Những Truyện Cảm Ửng Về Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm

Quyển Kinh Hoa Nghiêm Phóng Ánh Sáng

Vào niên hiệu Thánh Lịch (698 700), tam tạng Thật xoa nan đà người nước Vuđiền kể lại:

- Chư tăng nước Qui tư chỉ tu học theo pháp Tiểu thừa mà không biết đức Thích ca phân thân giáo hóa thành trăm ức Đức Phật, thị hiện vô lượng thân vân[17], chỉ bày các cảnh giới mới lạ, nên họ không tin đại kinh Hoa nghiêm.

Bấy giờ, có vị Phạm tăng đem bản Phạn kinh Hoa nghiêm từ Thiên Trúc đến nước này. Các vị tăng Tiểu thừa đều không tin nhận, nên vị Phạm tăng để bộ kinh lại, rồi trở về.

Các vị tăng Tiểu thừa ném bộ kinh này xuống giếng. Đêm ấy, thấy một luồng ánh sáng đỏ rực như đống lửa từ trong giếng phóng lên, các vị tăng nghi đó là vàng.

Sáng ra, họ bàn luận với nhau, rồi cho người vớt lên thì đúng là bộ kinh Hoa nghiêm đã bị họ ném xuống hôm trước. Thấy vậy, các vị tăng hơi kinh ngạc, liền đem bộ kinh để vào ngăn giữa của tàng kinh.

Hôm khác, họ bỗng thấy bản Phạn ấy nằm ở ngăn trên cùng trong tàng kinh. Các vị tăng nghĩ: “Phải chăng đây là lời Đức Phật Thích ca của chúng ta nói ư? Tôi thấy nó hơi đặc biệt. Tôi đã để nó vào ngăn giữa, ai lại đem để lên ngăn trên vậy?”.

Các vị lại đem bản Phạn ấy để vào ngăn dưới cùng. Đích thân chư tăng khóa cửa tàng kinh lại, rồi tự cất chìa khóa. Sáng hôm sau, các vị tăng mở cửa ra, lại thấy bộ kinh Hoa nghiêm nằm ở ngăn trên cùng. Lúc ấy, các vị tăng mới hiểu: “Giáo pháp Nhất thừa uy linh như thế!”. Từ đó, các vị tăng Tiểu thừa hổ thẹn, sám hối lỗi lầm và dần dần kính tin, quí trọng kinh này.

Đặng Nguyên Anh Ở Hoa Âm

Vào niên hiệu Chứng Thánh (695), Đặng Nguyên Anh[18] ở Hoa Âm có một người bạn thân bỗng mắc bệnh thời khí, rồi đột ngột qua đời. Bảy ngày sau, ông ta sống lại, nói với Nguyên Anh:

Tôi thấy ngục tốt ở cõi u minh[19] sắp đến bắt cha anh, bản án gần hoàn thành. Anh hãy mau tạo công đức để giải trừ tai họa này.

Nguyên Anh sợ hãi, nói:

Nên tạo công đức gì để sớm thoát khỏi nạn này?

Người bạn nói:

Anh hãy mau chép một bộ đại kinh Hoa nghiêm. Nếu chậm trễ thì đại hạn không còn xa nữa.

Nghe vậy, Nguyên Anh vội ra chợ, mua giấy viết, rồi đến viện của thiền sư Phục ở chùa gần nhà, thỉnh thiền sư và mời những người chép kinh nổi tiếng, còn mình thì hộ trì thanh tịnh đúng pháp.

Thế rồi, các vị cùng chép kinh. Chưa đầy mười ngày, bộ kinh đã được chép xong. Nguyên Anh thiết trai cúng dường tạ lễ các vị ấy. Sau đó, người cha của Nguyên Anh thoát khỏi nạn này.

Thời gian này, Nguyên Anh vẫn còn để tang mẹ nên lòng thương nhớ không nguôi. Đến giữa tháng 11 mùa đông năm ấy, những cành cây nơi mộ mẹ ông vì lạnh đã khô héo từ lâu, giờ đây bỗng trổ hoa, ra lá, tỏa hương thơm ngát, tươi tốt sum suê, muôn màu rực rỡ. Đây là do công đức chép kinh cảm nên.

Các quan ở châu, huyện trình tấu việc này lên vua. Võ Tắc Thiên khen là lạ, ban cho danh hiệu hiếu môn[20] và tuyên dương công đức.

Hai Cô Gái Phát Tâm Xuất Gia

Niên hiệu Như Ý thứ nhất (692), ở Hàng châu có hai cô gái đều có tính tình điềm đạm, nhân từ. Thuở nhỏ, hai cô nương theo một ni sư tụng kinh Hoa nghiêm được hơn ba mươi quyển. Ni sư có giới hạnh tinh nghiêm, hành trì khổ hạnh, thường lấy việc tụng kinh Hoa nghiêm làm sự nghiệp. Muốn độ cho hai cô xuất gia, nhưng không bao lâu, ni sư bỗng ngồi ngay thẳng mà thị tịch. Thế là sáng nào hai cô cũng đến bên mộ thầy khóc thảm thiết suốt ba năm như thế.

Một hôm, bỗng trên mộ ni sư mọc lên năm cành hoa sen đỏ. Thấy hoa, hai cô có cảm giác lạ thường, càng thương nhớ, buồn khóc không nguôi. Bất chợt gặp một vị Phạm tăng có tướng mạo cao lớn khác thường, đến hỏi hai cô:

Vì sao các con khóc bi thảm như thế?

Hai cô thưa:

Lâu nay, chúng con nương theo thầy tụng kinh Hoa nghiêm là mong được xuất gia, chẳng ngờ chí nguyện chúng con chưa thành tựu mà thầy chúng con đã sớm viên tịch.

Vị tăng bảo:

Hai con đã tha thiết mong cầu xuất gia, thì lo gì mà không được?

Nói xong, vị tăng đưa tay vào bụng, lấy ra một tượng Phật bằng đất nung cỡ sáu bảy tấc, trao cho hai cô và bảo:

Các con đem tượng Phật này về nhà thờ cúng, chẳng bao lâu sẽ được xuất gia! Hai cô cung kính nhận tượng Phật và lạy tạ vị Phạm tăng, trong khoảnh khắc thì không thấy vị ấy đâu nữa.

Vâng theo lời dạy, hai cô mang bức tượng về nhà, như pháp cúng dường, tinh tiến kính tin, nhất tâm không biếng trễ. Bức tượng ấy rất lạ, mỗi ngày cao thêm một tấc, suốt mười ngày như thế thì cao hơn một trượng[21]. Mọi người trong châu, huyện nghe biết việc này, ai cũng đến xem, dâng hoa cúng dường và trình tấu lên vua. Nghe tin này, thái hậu Tắc Thiên lấy làm lạ, ban chiếu bảo người đưa hai cô gái và các cành hoa vào cung. Bấy giờ, họ đào mộ để lấy cây hoa thì thấy cành hoa từ trong quan tài mọc ra, bật nắp quan tài ra thì thấy cành hoa mọc lên từ lưỡi của ni sư với màu sắc tươi đẹp. Mọi người trong châu, huyện đều thấy biết.

Cảm động trước lòng chí thành của hai cô, thái hậu Tắc Thiên cho gọi hai cô vào cung, tự tay cầm dao cạo tóc, ban cho ba y, bình bát v.v…, đồng thời ban sắc cho hai cô ở chùa Thiên Nữ. Nhân đây, thái hậu hạ chiếu cho phép các chùa trong nước được thế độ cho cả hai bộ tăng ni.

Sư Hoằng Bảo Ở Chùa Đại Vân Dương Châu

Vào niên hiệu Đại Túc (701), ở chùa Đại Vân, Dương châu, có sư Hoằng Bảo là người có tướng mạo đoan nghiêm, tụng kinh rất hay, nhưng thường kiêu mạn, khinh khi người khác.

Một hôm, phía dưới tóc mai vùng trên trán của sư bỗng nổi một cục bướu lớn bằng trái đào. Chỉ trong mười ngày, cục bướu ấy lớn dần hơn ba tấc. Sư buồn tủi, không bước ra khỏi phòng, chỉ ở trong chùa chữa trị, nhưng cục bướu ngày càng lớn hơn. Từ đó, sư suy nghĩ: “Bệnh này có hai nguyên nhân: một là do chiêu cảm nghiệp báo đời trước, hai là do đời này xem thường các bậc thánh hiền”.

Thế là, sư phát nguyện ở trong phòng tụng kinh Hoa nghiêm một trăm biến, đêm ngày dâng cúng hoa, hương, chí thành lễ Phật, sám hối. Nhưng vừa tụng được sáu mươi biến, bỗng khuya nọ, sư mộng thấy có một người đến nói:

- Nếu thầy muốn lành bệnh thì tôi sẽ chữa bệnh cho thầy.

Nói xong, người ấy cầm dao cắt bỏ cục bướu. Sư giật mình, thức giấc. Sáng ra, sư kể đầy đủ việc này cho chúng tăng nghe. Lúc ấy, nơi cục bướu nổi một mụt ghẻ, trong mụt ghẻ ấy có mủ chảy ra, suốt một tháng như thế thì lành hẳn, cũng không có sẹo.

Vị tăng tên Quân ở Dương châu đến Lạc Dương, kể đầy đủ việc này với ngài Pháp Tạng Hoa Nghiêm.

Pháp Sư Huệ Chiêu Ở Chùa Sùng Phúc Tây Kinh

Sư còn được gọi là Huệ Hựu, là bạn học với ngài Pháp Tạng Hoa Nghiêm. Sư tinh cần khắc khổ tu học.

Thuở nhỏ, sư thờ hòa thượng Trí Nghiễm[22] làm thầy, chuyên tu học theo kinh Hoa nghiêm, nhưng chỉ tụng phẩm Tính khởi trong quyển 3, bản tân dịch gọi là phẩm Như Lai xuất hiện và lấy đây làm thường khóa. Sư thích nơi yên tĩnh. Trước khi ở chùa Sùng Phúc, sư đã tu thiền, tụng kinh trong núi một thời gian dài. Vào những đêm thanh vắng, sư thường rửa tay, súc miệng, đốt hương, ngồi trên ghế mây và tụng phẩm kinh này.

Bỗng đêm nọ, khi sư đang tụng kinh, có hơn mười vị bồ tát từ dưới đất vọt lên, ngồi trên đài hoa sen, thân có màu vàng ròng, tỏa ánh sáng rực rỡ, quì gối, chắp tay, nghe kinh. Sư tụng kinh vừa xong, thì các vị bồ tát ấy liền biến mất.

Sư nói riêng với ngài Pháp Tạng về sự cảm ứng kì diệu này. Sau ngài Pháp Tạng kể lại cho các vị: Huệ Lượng, Huệ Vân, Huyền Quán, Như Tông v.v... cùng nghe.

Thiền Sư Tu Đức Ở Định Châu

Vào niên hiệu Vĩnh Huy (650 655), ở Định châu có thiền sư Tu Đức là người đứng đầu pháp thiền và có số học chúng đến mấy vạn người, nhưng lại chuyên tu tập theo kinh Hoa nghiêm. Vì lòng tôn kính, sư phát nguyện biên chép kinh này. Trước tiên, sư ngâm hương trầm vào nước, trồng cây dó[23] và tưới bằng nước thơm này. Khi cây lớn, sư bóc lấy vỏ, chế tạo thành giấy để chép kinh. Sư mời ba vị: người viết kinh, thợ làm bút và thợ tạo giấy, tất cả đều tắm gội sạch sẽ và giữ trai giới.

Mỗi lần viết xong một quyển, sư thù lao mười xấp lụa tốt. Biên chép kinh Hoa nghiêm xong, sư mở trai đàn kính mừng, để kinh vào hộp có ướp hương và thành tâm lễ bái.

Ngay hôm thiết trai, tăng tục kéo đến rất đông. Khi vừa mở hộp kinh, ánh sáng màu vàng ròng chiếu xa hơn trăm dặm. Mọi người trong hơn năm mươi châu ở Sơn Đông đều đến lễ bái, chiêm ngưỡng. Ngoại đạo, thế tục, không ai không nghe biết. Bấy giờ, quan thái giám Lưu Khiêm Chi và vương tử đời thứ ba của nhà Bắc Tề cũng đến đỉnh lễ.

Lưu Khiêm Chi

Vào niên hiệu Thái Hòa (499), đời Tề (479 502), có một vương tử đốt thân để cúng dường bồ tát Văn thù. Lưu Khiêm Chi thẹn mình tàn tật, vô dụng, nên phát tâm trụ tại núi Ngũ Đài, chuyên tu học theo kinh Hoa nghiêm, đêm ngày thụ trì, sáu thời lễ Phật, sám hối. Trải qua nhiều năm chí thành cầu khẩn không xao lãng, ông cảm được bồ tát Văn thù gia hộ. Bỗng râu và tóc mai của ông tự nhiên mọc lại, các căn đầy đủ, âm thanh trong trẻo ít ai sánh bằng. Khi thân hình và râu tóc đã bình phục, ông càng dốc chí khẩn cầu để thông suốt yếu chỉ của kinh và soạn bộ luận Hoa nghiêm gồm 600 quyển.

Bản Hạ Kinh Hoa Nghiêm

U Trinh tôi trộm nghe: “Trong ngọn núi của nước Già câu bàn thuộc nước Tâytát[24], có đầy đủ bản Hạ kinh Bất tư nghị giải thoát đại phương quảng Phật hoa nghiêm gồm một trăm nghìn (100.) bài kệ. Tôi chỉ mong bản Hạ này sớm được đầy đủ để truyền dịch tại nước Trung Quốc hầu đem lại lợi ích cho tất cả mọi người.

Vào năm Quí Hợi niên hiệu Kiến Trung (783), đời Đường, U Trinh tôi cung kính phát nguyện soạn bài văn qui mạng. Những lúc đỉnh lễ chư Phật, tôi lạy thêm mười hai bộ kinh[25]; còn khi không lễ Phật thì trì niệm bài văn qui mạng này. Trong kinh Hoa nghiêm có những phẩm có số bài kệ bằng số hạt bụi nhỏ trong bất khả thuyết[26] thế giới, thì lá bối[27] làm sao truyền viết hết được? Những bài kệ ấy đều được ghi nhớ và thụ trì là nhờ năng lực đà la ni[28] của các vị đại bồ tát.

Quyển kinh mà tì kheo Hải Vân[29] thụ trì dù lấy mực nhiều như nước biển lớn, bút chất cao như núi Tu di[30] để biên chép một phẩm thì vẫn chưa ghi hết một phần nhỏ. Tổ sư Long Thụ[31] thấy quyển kinh được kết tập thành văn tự lưu truyền ở dưới long cung có ba bản: Thượng, Trung và Hạ. Bản Thượng có số bài kệ nhiều bằng số hạt bụi nhỏ trong mười tam thiên đại thiên thế giới[32], số phẩm bằng số hạt bụi nhỏ trong bốn thiên hạ[33]. Bản Trung có bốn trăm chín mươi tám nghìn tám trăm (498.800) bài kệ, một nghìn hai trăm (1.200) phẩm. Bản Hạ có một trăm nghìn (100.) bài kệ, bốn mươi tám (48) phẩm. Trong ba bản ấy, bản Thượng và bản Trung thì năng lực của người trong cõi Diêm phù không thể thụ trì. Do đó, ở Tây Vực chỉ có quyển kinh gồm một trăm nghìn (100.) bài kệ thuộc bản Hạ, nay vẫn còn trong núi của nước Tây tát ấy.

Bộ kinh 80 quyển được dịch ở nước Trung Hoa này chỉ có bốn mươi lăm nghìn (45.) bài kệ bằng tiếng Phạn được rút ra từ một trăm nghìn (100.) bài kệ của bản Hạ.

U Trinh tôi vì thương cho đất nước Trung Hoa vẫn chưa có đủ kinh điển mà phát nguyện rộng lớn và ghi thêm vào truyện này. Vì muốn khuyến khích những người học đạo đều gặp được bộ kinh để cùng lễ bái, trì niệm, nên tôi cầu mong bản Hạ có đầy đủ và sớm lưu truyền vào nước này.

Bài kệ mà vị tăng dạy cho đàn việt Thần Lượng đọc tụng trong truyện này được rút ra từ bản dịch trước đây, bản dịch sau ghi thành bài kệ:

Nếu người muốn biết rõ

Tất cả Phật ba đời Nên quán pháp giới tính Thảy đều do tâm tạo.

Tôn Tư Mạc

Vào niên hiệu Thượng Nguyên (674 676), Tôn Tư Mạc nhờ uống Lưu châu đan và Vân mẫu phấn[34] nên thọ đến 150 tuổi mà tướng mạo trông giống như một đồng tử.

Lần nọ, ông đến Trường An, nói về những chuyện xảy ra trong các đời Tề, Ngụy rõ ràng như tận mắt trông thấy. Ông còn chép bảy trăm năm mươi bộ kinh Hoa nghiêm.

Vua Thái Tông

Vua Thái Tông muốn đọc kinh Phật, nên hỏi Tôn Tư Mạc:

Kinh nào là lớn nhất?

Tôn Tư Mạc tâu:

Kinh Hoa nghiêm là lớn nhất.

Vua lại hỏi:

Gần đây có bộ Đại bát nhã 600 quyển do tam tạng Huyền Tráng dịch sao không cho là lớn, còn kinh Hoa Nghiêm chỉ có 80 quyển lại cho là lớn ư?

Tôn Tư Mạc thưa:

Pháp giới Hoa Nghiêm đầy đủ tất cả, trong một môn có thể diễn thành quyển kinh lớn bằng đại thiên thế giới, còn kinh Bát nhã chính là một môn trong kinh Hoa nghiêm mà thôi.

Nghe vậy, vua Thái Tông tỏ ngộ, phát tâm thụ trì Hoa nghiêm Nhất thừa bí giáo, cũng gọi là Đại bất tư nghị giải thoát kinh. Vì kinh này có công năng lớn nên sự cảm ứng cũng lớn. Người học đạo muốn tu tập theo tâm tuệ của Phật, thấu rõ cảnh giới Phật, chứng đắc quả vị Phật, y theo biển pháp tính Nhất thừa này mà tu hành, thì không cần trải qua các giai vị, khi vừa phát tâm liền thành Chính giác ngang bằng với các đức Như Lai trong ba đời. Ví như giọt nước từ các dòng sông vừa chảy vào biển liền được gọi là nước biển. Cũng vậy, nếu người nương theo Đại thừa, Nhị thừa[35], Quyền giáo[36] mà tu đủ muôn hạnh, thì dù trải qua nhiều kiếp dài lâu cũng không bằng nghe kinh này, chỉ dùng một chút phương tiện liền sớm chứng quả Bồ đề.

Lời Bạt

Kinh Hoa nghiêm ghi: “Kinh này không phải tất cả chúng sinh đều tin nhận, thụ trì, chỉ trừ bậc đại bồ tát; ngay cả các hàng thanh văn, duyên giác còn không tin nhận, huống là thụ trì? Hoặc có bồ tát trải qua ức na do tha[37] kiếp tu sáu ba la mật[38] mà không được nghe kinh này, hoặc là được nghe mà không tin nhận thì cũng chỉ là bồ tát giả danh. Nếu chỗ nào có quyển kinh này thì nơi đó là tháp miếu Như Lai, người nào cung kính lễ lạy thì người ấy có đủ căn lành, dứt trừ khổ não, đạt được niềm vui của bậc hiền thánh”. Chúng ta nên gắng sức thụ trì kinh Hoa nghiêm này. Tôi thờ vị thiền tổ[39] là ngài Vô Danh[40] làm thầy, nhờ hầu cận mà được nghe về hạnh nguyện của bồ tát Phổ Hiền, đại định Hải Ấn và thể tính pháp giới, mới biết kinh Hoa nghiêm là bộ kinh tối cao của đạo Phật. Thế nên, tôi chỉnh sửa tập truyện này để chỉ bày rõ ràng cho những ai chưa được nghe đến kinh Hoa nghiêm.

Thái hậu Tắc Thiên (Tắc Thiên thái hậu 則天太后; 624 705): vị nữ hoàng đế duy nhất trong lịch sử Trung Hoa (690 705), người Văn Thủy, Tĩnh châu (nay thuộc huyện Văn Thủy, tỉnh Sơn Tây).

Chùa Phật Thụ Kí (Phật Thụ Kí tự 佛授記寺): chùa ở thành Lạc Dương, do ngài Hoài Nghĩa xây dựng vào đời Đường. Các vị cao tăng từ Ấn Độ đến Trung Quốc phần nhiều trụ ở chùa này để dịch kinh. Tháng 5 niên hiệu Chứng Thánh thứ nhất (695), ngài Thật xoa nan đà đến Trung Quốc, lúc đầu ngài trụ ở chùa Đại Biến Không, ít lâu sau cũng dời về chùa này để dịch kinh Hoa nghiêm.

Đông Đô 東都: tức Lạc Dương, thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc ngày nay.

Thái sử 太 史: tên một chức quan. Vào thời Tây Chu, Xuân Thu, thái sử nắm giữ công việc ghi chép quốc sử, biên soạn sách sử, khởi thảo văn thư, quản lí thư tịch quốc gia và thiên văn, lịch pháp v.v... Đời Tùy đổi thành thái sử giám, đời Đường đổi thành thái sử cục.

Trung xá 中舍: tên một chức quan. Theo Dung trai tam bút, khi phép tắc đặt chức quan chưa thay đổi, quan mới vào triều, người có khoa bảng gọi là thái tử trung duẫn, không có khoa bảng gọi là thái tử trung xá, nay đều gọi chung là trị lang. Về sau, các nhà Nho có lẽ không hiểu rõ, nên gọi trung thư xá nhân là trung xá.

Tham quân 參軍: tên một chức quan, có nghĩa là tham mưu quân sự.

Trung quan 中官: tên một chức quan thời xưa. Từ đời Đường về sau, đây là vị quan nắm giữ về thiên văn, lịch pháp.

Tân kinh 新經 (Gđ: Tân hoa nghiêm kinh; Cg: Bát thập hoa nghiêm, Đường kinh): gồm 80 quyển, do ngài Thật xoa nan đà dịch vào đời Đường, Trung Quốc. Kinh này là bản dịch khác của Lục thập hoa nghiêm.

Sáu cách chấn động (lục chủng chi chấn 六種之震): sáu tướng chấn động của mặt đất. Theo kinh Hoa nghiêm quyển 16 (bản Tân dịch), sáu tướng là động, khởi, dũng, chấn, hống và kích. “Động” là lay động không yên, “khởi” là từ thấp dần dần lên cao, “dũng” là bỗng nhiên vọt lên, ba thứ này chỉ cho hình thức địa chấn. “Chấn” là phát ra tiếng động âm ỉ, “hống” là tiếng rống mạnh mẽ của loài thú,

“kích” là phát ra tiếng dội ầm ầm, ba thứ này chỉ cho âm thanh địa chấn. “Hình” (hình thức) và “thanh” (âm thanh) mỗi thứ đều có một loại, gọi là chấn động...

Mười giới (thập giới 十戒): mười giới của sa di ni. Đó là 1. Không được giết hại chúng sinh; 2. Không được gian tham trộm cắp; 3. Không được dâm dật; 4. Không được nói dối; 5. Không được uống rượu; 6. Không được đeo tràng hoa hay ướp nước hoa, xoa hương phấn sáp vào mình; 7. Không được làm trò nhạc, ca múa hát xướng và cố đi xem nghe; 8. Không được nằm giường cao tốt rộng lớn; 9. Không được ăn phi thời; 10. Không được cầm giữ vàng bạc, của báu.

A tu la (tu la 脩 羅; S: asura): loài quỉ thần hiếu chiến của Ấn Độ bị xem là ác thần và thường tranh đấu với trời Đế Thích, một trong sáu đường, một trong tám bộ chúng.

Thiên nhãn 天眼 (S: divya cakṣus): mắt của chư thiên cõi Sắc, hoặc những người tu thiền định đạt được. Mắt này có thể thấy những việc gần xa, trước sau, trong ngoài, đêm ngày, trên dưới.

Cõi Diêm phù (Diêm phù 閻浮; S: Jambu dvipa; Cg: Diêm phù đề, Thiệmbộ châu): cõi nước có trồng nhiều cây diêm phù và sản xuất ra vàng diêm phù đàn. Diêm phù đề vốn chỉ cho Ấn Độ, về sau chỉ chung thế giới nhân gian.

Bảy báu (thất bảo 七寶; S: sapta ratnāni): bảy thứ ngọc báu quí giá ở thế gian. Các kinh nói về bảy thứ báu khác nhau. Theo kinh A di đà và luận Đại trí độ, bảy thứ báu là vàng, bạc, lưu li, pha lê, xa cừ, xích châu và mã não. Theo kinh Pháp hoa quyển 4, bảy thứ báu là vàng, bạc, lưu li, xa cừ, mã não, chân châu và mai khôi.

Cõi trời Ba Mươi Ba (Tam Thập Tam thiên 三十三天; S: Trāyastriṃśa; Cg: Đao lợi thiên): tầng trời có ba mươi ba vị thiên tử, tầng trời thứ hai trong sáu tầng trời cõi Dục.

Đạo Vô thượng (Vô thượng đạo 無上道): quả vị Phật, vì quả vị Phật là cứu cánh vô thượng, nên gọi là Vô thượng.

Thân vân 身雲: dụ cho thân Phật trùm khắp vô lượng vô số, không có ngằn mé, hoặc dụ cho thị hiện các thứ ấm thân nhiều như mây để che chở chúng sinh.

Nguyên Anh 元英: có bản gọi là Nguyên Sảng.

Cõi u minh (minh đạo 冥道; Cg: minh giới, minh đồ): thế giới tối tăm mờ mịt mà sau khi chết con người sẽ đến, là nơi vua Diêm ma và quyến thuộc cai quản.

Hiếu môn 孝門: con nhà hiếu để.

Trượng 丈: mười thước Trung Quốc, khoảng 3, 3 mét.

Hòa thượng Trí Nghiễm (Nghiễm hòa thượng 儼和尚; 602 668): cao tăng

Trung Quốc, sống vào đời Đường, người ở Thiên Thủy (nay là tỉnh Cam Túc), họ Triệu, tổ thứ hai tông Hoa Nghiêm, hiệu là Chí Tướng đại sư, Vân Hoa tôn giả.

Cây dó (chử thụ 楮樹): loại cây có vỏ dùng làm giấy.

Tây tát 西薩 (S: Ku stana; Cg: Vu điền, Vu điện): tên một vương quốc xưa ở Tây Vực, tức thuộc miền tây Tân Cương, vùng Hòa điền (Khotan) ngày nay.

Mười hai bộ kinh (thập nhị bộ kinh 十二部經; S: dvādaśāṅga buddhavacana): mười hai thể loại kinh được phân biệt theo hình thức trình bày và nội dung giáo pháp. Đó là 1. Trường hàng: thể văn xuôi; 2. Trùng tụng: kệ tụng, giải thích lại giáo thuyết ở phần văn trường hàng; 3. Thụ kí: lời ấn chứng của Đức Phật đối với các đệ tử ở đời vị lai; 4. Cô khởi: phần kệ tụng độc lập; 5. Tự thuyết: Đức Phật tự thuyết, không đợi người hỏi; 6. Nhân duyên: ghi chép nhân duyên thuyết pháp giáo hóa của Đức Phật; 7. Thí dụ: dùng thí dụ để giảng nói pháp nghĩa; 8. Bản sự: thể loại nói về đời quá khứ của Đức Phật và các đệ tử; 9. Bản sinh: thể loại nói về các hạnh đại bi mà Đức Phật tu hành vào đời quá khứ; 10. Phương quảng: các kinh giảng nói giáo nghĩa rộng lớn sâu xa; 11. Vị tằng hữu pháp: nói về những việc ít có của Đức Phật và các đệ tử; 12. Luận nghị: Đức Phật luận nghị phân biệt thể tính các pháp, làm sáng tỏ ý nghĩa.

Bất khả thuyết 不可說 (S: anabhilāpya): một trong mười số cực lớn của Ấn Độ thời xưa. Từ a tăng kì theo thứ tự cấp số nhân tăng cho đến bất khả thuyết bất khả thuyết.

Lá bối (bối diệp 貝葉; S: pattra; Gđ: bối đa la diệp): loại lá cây dùng để chép tư liệu hoặc kinh văn. Khi chưa phát minh ra giấy, người Ấn Độ thời cổ dùng lá thay giấy. Kinh văn viết trên lá bối, rồi dùng chỉ xâu lại.

Đà la ni 陀羅尼 (S: dhāraṇī; Hd: tổng trì): năng lực của trí tuệ tóm thâu, giữ gìn vô lượng Phật pháp không để cho quên sót.

Tì kheo Hải Vân (Hải Vân tì kheo 海雲比丘): vị thiện tri thức thứ hai trong năm mươi ba vị thiện tri thức mà đồng tử Thiện Tài tham vấn, được ghi trong phẩm Nhập pháp giới, kinh Hoa nghiêm. Vị tì kheo này trụ ở nước Hải Môn, thường đến bờ biển quán duyên khởi. Biển cả và pháp của bậc thượng nhân ở biển ấy trang nghiêm rải khắp như mây, cho nên căn cứ vào sở quán mà gọi là Hải Vân. [30] Núi Tu di (Tu di sơn 須彌山): vốn là ngọn núi trong thần thoại Ấn Độ, được

Phật giáo sử dụng, cho rằng đây là ngọn núi cao đứng sừng sững ở chính giữa một tiểu thế giới. Lấy núi này làm trung tâm, có tám lớp núi, tám lớp biển bao bọc chung quanh, hình thành một thế giới (Tu di thế giới).

Long Thụ 龍樹 (S: Nāgārjuna; Cg: Long Mãnh, Long Thắng): tổ của phái Trung Quán ở Ấn Độ, tổ thứ mười ba Phó pháp tạng tại Trung Quốc, sinh vào khoảng thế kỉ II, III, thuộc dòng dõi Bà la môn, Nam Ấn Độ.

Tam thiên đại thiên thế giới 三 千大千世界 (S: tri sāhasra mahā sāhasraloka dhātu): một thế giới lớn được hình thành gồm một nghìn tiểu thế giới, một nghìn trung thế giới và một nghìn đại thế giới.

Bốn thiên hạ (tứ thiên hạ 四天下; S: catvāro dvīpāḥ; Cg: tứ châu, tứ đại bộ châu): bốn đại châu theo thế giới quan của người Ấn Độ thời xưa. Bốn châu là Đông Thắng Thân châu, Nam Thiệm bộ châu, Tây Ngưu Hóa châu và Bắc Câu lô châu.

Lưu châu đan, Vân mẫu phấn 服流珠丹雲母粉: thuốc luyện đơn của các đạo sĩ.

Nhị thừa 二 乘: hai cỗ xe, dụ cho hai loại giáo pháp của Đức Phật chuyên chở chúng sinh đến quả vị giác ngộ. Đó là Thanh văn thừa và Duyên giác thừa.

Quyền giáo 權 教 (Cg: Phương tiện giáo): giáo pháp quyền lập, tức giáo môn được lập bày bằng phương tiện quyền giả để thuận theo ý của chúng sinh; là pháp phương tiện được lập ra để dẫn dắt hành giả vào Thật giáo, sau khi đạt đến cảnh giới Thật giáo rồi thì phải phế bỏ Quyền giáo.

Na do tha 那由他 (S: nayuta, niyuta): danh từ chỉ số lượng của Ấn Độ. Theo cách tính thông thường, một na do tha là một triệu. Trong kinh Phật thường dùng từ ngữ này để nói về số lượng cực lớn.

Sáu ba la mật (lục ba la mật 六波羅蜜; S: ṣaṭ pāramitā; Cg: lục độ): sáu hạnh tu tập của bồ tát, là nhân chủng thành tựu quả Phật. Đó là bố thí ba la mật, trì giới ba la mật, nhẫn nhục ba la mật, tinh tiến ba la mật, thiền định ba la mật, trí tuệ ba la mật.

Thiền tổ 禪祖: từ tôn xưng người được nối pháp trong nhà Thiền. [40] Vô Danh 無名 (722 793): thiền sư Trung Quốc, thuộc tông Hà Trạch, sống vào đời Đường, họ Cao, người Bột Hải (nay là huyện Dương Tín, tỉnh Sơn Đông). Năm 28 tuổi, sư xuất gia tại chùa Đồng Đức, ban đầu học luật tạng, sau theo học với Tổ của tông Hà Trạch là ngài Hà Trạch Thần Hội, được nối pháp, đổi tên là Vô Danh. Sư đi tham học khắp nơi.