tôn dạy: Thiện nam tử, kinh này được trăm ngàn vạn ức hằng sa Phật đà tuyên thuyết, được Phật đà quá khứ hiện tại và vị lai hộ trì, được bồ tát mười phương qui y, vì là con mắt trong sáng của cả mười hai loại khế kinh.

Kinh này mệnh danh là kinh nói về Tổng trì viên giác, thuộc loại cực kỳ cao rộng; cũng mệnh danh là kinh nói về Nghĩa lý cứu cánh của khế kinh, kinh nói về Chánh định chúa tể bí mật, kinh nói về Cảnh giới quyết định của Như lai, kinh nói về Đặc tính và sắc thái của Như lai tạng. Các ông hãy nhớ như vậy.

Thiện nam tử, kinh này chỉ nói cảnh giới của Như lai, chỉ Như lai mới nói cùng tận. Các vị bồ tát, và những người thời kỳ cuối cùng, y cứ kinh này mà tu hành thì tuần tự bước tới, đến tận địa vị Phật đà.

Thiện nam tử, kinh này là đại thừa đốn giáo, nên chúng sinh đốn cơ thì tỏ ngộ bởi kinh này. Nhưng kinh này cũng bao gồm các loại tiệm cơ. Bể cả thì đâu có kém sông bé, muỗi mòng hay tu la, loài nào uống nước biển cả cũng no đủ hết thảy.

Thiện nam tử, giả sử có ai đem bảy thứ quí báu chất đầy cả đại thiên thế giới mà bố thí, cũng không bằng có người nghe danh hiệu hay một câu một nghĩa của kinh này. Lại giả sử có ai giáo hóa một trăm hằng sa chúng sinh được tuệ giác La hán, cũng không bằng có người tuyên thuyết kinh này bằng cách phân tích nửa bài chỉnh cú.

Thiện nam tử, ai nghe danh hiệu kinh này mà thôi, mà tin một cách không còn bị mê hoặc, thì ông phải biết người ấy không phải chỉ gieo trồng phước đức và tuệ giác nơi một vài đức Phật, mà đã gieo trồng những thiện căn như vậy, và đã nghe kinh này, nơi hằng sa Phật đà. Thiện nam tử, các ông nên hộ trì người ấy, đừng để ma vương và ngoại đạo quấy rối thân thể và tâm trí của họ, làm cho họ lùi bước, khuất phục.

Đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

Hiền thiện thủ này,

ông nên nhận thức

kinh này là do

chư Phật tuyên thuyết,

và do Như lai

cùng chư Như lai

trân trọng giữ gìn,

vì là con mắt

của mười hai loại

khế kinh của Phật.

Kinh này tên là

Tổng trì viên giác,

thuộc về thể loại

pháp đại phương quảng,

nói về cảnh giới

của chư Như lai.

Những ai tu hành

y theo kinh này

thì tăng tiến lên

đến địa vị Phật,

y như đại dương

nạp hết sông ngòi,

ai uống nước ấy

cũng sung mãn cả.

Giả sử bố thí

bảy thứ quí báu

nhiều bằng cái lượng

đại thiên thế giới,

cũng không bằng phước

được nghe kinh này.

Và nếu giáo hóa

hằng sa chúng sinh

đều thực hiện được

tuệ giác La hán,

cũng không bằng phước

nói nửa bài kệ.

Trong thì vị lai

các người hãy giữ

cho người tuyên thuyết

duy trì kinh này,

đừng để cho họ

phải bị thoái khuất.

Vào lúc bấy giờ, trong đại hội có tám mươi ngàn Kim cang lực sĩ, cầm đầu bởi kim cang lực sĩ Hỏa thủ, kim cang lực sĩ Tồi toái, kim cang lực sĩ Ni lam bà. Các vị kim cang lực sĩ cầm đầu này, cùng thuộc hạ của họ, tức thì từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi tác bạch: Thưa đức Thế tôn, thời kỳ cuối cùng sau này, có ai phụng trì được kinh pháp đại thừa quyết định như thế này, thì chúng con nguyện giữ người ấy như giữ con mắt của mình. Những chỗ người ấy thiết lập đạo tràng thì chúng con tự thống suất bộ hạ sớm tối giữ gìn, không để họ bị thoái chuyển. Chỗ họ cư trú thì không bao giờ bị tai nạn và mọi sự chướng ngại khác, những loại bịnh truyền nhiễm cũng tan biến, tài vật phong phú, sung túc, không bao giờ thiếu thốn gì cả.

Cũng vào lúc bấy giờ, Đại phạn thiên vương, và hai mươi tám vị thiên vương khác; chúa tể Tu di sơn là Đế thích thiên vương, cùng bốn vị thiên vương hộ vệ thế giới loài người, cũng tức thì từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi tác bạch: Thưa đức Thế tôn, chúng con cũng nguyện hộ trì cho những người phụng trì kinh này, làm cho họ luôn luôn yên ổn, không thoái chuyển tâm chí.

Lại có đại lực quỉ vương tên Cát bàn trà, cùng với mười vạn quỉ vương, cũng tức thì từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi tác bạch: Thưa đức Thế tôn, chúng con cũng nguyện hộ trì những người phụng trì kinh này, sớm tối hầu hạ gìngiữ, làm cho những người ấy không thoái chí khuất phục. Những người ấy ở đâu thì trong chu vi một do tuần của chỗ ấy, nếu có quỉ thần độc ác xâm phạm, chúng con sẽ làm cho họ nát như vi trần.

Khi đức Thế tôn tuyên thuyết kinh này hoàn tất thì các vị bồ tát, tám bộ thiên long mà trong đó có Đế thích thiên vương và Đại phạn thiên vương, cùng tùy thuộc của họ, toàn thể đại hội nghe những điều tuyên thuyết của đức Thế tôn, ai cũng rất hoan hỷ, tín thọ và phụng hành.

Lược Giải Đầu Đề

Đầu đề kinh này, chính văn là Đại phương quảng viên giác tu đa la liễu nghĩa kinh, dịch đủ là kinh nghĩa lý cứu cánh trong các loại khế kinh, nói về Tuệ giác hoàn toàn, thuộc loại cực kỳ cao rộng.

Đại phương quảng (cực kỳ cao rộng) là 1 trong 12 loại khế kinh, kinh này thuộc về thể loại ấy. Tu đa la dịch ý là kinh hay khế kinh, ở đây chỉ cho tất cả các kinh (mà kinh nào cũng có từ 1 cho đến 12 thể loại). Liễu nghĩa kinh (kinh nghĩa lý cứu cánh), chữ liễu còn có nghĩa là rõ ràng. Tất cả các kinh, có một cách phân loại là liễu nghĩa (chân thật thuyết) và bất liễu nghĩa (phương tiện thuyết). Kinh Viên giác này thuộc loại liễu nghĩa. Tu đa la liễu nghĩa kinh là bản kinh liễu nghĩa trong tất cả các kinh. Đại phương quảng viên giác tu đa la liễu nghĩa kinh, có nghĩa là kinh Viên giác là kinh liễu nghĩa trong các kinh, thuộc loại đại phương quảng. Và như vậy chỉ có chữ Viên giác mới thật là tên của kinh này, các chữ trên và dưới chữ ấy chỉ cốt làm cho thấy kinh này rất cao.

Viên giác, trong chương Thanh tịnh tuệ nói rõ là viên mãn bồ đề, vậy viên giác chính là vô thượng bồ đề của Phật.Viên giác nghĩa là tuệ giác hoàn toàn, tròn đầy. Viên giác đủ các mặt là đại bồ đề và đại niết bàn, không phải chỉ là đại bồ đề. Viên giác vừa là năng chứng bồ đề, vừa là sở chứng chân như, không phải chỉ là năng chứng bồ đề. Quan trọng hơn cả, Viên giác là bản giác, thỉ giác và cứu cánh giác (cái biết bản hữu, cái biết mới có, cái biết cứu cánh), không phải chỉ là cứu cánh giác.

Lược Phân Nội Dung

Trong khi dịch giải kinh Viên giác, tôi có một số các bản chú thích xưa, trong đó có đại sớ và lược sớ của ngài Tông mật. Tất cả đều nằm trong Tục tạng kinh bản chữ Vạn, các tập 14, 15 và 16. Tôi cũng có bản lược thích của ngài Thái hư, nằm trong Thái hư toàn thư tập 28. Tôi đã đọc cách phân chia nội dung của các bản ấy. Có những cách phân chia khác nữa, thấy được ghi lại trong Vạn 16/5a. Rồi đối chiếu kyՠvới chính văn, tôi tham chước mà lược phân kinh Viên giác như sau.

Kinh này gồm có 3 phần là mở đầu, nội dung và kết thúc. Phần nội dung và phần kết thúc gồm có 12 lần hỏi đáp, gọi là 12 chương, lấy theo tên các vị đại sĩ hỏi. Tựu trung, chương 12 là phần kết thúc, còn 11 chương trước đó là phần nội dung, lược phân làm 2 phần, là phần chủ yếu và phần bổ túc.

Phần chủ yếu gồm có 6 chương: 1. chương Văn thù nói về căn bản tu chứng viên giác, 2. chương Phổ hiền nói về cách thức đốn tu viên giác, 3. chương Phổ nhãn nói về cách thức tiệm tu viên giác, 4. chương Kim cang tạng nói về viên giác vĩnh viễn viên giác, 5. chương Di lạc nói về chủng tánh tu chứng viên giác, 6. chương Thanh tịnh tuệ nói về đẳng cấp tu chứng viên giác.

Phần bổ túc gồm có 5 chương: 7. chương Uy đức tự tại nói về 3 mặt thiền quán viên giác, 8. chương Biện âm nói về cách tu 3 mặt ở trên, 9. chương Tịnh chư nghiệp chướng nói về chướng ngại tu chứng viên giác, 10. chương Phổ giác nói về bịnh hoạn tu chứng viên giác, 11. chương Viên giác nói về sơ khởi tu chứng viên giác.

Chủ yếu là chủ yếu trong việc tu chứng viên giác, nên chương 1 nêu căn bản tu chứng, chương 2 chỉ cách tu liền liền, chương 3 chỉ cách tu dần dần, chương 4 nói do tu như vậy mà chứng được viên giác vĩnh viễn, chương 5 nói tư cách tu chứng như vậy, chương 6 nói đẳng cấp tu chứng như vậy. Còn bổ túc là bổ túc cho phần chủ yếu, nên các chương 7, 8 và 11 là bổ túc chương 3 (và 1 phần chương 2), nói thêm và rõ về các cách tu chứng; các chương 9 và 10 bổ túc các chương 5 và 6 nói về chướng ngại và bịnh hoạn phải trừ trong sự tu chứng.

Đó là có tham chước ý kiến người trước mà lược phân. Nếu lược phân theo ý mình hoàn toàn thì chương 2 tôi ghi "chương Phổ hiền nói về nguyên lý tu chứng viên giác" (nguyên lý ấy là đem huyễn ảo diệt trừ huyễn ảo, huyễn ảo diệt hết mà viên giác bất động), chương 3 tôi ghi "chương Phổ nhãn nói về cách thức tu chứng viên giác", chương 4 tôi ghi "chương Kim cang tạng nói về viên giác siêu việt luân hồi" (bản thể viên giác siêu việt kiến thức luân hồi, không phát sinh hay tái sinh vô minh), chương 5 tôi ghi "chương Di lạc nói về diệt trừ gốc rễ luân hồi" (diệt trừ ái dục là gốc kiến thức luân hồi, làm cho viên giác không còn tái sinh vô minh). Ghi như vậy đúng và rõ hơn nữa.

Đó là lược phân nội dung kinh này. Còn lược phân từng chương sẽ làm trong phần lược giải chính văn.

Lược Ghi Dịch Giả

Dịch giả kinh này là ngài Giác cứu (Phật đà đa la), vốn người Kế tân (Ca thấp di la), đến Trung hoa dịch kinh này vào giữa thế kỷ thứ 7. Có chỗ còn ghi rõ dịch xong ngày Vu lan năm đinh mùi, niên hiệu Trinh quán đời Đường (650).

Văn Thù Nói Về Căn Bản Tu Chứng Viên Giác

Đ. Bồ Tát Văn Thù Hỏi

Đ. Đức Thế Tôn Đáp

E. Chấp Nhận Lời Thỉnh Cầu

E. Đáp 3 Câu Hỏi

G. Đáp Câu Hõi Một

G. Đáp Các Câu Hõi Hai Và Ba

E. Trùng Tuyên Bằng Chỉnh Cú

Bồ Tát Văn Thù Hỏi

Chính Văn

Lúc ấy bồ tát Văn thù ở trong đại chúng, từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi quì thẳng, chắp tay mà tác bạch: Thưa đức Thế tôn lòng thương cao cả, con xin ngài vì các vị đến dự pháp hội này mà nói về việc làm căn bản sơ khởi (9) của đức Thế tôn là thế nào? Lại nói về các vị bồ tát ở trong đại thừa phát tâm như thế nào mới trong suốt, tách rời bịnh hoạn (10)? Và thời kỳ cuối cùng (11), những người cầu pháp đại thừa phải như thế nào mới khỏi sa vào kiến thức sai lầm (12)? Tác bạch rồi, bồ tát Văn thù gieo xuống sát đất tất cả năm bộ phận của thân thể mà kính lạy đức Thế tôn. Bồ tát thỉnh cầu như vậy đến ba lần, mỗi lần thỉnh cầu xong lại làm lại từ đầu.

Lược Giải.

Lời hỏi của ngài Văn thù có 3 câu: câu một, việc làm căn bản sơ khởi của Phật là gì? câu hai, bồ tát phát tâm đại thừa như thế nào mới không bịnh hoạn? câu ba, chúng sinh mạt pháp cầu đại thừa phải như thế nào mới khỏi sa vào tà kiến?

Chấp Nhận Lời Thỉnh Cầu

Chính Văn

Bấy giờ đức Thế tôn dạy bồ tát Văn thù: Tốt lắm, thiện nam tử (13), ông có thể vì các vị bồ tát mà hỏi đến việc làm căn bản sơ khởi của Như lai, lại vì những người cầu pháp đại thừa trong thời kỳ cuối cùng mà hỏi làm cách nào để được sự trú ở (14) chính xác, không sa vào kiến thức sai lầm. Ông hãy nghe kyլ Như lai sẽ nói cho. Bồ tát Văn thù vâng lời, hoan hỷ, cùng cả đại chúng yên lặng lắng nghe.

Đáp Câu Hỏi Một

Chính Văn

Đức Thế tôn dạy: Thiện nam tử, đức Pháp vương vô thượng có pháp đại tổng trì (15) danh hiệu là Viên giác, tuôn ra tất cả các pháp trong sáng là chân như (16), bồ đề (17), niết bàn (18) và ba la mật (19), để dạy cho các vị bồ tát. Việc làm căn bản sơ khởi của chư vị Như lai là y theo viên giác y theo tuệ giác trong suốt và chiếu soi trọn vẹn ấy mà diệt trừ vô minh một cách vĩnh viễn, mới thành đạt tuệ giác Phật đà (20) .

Chính Văn

Việc làm căn bản sơ khởi của Phật là y cứ viên giác mà diệt trừ vô minh. Đó là đáp câu hỏi một của ngài Văn thù: việc làm căn bản sơ khởi của Phật là gì.

Nói Thêm Về Vô Minh

Chính Văn

Thiện nam tử, vô minh là gì, là những sự thác loạn có từ vô thỉ đến giờ của các loại chúng sinh, những sự thác loạn tựa như một kẻ ngộ nhận thì bốn phương hướng biến đổi vị trí (21) tất cả. Do đó mà ngộ nhận sự tổ hợp của bốn đại chủng làm tự thân, ngộ nhận sự nhận thức về sáu đối cảnh (22) làm tự tâm, khác nào mắt bịnh thì thấy không gian có hoa đốm, hay thấy mặt trăng có mặt trăng thứ hai chồng lên. Nhưng không gian thật không có hoa đốm, hoa đốm chỉ do người bịnh ngộ nhận: vì sự ngộ nhận này mà không những ngộ nhận sự thật của không gian, lại còn ngộ nhận cả xuất xứ chính xác của hoa đốm, và vì như vậy mà có sự sinh tử luân hồi, có một cách không thật (23), nên mệnh danh là vô minh.

Lược Giải.

Vô minh là biết mà biết sai: biết tổ hợp tứ đại là tự thân, biết duyên ảnh lục trần là tự tâm. Biết như vậy là cũng như mắt bịnh thấy không gian có hoa đốm.

Trong kinh Lăng nghiêm thuật lại cái biết của ngài A nan như sau: ... Tự biết Tâm khắp mười phương.Thấy không gian mười phương chỉ như chiếc lá trong lòng bàn tay. Vũ trụ vạn hữu đều là Tâm. Tâm bao hàm tất cả. Nhìn lại cái thân do cha mẹ sinh ra thấy chỉ như hạt bụi trong không gian. Thân ấy còn hay mất, chỉ như cái bọt nổi lên hay tan mất trong biển cả ... (Chính 19/119). Biết cái thân bình thường mà như vậy thì không phải là cái biết của vô minh.

Nói Thêm Về Viên Giác

Chính Văn

Thiện nam tử, vô minh như vậy là không phải có thật, y như nhân vật trong mộng, mộng thì thấy là có mà tỉnh thì biết là không -- Không đây là như hoa đốm mất đi trong không gian, thì không thể nói không gian có cái vị trí biến mất, vì lẽ không gian vốn không có cái vị trí sinh ra. Trong sự không sinh không mất như vậy, các loại chúng sinh thấy lầm có sinh có mất, nên gọi là sinh tử luân hồi (24) ; còn việc làm căn bản sơ khởi của chư vị Như lai là tu theo viên giác: biết là hoa đốm thì biết sinh tử luân hồi là không, thân tâm lãnh chịu sự sinh tử luân hồi ấy cũng là không -- Không, không phải làm cho không đi mới không, mà là thực chất vốn không. Biết là hoa đốm, cái biết ấy cũng là không; cái biết cũng là không như vậy cũng chỉ là sắc thái hoa đốm; và như thế thì cũng không thể nói rằng không biết gì cả: có và không đều loại bỏ thì gọi là thích ứng với tuệ giác trong sáng. Tuệ giác trong sáng là vì bản thể vốn như không gian, vĩnh viễn bất động, nghĩa là Như lai tạng (25) không có sự sinh ra và sự mất đi, không có cái thấy biết phản ảnh sự sinh ra và sự mất đi, mà là bản thể vũ trụ, vốn tuyệt đối, trọn vẹn và phổ biến.

Lược Giải.

"Biết là hoa đốm thì biết sinh tử là không", biết không gian vốn không có hoa đốm: biết viên giác vốn không phải vô minh, biết như vậy chính là viên giác.

Đáp Các Câu Hỏi Hai Và Ba

Chính Văn

Như thế đó là việc làm căn bản sơ khởi của Như lai. Bồ tát y theo căn bản ấy mà ở trong đại thừa phát tâm trong suốt. Và những người thời kỳ cuối cùng y cứ căn bản ấy mà tu hành thì không sa vào kiến thức sai lầm.

Lược Giải.

Bồ tát y theo viên giác (căn bản sơ khởi của Phật) mà phát tâm thì tâm đó trong suốt, không bị bịnh hoạn. Đó là đáp câu hỏi hai của ngài Văn thù: bồ tát phát tâm đại thừa như thế nào mới không bịnh hoạn. Chúng sinh y theo viên giác mà cầu đại thừa thì không bị tà kiến. Đó là đáp câu hỏi ba của ngài Văn thù: chúng sinh mạt pháp cầu đại thừa phải như thế nào mới khỏi sa vào tà kiến.

Trùng Tuyên Bằng Chỉnh Cú

Chính Văn

Đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói nên nói những lời chỉnh cú (26) sau đây.

Văn thù nên biết,

tất cả Như lai

căn bản sơ khởi

vận dụng tuệ giác:

biết rằng vô minh

chỉ như hoa đốm

nên hết luân hồi,

khác nào cảnh mộng

mộng mị thấy có

thức tỉnh toàn không.

Cái biết trên đây

vốn cũng là không

bình đẳng, bất động (27),

phổ biến mười phương:

ấy là thành đạt

tuệ giác Phật đà.

Huyễn ảo biến mất

thì không vị trí,

tuệ giác thành đạt

cũng vốn là không,

vì lẽ bản thể

vốn là tròn đầy.

Y cứ vào đây

các vị bồ tát

có thể phát ra

tâm đại bồ đề;

những người sau này

theo đây mà tu

thì khỏi sa vào

kiến thức sai lầm.

Chương Phổ Hiền Nói Về Cách Thức Đốn Tu Viên Giác

Đ. Bồ Tát Phổ Hiền Hỏi

Đ. Đức Thế Tôn Đáp

E. Chấp Nhận Lời Thỉnh Cầu

E. Đáp 4 Câu Hỏi

G. Đáp Các Câu Hõi Hai Và Ba

G. Đáp Câu Hõi Một

G. Đáp Câu Hõi Bốn

E. Trùng Tuyên Bằng Chỉnh Cú

Lược Giải.

Đốn tu ở đây là của bồ tát thập địa. Các bậc thượng căn cũng có thể có sự đốn ngộ trong sự đốn tu này.

Bồ Tát Phổ Hiền Hỏi

Chính Văn.

Lúc ấy bồ tát Phổ hiền ở trong đại chúng, từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi quì thẳng, chắp tay mà tác bạch: Thưa đức Thế tôn lòng thương cao cả, con xin ngài vì các vị bồ tát trong đại hội này, lại vì những người tu hành đại thừa trong thời kỳ cuối cùng, mà dạy cho họ biết, nghe nói viên giác trong sáng như vậy thì tu hành cách nào: Nếu họ biết là huyễn ảo cả, thì thân thể và tâm trí cũng là huyễn ảo, làm sao đem huyễn ảo tu hành huyễn ảo (28)? Nếu thực chất huyễn ảo là hủy diệt tất cả, thì thân thể và tâm trí cũng là không, như vậy ai là người tu hành để nói sự tu hành cũng như huyễn ảo? Nếu người tu hành cũng không, có nghĩa chúng sinh không tu hành, vĩnh viễn đắm mình trong cảnh huyễn ảo của thế giới sinh tử luân hồi, không hề thấu hiểu chân lý huyễn ảo, như vậy làm sao thoát được tư tưởng ngộ nhận? Con lại thỉnh cầu đức Thế tôn dạy cho những người sau này biết tu hành chánh định Như huyễn (29) bằng phương tiện gì và thứ tự nào để vĩnh viễn thoát bỏ huyễn ảo? Tác bạch rồi, bồ tát Phổ hiền gieo xuống sát đất tất cả năm bộ phận của thân thể mà kính lạy đức Thế tôn. Bồ tát thỉnh cầu như vậy đến ba lần, mỗi lần thỉnh cầu xong lại làm lại từ đầu.

Lược Giải.

Lời hỏi của ngài Phổ hiền có 4 câu: câu một, làm sao đem huyễn ảo tu hành huyễn ảo? câu hai, huyễn ảo diệt hết thì ai tu hành? câu ba, không tu hành thì làm sao giải thoát? câu bốn, tu định Như huyễn bằng phương tiện và thứ tự nào?

Chấp Nhận Lời Thỉnh Cầu

Chính Văn.

Bấy giờ đức Thế tôn dạy bồ tát Phổ hiền: Tốt lắm, thiện nam tử, ông có thể vì các vị bồ tát và những người sau này mà hỏi Như lai, rằng họ phải tu tập phương tiện và thứ tự của chánh định Như huyển như thế nào để thoát bỏ huyễn ảo. Ông hãy nghe kyլ Như lai sẽ nói cho. Bồ tát Phổ hiền vâng lời, hoan hỷ, cùng cả đại chúng yên lặng lắng nghe.

Đáp Các Câu Hỏi Hai Và Ba

Chính Văn.

Đức Thế tôn dạy: Thiện nam tử, hết thảy huyễn ảo của chúng sinh đều phát sinh nơi viên giác - - nơi cái tâm vi diệu mà Như lai chứng ngộ, tương tự hoa đốm có trong không gian. Nhưng hoa đốm huyễn ảo thì hủy diệt mà không gian thì không hủy diệt: vô minh huyễn ảo thì hủy diệt vì thân tâm huyễn ảo, huyễn ảo hủy diệt mà viên giác bất động. Đối với huyễn ảo mà nói viên giác, thì viên giác ấy cũng là huyễn ảo; nói viên giác là có thì vẫn thuộc phạm trù huyễn ảo, nói viên giác là không thì cũng y như thế. Huyễn ảo hủy diệt mới là viên giác bất động. Thế nên hết thảy bồ tát, và những người sau này, phải thoát bỏ cho được mọi sự huyễn ảo.

Lược Giải.

Hoa đốm mất mà không gian còn, huyễn ảo hết mà viên giác bất động, chứ không phải mất hết. Đó là đáp câu hỏi hai của ngài Phổ hiền: huyễn ảo diệt hết thì ai tu hành. Huyễn ảo diệt hết mới là viên giác bất động, nên phải tu hành mà diệt cho hết huyễn ảo. Đó là đáp câu hỏi ba của ngài Phổ hiền: không tu hành thì làm sao giải thoát.

Đáp Câu Hỏi Một

Chính Văn.

Nhưng cố chấp ý thức thoát bỏ thì cái ý thức thoát bỏ này cũng phải thoát bỏ. Sự thoát bỏ cái ý thức thoát bỏ này cũng phải thoát bỏ. Và sự thoát bỏ cái sự thoát bỏ này cũng phải thoát bỏ. Không còn gì để thoát bỏ nữa thì mọi sự huyễn ảo hủy diệt. Ví như người kéo cây lấy lửa, hai cây cọ xát với nhau, lửa phát thì hai cây cháy cả, cháy đến khói cũng tản, tro cũng bay: đem huyễn ảo diệt trừ huyễn ảo cũng tương tự như vậy. Và huyễn ảo mất hết mà sự đó không nhập vào cái loại kiến thức sai lầm chủ trương mọi sự đều mất hẳn.

Lược Giải.

Đem thân tâm huyễn ảo tu hành hủy diệt vô minh huyễn ảo, cũng như kéo cây ra lửa, lửa phát cây cháy, cây cháy hết lửa cũng không còn (văn chỉnh cú nói rõ hơn như vậy). Đó là đáp câu hỏi một của ngài Phổ hiền: làm sao đem huyễn ảo tu hành huyễn ảo. Cây cháy, lửa hết, mà người kéo lửa vẫn còn: huyễn ảo diệt hết huyễn ảo mà không phải đoạn kiến. Đó là phụ thêm cho ví dụ hoa đốm mất mà không gian vẫn còn để đáp câu hỏi hai, ở đoạn trên.

Đáp Câu Hỏi Bốn

Chính Văn.

Thiện nam tử, biết là huyễn ảo (30) thì thoát bỏ huyễn ảo, không làm phương tiện gì khác; huyễn ảo thoát bỏ thì viên giác trong sáng, không có thứ tự nào cả. Các vị bồ tát, và những người sau này, y theo sự chỉ dẫn trên đây mà tu hành mới vĩnh viễn thoát bỏ huyễn ảo.

Lược Giải.

Biết là huyễn ảo thì thoát bỏ huyễn ảo, không phương tiện gì khác; huyễn ảo thoát bỏ thì viên giác trong sáng, không thứ tự nào cả. Đó là đáp câu hỏi bốn của ngài Phổ hiền: tu định Như huyễn bằng phương tiện và thứ tự nào.

Trùng Tuyên Bằng Chỉnh Cú

Chính Văn.

Đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

Phổ hiền nên biết,

vô minh huyễn ảo

là có ở nơi

diệu tâm viên giác,

tương tự hoa đốm

có trong không gian,

hoa đốm hủy diệt

không gian bất động;

huyễn ảo phát sinh

ở nơi viên giác,

huyễn ảo hủy diệt

viên giác trọn vẹn,

vì lẽ viên giác

bản tính bất động.

Nên các bồ tát

và người sau này

thoát bỏ cho được

mọi sự huyễn ảo.

Huyễn ảo thoát bỏ

là như một kẻ

kéo cây ra lửa,

lửa phát cây cháy,

cây cháy hết cả

lửa cũng không còn.

Viên giác thì không

phương tiện gì cả,

và cũng không cả

cái sự thứ tự.

Chương Phổ Nhãn Nói Về Cách Thứ Tiệm Tu Viên Giác

Đ. Bồ Tát Phổ Nhãn Hỏi

Đ. Đức Thế Tôn Đáp

E. Chấp Nhận Lời Thỉnh Cầu

E. Đáp 3 Câu Hỏi

G. Đáp Câu Hõi Một

H. Tự Duy Thân Không

H. Tự Duy Tâm Không

G. Đáp Câu Hõi Hai

H. Trú Ở Viên Giác

H. Chổ Thấy Trong Sáng

I. Thấy Các Pháp Đều Trong Sáng

I. Thấy Các Pháp Đều Bất Động

I. Thấy Các Pháp Đều Phổ Biến

I. Thấy Các Pháp Đều Viên Dung

I. Thấy Các Pháp Đều Bình Đẳng

G. Đáp Câu Hõi Ba

E. Trùng Tuyên Bằng Chỉnh Cú

Lược Giải.

Tiệm tu ở đây là của bồ tát mới phát tâm cho đến thập hướng. Nhưng trong tiệm tu ấy vẫn không phải không có sự đốn ngộ.

Bồ Tát Phổ Nhãn Hỏi

Chính Văn.

Lúc ấy bồ tát Phổ nhãn ở trong đại chúng, từ chỗ ngồi đứng dậy, đem đỉnh đầu của mình lạy ngang chân đức Thế tôn, theo chiều bên phải của ngài đi quanh ngài ba vòng, rồi quì thẳng, chắp tay mà tác bạch: Thưa đức Thế tôn lòng thương cao cả, con xin ngài vì các vị bồ tát trong đại hội này, và vì những người trong thời kỳ cuối cùng, chỉ dạy phương tiện thứ tự mà bồ tát tu hành: họ phải tư duy (31) như thế nào? phải trú ở (32) như thế nào? và truyền đạt như thế nào cho những người chưa biết? Thưa đức Thế tôn, nếu họ không biết tư duy và trú ở chính xác theo phương tiện chính xác, thì nghe chánh định Như huyễn của đức Thế tôn dạy, họ sẽ mờ mịt, thác loạn, không thể nhập vào viên giác. Xin đức Thế tôn thương tưởng, vì chúng con và vì những người sau này mà chỉ dạy phương tiện ấy. Tác bạch rồi, bồ tát Phổ nhãn gieo xuống sát đất tất cả năm bộ phận của thân thể mà kính lạy đức Thế tôn. Bồ tát thỉnh cầu như vậy đến ba lần, mỗi lần thỉnh cầu xong lại làm lại từ đầu.

Lược Giải.

Lời hỏi của ngài Phổ nhãn có 3 câu: câu một, tư duy như thế nào? câu hai, trú ở như thế nào? câu ba, truyền đạt như thế nào? Đốn tu tiệm tu gì cũng cốt trừ vô minh huyễn ảo: cũng là tu định Như huyễn, nên ngài Phổ nhãn vẫn lặp lại định ấy.

Chấp Nhận Lời Thỉnh Cầu

Chính Văn.

Bấy giờ đức Thế tôn dạy bồ tát Phổ nhãn: Tốt lắm, thiện nam tử, ông có thể vì các vị bồ tát, và những người sau này, hỏi Như lai về phương tiện thứ tự của sự tu hành: hỏi cách tư duy và cách trú ở của sự tu hành, hỏi cách truyền đạt những sự ấy . Ông hãy nghe kyլ Như lai sẽ nói cho. Bồ tát Phổ nhãn vâng lời, hoan hỷ, cùng cả đại chúng yên lặng lắng nghe.

Đáp Câu Hỏi Một

Lược Giải.

Tư duy là tư duy thân không và tư duy tâm không. Đó là đáp câu hỏi một của ngài Phổ nhãn: tư duy như thế nào?

Tư Duy Thân Không

Chính Văn.

Đức Thế tôn dạy: Thiện nam tử, các vị bồ tát mới tu học, và những người thời kỳ cuối cùng, muốn phát hiện viên giác mà Như lai đã chứng ngộ thì phải có sự nhớ nghĩ chính xác, nhớ nghĩ về sự thoát bỏ huyễn ảo, bằng cách trước hết phải y cứ pháp hạnh xa ma tha - - pháp hạnh tập trung tư duy của Như lai, phải nghiêm giữ giới luật, sắp đặt đồ đệ cho yên, và thường ngồi trong phòng thất yên tĩnh, nhớ nghĩ luôn như thế này: thân thể của ta đây chỉ là sự tổ hợp của bốn đại chủng: những gì cố thể thì thuộc về đất, những gì dịch thể thì thuộc về nước, những gì nhiệt lực thì thuộc về lửa, những gì động lực thì thuộc về gió (33) . Nhưng bốn đại chủng ấy tách rời với nhau, thì gọi là cái thân là cái gì? Suy nghĩ như vậy thì biết cái thân ấy cứu cánh không có cá thể, chỉ là một hình thái tổ hợp, thực chất huyễn ảo.

Lược Giải.

Đây là quán thân không. Quán thân không là quán nhân vô ngã, nhưng nói nhân vô ngã không sát bằng nói thân không.

Tư Duy Tâm Không

Chính Văn.

Do bốn đại chủng làm những yếu tố tương quan mà tổ hợp lại một cách không thật, nên có ra sáu giác quan, có cũng một cách không thật. Rồi sáu giác quan ở trong và bốn đại chủng ở ngoài tổ hợp với nhau mà có một cách không thâểt những sự vin theo đối cảnh, và tụ lại tựa như có ấn tượng: như thế giả gọi là tâm thức. Tâm thức không thật như vậy nếu không có sáu đối cảnh thì không thể có được. Nhưng bốn đại chủng phân tán thì sáu đối cảnh cũng không thể có. Đại chủng và đối cảnh phân tán thì rốt cuộc cũng không có tâm thức có thể tìm thấy.

Lược Giải.

Đây là quán tâm không. Tâm ở đây chỉ nói 6 thức trước của Duy thức học. Sáu căn, sáu cảnh và sáu thức, và cả bốn đại nữa, toàn chỉ là những sự tương quan tổ hợp, toàn không thật. Quán tâm không là quán tâm, và những gì liên quan đến tâm, đều không. Quán tâm không, như vậy, là quán pháp vô ngã, nhưng nói pháp vô ngã không sát bằng nói tâm không.

Đáp Câu Hỏi Hai

Lược Giải.

Trú ở là trú ở viên giác, và trú ở viên giác thì chỗ thấy trong sáng. Đó là đáp câu hỏi hai của ngài Phổ nhãn: trú ở như thế nào.

Trú Ở Viên Giác

Chính Văn.

Thiện nam tử, người ấy thấy thân thể như huyễn ảo hủy diệt thì tâm thức như huyễn ảo hủy diệt, tâm thức như huyễn ảo hủy diệt thì đối cảnh như huyễn ảo hủy diệt, đối cảnh như huyễn ảo hủy diệt thì sự hủy diệt như huyễn ảo cũng hủy diệt, sự hủy diệt như huyễn ảo cũng hủy diệt thì cái không phải huyễn ảo sẽ không hủy diệt, giống như lau gương, dơ bẩn lau hết thì trong sáng hiện ra: Phải biết thân tâm toàn là hình thái dơ bẩn, hình thái dơ bẩn diệt hẳn thì vũ trụ trong sáng.

Thiện nam tử, như khối ngọc trong suốt phản ảnh đủ cả năm màu, mỗi màu hiện một phía, vậy mà kẻ ngu dốt thì nói khối ngọc thật có năm màu. Tương tự như vậy, viên giác trong sáng ảnh hiện thân tâm thích ứng từng loại (34), vậy mà người ngu dốt nói viên giác thật có các hình thái thân tâm. Do đó mà họ không thể thoát bỏ huyễn ảo dơ bẩn, và, với họ, Như lai nói thân tâm đều là huyễn ảo dơ bẩn (35) ; đối lại, ai thoát bỏ huyễn ảo dơ bẩn thì Như lai gọi là bồ tát; và huyễn ảo dơ bẩn hết rồi thì sự đối lại cũng không còn: không còn dơ bẩn, không còn người thoát bỏ dơ bẩn, không còn người giả thiết tên gọi.

Lược Giải.

Huyễn ảo diệt hết thì viên giác -- cái không phải huyễn ảo sẽ bất diệt, trong sáng: như vậy là trú ở viên giác. Trú ở viên giác thì thấy gì cũng trong sáng cho đến bình đẳng, như sẽ nói dưới đây.

Thấy Các Pháp Đều Trong Sáng

(Có Thể Gọi Là Sự Vô Ngại),

Thấy Các Pháp Đều Trong Sáng tức thấy các pháp thế gian và xuất thế đều trong sáng, thấy các pháp chánh báo và y báo đều trong sáng.

Chính Văn.

Thiện nam tử, các vị bồ tát, và những người sau này, khi thực hiện được trạng thái huyễn ảo hủy diệt, thì bấy giờ thấy sự trong sáng vô biên, được biểu hiện bởi viên giác trong sáng vốn như không gian vô hạn.

Thấy Các Pháp Thế Gian Và Xuất Thế Đều Trong Sáng

Chính Văn.

Viên giác trong sáng nên tâm thức trong sáng, tâm thức trong sáng nên sự thấy trong sáng: sự thấy trong sáng nên nhãn căn trong sáng, nhãn căn trong sáng nên nhãn thức trong sáng; nhãn thức trong sáng nên sự nghe trong sáng: sự nghe trong sáng nên nhĩ căn trong sáng, nhĩ căn trong sáng nên nhĩ thức trong sáng; nhĩ thức trong sáng nên sự hay và sự biết (36) trong sáng, nghĩa là tyՍ căn tyՠthức, thiệt căn thiệt thức, thân căn thân thức và ý căn ý thức đều trong sáng cả. Căn và thức trong sáng nên cảnh trong sáng: sắc thanh hương vị xúc pháp đều trong sáng cả. Sáu cảnh trong sáng nên bốn đại trong sáng: đất nước lửa gió đều trong sáng cả. Bốn đại trong sáng nên mười hai xứ, mười tám giới, và hâm lăm hữu đều trong sáng cả.

Các pháp trên trong sáng nên mười lực, bốn vô úy, bốn vô ngại trí, mười tám bất cọng pháp, bâm bảy bồ đề phần, cho đến tám mươi bốn ngàn tổng trì môn đều trong sáng cả.

Thấy Các Pháp Chánh Báo Và Y Báo Đều Trong Sáng

Chính Văn.

Thiện nam tử, toàn bộ các pháp bản thể trong sáng nên một thân trong sáng, một thân trong sáng nên nhiều thân trong sáng, nhiều thân trong sáng nên cho đến mười phương chúng sinh toàn là viên giác trong sáng.

Thiện nam tử, thân trong sáng nên thế giới trong sáng: một thế giới trong sáng nên nhiều thế giới trong sáng, nhiều thế giới trong sáng nên cho đến cùng không gian mười phương và suốt thì gian ba đời toàn bộ đều trong sáng.

Thấy Các Pháp Đều Bất Động

(Có Thể Gọi Là Lý Vô Ngại)

Chính Văn.

Thiện nam tử, không gian bất động nên viên giác bất động, bốn đại bất động nên viên giác bất động, và y như vậy, cho đến tám mươi bốn ngàn tổng trì môn đều bất động nên viên giác bất động.

Thấy Các Pháp Đều Phổ Biến

(Có Thể Gọi Là Sự Lý Vô Ngại).

Chính Văn.

Thiện nam tử, viên giác trong sáng, bất động và phổ biến, nên sáu căn phổ biến pháp giới, sáu căn phổ biến pháp giới nên sáu cảnh phổ biến pháp giới, sáu cảnh phổ biến pháp giới nên bốn đại phổ biến pháp giới, và y như vậy, cho đến tất cả tổng trì môn đều phổ biến pháp giới.

Thấy Các Pháp Đều Viên Dung

(Có Thể Gọi Là Sự Sự Vô Ngại)

Chính Văn.

Thiện nam tử, viên giác phổ biến nên căn và cảnh không phá hoại nhau không hỗn tạp nhau, căn và cảnh không phá hoại nhau không hỗn tạp nhau nên cho đến hết thảy tổng trì môn đều không phá hoại nhau không hỗn tạp nhau. Sự thể ví như hàng trăm hàng ngàn ngọn đèn chiếu sáng một phòng, ánh sáng ngọn đèn nào cũng phổ biến cả phòng mà không phá hoại nhau không hỗn tạp nhau.

Thấy Các Pháp Đều Bình Đẳng

(Có Thể Gọi Là Vô Phân Biệt Trí)

Chính Văn.

Thiện nam tử, bồ tát thành đạt viên giác như vậy nên không buộc các pháp không mở các pháp, không chán sinh tử không ham niết bàn, không kính giữ giới không ghét phá giới, không trọng tu lâu không khinh mới học, vì lẽ toàn thể đều là viên giác. Sự thể ví như mắt thấy cảnh vật, sự thấy ấy thấy toàn diện mà không ghét không ưa, vì lẽ thực chất của sự thấy không có hai ý thức này (37) .

Các vị bồ tát, và người sau này, tu tập mà thành đạt viên giác như vậy, thì đối với chính viên giác ấy đã không tu tập và không thành đạt, chiếu sáng một cách tròn đầy mà trong lặng, không có những khái niệm đối lập lẫn nhau. Chính trong cái trạng thái chiếu sáng này mà thấy hằng sa thế giới y như hoa đốm nổi lên hay mất đi với bao nhiêu là hình thái, thấy các pháp không dính líu không tách rời, không trói buộc không cởi mở, thấy chúng sinh vốn là Phật đà, sinh tử với niết bàn đều như giấc mộng. Vì đều như giấc mộng nên đối với sinh tử và niết bàn thì thấy không nổi không tan, không đến không đi; đối với chân lý sở chứng thì thấy không được không mất, không lấy không bỏ; đối với tuệ giác năng chứng thì thấy không làm không ngưng, không buông không dứt; đối với sự chứng ngộ thì thấy không năng chứng không sở chứng, cứu cánh không có sự chứng ngộ và người chứng ngộ. Thấy như vậy là vì toàn bộ các pháp đều bình đẳng và không phá hoại nhau (38) .

Lược Giải (trọn đoạn H)

Trú ở viên giác thì thấy các pháp đều trong sáng cho đến bình đẳng. Nhưng không phải vì pháp này trong sáng cho đến bình đẳng mà pháp khác trong sáng cho đến bình đẳng. Sự trong sáng cho đến sự bình đẳng không phải diễn ra một cách có thứ tự và theo chủng loại. Mà một như vậy thì tất cả như vậy, tất cả như vậy thì một như vậy. Trùng trùng duyên khởi thì tương quan.

Đáp Câu Hỏi Ba

Chính Văn.

Thiện nam tử, các vị bồ tát hãy tu hành theo phương tiện thứ tự như vậy: hãy tư duy như vậy, hãy trú ở như vậy, hãy đem những sự ấy truyền đạt cho người cầu pháp, thì những người này cũng không mù mờ, rối trí.

Lược Giải.

Hãy đem phương tiện thứ tự, tức là đem sự tư duy và sự trú ở của sự tu hành viên giác như trên mà truyền đạt cho người khác, thì người khác được sự tiếp nhận chính xác. Đó là đáp câu hỏi ba của ngài Phổ nhãn: truyền đạt như thế nào.

Trùng Tuyên Bằng Chỉnh Cú

Chính Văn.

Đức Thế tôn muốn lặp lại ý nghĩa đã nói nên nói những lời chỉnh cú sau đây.

Phổ nhãn nên biết,

thân tâm chúng sinh

như huyễn ảo cả:

thân thuộc bốn đại

tâm nhờ sáu cảnh;

bốn đại rời nhau

thì gọi cái gì

là sự tổ hợp?

Tu dần như vậy

tất cả trong sáng,

bất động, phổ biến,

không làm không ngưng

không buông không dứt

không người chứng ngộ.

Hết thảy thế giới

chỉ như hoa đốm

ở trong không gian,

quá khứ hiện tại

cùng với vị lai

bình đẳng tất cả,

cứu cánh không đến

mà cũng không đi.

Bồ tát mới tu

và người sau này

muốn được nhập vào

tuệ giác Phật đà

thì phải nỗ lực

tu tập như vậy.