Tinh Hoa Trong Bát Nhã Tâm Kinh

c) Chí đắc tánh. Ngài Thanh Lương nói rằng, tánh trụ tự tánh có nghĩa là đạo tiền còn địa vị phàm phu; dẫn xuất tánh tức là từ khi phát tâm trở đi đến tận cùng hữu học thánh vị, chí đắc tánh là Thánh vị vô học. Nói từ khi phát tâm trở đi có nghĩa nếu chứng được vị trở lui phải nên mở rộng sự phát tâm tu tiến. Nếu mô phỏng vị kiến đạo để nói đó chứng tỏ có sự phát tâm tu. Sớ chủ lại nói rằng, tánh trụ tự tánh là Phật tánh lìa tạp nhiễm chúng sanh vị trong đó dứt cấu đạt chân như; dẫn xuất tánh, Bồ Tát vị hết cấu tịnh đạt chân như, chí đắc tánh tức là vô cấu chân như. Chân không v.v… căn cứ nơi ba vị trước nên sanh các tánh không, không lại càng sáng tỏ. Lại nêu dẫn hai không sau khác với luận như trên phân chia phẩm vị để nói. Y cứ hai phần sau dựa theo 2 pháp để giải thích:

a) giải riêng có nghĩa là như thế này ngọc ẩn xanh, vàng nhưng ngọc không sanh màu xanh hay màu vàng; ta vội quên nhưng ngọc không mất vẫn nằm sẵn đó. Như hoa đốm trong hư không hoa không sanh, hoa mất rồi hư không trong lắng song hư không chẳng sạch hơn. Chướng hết v.v… là nói trừ sạch, bụi tức là không còn đối với dơ nữa, ai diệt đây chứ? Đức không tăng ở đây là nói vô tu cũng không thành tựu lấy cái gì gia tăng chứ? Hiệp chung 2 phần thức và huân tập đời này nên vọng tâm phân biệt sanh ra các sắc v.v… đó đều là pháp hữu vi vậy. Chân không lìa pháp hữu vi nên phá trừ đó mà hiển tỏ không tướng.

3) Y cứ điểm 3 sau dựa ba pháp quán hạnh giải thích hai ý:

a) ý chính có nghĩa là đẳng bậc, yếu chỉ nói đủ gồm ba tánh là tánh tướng vô tự tánh, tánh sanh vô tự tánh, tánh thắng nghĩa vô tự tánh, trong đó có hai phần: trước hết đối với ba vô tánh mà nói: một đối tánh giả lập quán vô tướng, do không giả lập mới hiển tỏ vô tướng. Duy Thức tông thuyết rằng, y ba tánh này thuyết ba vô tánh kia, thế mới biết nếu không có tánh giả lập cứ yên chí biết là vô tướng, có nghĩa rằng các tánh kia là giả lập, vọng tình nói có đạo lý, không cổ kim quán không để thấy sanh diệt.

b) Đối với đẳng bậc: pháp nhiễm tịnh do nhân duyên sanh mà không tự sanh. Kinh ghi rằng, hết thảy mọi pháp không đến vì thế không tự sanh, vì không tự sanh nên cũng không tự diệt. Pháp vốn vô sanh làm gì có dơ sạch? Trong tánh tuyệt đối thứ ba, nói hai tánh trước không tự sanh có nghĩa là tánh tùy thuộc và tánh giả lập vậy. Ở đây phỏng không tánh theo nhị tông thuyết minh: nếu Pháp tướng tông là không có tánh giả lập. Ngoài ra dưới đây dựa theo bản tánh lặp lại tánh tuyệt đối; lại vọng đối nhị chân nên dựa tánh mà nói. Về tánh giả lập là tánh vốn không làm gì có sanh diệt; duyên sanh là vô tánh, vô tánh tức là không sao có nhiễm tịnh được? Trong suốt dường biển cả, phẳng lặng tợ hư không, bản tánh bình đẳng làm gì có tăng giảm ư? Ngài Trấn Quốc nói rằng, dựa ba tánh riêng mỗi tánh có ba cách giải thích: a. trực diện đương tánh nói b. phỏng theo 2 nghĩa đương tánh mà nói c. đối với ba vô tánh mà nói. Ơû đây là phần đầu và sau 2 nghĩa làm rõ nghĩa chung – riêng để giải thích mà chưa thấy rõ lý lẽ bên trong

2) Hợp chung nên biết kinh gồm toàn văn phần thứ ba soi sáng 2 điểm lìa. Đoạn kinh phân thành 4 mục: 1. pháp tướng mở hiệp hai môn: xướng kinh nêu lên hai điểm phê bình: 1. phê bình chung: song luận về chân v.v… chân không hay lìa pháp vọng là pháp chân như. Chỗ từng trãi phải nên xa lìa, xác định tánh thật hữu uẩn v.v… là pháp vọng. Nói không vô tức là không pháp nhiễm mà không phải không chẳng không là lý chân như. Tóm lược có 4 điểm, nói rộng hơn 80 mục về pháp tướng.

2) Mở hiệp là gì? Mở hiệp tức là uẩn – giới – xứ tùy căn tánh ứng hợp. Đoạn này giải riêng 2 phần: nêu rõ ý kinh hiệp trung đạo. Trước hết so sánh: tốt hơn hết lấy đệ nhứt nghĩa không vô tánh nên không các uẩn, các pháp định thật hữu tánh, hữu trái hẳn vô tướng. Do vậy trong đây không có pháp so sánh như thế. Đây y cứ phần sau hiệp trung đạo là trái nghĩa đã nói ở trước, nay nói Không lấy không làm tổn hại sắc nên ở trong vô sắc. Không làm hại sắc tức là không ngăn ngại tướng – không tướng hợp tác nhau. Không là chân không chẳng phòng huyễn sắc, nếu ngại với sắc chẳng phải chân không. Về tự tánh các pháp v.v… do duyên sanh nên có, có đến tức là không mà không đợi tan hoại. Gần xa không thấu đạt mà chỉ nói toàn lý không tức là chưa nắm trọn vẹn được diệu hữu. Phần này chia làm hai y cứ pháp tướng hiển tỏ sự mở hiệp. Trước nêu rõ năm uẩn hay cũng còn gọi là năm ấm. Chương về ấm ghi rằng, hỏi nghĩa uẩn là gì?

- Đáp: các sắc sở hữu ở quá khứ, vị lai, hiện tại trong ngoài, thô tế, xa gần, hơn, kém… nó là tất cả để lược nói sắc uẩn nghĩa là tích tụ (chứa nhóm) như chứa dồn của cải; cho chí thức uẩn. Câu hỏi làm rõ danh thêm. Lại như khổ rộng lớn nên gọi là uẩn, như kinh nêu là cái khổ chung của sự chứa nhóm nói là vân vân. Lại hỏi: nghĩa của uẩn thế nào? Thật hữu một vài thứ là thật hữu gì mà phải quán thật hữu chứ?

- Đáp: ngoài căn – cảnh này là nghĩa thật hữu, hết thảy đều có thật là xả chấp thật hữu nên quán sát kỹ thật hữu. Nghĩa của uẩn đây hàng Thanh Văn là thật, Thỉ Giáo là không, Chung giáo là Như, Đốn giáo là bất khả thuyết, nhứt thừa là pháp giới. Hai vô sau là không 12 xứ; chương viết về xứ ghi rằng, 10 cõi sắc tức là 10 sắc xứ. Phần kia không nói mà lược bớt phân nữa. Chương vấn đáp nêu: xứ nghĩa là gì?

- Đáp: thức sanh nghĩa môn là xứ, nên biết đây bao hàm cả chủng tử.

3) Không mắt, tai, mũi… về ba không trong mười tám giới. Chương về giới ghi rằng, làm sao lập giới gọi sắc uẩn là 10 giới; mắt, tai, mũi, lưỡi, thân năm căn, năm cảnh (trần): sắc, thanh, hương, vị, xúc và một phần pháp xứ thọ, tưởng, hành, uẩn tức là một phần pháp giới thức uẩn, bảy thức giới gồm 6 thức và ý giới. Cho nên nói rằng, sắc – tâm đều mở ra hợp tác ba hoặc sáu pháp quán như đã thấy.

Chương vấn đáp hỏi rằng, giới nghĩa là gì?

- Đáp: hết thảy chủng tử các pháp có nghĩa nương A lại da thức chuyển chủng tử các pháp gọi là giới; giới gọi là nhơn, lại có thể duy trì tự tướng nghĩa là giới. Theo nghĩa rộng như kinh giải thích. Từ không giải thích hai pháp duyên khởi nghịch – thuận hai môn, tức dùng đây quán pháp duyên khởi. Ngài Trấn Quốc nói rằng, nghĩa của duyên khởi sâu sắc dùng làm tôn chỉ Phật dạy, chuyên chở được trí sâu cạn nhiều loại khác nhau. Ngài Long Thọ nói rằng, nhân duyên có hai loại: nội và ngoại, nhân duyên ngoại như đất, nước, hạt mầm, nhân duyên nội tức là 12 nhân duyên. Bây giờ bàn về nhân duyên nội, song ngoại do nội biến đổi tướng gốc ngọn tóm thâu nơi pháp giới thành một đại duyên khởi. Đại Kinh lược nêu 10 lớp tánh tướng rốt ráo tận cùng để hiển tỏ nghĩa vô tận nhất thừa. Rộng như lời giải thích kia duyên khởi của Tam thừa cũng đủ 10 môn như Kinh Anh Lạc ghi: quán của tam thừa mỗi một đạt được quả riêng như kinh đã giải rộng. Sau đây giải thích 10 môn theo hai chiều thuận nghịch, nghịch là duyên diệt, thuận là duyên sanh. Ở đây dựa theo quán lưu chuyển, hoàn diệt lấy làm thuận nghịch, có nghĩa là ngược dòng sanh tử và thuận chiều sanh tử. Như nói vô minh duyên hành v.v… là thuận sanh tử; trong khi nói vô minh diệt nên hành diệt là ngược sanh tử. Thuận là theo dòng lưu chuyển; nghịch là hoàn diệt, như hai môn này mỗi môn nói thuận nghịch đủ thâm uyên như môn thứ mười. Lấy đó so sánh ba đường là tánh không nên nhân duyên là pháp sanh mà không tự sanh. Quán nghịch: vì sanh không có nên diệt cũng không thể có được. Kinh ghi rằng, các pháp từ bản lai thường có tướng vắng lặng nên không thể cùng tận. Phần này nêu bên dưới về các chi khác. Tiếp sau kinh ghi vô, ba pháp nhiễm tịnh, nhân quả và bốn thánh đế. Thánh có nghĩa chân chánh, pháp vô lậu đạt được nơi tâm, đế có hai nghĩa:

1. chân thật, đây dựa theo cảnh luận như đã nói về tướng không xa lìa. Chân thật nên quyết định có nghĩa là hai loại nhân duyên thế, xuất thế ắt không hư vọng sai lầm.

2. Quán thật: ở đây căn cứ minh trí bậc Thánh trí quán xét đó không dối. Phàm phu tuy có khổ, tập nhưng không xét ra sự thật nên không gọi được là đế. Ngược lại, thánh trí quán biết cảnh nên gọi là Thánh đế. Luận Du Già ghi rằng, do 2 duyên nên gọi là đế, một là pháp tánh, hai là thắng giải. Phàm phu có đầu không đuôi, Thánh trí đầy đủ cả hai nên xưng là thánh đế. Pháp tánh là chân thật hơn hẳn là quán thật. Ba pháp nhiễm sau giải thích phân làm hai: đề cập nhân quả thế gian là muốn hiển tỏ nghĩa tứ đế, chung Đại Tiểu, sự lý hoàn toàn khác nhau. Mười hai nhân duyên chỉ sự mà không lý, lý rộng mà sự hẹp, sự cũng không đầy đủ, chỉ có khổ, tập mà không có đạo. Sáu pháp Ba La Mật chỉ hiển xuất thế gian mà không phải thế gian. Nay nói khổ, tập là nhân quả thế gian hiển pháp tứ đế bao hàm đủ hết mọi tướng trạng. Chỗ biết, chỗ đoạn khó cải đổi, dù giải thích tên riêng cũng chỉ bàn qua tướng thôi. Bức bách thân tâm là hành tướng khổ, là thọ báo sanh tử – chỉ cái thể vậy. Thể là hữu lậu, sắc tâm do nghiệp chiêu cảm quả báo. Tập là nhân của khổ, chứa nhóm mỗi lúc một nhiều gọi là tập hợp cũng khởi đi từ danh tướng; có nghĩa là vân vân xuất phát từ thể tánh. Che khổ, dứt tập hay đem pháp giáo hóa làm cho ý được phấn khởi. Khổ, tập ở trước là nhân quả nhiễm, diệt, đạo là nhân quả tịnh. Diệt là Niết Bàn, vắng lặng gọi là diệt hiển tỏ danh tướng. Niết Bàn khởi đi từ thể; đạo là quán chiếu pháp Bát Chánh đạo làm hành giả phát tâm vui theo lời chỉ giáo. Đây dựa theo tướng nói chung cả Đại – Tiểu thừa. Trí Độ Luận rằng, Tiểu thừa nghĩ ba đế: Khổ, tập, đạo là hữu tướng, diệt là vô tướng; Đại thừa cả bốn đế đều vô tướng và đều là Không, vừa Không vừa Như. Song tông Thiên Thai nêu bốn quan niệm dựa tứ đế: 1. sanh diệt 2. vô sanh 3. vô lượng 4. tự tác, nói chung chỉ là tánh tướng; tướng mở rộng sự sanh diệt đến vô cùng. Vô tác buộc chỉ là tánh tướng, tướng mở ra vô số sanh diệt, tánh mở rộng vô sanh, vô tác. Nếu lấy danh hẳn chiêu cảm sự thật. Ơû đây kinh đầy đủ 4 nghĩa, nếu phỏng chỗ rõ ràng đúng phải là vô tác bao hàm cả vô sanh. Vì sao? Vì nếu chỉ rõ khổ, không khổ gọi là khổ thánh đế, hiểu Tập không hòa hợp, hiểu Diệt vô diệt, hiểu Đạo vô đạo là thấu đạt bốn pháp duyên sanh nên Không đương nhiên là vô sanh. Nếu hiểu rõ ấm đều Như thì không có khổ để xả; vô minh, phiền não tức là Bồ Đề, không Tập có thể đoạn, sanh tử tức là Niết Bàn, không có Diệt để chứng. Biến tà trở thành chánh, không đạo để tu, không khổ, không tập, không có thế gian, không Diệt, không Đạo không có xuất thế gian. Không lấy, không bỏ đồng nhất với trung đạo. Lại không có khổ để xả chẳng phải là không không. Không Hữu để xả là thể Như, như ngoài không khổ lấy gì xả ư? Câu này nói Như Như gần tương tự như Không. Nhóm hiệp vô minh, phiền não đều là Bồ Đề đâu giống Không trước? Ngoài thể Bồ Đề không có gì khác để đoạn, không giống vô sanh không không thể đoạn. Trước nói trong không trung không có hoa, tại sao thích nêu thí dụ? Nay nói sắc tức là không, sóng tức là nước, nước không thể loại sóng, không giống như diệt sắc. Sanh tử tức Niết bàn không phải là thể không, không thể sanh diệt. Biến tà thành chánh chẳng phải lìa một bên mà riêng có trung đạo. Không phải lìa tà riêng có chánh đạo, cũng chẳng phải không một bên, không tà không thể tu chứng. Do vậy ở đây kinh chỉ thể viên dung vô ngại là một pháp vị vị giải thoát – nên phải vô tác.

4) Không trí… Cảnh trí – năng sở hai môn; cảnh như đã biết là không. Kinh ghi rằng, nếu nói có giác do chưa lìa huyễn, vì thế không trí để biết. Kinh dẫn giải rằng, vốn không Bồ Đề và Niết Bàn. Lại kinh cũng ghi: lập thành có pháp thắng Bồ Đề, Niết Bàn, ta cũng nói như mộng như huyễn. Kinh Văn Thù Vấn Bát Nhã nêu rằng, nếu biết tánh ta là biết không pháp, nếu biết không pháp là không cảnh giới. Nếu không có cảnh giới là không có chỗ nương, nếu không có chỗ nương là không có chỗ trụ. Nếu không chỗ trụ là trụ chỗ bình đẳng, nếu trụ bình đẳng là không còn năng sở nên gọi là vô trụ. Ngài Trấn Quốc nói rằng ta là pháp tánh nên không chứng nhập; pháp tánh vô tánh lại có chỗ nhập ư ? Lại thêm rằng còn có hai ý:

a) Hai câu trên nêu rõ nhứt tánh bất phân nên không có năng sở. Cũng như chỉ có một ngón tay, tự nó không thể tiếp xúc vật được. Pháp tánh vô tánh lại nhập vào đâu? Rõ ràng là tánh không nên không năng sở nhập vào, cũng như hư không chẳng trụ hư không. Kinh Văn Thù vấn lại nêu hỏi, Phật bảo Văn Thù rằng: ông ở trong Phật pháp mà không có ý hướng cầu. Ngài Văn Thù thưa:

- Bạch Đức Thế Tôn, nay con không thấy pháp nào chẳng phải là Phật Pháp cả, sao còn hướng cầu làm gì nữa, đây ý nói nhất tánh vậy.

Phật lại hỏi: Oâng đối với Phật Pháp đã thành tựu chưa?

- Văn Thù trả lời: con không thấy pháp nào gọi là Phật Pháp cả, pháp nào thành tựu, đây ý nói tánh không.

Phật lại hỏi: Oâng không đạt được không chấp tánh chứ?

- Văn Thù trả lời: Con là tánh vô chấp đâu còn không chấp ! Tánh đã đạt vô chấp thì đây là ta tức là pháp tánh không chứng nhập, chỉ duy nhứt Như Như làm gì có năng sở đạt được !

Đến đây là phần kinh văn giảng rộng đã đầy đủ, câu hỏi trên dẫn tới hai câu trả lởi sau làm hiển tỏ tôn chỉ:

a) khác thừa theo dấu: trong câu hỏi tuy hàm nghĩa trung đạo cũng có hai vấn đề:

a) trước sau trái nhau

b) điểm nghi bây giờ diệt mất sắc. Trên trừ sạch nghi: không tức là sắc, sắc tồn tại. Nay nói rằng, tất cả đều không nên hình như trái nhau. Nhị thừa không đạt được điểm nghi này nên nay diệt sắc. Đáp câu hỏi trên có 2 như kinh dẫn tới chỗ viên thông nên trả lời không trở ngại việc tồn tại. Ngài Thanh Lương nói rằng, sắc của không là diệu sắc nên không ngăn trở sự tồn tại, không của sắc là chân không chưa từng bất tận. Nay tất cả đều mất tức là không của sắc; chưa từng chẳng lập là sắc của không. Ngài Trấn Quốc nói rằng: Bát Nhã không mất tứ cú đâu không diệu hữu nên chẳng ngăn ngại sự tồn tại, chưa từng chẳng lập câu Hữu, tất cả đều quên chưa từng chẳng mất câu Vô. Hợp cả lại thành hai hình thức: đoạt lấy đều không còn gì mà Hữu là diệu hữu, đâu chẳng làm sáng tỏ đúng nhất tánh chứ !

Đại Phẩm dẫn chứng các pháp vô sở hữu tức không có pháp vọng, tất cả đều quên Vô. Như thế Hữu này là Hữu vọng của pháp vô nên chưa từng chẳng lập Hữu. Đây dựa sự so sánh là chỗ lìa trong có thật hữu vô định tánh. Trên căn cứ Hữu như thế là Hữu của Không, Hữu của bất tư nghì khó thể nghĩ bàn. Lại làm sáng tỏ đúng thật Hữu 3 nghĩa.

1. Pháp: nhứt vị pháp không sai biệt

2. Nghĩa: Không – Hữu hai môn

3. Tùy thuyết không trái, bổ sung dung hợp bất đồng giữa Không và Không tông, tức thật Hữu là vọng. Ngài Thanh Lương nói rằng, tánh không chung với Thỉ – Đốn – Chung giáo, diệu hữu là Thật giáo. Nếu chung với Không – Hữu cả hai diệt mất, đức viên là Viên giáo.

4. Chỉ rõ chỗ sở đắc nêu kinh dẫn chứng: Kinh có 5 phần chính:

1. đoạn nghi sanh tín

2. Tỏ lý khiến hiểu đúng

3. Thực hành dứt mê

4. Nêu chỗ đạt được để chỉ rõ

5. Ca ngợi pháp tán thán công đức. Đây phải cần nung đúc cơ hội giáo hóa nương theo tu chế phục để chứng đắc.

1. Đạo thủy chung đâu có thể chỉ vin chỗ lìa một pháp mà dứt trừ được vọng tình của chúng sanh. Các nhà dịch kinh chỉ cho hành giả hiểu rõ lý Không; đây nói là thuyết không. Bắt buộc quy về quyền lúc đầu mà không quán mục này.

2. Quả chuyển y: không đạt mà đạt được vĩ đại có phải đương cơ được lợi ích chăng? Nhưng chỗ sở đắc đây nếu luận chung Bát Nhã tuy có quyền thật song đều là ba người đạt được. Kinh ghi rằng, nếu có chúng sanh nào đối Thanh Văn thừa mà có tánh quyết định nghe pháp này là đã mau chứng được vô lậu, nhẫn đến đạt vô thượng thừa. Do nghe pháp này mà mau chứng đạo quả vô thượng Bồ Đề như vậy. Lại sớ chủ giải rằng, bát Nhã cũng là Nhị thừa, tốt nhất lấy kinh Pháp Hoa trên các kinh phá hiệp – thông để nói pháp Tam Thừa mới đạt được lợi ích trọn vẹn của Tam Thừa. Ơû đây kinh tuy chỉ nói về Đại Thừa mà kiêm luôn đoạn nghi Nhị thừa để sách tấn họ. Trong đó có 2 ý: lặp lại trước nêu lên 2 phần sau. Lời phê phán để nhắc lại kinh mà giải thích cho thêm rõ ràng. Trên nói không trí cũng không đắc, ở đây theo đuổi là nhân, do nhân tu này mà đạt quả. Như thế nêu rõ chỗ lìa là đoạn dứt mê lầm. Ơû đây nêu rõ chỗ đạt được là quả chứng. Ngài Thanh Lương nói rằng, không sở đắc là tướng Bát Nhã, do Bát Nhã không trí tuệ nên mới đạt được vậy.

Trích dẫn Đại Phẩm Kinh: không đắc mà đắc. Đại Phẩm lại ghi rằng, vì vô sở đắc nên lấy làm phương tiện. Tổ đức nói rằng, nếu không trụ sự lý, sanh tử, Niết Bàn thì sự lý là pháp phương tiện vô ngại. Sớ chủ nói rằng do quán chân không mới có các hành. Vì thế, thập độ hành do không mà thành; quả Bồ Đề v.v… đều do Không mà lập. Do từ chân không vô trụ mà lập nên các pháp. Lại làm cho các pháp đạt tướng tức là nhập tướng. Không chướng không ngại đều là môn đại dụng này. Lại nói về vô đắc mà quan trọng là phải không còn lưu dấu tích gì, rỗng rang thanh tịnh mới gọi vô đắc được. Ngài Thanh Lương nói rằng, không những tướng có tánh không thôi mà các tông phần nhiều cũng đề cập thuyết này. Chỉ không tự tánh mà chẳng phải không ở pháp, như Pháp tướng tông chỉ là không giả lập mà không phải không tùy thuộc. Thành lập Tam luận tông kẻ không đắc ý nói rằng, pháp không tự tánh nên nói không làm cho tướng chẳng phải không. Nay vô tánh duyên sanh nên Hữu, thể Hữu là không do duyên sanh vô tánh nên Không, Không mà thường Hữu phải cùng triệt giao mới là chân không – diệu hữu. Nói đại lược giống nhau nhưng ý chỉ khác nhau, từ chánh quán để nhìn còn chưa thấu đạt được điểm này. Sau đây nêu rõ hai chỗ sở đắc: trước là đoạn quả đạt được. Nêu rõ người nương pháp để phê phán giải thích. Nói đoạn quả là dứt chỗ hiển tỏ, nêu rõ chỗ nương v.v… là nương vô đắc nên hành trí tuệ Bát Nhã. Nếu không có trí Bát Nhã vượt qua hẳn không đến bờ giải thoát được. Điểm hai: đoạn chướng đạt quả có 3: điểm phê bình, lặp lại giải thích, hành thành. Hành thành là chỉ chung, gọi mê hoặc (lầm lỗi) nói riêng, có nghĩa phiền não chướng ngăn trở tâm; tâm không giải thoát nên tạo nghiệp xoay vần. Sở tri chướng làm ngăn chướng huệ, huệ không giải thoát nên không rõ tự tâm, không thấu đạt tánh tướng các pháp. Tung hoành ra khỏi ba cõi cũng mang theo canh cánh mà không thành Phật được. Bây giờ đạt được tuệ Bát Nhã thâm sâu, hai chướng đều mất và đạt hai giải thoát nên không còn chướng ngăn nữa. Kinh nói về việc đoạn nhị chướng, có thể nói sợ nhất là ma oán. Ma gồm có thiên ma ngoại đạo hiện hình để đe dọa hành giả. Như luận Khởi Tín trứơc sau có luận rõ. Điên đảo mộng tưởng, sanh- trụ-dị-diệt mà sớ chủ liệt nêu giải thích. Vì mộng là đều trong lúc ngủ. Chúng sanh đối với Ngã và Ngã sở nhưng không biết nên mộng thấy cảnh không thật mà cho là có thật. Gọi điên đảo vì bản tâm thanh tịnh bị vô minh vùi lấp, mộng nơi bốn tướng mà khởi phiền não. Nay được trí Bát Nhã là mặt trời chiếu tan mộng phiền não, hiểu rõ mọi pháp đều không nên nhân xấu ác chấm dứt. Nói cứu cánh là đắc quả, đầu tiên dịch tiếng Phạn (Sanskrit) sang tiếng Hoa, mọi đức đầy đủ, vô trụ xứ Niết Bàn là thường hằng đầy đủ đức vô tận. Hưng Giáo dạy rằng, làm hiển tỏ Phật thắng đức sanh tín thanh tịnh. Nay được quả Bồ Đề Niết Bàn không giống như không đạt, nhờ chân Phật là không đức. Câu văn dẫn đây làm rõ Phật đức. Chữ Không, theo Ngài Trí Quang đã nói trên hiệp với chướng là không bất tận. Chướng mê lầm vốn vô tận nhưng có thể hết, không đoạn mà có thể dứt, nói đơn giản là cứu cánh. Giản dị chỉ Tiểu Thừa thích hợp ân đức ba tạng vậy. Lại giải thích so sánh không phải hạnh bậc chân lưu, không khế hợp chân chưa thích ứng hạnh chân, không do chân phát khởi. Nay dùng thật tướng quán, chứng ngộ nó là Như của trí, như ngọc phát sáng sáng ấy rất tự nhiên, cùng lý thấu tánh nên gọi là cứu cánh, đây căn cứ theo tôn chỉ giải thích. Nói về chư Phật đắc quả như kinh ghi rằng, một cửa siêu việt con đường diệu trang nghiêm, tiếng Phạn dịch sang tiếng Tàu là giác. Như lý quán chân không nêu lý lẽ bên ngoài nên gọi là chánh giác. Dùng như lượng trí quán chiếu Như để quán xét khắp cùng gọi là Đẳng giác chí cực. Vô biên ấy là đạt nhứt thiết chủng trí nó qua khỏi bậc hạ thừa, không còn trên nữa mà từ trên đến dưới vậy.

5) Tóm lược tán thán công đức, trước hết ca ngợi đức vượt thắng hơn. Việc tán thán gồm bốn đức: 1. y cứ theo pháp tán thán 2. dựa công năng tu hành viên mãn nên không chi vượt hơn, đức tròn nên không gì so sánh bằng được. 3. căn cứ ba vị thành tựu, dẫn luận so sánh ngoài ra không có từ so sánh. Kinh nêu công năng của nhị đức để kết tóm năng lực về biến dịch, là phương tiện sống chết nhân duyên sanh tử như Hữu là có sanh tử, không có sanh tử. Vì vậy kinh do 2 từ Bát Nhã uyên áo, ý phần lớn là nối trước kết sau và hai ý chính sau chót là câu thần chú. Thần chú có 2 ý:

a) theo lý không thể dịch được, là những sự so sánh, dùng tâm ấn chư Phật không đo lường được nên không thể giải thích

b) nếu phải tùy cơ cường điệu giải thích như sớ chủ ngài Trịnh Công yêu cầu mà gắng giải thích. Song dù nói bí mật không thể nói nhưng có nhân duyên nên cũng có thể không thuyết mà thuyết. Như Văn Thù Vấn Bát Nhã năm chữ chú mà Bát Nhã so sánh đại kinh hay Trí Độ luận đều có giải luận. Trí Độ luận rằng, chữ A là thật tướng môn nên hiển bày 3 loại Bát Nhã, chẳng hề lìa bỏ chữ thời gọi là Bát Nhã. Nhập Bát Nhã Ba La Mật là quán chiếu Bát Nhã; ngộ vô sanh là thật tướng Bát Nhã. Kinh Đại Phẩm ghi rằng, A tự môn là hết thảy mọi pháp khởi thủy bất sanh. Trí Độ luận giải rằng, nơi tất cả mọi pháp nếu Bồ Tát nghe chữ A tức thời tùy nghi, được gọi là các pháp từ khởi thủy bất sanh. Lấy chữ A (31) nêu để nói là chữ đầu tiên, như A Nậu Bà Đà người Tần nói là không sanh. Đại Phẩm Kinh ghi rằng, A rõ tất cả mọi pháp lìa trần nhiễm. Luận rằng, nếu nghe A liền theo nghĩa mà biết mọi pháp lìa nhiễm, vì La Xà tiếng Tần gọi là cấu (dơ) vậy. Đại Phẩm kinh ghi: chữ Ba là đệ nhứt nghĩa. Vì Ba La Mạt Đà dịch là đệ nhứt nghĩa. Đại Phẩm ghi rằng, chữ Na chỉ các pháp lìa tánh tướng chẳng được cũng chẳng mất. Luận rằng như nghe Na liền biết các pháp không được không mất, không đến, không đi, vì Na Tần dịch là chẳng. Nên biết không do nhân duyên cũng không cưỡng dịch. c) Mừng tán dương vì Bát Nhã thâm sâu nên tán thán, nhiều kiếp khó gặp nay gặp nên rất hoan hỷ, theo đó mà hiểu rõ lời tán dương. Lý hội chân tông hồi hướng thật tế nên nói là chân tông, có nghĩa Bát Nhã chân tông cũng gọi là đại tông Phật Pháp vậy.

Hết quyển hạ

Người sớ giải Tâm Kinh, Tùy Đường Ngài Hiền Thủ quốc sư trong trường dịch thuật đáp lại lời Ngài Trịnh Công mà làm việc sớ giải này. Văn kinh thật là sâu sắc nên các nhà sao thuật thật khó khăn phải nâng cao trí tuệ như pháp sư Hoa Nghiêm nhận xét, rỡ ràng lý thú xa hẳn chuyện thường đàm. Mỗi mục tích cực dụng ý gia tâm chú giải tránh sự sai lầm, một hôm chúng theo thưa thỉnh mong đưa ra nhận xét nên gọi là liên châu. Trước hết là giữ lời di huấn của chư Tổ lấy đó làm chỉ nam, đem kinh luận, cách ngôn mà hình thành sớ giải, cốt lấy ý sâu xa truyền đạt để cho ánh đuốc mãi sáng thêm thời công sức kia đâu luống uổng vậy.

Năm Ất Dậu, tiết Trung Thu trăng sáng vào thời nhà Tống niên hiệu Càng Đạo Long.

Sa môn Huệ Tiễn đề

Hết

Ngũ uẩn, tứ đại: ngũ uẩn là năm sự tập họp hay chứa nhóm thành một hợp thể thân và tâm thức con người gồm: sắc tức hình sắc; thọ là cảm thọ (vui, buồn, sướng khổ…), tưởng là suy tưởng, nghĩ ngợi, hành là hành động, thức là phân biệt nhận thức. Bốn uẩn sau (thọ, tưởng, hành, thức) thuộc tâm thức hay tâm lý hợp với sắc thân – vật thể hay sinh lý. Tứ đại là bốn yếu tố vật lý phổ quát tạo thành thân thể gồm có: đất, nước, gió, lửa (đại có nghĩa cùng khắp, phổ quát)

Cửu khiếu: chín lỗ bài tiết từ thân thể con người như: hai con mắt, hai lỗ tai, hai lỗ mũi, lỗ miệng, đường tiểu và đại tiện.

36 món bất tịnh nơi cơ thể gồm: tóc, lông, răng, móng, ghèn, nước mắt, nước mũi, gàu, mồ hôi, đại tiện, tiểu tiện, da dày, da mỏng, máu, thịt, gân, mạch, xương, tủy, mỡ chài, mỡ nước, óc, màng, lá lách, thận, tim, gan, mật, phổi, ruột già, ruột non, dạ dày, đàm đỏ, đàm trắng, sinh tạng, thục tạng, thường bài tiết ra chín lỗ.

Nhị trí: hai trí của thế tục trí và vô sanh trí (xuất thế trí)

Bảy món lậu (phiền não) 1) Kiến lậu: mắt trông thấy sắc không rõ sắc thật tánh là bình đẳng cứ đắm vào phần sắc tướng sanh tâm phân biệt, nhận cảnh tốt xấu mà sanh tâm yêu ghét. 2) Chư căn lậu: không chỉ nhãn căn mà các căn khác cũng vậy 3) Vọng lậu: quên điều lành, dong ruỗi theo điều ác 4) Aùc lậu: đối với nghịch cảnh sanh tâm ghét bỏ 5) Thân cận lậu: không tuân lời thầy dạy, gần gũi bạn ác. 6) Ái lậu: gặp cảnh thuận liền ham mê mải miết không rời 7) Nghi sử: sự ngờ vực sai sử (bó buộc).

Bồ tát Vô Trước: (tiếng Phạn là Ashangha) là anh của Ngài Thế Thân hay Thiên Thân Bồ Tát đều là Tổ của Tông Pháp Tướng. Cả hai đều chuyên sâu về Pháp tướng Duy Thức qua các bộ luận Du Già và Duy Thức còn truyền tới nay.

Bốn phép đẳng trì: biệt danh của Định dịch từ chữ Samadhi, chỉ cái tâm trụ một cảnh, bình đẳng duy trì. Bốn phép định là: 1) Không đẳng trì 2) Vô tướng đẳng trì 3) Vô nguyện đẳng trì 4) Tâm chẳng tán loạn. Đẳng trì là định, chánh định.

Hậu đắc trí: cái trí sâu kín hợp chân như nên còn gọi là Vô phân biệt trí, hay Căn bản trí; cũng gọi là tục trí, như lượng trí, vì đó là trí sở đắc sau căn bản trí.

Tám tướng: (hay tám tướng thành đạo): các kinh, luận, thuyết minh không giống nhau. Theo Đại Thừa Khởi Tín luận thì 8 tướng đó là: 1) từ cõi trời Đâu Suất giáng sanh 2) Nhập thai 3) Trụ thai 4) Xuất thai 5) Xuất gia 6) Thành đạo 7) Chuyển pháp luân 8) Nhập Niết Bàn. Tứ giáo Nghi q.4. Ghi tám tướng thành đạo gồm: 1) Từ cõi trời Đâu Suất mà giáng hạ, 2) Thác thai 3) Xuất sanh 4) Xuất gia 5) Hàng ma 6) Thành đạo 7) Chuyển pháp luân 8) Nhập Niết Bàn.

Bốn chướng là bốn thứ ngăn trở con đường tu đạo Bồ Đề. Đó là 1) hoặc chướng, tức tư hoặc tham dục, sân nhuế, ngu si v.v… 2) nghiệp chướng: ác nghiệp do thân, khẩu, ý tạo ra 3) báo chướng: tức là khổ báo ở ba đường ác: địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh 4) Kiến chướng là những tà kiến.

Bảy chúng thuộc hàng đệ tử của Phật gồm 5 chúng xuất gia là: sa di, sa di ni, thức xoa ma na, tỳ kheo, tỳ kheo ni và hai chúng tại gia là ưu bà tắc và ưu bà di tức nam, nữ Phật tử.

Thập trụ: 10 trụ tâm (theo dòng nghịch lưu): 1) tin sâu nhân quả 2) tâm rất xấu hổ 3) tâm rất sợ sệt 4) phát lồ sám hối 5) tâm đoạn dứt tương tục 6) phát Bồ Đề Tâm 7) đoạn ác tu thiện 8) giữ gìn chánh pháp 9) Niệm nghĩ mười phuơng chư Phật 10) Quán tội tánh không.

Tượng pháp: giáo pháp Phật chia ra thành 3 thời kỳ: Chánh pháp; Tượng pháp và Mạt pháp. Tượng pháp sau Phật diệt độ 500 năm. Nay là thời mạt pháp.

Năm thứ che tâm (ngũ cái) làm cho chẳng sanh thiện pháp. Đó là: 1) tham dục: chấp chặt năm dục (tài, sắc, danh, thực, thùy) mà che lấp tâm 2) sân nhuế: giận dữ đối với cảnh trái tình làm che mất tâm tánh 3) thùy miên: tâm mê muội, thân xác nặng nề chẳng xử dụng nổi che lấp tâm tánh 4) trạo hối: tâm tháo động lao chao, lo lắng phiền não về những việc đã làm, gọi là hối, để đến mức che lấp tâm tánh. 5) nghi cái: đối với việc gì cũng mờ ám, không biện biệt được chân ngụy, tâm do dự không quyết đoán.

Ba Khổ: 1) Khổ khổ: cái khổ này chưa dứt tiếp tục theo cái khổ khác. 2) Hoại khổ: hư hao tan hoại gây nên khổ 3) Hành khổ: hành nghiệp tạo nên nhiều điều khổ não. Những nỗi khổ này cùng với khổ của sanh, già, bịnh, chết, thương yêu nhau phải xa lìa, cầu không được toại nguyện và thân ngũ ấm mất quân bình gây nên khổ đau thống thiết.

Đại kiếp: chỉ một chu kỳ của thành, trụ, hoại, không gồm 4 trung kiếp hình thành. Một tiểu kiếp là 16 triệu 800 ngàn năm. (16,800,000 x 4 x 4) thành một trung kiếp. Như vậy một đại kiếp là 268,800,000 năm.

Ba huệ: gồm có văn huệ, tư huệ, và tu huệ. Ba môn trí huệ này cũng gọi là ba môn vô lậu học, nhân tu tập mà đạt được.

Ngũ minh: 5 môn học quan trọng trong Phật giáo. Đó là: 1) Công xảo minh: về kỹ thuật các ngành v.v… 2) Thanh minh: ngành truyền thông vệ tinh v.v… 3) Nhân minh: luận lý học – khoa học về lý luận 4) Y phương minh: ngành y học, bệnh lý, trị liệu… 5) Nội minh: chứng ngộ nội tâm hoặc khai ngộ. Thiền quán để quán chiếu trí tuệ.

Tam tụ tịnh giới: ba điểm hội tụ giới đức thanh tịnh. Đó là: 1) Nhiếp luật nghi giới: giữ gìn giới luật một cách nghiêm minh không sai phạm 2) Nhiếp thiện pháp giới: tinh tấn làm tất cả điều thiện, dù việc nhỏ đến đâu. 3) Nhiêu ích hữu tình giới: làm lợi lạc mọi loài chúng sanh mà không phân biệt đối xử.

Diệu giác: tự mình giác ngộ và giác ngộ cho người tròn đầy không thể nghĩ bàn, tức là Phật quả vô thượng chánh giác. Hàng Nhị thừa chỉ dừng ở tự giác và giác tha, nhưng chưa tròn đầy trọn vẹn. Chỉ có Phật mới đạt được toàn giác nên gọi là diệu giác.

Bốn tịnh ngữ: bốn loại phát ngôn thanh tịnh là không nói dối hay đặt điều, không nói lời đường mật ngọt ngào trau chuốt, không nói lưỡi đôi chiều và không nói độc ác, mắng chửi…

Tám thánh ngữ: 8 lời nói chánh trực đúng đắn là 1. không trông thấy nói là không trông thấy 2. không nghe nói là không nghe 3. không nhận ra nói là không nhận ra 4. không hiểu biết nói là không hiểu biết 5. đối với các sự việc nhìn thấy nói là nhìn thấy 6. nghe thấy nói là nghe thấy 7. nhận ra nói là nhận ra 8. biết được nói là biết được.

Tám điều trói buộc (bát triền): 1. Vô tàm: không cảm thấy xấu hổ về tội lỗi đã gây ra 2. Vô quí: trước người không thấy thẹn về lỗi quấy đã phạm 3. Tật (ghen ghét): tâm không vui đối với những sự tốt lành thịnh vượng của người khác 4. Xan: keo kiệt bủn xỉn 5. Hối: hối tiếc về những việc thiện đã làm 6. Miên: khiến tâm tàm hối 7. Trạo cử: làm cho tâm chao động chẳng yên 8. Hôn trầm: tâm u tối nặng nề.

Mười ác nghiệp do thân, miệng, ý tạo ra như: - thân 3 nghiệp: sát sanh, trộm cắp, tà dâm – miệng 4 nghiệp: nói dối, nói lời điêu ngoa đểu cáng, nói lưỡi 2 chiều, nói lời độc địa thâm hiểm. – ý 3 nghiệp: tham, sân, si.

Tám tướng thành Phật: xem chú thích 9 ở trước.

Quy y: hướng về nương tựa ba nơi an toàn: hướng về nương tựa Phật, hướng về nương tựa Pháp, hướng về nương tựa Tăng; với sự tha thiết tâm thành chắc hẳn không đọa lạc vào 3 đường xấu ác.

Thập lực: 10 trí lực của Như Lai, đó là: 1) Tri giác xứ phi xứ trí lực: trí biết sự vật nào đạo lý, phi đạo lý; 2) Tri tam thế nghiệp báo trí lực: biết rõ nhân quả nghiệp báo ba đời của chúng sanh; 3) Tri chư Thiền giải thoát tam thế trí lực: biết các thiền định, tám giải thoát, ba tam muội; 4) Tri chúng sanh tâm tính trí lực: trí biết hết mọi tâm tánh chúng sanh 5) Tri chủng chủng giải trí lực: biết hết mọi hiểu biết của tất cả chúng sanh; 6) Tri chủng chủng giới trí lực: biết hết và đúng như thực các cảnh giới khác nhau của chúng sanh. 7) Tri nhứt thiết sở đạo trí lực: biết rõ các cõi mà người tu hành sẽ đạt tới như cõi trời, cõi người, Niết Bàn v.v… 8) Tri thiên nhãn vô ngại trí lực: vận dụng thiên nhãn nhìn thấy sanh tử và nghiệp thiện ác của chúng sanh mà không chút chi ngăn ngại 9) Tri túc mạng vô lậu trí lực: biết rõ đời trước của chúng sanh, lại còn biết rõ vô lậu Niết Bàn 10) Tri vĩnh đoạn tập khí trí lực: có thể biết rõ được như thực đối với mọi tâm hư vọng hoặc sẽ vĩnh viễn đoạn diệt chẳng sinh.

Hữu lậu, vô lậu: hữu lậu tức là còn phiền não câu thúc và bị trói buộc; vô lậu: là sạch phiền não, không còn nhiễm ô mà hoàn toàn thanh tịnh.

Bốn tâm vô lượng là bốn tâm rộng lớn: từ, bi, hỷ, xả 1) Tâm từ ban vui: 2) Tâm bi cứu khổ 3) Hỷ là tâm vui mừng khi thấy người khác khỏi khổ được vui 4) Xả: tâm hoan hỷ không còn chấp trước. Bốn tâm này dựa vào bốn thiền định tu hành mà thành tựu làm lợi lạc tất cả chúng sanh nên gọi là bình đẳng tâm.

Chuyển luân thánh vương: có nhiều tên gọi như chuyển luân thánh đế, luân vương. Theo Luận Trí Độ q.4 ghi: vị quốc vương khi lên ngôi do thiên cảm mà có được luân bào, rồi lại vận chuyển luân bào đó mà hàng phục bốn phương nên gọi là chuyển luân thánh vương. Có thể gìải thích chuyển luân thánh vương là vị quân vương có thế lực cai trị nhiều nước nhỏ chung quanh.

Tứ châu: bốn châu là Đông Thắng Thần Châu, Tây ngưu hoá châu, Nam thiệm bộ hay còn gọi là Nam diêm phù đề là châu chúng ta đang ở và Bắc cu lô châu nơi miền bắc cực giá băng quanh năm hầu như không có ánh mặt trời.

Cõi đại thiên tức là đại thiên thế giới: thế giới chia thành: tiểu thiên, trung thiên, và đại thiên. Gồm chung bốn đại châu, mặt trăng, mặt trời, chư thiên lại thành một thế giới. Một ngàn thế giới gọi là tiểu thiên, 1000 tiểu thiên thành một trung thiên thế giới. 1000 trung thiên thế giới thành một đại thiên thế giới hay cõi đại thiên.

Các pháp trợ đạo bồ đề: gồm có 37 phẩm thứ tự như sau: - bốn chánh cần: điều ác chưa sanh, đừng cho sanh; điều ác đã sanh khiến cho tiêu diệt; điều thiện chưa sanh làm cho sanh, điều thiện đã sanh làm cho tăng trưởng. – bốn niệm xứ: quán thân bất tịnh, quán thọ là khổ; quán tâm vô thường, quán pháp vô ngã. – bốn như ý túc: dục, tinh tấn, niệm, định như ý túc – năm căn: tín, tấn, niệm, định, huệ căn – năm lực: tín, tấn, niệm, định, huệ lực – thất bồ đề phần: trạch pháp, hỷ, tinh tấn, khinh an, niệm, định, xả – bát chánh đạo: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh tinh tấn, chánh mạng, chánh niệm, chánh định.

Diệt tận định: còn gọi là diệt thọ tưởng định: Diệt tận tam muội là một trong 2 vô tâm định, là loại Định diệt tận tâm, tâm sở của lục thức mà không để bị trói buộc nữa. Đây là pháp Định rất cao của các bậc Thánh giả từ quả Bất Hoàn trở lên. Bậc Thánh vượt qua tầng trời Phi tưởng Phi Phi tưởng để nhập vào Niết Bàn. Loại Vô tâm định của ngoại đạo đượïc gọi là Vô tưởng định, thuộc đệ tứ thiền.

Đệ nhứt nghĩa: điều quan trọng nhất, điều đầu tiên của sự lý gọi là đệ nhứt nghĩa. Lý thâm diệu tuyệt đỉnh, không gì cao sâu hơn.

Vô sanh nhẫn: an trụ ở cái lý không sanh không diệt mà không động. Đây là nhẫn thứ tư trong ngũ nhẫn theo kinh Nhân Vương Trí Độ luận quyển 50: “vô sanh nhẫn pháp là đối với thực tướng không sinh siệt của các pháp tin nhận thông suốt, không vướng mắc, không thoái lui, nên gọi là vô sanh nhẫn”.

Pháp vương: vua pháp chỉ Đức Phật là vua của các pháp, bậc tự do tự tại không bị lệ thuộc ràng buộc vào bất cứ một pháp nào nên gọi là pháp vương.

Pháp quán đảnh: lễ tôn giáo rưới nước lên đỉnh đầu. Ngày xưa ở Ấn Độ, khi vị tân vương lên ngôi, người ta tổ chức nghi lễ quán đảnh thật long trọng. Trong buổi lễ, vị đứng đầu Tăng chúng trong nước làm phép lành rưới nước của bốn biển lên đầu đức vua.

Trong chư Tăng tại một số nước Phật giáo khi làm lễ truyền giới, truyền pháp, người ta cũng theo nghi thức vị sư trưởng rưới nuớc lành lên đầu người mới được thọ giới.

Tâm vương: tâm dẫn đầu các pháp như ông vua ra lịnh thần dân phải vâng mệnh thi hành. Có 8 thức tâm vương là: nhãn, nhỉ, tỉ, thiệt, thân, ý (thức thứ 6), mạt na (thức thứ 7), A lại da (thức thứ 8) cũng gọi là tàng thức.

Tâm sở: tùy thuộc tâm vương gồm có 51 món: 5 tâm sở biến hành, 5 tâm sở biệt cảnh, 11 tâm sở thiện, 6 căn bản phiền não, 20 tùy phiền não, 4 bất định (hối, miên, tầm, tư). Những tâm sở này luôn luôn tùy thuộc tâm vương, hay nói cách khác 8 thức tâm vương điều động các tâm sở.

Quang phổ: ánh sáng chiếu rộng khắp nơi, nói cách khác tia sáng mặt trời tỏa chiếu trên vạn vật và khắp cùng vũ trụ.

Sở tri chướng: một trong hai chướng, đối lại phiền não chướng. Do các tâm sở tùy thuộc gây rối loạn thân tâm loài hữu tình, ngăn cản tiến trình tu giải thoát.