Tinh Hoa Trong Bát Nhã Tâm Kinh

3. Chủng loại: đạo quả bản lai vốn thanh tịnh không bao hàm đạo quả. Lại nói Bát Nhã và lấy tâm đại bi vô trụ làm tự tánh Niết Bàn, như các luận giải rất nhiều không thể thuật hết. Ở đây theo Tam Tạng Thánh Điển có 4 loại Niết Bàn dùng Như làm thể. Thành Duy Thức luận quyển 10 cho rằng, bốn loại Niết Bàn đều nương chân như dứt trừ các chướng mà kiến lập. Nhưng nói Niết Bàn là pháp thân, bát nhã, giải thoát là ba việc; thành Niết Bàn là nêu lên cái có thể thành trí tuêï giữ chỗ thành lìa chướng chứng Chân Như không phải năng thành trí là tự tánh Niết Bàn.

Phân biệt chủng loại Niết Bàn có hai cách giải thích: a) trước - sau tức là trong chân như chọn bao hàm hai loại diệt.

a) trước một tức là chân như

b) sau ba đều hàm luôn diệt. Tuy có hai thuyết nhưng ngài Hộ Pháp lấy phần sau làm chánh hay tôn chỉ. Hai loại Niết Bàn mở rộng thành bốn, nếu nói hai sẽ như sau: 1. Tánh tịnh Niết Bàn 2. Phương tiện tịnh Niết Bàn; mở rộng thành bốn như: 1. Tự tánh thanh tịnh Niết Bàn 2. Hữu dư y Niết Bàn 3. Vô dư y Niết Bàn 4. Vô trụ xứ Niết Bàn.

Thành Duy Thức luận quyển 10 ghi rằng, nghĩa riêng Niết Bàn lược có bốn loại: 1. Bản lai tự tánh thanh tịnh Niết Bàn, tuy bị nhiễm khách trần nhưng bản tánh tịnh có đủ vô lượng công đức vi diệu, chỉ bậc Thánh tự thân chứng bản tánh vắng lặng ấy nên gọi là Niết Bàn.

2. Hữu dư y Niết Bàn, có nghĩa là chân như khỏi phiền não chướng, tuy có khỗ vi tế chỗ y chưa diệt mà vẫn có cái hằng viễn vắng lặng, nên gọi là Niết Bàn 3.Vô dư y Niết Bàn: tức là chân như ngoài sanh tử, phiền não khổ đã hết, chỗ dư y cũng diệt, các khổ vĩnh viễn tịch nhiên nên gọi là Niết Bàn. 4. Vô trụ xứ Niết Bàn, có nghĩa là chân như ngoài sở tri chướng⁴³, tâm đại bi, bát nhã luôn bổ sung nhau, do vậy không trụ Niết Bàn trong sanh tử, làm lợi lạc chúng sanh khắp cùng tận đời vị lai, dụng nhưng luôn vắng lặng nên gọi là Niết Bàn. Tất cả chúng sanh đều có tự tánh thanh tịnh, hàng Nhị Thừa vô học có đầy đủ ba tánh như trên. Chỉ có đức Thế Tôn chúng ta có thể nói đầy đủ cả bốn đức tánh ấy.

4) Phần hỏi đáp:

Hỏi: Hữu dư Niết Bàn đối với bậc Thiện Thệ như thế nào?

- Đáp: Tuy không thật y nhưng hiện như tương tợ hoặc y khổ dứt mà nói vô dư y; không phải khổ y nơi lời nói dư y. Vì thế nên nói đức Thế Tôn có đủ bốn đức.

Hỏi: Hữu dư, Vô dư y của Thanh Văn sao có chỗ nói rằng đó không phải Hữu như kinh Thắng Man giải thích?

- Đáp: Có nơi cho rằng kia không có Niết Bàn nên đâu có Hữu dư y và cũng không cả hữu, lấy đây làm hơn vậy.

Nhưng Thanh Văn thân tâm hiện tại có lúc còn bị sở tri chướng, khổ y chưa dứt nên nghĩa viên tịch bị che khuất. Nói không Niết Bàn không có nghĩa Thanh Văn thật không có mà phiền não chướng hết là hiển lộ lý Hữu dư Niết Bàn. Lúc chưa chứng ngộ vô dư Niết Bàn nên nói Thanh Văn không có Vô Dư y mà không nói sau khi thân diệt không y đó dứt khổ là Vô dư Niết Bàn, nói rộng như kinh dẫn.

Hỏi: Các sở tri chướng đã không cảm sanh sao phải đoạn để đạt vô trụ xứ?

- Đáp: Sở tri chướng ẩn núp chính là Không nên đoạn thời hiển lý pháp Không. Đây là vô trụ xứ Niết Bàn đối với hai bên đều không trụ.

Hỏi: Nếu sở tri chướng cũng ngăn chướng Niết Bàn sao đoạn nó mà không đạt trạch diệt?

- Đáp: Trạch diệt lìa buộc trói hay không bị trói buộc.

Hỏi: Đã đoạn được như vậy thà đạt Niết Bàn có hơn không ?

- Đáp: Không phải các loại Niết Bàn đều trạch diệt, chung không phải thế nên tánh tịnh không phải Niết Bàn. Có thuyết cho rằng trạch diệt cũng được bao hàm là cách nói rộng của người ngoại cuộc theo lý luận cần phải biết.

- Ba đời chư Phật y Bát Nhã Ba La mật đa nên đạt vô thượng chánh đẳng chánh giác: từ đây trở xuống phần dẫn dụ chứng đắc trong ấy có hai: a) xác chứng sự đắc quả b) phỏng chỗ dụng tán dương cái hơn. Về sự đắc quả chia ra thành ba tiết: ba đời chư Phật là luận về người đắc quả. Ba đời gồm quá khứ, hiện tại và vị lai thuộc pháp hữu vi, theo trật tự thứ lớp của những gì từng có, hiện có và sẽ có lấy đó làm ba đời. Lại cũng nói như sau: những gì đã chẳng có, cái hiện đang có và từng chẳng có lấy làm ba đời. Nhưng ba đời đây có ba loại:

1. Chủng tử ba đời

2. Đạo lý ba đời

3. Duy thức ba đời. Ba đời nói theo các tông hẳn có sự dị đồng như các thuyết đề cập, miễn sao phải thích ứng hợp lý.

Phật đà (Buddha) là tiếng Phạn, Tàu dịch là giác giả (người giác ngộ) bao gồm năm nghĩa như Phật Địa Luận nên gọi là Phật. Năm nghĩa đó là:

1) có đủ hai trí: nhứt thiết trí và thiết lợi trí

2) lìa hai chướng: phiền não chướng và sở tri chướng.

3) đạt được hai tướng: nhứt thiết pháp tướng và thiết lợi pháp tướng.

4) có đầy đủ hai lợi: tư lợi và lợi tha.

5) đủ hai thí dụ: như tĩnh cơn mộng và như hoa sen nở. Ai có đầy đủ năm nghĩa đây đều gọi là Phật. Kế y Bát nhã Ba la mật đa bàn về trí hay đạt được như trên đã nói rõ, tiếp nói đạt vô thượng chánh đẳng chánh giác: nêu rõ chỗ đắc quả tức là đạt Bồ Đề giác ngộ. Từ Bồ Đề là âm tiếng Phạn, Tàu dịch nhiều nghĩa khác nhau như A là vô, Nậu Đa La là thượng, Tam là chánh, Miệu là chân, trở lại tam là chánh, Bồ Đề là đạo. Nói tóm lại là vô thượng chánh chân chánh đạo; cách khác dịch A là vô, nậu đa la là thượng, tam là chánh, miệu là biến, tam là tri, Bồ đề là giác. Trí như lý duyên pháp chân như là chánh, trí như lượng duyên tục đế là biến. Trí vô phân biệt đoạn dứt hai vô tri là tri. Bồ Đề thoát khỏi cơn mơ ngủ gọi là giác. Bốn trí nói đây là cái thể Bồ Đề vượt khỏi quả nhị thừa nên nói vô thượng. Ở đây ngài Huyền Trang Tam Tạng nói rằng: A là Vô, Nậu Đa La là thượng, tam là chánh, miệu là đẳng, trở lại tam là chánh, Bồ Đề là giác. Không có pháp nào qua nên là vô thượng, lý sự biết hết là chánh đẳng, lìa vọng hiển chân nên nói là chánh giác. Đó gọi chung là vô thượng chánh đẳng chánh giác.

Hỏi: Nêu tông đạt quả chỉ nói Niết Bàn phần dụ dẫn chứng duy chỉ Bồ Tát lấy giác chứng diệt đâu chẳng trái nhau ?

- Đáp: Chân lý đều thông trí lìa hai đức mỗi đức cứ vào một nghĩa, lược bỏ sự hổ tương làm hiển lộ điểm này. Bồ Đề là nói lược dùng ba pháp phân biệt:

a) giải thích danh từ

b) ngoài thể tánh

c) phân biệt các môn.

a) Giải thích danh từ: tiếng Phạn là Bồ Đề, dịch là giác. Giác có ba loại nghĩa là do trí của ba thừa mà nói là Vô Thượng Bồ Đề, tức là chân tục trí song song chứng nhị không gọi là giác.

b) Ngoài thể tánh có hai loại:

a) Y thật hiện thể, bốn trí là tánh. Thành Duy Thức luận quyển 10 luận rằng Bồ Đề là bốn trí tương ứng lấy tâm làm thể

b) Tướng vay mượn nói gọn có ba:

1) trí đoạn phân biệt tức dùng nhị không quán trí

2) đoạn nhị chướng chứng pháp vô vi lấy làm tự tánh. Luận Du Già phẩm Bồ Tát Địa ghi rằng, Đoạn hai chướng đạt nhị trí gọi là Bồ Đề. Luận ấy nói dứt hai chướng là Bồ Đề đó là nói quả của trí; tướng vay mượn cũng gọi là trí. Ba hoặc hai thân chung phân biệt dùng ba thân làm tự tánh. Nhiếp Đại Thừa luận nói trí thể thù thắng tức là ba thân. Đó là pháp thân gọi chung là trí, tánh của trí nên mượn gọi là trí. Phân biệt ba hoặc năm pháp chung dùng năm pháp để làm tự tánh. Kinh Phật Địa nói có năm pháp bao nhiếp Đại Giác Địa. Đó là bốn trí và tịnh pháp giới. Kinh Phật địa cho chân như là Đại Giác giống Nhiếp Đại Thừa luận nói tánh giác. Theo như Trí Độ luận gọi cảnh giác nên cho đó là giác. Trí Độ luận thuyết minh: trí và trí xứ đều gọi là bát nhã.

c) Phân biệt các môn: trước giải thích bốn trí, sau luận về ba thân. Nói bốn trí phân thành năm tiết:

1) nêu danh lộ thể

2) chuyển thức thành trí

3) các tâm sở tương ưng

4) chỗ bị duyên sai biệt

5) mới đạt đến pháp hiện khởi sai biệt.

1. Nêu danh lộ thể:

a) Đại viên cảnh trí: cũng như tấm kiếng đầy đặn đủ các duyên hình ảnh hiện. Y chỉ gương trí Phật cũng thế các xứ, cảnh, thức, mọi hiện tượng ảnh hiện trong đó từ thí dụ lập tên tức là dùng thức thứ 8 hợp với tâm lấy làm tự thể, có 11 thí dụ như Kinh Phật Địa thuyết rõ.

b) Bình đẳng tánh trí: hết thảy chúng sanh giữa tự và tha đều bình đẳng, do chỗ dụng lập danh nên gọi bình đẳng, có 10 pháp bình đẳng như trong kinh giảng rộng. Thức thứ bảy lấy tâm làm thể.

c) Diệu quan sát trí: tương ứng với tâm khéo quán tự, cộng tướng các pháp (tướng riêng, tướng chung) do dụng lập danh gọi tên nên gọi là diệu quan sát trong 10 thí dụ như Kinh có giảng rộng. Thức thứ sáu tương ứng với tâm làm thể.

d) Thành sở tác trí: Hiển hiện khắp cùng 10 phương ba nghiệp biến hóa chỗ tạo tác. Điều này cũng có nghĩa là do dụng gọi là thành sở tác trí, nêu 10 thí dụ như trong kinh có giảng rộng. Năm thức trước tương ứng với tâm làm thể.

2. Chuyển thức thành trí: Kinh Phật Địa quyển 3 ghi rằng, có hai thuyết: a) Chuyển thức thứ 8 thành Đại Viên Cảnh Trí, chuyển thức thứ bảy thành Bình Đẳng Tánh Trí, chuyển thức thứ sáu thành Diệu Quan Sát Trí, chuyển năm thức trước thành Thành Sở Tác Trí. b) Thuyết thứ hai cho là chuyển thức thứ sáu thành Thành Sở Tác Trí, chuyển 5 thức trước thành Diệu Quan Sát Trí. Điều này không hợp lý vì không theo thứ tự. Thuyết pháp trừ dứt nghi là biến quan sát không phải ngũ quan hợp tác. Vô Tánh Nhiếp luận cũng có hai cách giải thích, rộng như luận kia có đề cập. Luận Đại Trang Nghiêm và Phật Địa Luận giống nhau như phần hai đã nói. Thành Duy Thức quyển 10 cũng nói giống Phật Địa như mở đầu pháp sư đã nói cần phải biết.

3. Các tâm sở tương ứng: nhứt nhứt cùng với 21 tâm sở tương ứng (thích hợp), có nghĩa là tâm sở biến hành có 5 món, tâm sở biệt cảnh có 5 món và thiện tâm sở có 11 món đầy đủ như Phật địa.

4. Chỗ bị duyên sai biệt: Trí Đại Viên Cảnh như Phật Địa đã đề cập và có 2 lối giải thích:

a) Duyên như chung duyên vạn pháp, tuy có hai thuyết.

b) Thắng: duy thức, quyển 10 cũng nói giống thuyết trên; còn như phân biệt đầy đủ như trong Phật địa. Bình Đăûng Tánh Trí: cả Phật Địa và Duy Thức đềøu nêu 3 giải thích:

a) chỉ duyên tám tịnh thức

b) chỉ duyên chân như bình đẳng

c) duyên khắp lấy chân tục làm cảnh có đầy đủ như 2 luận trên nêu. Diệu quan sát trí duyên mọi cảnh không tranh luận, Thành Sở Tác Trí có hai thuyết:

a) chỉ duyên với năm hiện cảnh

b) duyên hết các pháp ba đời. Thuyết sau là đúng như hai luận đã dẫn.

5. Pháp hiện khởi sai biệt: Theo Phật Địa luận, Đại Viên Cảnh Trí lúc đầu đạt pháp hiện khởi là tâm kim cang, Bình Đẳng Tánh Trí tương ứng tâm Bồ Tát sơ địa lúc đầu hiện quán hiện hành ban sơ, Diệu Quan Sát Trí tương ứng Tâm Bồ Tát cũng ở sơ địa lúc đầu hiện quán hiện hành ban sơ, Thành Sở Tác Trí có hai lối giải thích:

a) Sơ địa trở lên đều được hiện hành

b) Khi đạt Phật quả mới hiện khởi. Nghĩa sau là đúng như Phật Địa luận đã nói. Ba thân Phật tạm phân thành 7 tiết mục để giải thích:

1) Giải thích danh từ

2) Ngoài thể tánh

3) Năm pháp bao hàm thân

4) Thường, vô thường

5) Hình lượng lớn nhỏ

6) Chỗ giáo hóa giống và khác

7) Y cõi sai biệt.

1) Trước giải thích chung sau giải thích riêng, Nói ba thân đó, ba là nêu con số, thân gồm có ba ý: thể tánh – y theo – tụ kết. Thành Duy Thức luận quyển 10 nói rằng ba thân gồm có: thể, y, tụ nói chung là thân. Phật Địa quyển 7 cũng giải thích giống như Thành Duy Thức luận có nghĩa rằng trong 6 giải thích đây là con số tiêu biểu và sau có từ gọi riêng ba thân:

a) tự tánh pháp thân, có nghĩa thể chân như thường hằng không thay đổi nên gọi là tự tánh; đầy đủ các công đức lực vô úy, pháp có nơi nương nên gọi là pháp thân

b) Thọ dụng thân hay làm cho tự, tha thọ dụng được tất cả đại pháp lạc nên gọi là thân thọ dụng.

c) Biến hóa thân có nghĩa là muốn làm lợi ích chúng sanh Phật thị hiện nhiều thân hình là biến hóa thân.

2) Ngoài thể tánh: Pháp thân dùng chân như làm thể, thọ dụng thân dùng bốn trí các công đức tự lợi, và thân hóa hiện cõi địa thượng với một phần công đức lấy làm tự tánh mà trong đó có điểm giống điểm khác như trong năm pháp sau phân tích rõ.

3) Năm pháp bao hàm thân: theo Phật Địa luận có lối giải thích, nghĩa là như hai cách nhiếp nêu trên mà trong đó tự tánh thân hàm thọ dụng thân; thành sở tác trí, hàm biến hóa thân như kinh nói, pháp thân là chân như. Kinh Kim Quang Minh, Kinh Phật Địa, luận rằng chuyển thức A Lại Da thành tự tánh thân; Đại Viên Cảnh Trí, chuyển thức thứ tám nên biết tự tánh thân bao hàm cả hai như trên. Nhiếp Đại Thừa luận rằng đạt tự tánh; Nhiếp luận và Trang nghiêm luận đều cho rằng chuyển thức thứ tám thành trí viên cảnh. Kinh này thuyết minh: Thành Sở tác trí khởi tạo các nghiệp thay đổi, luận Trang nghiêm thuyết rằng, Thành sở tác trí đối với các cảnh giới khởi hiện vô số các chủng loại biến đổi khó nghĩ bàn nên biết sự bao hàm biến hóa thân để khuyên bảo nói xứ. Bình đẳng tánh trí như các luận thuyết minh hay nương tịnh độ (cõi tịnh). Tùy theo các vị Bồ Tát với niệm an lạc thị hiện nhiều thân Phật nhằm khuyến tấn nói xứ. Diệu quan sát trí cũng giống như các luận trình bày; tại một nơi tập hội lớn Phật hay hiện đầy đủ thân tự tại để thuyết pháp cho chúng sanh dứt nghi, như luận Trang nghiêm nói. Lại nói chuyển các thức mà được thọ dụng thân nên biết rằng trong hai thuyết bao nhiếp có thọ dụng thân như Nhiếp Đại thừa luận. Lại nói ba thân Phật có đầy đủ mười nghĩa hàm trí thù thắng nên cả ba thân đạt được trí như trong Nhiếp Đại Thừa có luận nghĩa thù thắng này. Có nghĩa là trước nhiếp tự tánh thân, tự tánh bốn trí tương ứng chung với hữu và ở địa thượng (địa tiền) Bồ Tát hiện một phần tướng vi tế hàm trong thọ dụng thân. Nếu còn ở địa tiền Bồ Tát hiện một phần tướng thô để hóa độ hàm trong biến hóa thân. Các kinh đều nói pháp thân là chân như thanh tịnh. Do vậy có lời tán dương đức Phật rằng: “Pháp thân Như Lai không sanh không diệt”.

Qua những câu luận dẫn trên cho ta biết rằng pháp thân là pháp giới thanh tịnh. Luận Trang nghiêm thuyết rằng Đại Viên cảnh trí là tự thọ dụng thân. Nhiếp Đại thừa luận Phật thuyết chuyển hết biến các thức thành thọ dụng thân. Song nói chuyển đó là chuyển thức A Lại Da đạt thành pháp thân. Ở đây nói chuyển là tống khứ chủng tử hai chướng nơi thức thứ tám để được nương pháp thân thanh tịnh, chứ không nói trí viên cảnh là pháp thân Phật. Lại thọ dụng thân có hai loại:

a- Tự thọ dụng thân trong ba vô số kiếp do tu tập thành

b- Tha thọ dụng thân là thọ pháp lạc nơi chư vị Bồ Tát nên bốn trí tương ứng cộng chung hữu và một phần giáo hóa làm thọ dụng thân. Kinh luận đều thuyết minh rằng hóa thân là biến hóa chúng sanh nơi địa tiền hiện nhiều thân hình khác nhau. Đã là chúng sanh ở cảnh giới địa tiền nên biết không phải là công đức chân thật, đó chỉ do biến hóa ra thôi, như các kinh luận dẫn giải. Thành sở tác trí, hay khởi biến nghiệp không phải là hóa thân. Phật có ba thân đủ trí thù thắng bao hàm pháp thân là trí chỗ nương để chứng; hóa thân là trí khởi dụng, giống như trí nên nói mượn làm trí cũng không phải sai. Thành Duy Thức luận cũng không khác thuyết trên nên ở đây không lặp lại nữa.

4) Thường, vô thường

Hỏi: Thọ dụng thân và Biến hóa thân đã có sanh diệt tại sao các kinh nói rằng Phật thân thường hằng ?

- Đáp: Do pháp thân nương hai sở y thọ dụng pháp lạc không bỏ sót nên hiện thân giáo hóa vô số không ngừng như thường thọ sự an lạc và thường bố thí thức ăn gọi là thường. Luận Trang Nghiêm thuyết minh thường có ba loại:

1. bản tánh thường nghĩa là tự tánh thân, vì thân này bản tánh thường trú

2. Bất đoạn thường nghĩa là thọ dụng thân nhận được pháp lạc không gián đoạn 3. Tương tục thường nghĩa là hóa thân mất rồi lại hóa hiện, biến hóa vô cùng.

5) Hình lượng lớn nhỏ: tự tánh pháp thân giống như hư không, không thể diễn tả được hình trạng lớn nhỏ ra sao, bằng vào tướng dạng mà nói có cùng khắp mọi nơi chốn. Thọ dụng thân có sắc, chẳng sắc đó không phải sắc của các pháp, nó không hình dáng nên cũng không thể diễn tả được dáng lớn nhỏ ra sao. Nếu bằng vào thân và chỗ biết cảnh cũng nói được rằng nó biến khắp mọi chỗ. Sắc có hai loại:

a) sắc thật,

b) sắc biến hóa thành. Nói sắc thật vì trong ba vô số kiếp tu tập sanh ra đầy đủ trong pháp giới tạo thành cõi Tịnh Độ mà chỉ có Phật cùng với Phật mới có thể biết được. Sắc biến hóa do lực bi nguyện mà chư Bồ Tát vào các cõi quốc độ hiện nhiều thân hình không nhứt định vì giáo hóa ở địa tiền hiện hóa thân chung với sắc hay không phải sắc; nó phi sắc vô hình nên không thể biết hình dạng. Sắc bất định theo chỗ hóa hiện xem đầy đủ nơi luận đã giải thích.

6) Chỗ giáo hóa giống và khác nhau: Phật Địa luận thuyết rằng, chư Phật hóa hiện chúng sanh pháp cộng (chung) hay bất cộng (không chung) và nêu ra ba lập luận:

a) Chỉ cộng tất cả mọi công đức, hạnh, nguyện giống nhau như luận trên có dẫn đủ.

b) Bất cộng (không chung) vì Phật hóa hiện nhiều loại chúng sanh, mỗi loài tùy bản tánh riêng như đã dẫn giải.

c) Như thật có nghĩa là có chung và có không chung (bất cộng) từ thời vô thỉ đến nay pháp tánh như vậy nên ràng buộc với nhau hoặc nhiều tùy thuộc một hay một tùy thuộc nhiều đầy đủ như luận đã dẫn. Theo Thành Duy Thức giống như giải thích số 3 trên, xem phần luận giải để biết rõ.

7) Y cõi – quốc độ - sai khác: Theo Thành Duy Thức luận, thân có bốn loại, đó là: tự tánh thân, tự thọ dụng thân, tha thọ dụng và biến hóa thân; quốc độ có bốn loại là: tự tánh độ, tự thọ dụng, tha thọ dụng và biến hóa độ, tức bốn loại thân trên theo thứ tự ở bốn quốc độ (cõi) khác nhau. Tuy tự tánh thân và tự tánh độ thể không khác nhưng về Phật Pháp tánh tướng có khác nên theo ý nghĩa mà nói giữa năng và sở. Biến hóa thân không phải chỉ ở nơi cõi tịnh mà cũng ở cõi uế nữa như các luận có giải đầy đủ.

- Nên biết bát nhã ba la mật đa là đại thần chú, là đại minh chú, là vô thượng chú, là vô đẳng đẳng chú: từ đây trở xuống phần nêu chỗ Dụng tán thán cái hơn trong đó có hai: a) trước giải rộng theo văn xuôi b) nêu bài kệ kết lời tán thán. Phần (a) có hai ý: 1) Nói rõ việc tự lợi 2) Bàn về lợi tha. Đây nói qua tự lợi: bảo rằng chú nói đủ phải là chú thuật, minh tức diệu huệ đoạn chướng chứng Không. Nói cần thiết, vi diệu, thuật nên lấy chú ca ngợi cái Dụng hơn, thần không dùng gì để đo đạc được gọi là đại thần chú, xóa mê trừ si gọi là đại minh chú. Siêu việt khỏi nhị thừa nên gọi là vô thượng, vượt hẳn Bồ Tát quân bình Phật tuệ nên lập lại 2 lần là vô đẳêng đẳng.

- Hay trừ hết thảy mọi sự khổ, chân thật không hư, câu này là phần hai, bàn về cái Dụng lợi tha, nương diệu huệ đây làm cho chúng sanh vượt qua khổ sanh tử chứng Niết Bàn an lạc, sung sướng mở miệng lưỡi, tơ tóc giao tiếp còn bày tỏ lời thật huống chi che đậy nơi 3000 cõi mà nói lời sai lầm như Kinh gọi là chân thật ngữ – lời nói chân thật.

- Cho nên nói chú Bát nhã ba la mật đa, liền nói chú rằng: Vượt thoát, vươt thoát nhanh lên, vượt thoát nhanh gấp, vượt được tới bờ giải thoát, Sa bà ha ! Câu này vẫn ở phần hai nêu lên câu kệ kết thúc lời tán thán trong đó có hai ý: dùng văn trường hàng – văn xuôi - nêu làm tiêu biểu và sau dùng câu kệ ca ngợi là chính. Nhưng việc giải thích câu kệ có nhiều điểm không giống, chẳng hạn: thứ nhất câu chú không thể dịch được do từ ngàn xưa lưu truyền lại. Chú này mãi tận bên Tây Trúc phát âm theo đúng câu lời bí mật, nếu dịch là làm mất hiệu nghiệm nên giữ nguyên từ tiếng Phạn. Thứ nhì phải hiểu trong chú nêu tên chư vị Thánh hoặc quỷ thần hay nói các pháp ý nghĩa thật uyên thâm một lời chứa nhiều nghĩa. Bên đây (Trung Hoa) không có lời chính xác hay từ tương đương với câu thần chú ấy nên giữ nguyên âm tiếng Phạn. Từ Bạt Già Phạm chẳng hạn cũng giống như mật chú có thể phiên dịch thành Nam mô, Phật đà gia v.v.. cố gắêng giải thích câu thần chú này phân thành ba.

a) Yết đế yết đế: dịch là độ độ mà văn xuôi trước câu chú đó có hai từ Bát Nhã. Đây ý nói làm hiển tỏ ý bát nhã có nhiều công năng tự độ và độ người nên gọi là độ độ.

b) Câu ba la mật đa… là văn xuôi nói về sự giải thoát, dịch là bỉ ngạn, đạo tức là đạt Niết Bàn gọi là bỉ ngạn (bờ kia tức là bờ giải thoát). Yết đế, yết đế nói là độ độ đến nơi, nghĩa là đến bờ kia là nơi để vượt qua nên nói là vượt thoát nhanh lên. Từ ba la như trên đã dịch nghĩa, tăng yết đế dịch là đến cùng, nói Bồ Đề là bờ bên kia, tức giải thoát giác ngộ.

c) Sa bà ha dịch là nhanh chóng, nghĩa là do diệu huệ có công dụng thù thắng hay nhanh chóng đến bờ giác. Lại hiểu bài kệ đó bốn câu chia thành hai đoạn: 2 câu đầu phỏng theo pháp tán thán chỗ hơn và hai câu sau cứ nơi nhơn ca ngợi chỗ hơn. Phỏng theo pháp trước dựa nhân sau là quả. Hai lần lặp lại yết đế Tàu dịch là thắng thắng (hơn hơn). Vì bát nhã có đủ tự lợi và lợi tha hai dụng hơn hẳn nên nói hơn hơn hay hơn hẳn. Ba la yết đế gọi là bỉ ngạn thắng hay đến bờ kia hẳn do bát nhã nên đạt đến bờ Niết Bàn hơn hết. Đó là ý nghĩa của bỉ ngạn thắng. Cứ nơi người ca ngợi chỗ hơn trước dựa nhân sau là quả, ba la tăng yết đế dịch là bỉ ngạn tăng thắng hay Niết Bàn thắng diệu. Ở đây tán thán cái nhân nhứt thừa Bồ Tát là người cầu đạt Niết Bàn giải thoát. Bồ Đề sa bà ha dịch là giác rốt ráo. Câu này tán thán quả vị của ba thân mà người giác tròn đầy gọi là giác cứu cánh, hoặc cũng có thể nói bốn câu cách khác: tán thán Tam Bảo hơn hết: 2 câu trước như thứ tự phải biết là tán thán pháp về hạnh quả, và 2 câu sau như thứ tự cũng phải biết là tán thán Tăng và Phật vậy.

Tán thán Tâm Kinh Bát Nhã

Dịch xong ngày 24/06/2005

Tức là 18 tháng 5 năm Aát Dậu

Tại chùa Pháp Bảo _ Sydney

Sa môn Thích Bảo Lạc cẩn dịch

Lược giải Tâm kinh

Bát Nhã Ba La Mật Đa

Đại Chánh Tân Tu Đại Tạng Kinh

Quyển 33, số hiệu 1712 (251)

Sa môn Pháp Tạng thuật đời nhà Đường

Sa môn Thích Bảo Lạc dịch,

đời Thủ tướng John Howard

từ Hán văn sang Việt văn

Lược giải Tâm Kinh

Bát Nhã Ba La Mật Đa

Luận về chân nguyên khuôn mẫu sáng làu, phẳng lặng như tờ bị cách ngăn do nơm rọ. Diệu giác huyền viễn uyên nguyên vượt ngoài ngôn ngữ. Dù chân tục cả hai lẫn lộn, không - hữu đều quên; nhị đế hằng còn: một vị luôn hiển hiện: lương hảo, chân không chưa từng không hữu, tức lấy Hữu bàn Không. Giả Hữu thoạt đầu chẳng không tức lấy Không bàn Hữu. Hữu không Hữu nên chẳng phải Hữu, không Hữu không nên chẳng phải Không. Không của chẳng Không là Không mà chẳng đoạn; Hữu của chẳng Hữu là Hữu mà chẳng thường. Bốn chấp ấy mất nhưng trăm cái Phi đây tồn tại, Bát Nhã uyên áo há chẳng do đấy ư? Nếu tỉ mỉ trình bày đầy đủ bằng lời lẽ cũng phải hơn 20 vạn bài tụng; còn như tóm tắt điểm quan trọng lý ẩn trong 14 dòng. Thế mới rõ chân giáo chợt có rộng hẹp nhưng tùy duyên, tôn chỉ ngoài ngôn từ, viên thông mà đầy đủ.

Tâm kinh Bát Nhã thật quả như đuốc sáng soi chiếu tối tăm, là con thuyền lướt sóng cứu khổ nạn, là phao nổi ưu tiên dẫn đưa người đắm đuối. Song Bát Nhã lấy oai thần làm Thể, Ba La Mật Đa lấy đạt đến giải thoát làm Dụng, Tâm rõ ràng cần có chỗ qui về, Kinh xâu kết (xuyên suốt) lời dạy. Từ pháp nêu dụ rõ ràng lấy đó làm đề mục nên Phật thuyết kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa. Đem giảng giải kinh Bát Nhã, phân thành 5 mục: 1) Phấn khởi dạy 2) Bao nhiếp sự hàm dung 3) Tôn chỉ ý thú 4) Thích đề kinh 5) Giảng rộng văn kinh.

1. Phấn khởi dạy: theo Đại Trí Độ Luận rằng, như núi chúa Tu Di, không phải không do nhân duyên, không phải thiếu duyên mà núi chấn động; điểm hứng thú Phật giảng kinh Bát Nhã cũng như thế, phải có đầy đủ nhiều nhân duyên như: a. muốn phá trừ những tà kiến ngoại đạo, b. muốn phá chấp của Nhị thừa khiến nhập pháp Đại thừa, c. Làm cho hàng sơ phát tâm Bồ Tát không chấp pháp Không, d. Làm cho ngộ nhị đế (chân tục) phát tâm hiểu đúng trung đạo, e. Hiển bày đức cao vời của Phật khiến người sanh tịnh tín, f. Muốn làm cho người phát tâm Đại Bồ Đề g. Khiến tu hạnh rộng sâu của Bồ Tát. h. Làm cho dứt mọi trọng chướng. i. Khiến đạt quả Bồ Đề Niết Bàn. k. lưu lại đời sau làm lợi ích chúng sanh. Lược nêu gồm trong 10 ý như trên Phật phấn khởi giảng dạy kinh này.

2. Bao nhiếp sự hàm dung: có nghĩa là hàm chứa ba tạng khế kinh, trong hai tạng gồm có Bồ Tát tạng, trong đó quyền – thật bao hàm Thật giáo.

3. Tôn chỉ ý thú: lời biểu thị là tông; chỗ của tông qui hướng là thú. Song trước nêu chung, sau nêu riêng, chung lấy ba môn Bát Nhã làm tôn: thật tướng có nghĩa là quán rõ chân tánh; quán chiếu: hay quán trí mầu nhiệm, văn tự có nghĩa là soi rõ lời dạy tối thượng, không ngoài ba môn này nên lấy đó làm tôn chỉ. Nghĩa riêng cũng có ba: 1) giáo nghĩa đối một: lấy văn tự dạy làm tôn, hai nghĩa khác là thú 2) Cảnh trí đối một: lấy cảnh chân không là tôn, quán rõ trí là thú 3) Nhân quả đối một: lấy nhân hành Bồ Đề là tôn, Bồ Đề quả đức là thú.

4. Giải thích đề kinh: Bát Nhã Ba La Mật Đa tâm kinh cũng có ba điểm:

1) trước hết giáo nghĩa phân thành 2: có nghĩa tâm bát nhã là nghĩa được đề cập, một chữ kinh là nghĩa năng dẫn tức là làm hiển tỏ kinh Bát Nhã theo nghĩa lập danh.

2) Y theo nghĩa được đề cập nêu pháp ví dụ có hai ý: nghĩa là Bát Nhã… là pháp được đề cập; một chữ Tâm là nêu ví dụ dẫn chứng, tức nội bát nhã bao hàm diệu nghĩa quan yếu, huống tâm người là chủ vốn nằm trong hệ thống chặt chẽ.

3) Y theo pháp thể – dụng phân thành hai: lấy Bát Nhã làm thể. Bát Nhã dịch là trí tuệ tức là ngộ thần kỳ, huyền nhiệm chứng diệu chân nguyên, Ba La Mật đa là dụng. Ba La Mật Đa dịch là đáo bỉ ngạn – đến bờ kia – nghĩa là do chỗ diệu huệ này, mà vượt qua hết sanh tử đến bờ chân không (giải thoát); giản dị huệ chẳng đến bờ giải thoát nên lấy làm danh. Có nghĩa rằng thể cũng là dụng, dụ cho pháp, dạy về giáo nghĩa nên lập danh ấy.

5. Giảng giải văn kinh: - Quán Tự Tại Bồ Tát (Kinh Bát Nhã) cũng gọi là Tâm Kinh. Kinh không có lời tựa và phần lưu thông. Toàn kinh chia thành 2 đoạn: trước hiển rõ Bát Nhã và sau là nói chú, nêu rõ trí tuệ bí mật. Dựa vào đâu bàn điểm này thành 2 ý ? Nghĩa là làm sáng tỏ trong lời thuyết minh, khiến khởi huệ hiểu rõ mà diệt phiền não chướng; lấy lời chú bí mật nói, khiến đọc tụng sanh phước nên diệt được tội chướng. Vì diệt hai chướng mà thành nhị nghiêm (phước – trí). Ở đây chia thành hai, y cứ theo văn trên cũng còn phân làm hai: a) trước lược nêu đại cương có hai tiết: từ Xá Lợi Tử, sắc chẳng khác không trở đi: nêu thật nghĩa trình bày rộng để làm sáng tỏ. Vì nghĩa không thuần túy nên trước nêu lược; không phải lược mà đủ nên kế đến, phải giải thích rộng. Hơn thế, trước căn cứ thực hành (nói lược), sau theo đó giải rộng để cho rõ nghĩa. Căn cứ hành nói lược có 4 ý: 1) người năng quán 2) hạnh đáng hành 3) Cảnh quán hành 4) nêu rõ lợi ích năng quán. Vã đề cập về :

1. Người năng quán tức Quán Tự Tại Bồ Tát là người năng quán, có nghĩa là với lý sự cảnh không thiếu; quán thông tự tại nên gọi như thế. Hơn thế nữa, quán cơ duyên đến cứu cánh tự tại không sót nên lấy đó làm danh hiệu. Trước y cứ trí và sau y cứ bi; Bồ có nghĩa là Bồ Đề, Tàu dịch nghĩa là giác, Tát có nghĩa là Tát đỏa, dịch là hữu tình chúng sanh. Vì nhân vật này lấy trí trên cầu giải thoát, dưới lấy bi cứu độ chúng sanh tùy cảnh mà đạt danh hiệu vậy.

2. Hạnh thực hành: lúc thực hành sâu xa Bát nhã ba la mật đa: nghĩa là bát nhã diệu hạnh có hai loại:

a) cạn tức là nhơn không bát nhã

b) sâu là pháp không bát nhã. Ở đây hiểu đơn giản cạn khác sâu nên gọi là hành thâm bát nhã; thời có nghĩa là vị Bồ Tát có khi cũng giống Nhị thừa quán vào Nhơn không. Kinh Pháp Hoa ghi rằng nên lấy thân Thanh Văn để được độ liền hiện thân Thanh Văn v.v… Đây không phải thời như thế nên nói lúc thực hành sâu xa vậy.

3. Cảnh quán hành: có nghĩa đạt thấu thấy năm uẩn tự tánh đều không tức nhị không (nhơn-pháp) lý sâu nhờ huệ thấy được.

4. Lợi ích năng quán: nghĩa là chứng chân không khổ não hết từø đó nên dứt khỏi hai loại sanh tử phần đoạn và biến dịch; chứng quả Bồ Đề Niết Bàn an lạc rốt ráo nên nói rằng vượt qua mọi khổ ách. Trở lên lược không nêu hết.

- Xá Lợi Tử, sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc, sắc tức là không, không tức là sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng đều như thế. Từ đây trở đi về phần thật nghĩa nói rộng, trong đó có 5 điểm:

1) dứt trừ ngoại nghi

2) hiển thể pháp

3) làm rõ chỗ lìa

4) luận chỗ sở đắc

5) tán thán điểm thù thắng. Đoạn 1) dứt trừ nghi có 4 cách giải thích: a) dứt bỏ nghi Tiểu thừa b) giải bao hàm cả nghi của Bồ Tát c) liền hiện rõ đúng nghĩa d) thành tựu quán hạnh. a) Đoạn đầu nói Xá Lợi Tử là nêu người nghi. Xá Lợi là tên một loài chim, Tàu dịch là chim Thu Lộ. Do mẹ Ngài thông minh lanh lợi như mắt loài chim kia, nhân đó đặt tên Ngài là con của người; liên hệ mẹ là hiệu nên gọi là Thu Tử. Thế là mẹ nhân loài chim, con liên hệ hiệu mẹ thông tuệ đệ nhất đáng làm thượng thủ (đứng đầu) nên làm đối tượng giải thích sự nghi ngờ. Xá Lợi Tử nghi rằng: con là Tiểu Thừa còn trong vị hữu dư (chưa giải thoát) thấy uẩn không nhơn và cũng gọi là pháp không, cùng với không đây khác nhau thế nào? Với nghi vấn này Phật giải thích rằng: con thấy uẩn nghĩ không nhơn là uẩn khác không. Ở đây nêu rõ các uẩn tự tánh vốn không, nhưng không như con thấy, nên nói sắc chẳng khác không v.v…

_ Lại nghi rằng: con nơi Tiểu Thừa vào vị Vô Dư thân trí đều diệt cũng không vô sắc cùng với đây khác nhau thế nào?

- Phật giải đáp: con thấy tức là sắc chẳng phải không, diệt sắc mới thành không ở đây không phải vậy. Sắc tức là không, chẳng phải sắc diệt không nên không giống như kia. Vì nhị thừa nghi chẳng ra ngoài hai chấp đây nên phải giải thích. b) giải thích nghi hàm luôn Bồ Tát, theo như Bảo Tánh luận rằng, không loạn ý Bồ Tát có 3 loại nghi:

1) nghi không khác sắc, chấp sắc ngoài không. Ơû đây nêu rõ sắc chẳng khác không để trừ nghi kia

2) nghi không diệt sắc, chấp đoạn diệt không. Nay nêu rõ sắc tức là không, chẳng phải sắc diệt không để dứt nghi kia.

3) Nghi không là vật, chấp không là có. Ở đây nêu rõ không tức là sắc, không thể lấy không chấp không để dứt nghi kia. Nghi đã dứt nên chân không hiển bày vậy.

c) Liền hiển rõ đúng nghĩa: chỉ vì sắc là không, do tướng vọng sắc có 3 nghĩa: 1. tướng trái nghĩa như cho rằng: trong không không sắc v.v… lấy không làm hại sắc. Lấy đấy làm chuẩn rằng trong sắc không có không, vì sắc trái không. Như cho rằng hằng còn ắt hẳn hằng mất.

b) nghĩa chẳng tương quan nhau, nghĩa là cho sắc là huyễn sắc ắt chẳng ngại không; lấy không là chân không hẳn không ngăn ngại huyễn sắc. Nếu ngăn ngại sắc là đoạn không, không phải chân không, nếu ngăn không tức là thật sắc, không phải huyễn sắc.

c) nghĩa hợp tác nhau có nghĩa nếu huyễn sắc này chỉ thể chẳng phải không là không thành huyễn sắc. Bởi do sắc là không mới có được sắc. Kinh Đại Phẩm ghi rằng, nếu các pháp chẳng phải không tức là không nhơn không quả. Trung Luận luận rằng do nghĩa Có – Không nên các pháp mới thành cho chí chân không cũng vậy. Lấy các điểm nêu trên làm chuẩn phải biết như vậy. Vì thế chân không thông với Hữu có bốn nghĩa:

1) Quên ta còn người: vì không tức là sắc nên sắc hiện ẩn không

2) Mất người còn ta: do sắc là không nên mất sắc hiển không

3) Tự tha đều tồn tại: vì ẩn hiển không hai là chân không, có nghĩa là sắc chẳng khác không là huyễn sắc – sắc tồn tại, không chẳng khác sắc là chơn không hiển không, vì luôn không ngại nhau nên cả hai đều tồn tại.

4) Tự tha đều mất: vì nêu lên thể tướng tức là chiếm hết cả hai quên mất hẳn hai bên. Sắc tráo nơi không cũng có bốn nghĩa:

1. Tha hiện tự diệt

2. Tự hiển tha diệt

3. Tự – Tha tồn tại

4. Cả hai đều dứt hết. Trở lên lấy đó làm chuẩn nên suy nghĩ. Thế thì sắc huyễn còn mất không ngại chân không tự tại ẩn hiển, hiệp chung lại thành một vị viên mãn không nương gá, đó là pháp tánh vậy.

d) Thành tựu quán hành hiểu theo ba ý:

1) Quán sắc tức là không để dứt hành, quán không tức là sắc để quán hành. không – sắc bất nhị (không hai), một niệm hiển bày chỉ quán đầy đủ mới là cứu cánh.

2) Thấy sắc là không tức thành đại trí, nhưng không trụ nơi sanh tử, thấy không là sắc thành đạ bi, nhưng không trụ Niết Bàn. Vì sắc – không cảnh bất nhị, bi – trí nghĩa không hơn hành chỗ vô trụ xứ

3) Trí Giả (Khải) đại sư dựa kinh Anh Lạc lập thành một niệm ba quán nói:

1. Từ giả nhập không quán có nghĩa sắc là không

2. Từ không nhập giả quán có nghĩa không là sắc

3. Không – giả quán bình đẳng có nghĩa sắc – không không khác nhau.

2. Hiển lộ pháp thể: Xá Lợi Tử, các pháp không tướng trong đó gồm có 2 điểm: trước chung sau riêng. Trước nói rằng các pháp không tướng có nghĩa các uẩn chẳng phải một nên gọi là các pháp. Làm sáng tỏ trạng thái không đây nên nói là không tướng. Trung Biên luận rằng, không hai Hữu đấy không phải hai không tướng. Nói không hai tức là không năng chấp sở chấp. Như nói, có cái không này là có năng chấp – sở chấp, không hai bất nhị gọi là không tướng.

- Không sanh-không diệt, không dơ-không sạch, không tăng-không giảm hai cái riêng hiển trong hữu thành ba đối với sáu pháp không, nhưng có ba lối giải thích: a) y phẩm vị b) y pháp giải thích c) y quán hành. a) y phẩm vị như:

1. Không sanh không diệt, còn vị phàm nơi địa tiền, nghĩa là hạng người phàm phu chết đây sanh kia trôi lăn nhiều kiếp, là vị sanh diệt, đạt chân không lìa vị này nên nói không sanh không diệt

2. Không dơ – không sạch: ở phẩm vị Bồ Tát đang giữa đường có nghĩa là chư Bồ Tát còn chướng nhiễm, mà đã tu tịnh hạnh gọi là cấu tịnh vị, đạt chân không lìa vị này nên nói là không dơ – không sạch 3. Không tăng, không giảm: trên đường tu tập sau khi đạt Phật quả, sanh tử mê lầm xưa chưa dứt nhưng nay đã hết là diệt vậy. Qua tiến trình tu luyện vạn đức phát sanh trước chưa tròn đầy mà nay được trọn vẹn là tăng; đạt chân không này nên nói rằng không tăng – không giảm. Hơn nữa, luận về Phật tánh chia ba loại:

1. Ở địa tiền gọi là tự tánh trụ Phật tánh

2. Giữa đường tu gọi là dẫn xuất Phật tánh

3. Sau khi đạt quả gọi là đắc quả Phật tánh. Phật tánh duy nhứt chỉ một mà phân thành ba. Ở đây ví chân không cũng không khác, nhưng y vào vị mà phân khác. Lại pháp giới không có sai biệt như luận dẫn rằng, trước gọi là nhiễm vị, kế đến là nhiễm tịnh vị và sau là thuần tịnh vị đều giống đây. b. y pháp giải thích, nghĩa là chân không đây tuy là sắc, nhưng sắc do duyên phát khởi, chứ chân không không sanh sắc, do duyên khởi động, chân không chẳng diệt. Lại theo dòng không nhiễm, ra khỏi chướng ngăn không tịnh, ngoài ra chướng hết chẳng giảm, đức dày chẳng tăng. Những sanh diệt đây là pháp hữu vi mà dịch là hiển tuớng chân không nên gọi là không tướng. c. y quán hành có nghĩa đối với ba tánh thành lập ba vô tánh để quán.

1. Với tánh giả lập (biến kế sở chấp tánh) tạo vô tướng quán, nghĩa là tánh kia tức không nên không sanh diệt

2. Với tánh tùy thuộc (y tha khởi tánh) tạo nên quán vô sanh, nghĩa là tùy thuộc nhiễm tịnh do duyên không tánh

3. Với tánh tuyệt đối (viên thành thật tánh) tạo nên quán vô tánh, nghĩa là hai tánh trước chẳng có nhưng không mất, quán chiếu soi tỏ nhưng không tăng. Lại nơi trói buộc ra khỏi ngăn chướng tánh không tăng giảm. Hơn thế, lầm pháp không sanh diệt, duyên khởi chẳng nhiễm tịnh, chân không không tăng giảm. Lấy ba vô tánh này làm hiển lộ tướng chân không kia.

3. Nêu rõ chỗ lìa: vì thế trong không không có sắc, không thọ, tưởng, hành, thức, không nhãn, nhỉ, tỷ, thiệt, thân, ý (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) không sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp (sáu trần); không nhãn giới cho đến không ý thức giới (sáu thức). Nhưng chỗ lìa chân không phải qua nhiều môn mà đại lược có bốn môn như:

1) pháp tướng khai hiệp môn

2) Duyên khởi nghịch thuận môn

3) nhiễm tịnh nhân quả môn

4) cảnh trí năng sở môn.

1) Pháp tướng khai hiệp môn: Trước hết, vì thế trong không là trước đó đã nói tới không sanh không diệt v.v… trong chân không không có sắc v.v… trong chân không cũng không cả năm uẩn, đây y theo tương vi môn (pháp trái nhau) nên gọi là Không.

Lý chân thảy đều không mất sắc, vì tự tánh Không không đợi hoại nên bên dưới lấy làm chuẩn phải biết. Đây nói về năm uẩn hợp với sắc làm một, tâm mở là bốn, hai không nhãn giới… không không cả 12 xứ. 12 xứ hợp với tâm là một nửa, nghĩa là ý xứ toàn diện và pháp xứ một phần, mở sắc là mười rưỡi, nghĩa là năm căn, 5 cảnh là 10 xứ và pháp xứ một phần ba, không nhãn giới v.v… là không cả 18 giới. Trong 18 giới cả sắc tâm đều mở, như uẩn ở trên cần phải biết mà trong đó đầy đủ ba mục như luận đã nói đến.

2) Duyên khởi nghịch thuận môn: không vô minh là thuận quán vô minh lưu chuyển. Vì tánh vô minh không nên gọi là không vô minh, cũng như không không hết vô minh là quán nghịch vô minh hoàn diệt. Vì chân không nên không thể hết, đây nêu lên chi đầu trong nghi vấn 10 chi phải lấy môn này làm chuẩn nên nói cho chí sau cùng một chi, nghĩa là lão tử cũng lưu chuyển hoàn diệt và cũng đều là Không vậy.

3) Nhiễm tịnh nhân quả môn: không khổ, tập, diệt, đạo… khổ và tập là nhân quả thế gian, có nghĩa khổ là kết quả sinh tử nêu lên trước làm cho sanh khuất mất, tập là nhân của sanh chính là nghiệp phiền não, yểm khổ, đoạn tập là nêu quả trước nhân sau. Diệt và Đạo là nhân quả xuất thế gian. Diệt là quả Niết Bàn đưa lên trước làm vui thú, Đạo là nhân của vắng lặng có nghĩa là tám chánh đạo. Sau khi tu tập tám chánh đạo thấy hết thảy đều không Vô - Hữu vậy.

4) Cảnh trí năng sở môn: không trí cũng không đắc, không phải chỉ trong không trung là không có gì trước đó. Biết cái không kia cũng không thể được nên nói là không trí tức biết lý không cũng không thể được vậy. Câu hỏi trên cho rằng không tức là sắc làm rõ sắc không mất. Hỏi tại sao đoạn này lại nói: tất cả đều không; đâu chẳng phải cái không này diệt sắc chứ?

- Đáp: trước tuy không còn bị ngăn ngại nhưng chưa hẳn thường chẳng mất. Nay tất cả đều mất chưa hẳn thường chẳng lập. Đại Phẩm kinh ghi rằng, mọi pháp không sở hữu, như thế Hữu đây là Không, y cứ vào đây mà biết là không sở hữu. Trên y cứ Hữu như thế lại hướng theo chiều thuận, còn ở đây theo chiều nghịch, một pháp hai nghĩa tùy cách nói không trái nhau.

4. Nói rõ sở đắc có hai: vì vô sở đắc cho nên…

1) lặp lại ở trước tiếp nối sau

2) luận đúng sự sở đắc .

1) Cho rằng vì vô sở đắc cho nên phải lặp lại trước tiếp theo sau. Vì ấy là nguyên do, cho nên là nhân, do trước vô sở đắc là nhân khiến sau có sở đắc vậy. Kinh Đại Phẩm ghi rằng, vô sở đắc nhưng mà đắc.

2) Luận chỗ sở đắc có 2: trước tiên Bồ Tát đạt đến Niết Bàn là dứt quả, và sau chư Phật đạt Bồ Đề là kết quả.

1. Trong phần đầu còn chia 2: trước nêu nhơn y pháp và sau dứt đoạn chướng đạt quả. a) Nhơn y pháp như nói rằng Bồ Đề Tát Đỏa (giác hữu tình – giác ngộ chúng sanh) là nêu người, ý nghĩa như đã giải thích trên. Nương Bát Nhã Ba La Mật Đa cho nên, tức là y theo pháp Bát Nhã hành trì cho nên để tiếp phần sau. b) Đoạn chướng đạt quả: tâm không quái ngại. Đoạn chướng có 3:

a) thực hành thành tựu

b) đoạn chướng

c) đạt quả.

a) Thực hành thành tựu như cho rằng tâm không quái ngại là sự tu hành thành tựu có nghĩa là mê lầm không làm tâm lay chuyển, cảnh không làm trí chao đảo.

b) đoạn chứớng: không ngăn ngại cho nên không bị khủng bố, xa lìa mọi điên đảo, mộng tưởng như cho rằng không quái ngại cho nên lặp lại trước để tiếp sau; không bị khủng bố có nghĩa là bên ngoài không bị ma oán quấy nhiễu (phá phách) tức là xấu ác không xâm hại, xa lìa hết điên đảo, mộng tưởng có nghĩa bên trong không bị mê lầm (hoặc chướng) làm điên đảo tức là nhân ác tiêu sạch.

c) Đạt quả tức đạt đến quả vị Niết Bàn. Niết Bàn dịch là viên tịch tức vắng lặng, có nghĩa là đức đủ đầy hoàn bị gọi là viên, chướng hoặc đoạn sạch hết là tịch. Nói một cách giản dị Tiểu Thừa phương tiện lập hóa thành (để nghỉ ngơi – chưa phải là bảo sở) nay một lần đạt được là chắc chắn nên gọi là cứu cánh (rốt ráo). Bởi vì, trí hay đạt được chắc chắn nên gọi là cứu cánh (rốt ráo). Hơn nữa, trí hay đạt tới rốt ráo điểm biên tế của Niết Bàn nên nói là cứu cánh vậy.

2. Đạt quả Bồ Đề: ba đời chư Phật y theo Bát Nhã Ba La Mật Đa cho nên, trong câu này có 2 ý:

a) nêu người y pháp

b) chứng đắc quả.

a) Người y pháp có nghĩa là ba đời chư Phật đều không khác lộ trình tu tập và cũng chỉ một môn này cho nên y Bát Nhã Ba La Mật Đa mà hành trì vậy. b) chứng đắc quả: đạt vô thượng chánh đẳng chánh giác. A Nậu Đa La dịch là vô thượng, tam miệu dịch là chánh, tam kế dịch là Đẳng, Bồ Đề dịch là giác, tức là vô thượng chánh đẳng chánh giác. Giác có 2 nghĩa:

a. Chánh giác tức là như lý trí, quán rõ chân đế.

b. Đẳng giác tức là như lượng trí, quán rõ tục đế đều chí cực vô biên nên gọi là vô thượng, trở lên đã đạt rốt ráo nên biết ca ngợi công năng của thần chú.

5. Bát nhã ba la mật đa là chú đại thần, là chú đại minh, là chú vô thượng, là chú vô đẳng đẳng, trong câu này có 2 ý: tán thán riêng và tán thán chung.

Tán thán riêng như nói: vì thế nên biết lặp lại trước để tiếp sau. Do chư Phật, Bồ Tát y Bát Nhã mà chứng quả Bồ Đề Niết Bàn nên biết, Bát Nhã là đại thần chú v.v… tán thán chỗ siêu tuyệt của chú cũng là để ca ngợi bốn đức (thường – lạc – ngã – tịnh), song có ba cách giải thích: A. y cứ nơi pháp:

1) dứt sạch các chướng không hư dối gọi là thần chú.

2) trí soi rõ không mê mờ gọi là minh chú.

3) không tạo thêm lỗi lầm gọi là vô thượng chú 4) độc nhứt không chi sánh bằng gọi là chú vô đẳng đẳng.

B) Chú phỏng theo 4 công năng như sau: 1. năng phá trừ phiền não 2. năng phá vô minh 3. khiến nhân hạnh viên mãn 4. làm cho quả đức viên thành.

C). y cứ quả vị giải thích: 1) hơn phàm phu 2) vượt Tiểu Thừa 3) nhân siêu việt 4) quả xứng đáng, có nghĩa là vị hỗ tương đồng không chi sánh ví cho nên nói vô đẳng đẳng.

Thập Địa luận rằng, vô đẳng có nghĩa là Phật ví chúng sanh với Ngài chẳng thể so sánh kịp. Lặp lại chữ “đẳng” là so chúng sanh với pháp thân Phật, cớ gì lại nói không sánh ví chứ?

- Tán thán chung Bát Nhã: Phật hiện đẳng chánh giác nên có khả năng trừ sạch mọi sự khổ chân thật không hư. Khổ gồm có 3 khổ, tám khổ và hết thảy mọi sự khổ. Ngoài ra có phần đoạn, biến dịch sanh tử cũng còn gọi là tất cả khổ vậy. Trừ dứt khổ chắc chắn nên nói là chân thật không hư. Trở lên hai điểm rộng hẹp hay chung riêng bất đồng mà mục đích là hiển lộ cứu cánh bát nhã cho nên Phật thuyết chú Bát Nhã Ba La Mật Đa, liền nói chú rằng… Từ đây trở xuống là đoạn 2 nêu rõ sức bí yếu Bát nhã, có 2 ý: a) Lặp lại trước để tiếp sau b) thuyết lời thần chú a) Lặp lại những điểm trước để tiếp theo sau, như trên nói là đại thần chú, chưa rõ lời chú ấy ra sao nên giờ đây mới thuyết câu chú. b. Thuyết lời thần chú: yết đế, yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, bồ đề tát bà ha… vượt thoát, vượt thoát, mau mau vượt thoát, nhanh lên vượt thoát, vượt qua bờ giác sá ha ! Trong câu chú này có hai nghĩa:

a) không thể giải thích được, vì là lời mật ngữ của chư Phật, không thể nào người phàm phu hiểu được, chỉ nên trì tụng dứt trừ nghiệp chướng để gia tăng phước nên cũng chẳng cần miễn cưỡng giải thích

b) Nếu muốn gượng giải thích sẽ như sau: yết đế dịch là đi qua hay độ, tức nói đến công năng trí tuệ sâu sắc. Lập lại hai lần yết đế có nghĩa là tự độ và độ người, ba la yết đế, ba la dịch là bỉ ngạn tức là đạt đến nơi chốn, ba la tăng yết đế, tăng nghĩa là chung hay cũng gọi là phước (vướng) và có nghĩa là tự tha vượt qua vướng buộc cùng đến bờ kia. Nói Bồ Đề tới bờ kia là đâu, có nghĩa là nơi đại giác vậy. Nói Tát bà ha dịch là nhanh chóng làm cho chỗ làm trước sớm thành tựu vậy. Sau đây tạm dịch bài tuyệt bút cảm hoài kinh Bát Nhã:

Bát Nhã vô tận

Ưùc kiếp khó gần

Tán thán tùy phần

Lãnh hội chân tông

Pháp sư Pháp Tạng lược giải tâm kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa ở chùa Thanh Thiền tại kinh đô Trường An năm thứ hai, kinh dịch lúc thanh thản, cùng với bộ lễ kiêm hiệu Trưởng Ty là Vinh Dương – Trịnh Công Uõng Châu, lòng trung hiếu, tánh giản dị, như lá ngọc cành vàng hương phưởng phất. Chín lần in khắc trọng gởi ba vua, lời tựa của Dực Nghĩa Triều pháp thành tâm. Mới đầu từ tóc xanh rồi dần ngày càng đầu bạc (tóc bạc) trì tụng Tâm Kinh này đến cả 100,000 lần, tâm dõi theo nghĩa mầu, miệng tụng thần văn. Lại ba lần cần cầu khiến đem kinh ra lược giải điểm cốt yếu cũng khó dò chỗ cao thâm lắm thay !

Tựa tán thán Tâm Kinh Bát Nhã

Trương Thuyết tuyển chọn

Vạn pháp khởi do tâm, tâm là chính của con người. Ba thừa qui về một.

1) Tôn của pháp, biết tâm vô sở đắc là thật đắc, thấy một cái không chẳng thông là huyền thông. Như Lai nói năm uẩn đều không, con người vốn không. Như Lai nói các pháp không tướng, pháp cũng không vậy. Biết pháp soi sáng không thấy không bèn bỏ pháp.

2) Thấy biết lại chẳng là không sao? Vì thế, Định và Huệ đều trong pháp không. Vào được môn này là vào cửa sáng, đi con đường này là siêu lộ. Há không phải người thực hành sâu Bát Nhã mà có thể thân chứng được pháp này sao? Bí thư thiếu lam phò mã đô úy Vinh Dương, Trịnh Vạn Câu là kẻ sĩ uyên thâm, tài học thông bác dịch thành Thánh điển, như rượu rót rưới tay Hàn khắc tâm kinh. Bọn nhà giàu của cây Thánh thiện mong kết quả ở tương lai. Phật do không nương tướng mà thuyết pháp vốn chẳng sanh, do vô sở đắc mà truyền lại ngày nay bất diệt, đạo còn lại nơi văn tự. Ý còn, trời mất, nước thoái, thuyết hưng nghe để gia tâm.

Tán dương Phật sự bản khắc đề danh

Lược giải Tâm Kinh Bát Nhã Liên Châu Ký

Kinh gồm 2 quyển

Quyển nhất

Lập đề này chỉ rõ không do ký ức, có nghĩa đây là văn ghi lại đều là linh xà của Phật tổ, dạ quang rực một cõi, châu làu sáng trăng khuyết dần tròn đầy. Thứ tự dùng tơ đỏ, dây vàng xâu kết lại thành vòng ngọc khâu của đất Thương Ngô.

Sa môn Sư Hội thuật

Đời Tống tại Ngọc Phong

Đem giải lược văn này chia thành hai phần:

a) nêu rõ đề mục để giải, song đề mục có hai loại:

1. Mở đầu kinh gọi là đề kinh. Nêu lên giải sơ nên gọi là sớ mục, đây là đề kinh Bát Nhã… là các phần trong kinh được lược giải, giải thích nghĩa văn là chú giải theo hiểu biết lấy đề mục kinh để hiểu. Phần giải theo hiểu biết lấy danh nghĩa khác mới giải được. Như nói giải thích nghĩa là dựa phần chính để giải; lược là sơ lược không có nghĩa nào giải thích rộng khác. Tinh tự là hợp chung một lời tựa.

2. làm sáng tỏ thêm tên người dịch, khắc bản kinh do ngài Cẩn Công ở Kinh khẩu. Sau khi bản lược giải kinh ấn bản xong, Tổ sư đích thân đề là Pháp tạng tại chùa Thanh Thiền thuộc kinh đô Trường An năm thứ hai, dịch lúc rãnh nhàn, lại được Vinh Dương và Trịnh Công đã ba lần cần cầu bản kinh giải này xuất hiện thuộc bộ lễ kiêm kiểm hiệu Ung Châu. Đã nói lúc nhàn hạ dịch kinh nên chưa từng dự một trường dịch kinh nào.

Sa môn dịch nghĩa là Cần Tức (dứt ác làm lành), dứt nhiễm ở đời làm lợi ích chúng sanh. Kế giải hai chữ chính nêu danh, thuật tức chỉ thuật lại mà không tự làm ra, đây là lời khiêm nhường.

2) Kinh được chia làm ba phần:

1. nêu ý chung của toàn kinh

2. Giải thích từng phần mục

3. Tán thán và hồi hướng. Phần 1 có hai ý: trước tựa chung ẩn lý sâu lấy Bát Nhã làm tôn chỉ. Tựa vốn sâu sắc hàm ba nghĩa: vượt ra ngoài ngôn từ chỉ về thể, thể sâu xa diệu vợi, luận để đạt, luận mới phát ra lời, lời do đây mà thành vậy. Chân nguyên, không niệm nghĩ hư vọng là chân; thể tánh vạn pháp là nguyên, tức là thật tướng Bát Nhã là chân như vô tướng. Luận Thanh Lương thích phần sát na Tam muội ghi rằng, đến cùng cực mọi pháp là chân nguyên, có nghĩa là tận cùng của thời gian sát na đều vắng lặng là khoảng sát na (tích tắc) không ngằn mé, do đã đạt chân như thanh tịnh. Vốn vô tướng nên lấy chân như vô tướng làm chân nguyên. Phái Trinh Nguyên luận rằng, vọng tùy cảnh biến thể nên tướng luôn thay đổi, trống giục chân nguyên lồng lộng không cùng (biên tế), kia dùng áo ngọc ẩn tàng làm chân nguyên thể tánh. Phái Thảo Đường cho rằng tâm Bát Nhã là thể vạn pháp. Ngoài ra còn luận chân không tức là tâm nguyên linh diệu vốn do đấy mà gọi là chân như. Nhất tâm hiệp cùng niệm sanh diệt gọi là Lê Da, làm biến đổi căn thân, khí giới các sắc pháp. Suy cùng điểm vô thể đưa về không của chân tâm là đệ nhứt nghĩa không tức bổn nguyên của mọi pháp cho nên chân nguyên có thể luận: do nghĩa có – không nên mọi pháp thành hình. Kinh ghi rằng, từ nơi vô trụ mà có ra hết thảy mọi pháp. Ngài Trấn Quốc nói rằng, vô trụ – tánh không – chân như đều là tên gọi khác để chỉ thật tướng. Nhà chú giải lại cho rằng, làm cho người căn cơ ngộ chân nguyên đạt tới tánh hải là lấy biển cả làm chân nguyên vậy. Tố phạm là gì? Tố tượng trưng không tì vết, phạm là giữ gìn tự tánh, có nghĩa là tánh nó như nước, như sương. Tánh như châu ngọc; nơi phiền não nhiễm không làm đổi tính sạch bền. Luận cho rằng, trong cái thể Như Như ấy trãi qua luôn bị nhiễm pháp thảy đều không, không vô sở hữu. Nhà chú giải cho rằng, tự tánh vượt ngoài nghĩ bàn Không hữu lấy đây dứt cả hai. Giải chỗ sâu rộng như sớ chủ luận thích: vời vợi không cùng nhưng vượt khỏi thấy nghe; sâu xa vô cực mà khó nghĩ lường. Luận rằng vượt ngoài suy nghĩ, dứt tuyệt hẳn khuôn sáo há đâu phải chiếc nơm rớ sao! Nơm là đồ bắt cá, rớ là lưới bắt thỏ để ví sự luận đàm và chân lý cách biệt hẳn nhau.

Sau giải hai chữ Diệu Giác: dụng diệu là quán chiếu bát nhã. Ngài Trấn Quốc nói rằng, lìa năng giác sở giác nên gọi diệu giác. Kinh ghi rằng Như Lai nay đạt diệu không minh giác. Luận: biết nguồn tâm là biết rốt ráo, lại luận rằng, tuệ bát nhã chỉ có chiếu giác và không một pháp nào là không giác vậy. Luận chủ cho rằng, diệu là đạt được trí biết chân nguyên. Giải từ huyền tẩn, tẩn là đạo hay nguyên nhân vậy. Nói diệu giác này nhập chân nguyên chánh đạo làm nhân sâu xa của diệu quả. Sau giải do diệu huệ này mà qua khỏi sanh tử xa đến huyền viễn của chân không. Gi có nghĩa là bát nhã trí sâu thẳm không thể cùng tận vậy. Đại Kinh luận rằng, biển tuệ mênh mông chỉ có Phật biết hết, vượt ngoài ngôn ngữ; kinh ghi rằng, bát nhã hay tuệ giác là vô danh không nói được. Lại cũng luận rằng, chân bát nhã là thanh tịnh như hư không, vô tri, không thấy, không làm, không duyên. Cổ đức nói rằng, thể nó vốn dứt đối đãi, tuyệt nói năng mà vắng lặng nên siêu ngôn ngữ vậy. Trên nói nơm, lưới (rớ) là mượn cái tương tự ví dụ đưa ra sự tương duyên, vì muốn cho câu khởi sắc vậy. Chu Dịch lược truyện ghi rằng lời sanh ra tượng nên hay tìm cầu; lời vì quán tượng, tượng sanh do nơi ý nên mới đi tìm. Tượng vì quán ý, ý do tượng sạch, tượng vì lời chấp nên đạt ý quên tượng, đạt tượng quên lời. Như cái rớ để bắt thỏ, được thỏ quên rớ, cũng như cái nơm dùng để đơm cá, được cá quên nơm. Còn lời nói không thể đạt hình tượng, còn tướng không thể đạt ý. Song người nào muốn học cần phải giải thích kỹ mà cầu yếu chỉ. Nay lược giải bèn cho rằng diệu không – chân giác, lý trọn lời thô chắc chắn (hoàn toàn) không thể nói tướng trạng được. Sớ chủ luận rằng, man mác mù khơi lời nói khó đạt tới cùng; vời vợi tinh anh thấy vượt chỗ gốc sâu ấy nói là quên, nói tức là tướng quên tướng, không phải nói mà dứt bỏ hết mọi vật. Hợp đầy đủ thấy nghe, lồng lộng tựa hư không rỗng suốt, tận cùng là chân vậy.

Có người hỏi: lúc sau khi nói không phải khi đang nói mà nói có nghĩa là có lỗi rồi, vả chăng hứng khởi của lời dạy đây là muốn làm cho hành giả phát tâm rộng lớn tu hạnh sâu, phá ngoại chấp Tiểu Thừa đoạn chướng đạt giải thoát làm lợi ích chúng sanh. Nhà chú giải do đâu phỏng theo khởi nguyên của vạn pháp cho rằng quả Diệu Giác tối cao mà y cứ nơi lời tựa chứ?

- Trả lời: vì muốn rõ nhân tu cùng quả địa giác nên Ngài Văn Thù đặt vấn đề vốn do nhân khởi, cho đến Thánh quả bồ đề cứu cánh. Như tánh không phải vàng ngọc cho dù có dũa mài cũng không thành đồ dùng tốt. Kinh ghi rằng, không biết rõ tâm làm sao biết chánh đạo được.

Lại hỏi rằng, như kinh Thủ Lăng Nghiêm và kinh Viên Giác thuộc đốn giáo thâm viễn cao xa, nay kinh này ở vào năm thời thuyết giáo thuộc tiệm giáo, làm sao trực chỉ đạt chân nguyên, diệu giác; có phải tiệm phóng túng, đốn là thuận theo không lỗi quấy chăng?

- Trả lời: chư Tổ tâm rong chơi đại giáo đạt viên tông diệu ngộ, mỗi hành động làm cho tự tâm tỏ ngộ, chữ chữ sáng tông thuận giáo, đó là lời tông chủ sáng tổ tông Hoa Nghiêm thuộc viên đốn, đâu thể cùng luận ba thời năm thời như kẻ học sĩ, rõ quyền đưa về thật của người tiệm tu. Cùng là mặt trời mà có người nói khác thay, huống chi một kinh phân tông, muôn hạnh, hẳn sự có khác biệt do đấy khởi sanh vậy. Dù tiếp sau đề cập nhị đế, tam đế soi tỏ chỗ huyền diệu mà theo giải thích sau làm ta hiểu nhị đế, ở trong đạo sanh chánh kiến nên không – giả đều ở giữa. Sắc – không không tựa nhau mới lấy kinh này làm tôn. Đệ nhứt nghĩa đế là chân không nên trong đó có hai phần: 2 đế trước chỉ sự còn mất gồm trong 2 câu: câu trên trái nghịch nên lẫn lộn, câu dưới thuận theo không phản nghĩa nên tồn tại. Ngài Trấn Quốc nói rằng, tướng sắc không nhìn chung trong 3 nghĩa:

a) nghĩa trái nghịch

b) nghĩa không ngăn ngại nhau và

c) nghĩa hợp tác nhau. Kết luận: nhờ ba nghĩa vô ngại đây mới gọi là chân không hay là diệu hữu. Lời ghi thêm rằng, sở dĩ chân tục lẫn lộn, vì chân là lý chân không tức là chân đế, tục là sắc v.v… chỉ các pháp tức là tục đế. Lại nói rằng, chỉ dựa pháp duyên khởi có vô vàn sai khác là tục đế, một là tánh không phải thật. Cả hai lẩn lộn vì nhị đế chẳng phải là một nghĩa trái nghịch nên tục hại chân, chân lẫn trong tục. Vì chân trái tục, tục mất. Lấn đoạt cả hai đều mất, nên nói rằng cả hai lẫn lộn. Lại nói, pháp duyên khởi này do tánh không nên khiến kia huyễn có cũng không phải thật có, vì thế hết thảy chỉ là chân không. Kinh ghi rằng, tất cả các pháp rốt ráo không không một tơ hào tướng dạng. Lại nói rằng, tất cả các pháp không như nói kiếp tận thiêu rụi hết thảy. Kinh Đại Bát Nhã ghi rằng sắc v.v… là không nên trong không trung không có sắc. Sắc nương cái huyễn hữu (giả có) chẳng phải là thật, và nương chân không không phải chẳng không. Cho rằng đó là chân không tức hoàn toàn làm hại cái giả hữu. Vì thế Phật bèn làm cho tướng tục đế dứt sạch chỉ còn lại chân đế. Lại nữa, pháp duyên khởi do tướng huyễn hữu nên làm cho cái chân không kia cũng thành không nốt, song chỉ khác biệt pháp duyên khởi là huyễn. Kinh Lăng Già ghi rằng chẳng phải ngăn diệt để khởi cái nhân tương tục khác, cho nên nơi các Luận Du Già, Nhiếp Luận nêu rõ nương theo pháp tùy thuộc hoàn toàn không phải là không. Như thế cùng sự nương chân không chẳng phải là rỗng không; và nương huyễn hữu không phải chẳng có. Nói về hữu hoàn toàn chẳng phải là không cho nên mới là tục đế. Như thế nhị đế đắp đổi nhau tồn tại. Kinh Anh Lạc ghi rằng tục đế có nên chẳng phải không; chân đế không nên chẳng phải có, do vậy cả hai xen lẫn nhau. Nhị đế hằng còn, Ngài Tông Trí nói rằng, vì nếu chẳng có pháp duyên sanh thì chẳng vô tánh. Cho nên nói hữu hiển lộ không phải tự có, không tự có tức là tánh không (vô tánh). Lại không tự tánh hiển lộ không phải tự có, không phải tự có tức lại do duyên mới có. Đoạn sau đây kinh ghi rằng: sắc tức là không, không tức là sắc, và luận giải: trí ngăn chướng rất mờ tối, có nghĩa là chân – tục khác nhau; chấp cũng chẳng được vì tánh không mà không phải nghe theo pháp duyên sanh, vì không duyên sanh không nên chẳng phải thành lập. Luận rằng, pháp hữu vi không vì từ duyên sanh mà có, lại cái chân không này không phải lìa không, nếu đợi diệt hết duyên sanh mới không thế là đắm không trong ác thú vậy. Do vậy lấy chân đoạt tục tục hết nhưng tục vẫn thường còn. Lại cũng chẳng phải nghe theo duyên hữu mà làm phương hại chân không. Vì nếu chẳng không không phải là duyên hữu; còn nếu tự hữu chẳng phải là duyên sanh. Vì thế lấy tục hại chân chân lẫn lộn nhưng chân hằng còn vậy. Hơn nữa, chẳng khác không của hữu mới là chân không; không khác hữu của không mới là huyễn hữu. Vì hai này bất nhị (không hai) tồn tại lẫn lộn đồng thời. Không-hữu phân thành hai: 1. pháp vị viên mãn rõ rệt, ngài Khuê Sơn cho rằng gọi nhất chân tánh không phải không chẳng phải sắc, vừa không vừa sắc như cái sáng của gương là ở phía sau của nhị đế; thêm đệ nhứt nghĩa đế nói là vô tánh nên duyên sanh không mất, duyên sanh nên vô tánh Hữu mất. Không-Hữu đều mất là một pháp vị viên mãn thường hằng. Sau lược giải rằng, sắc huyễn mất còn không ngăn ngại chân không; ẩn hiển tự tại hợp thành một vị, dung thông không dựa nhau là pháp không. Tốt hơn từ đây trở đi lấy ba pháp trung đạo hiển diệu. Ngài Thanh Lương nói rằng, ý sáng trong đây không hữu đều là trung đạo cả. Song huyễn hữu - chân không tuy thông ba tánh mà chư Tổ giải thích đa phần dựa theo đó thuật để thành lập các tông khác nhau. Những giáo thuyết có cạn sâu tuy hướng khác, nhưng tuyên dương áo nghĩa sâu xa vi tế, bèn khiến lưu hành lời dạy đi khắp nơi nhưng phần nhiều hàm kinh thâm diệu phải tạm hiểu nghĩa cạn. Ở đây trước phải thuật chỗ lập tông không – hữu của các nhà làm cho sáng tỏ, nhưng văn trước sau có giản lược. Trên nói huyễn hữu cũng còn gọi là duyên hữu, diệu hữu, giả hữu, tợ hữu. Ngài Tông Trí nói rằng trong Đại Thừa đối với pháp duyên khởi sanh nhị đế có tranh luận nhau kịch liệt. Một là tông Pháp tướng cho rằng pháp duyên sanh nhất định chẳng phải không, vì do nhân duyên sanh, cũng như trò huyễn không thể nói không được. Nếu bảo rằng không phải chẳng do duyên sanh lại như sừng thỏ. Lại nói rằng, Tam luận tông chỉ phá Tiểu Thừa ngoại giáo, phá chỗ giả lập thật ngã, thật pháp mà không phá Đại Thừa tánh tùy thuộc, do vì huyễn có không phải lỗi quấy. Nếu như phá chỗ này cũng tức là phá đoạn diệt hàm cái Không của ác thú không phải là chánh pháp. Đã sai lầm trầm trọng nên biết pháp duyên sanh nhất định chẳng phải không. Nhiếp Luận, Luận Du Già, Kinh Giải Thâm Mật v.v… khẳng định nói luận Hữu chẳng phải sai trái. Đây là cách nói thuộc Thủy giáo – Pháp tướng tông cho rằng cái huyễn Hữu không phải hoàn toàn là không.

2. Không tông cho rằng pháp duyên sanh quyết định là không, vì từ duyên sanh hẳn không có tự tánh mà như việc huyễn không thể nói có được. Nếu bảo rằng có không phải từ duyên, không từ duyên nên không phải là pháp duyên khởi. Lại nói rằng, giả sử như luận Du Già đã luận y cứ theo Tam Luận Tông, cũng đả phá, vì các duyên sanh không chẳng phải không. Như đây không phá kiến chấp chẳng mất nên lý Không phải hết, đây là không tông Thủy Giáo nói. Cái huyễn hữu này không thể nói Có, nếu nói huyễn Có là con mắt bịnh mà người ngu bám chấp, nên pháp chấp chưa trừ dứt.

3. Pháp tánh tông cho rằng, cái huyễn này từ duyên vô tánh như người huyễn hóa chẳng phải không có người huyễn, người huyễn không phải thật nên nói là huyễn hữu. Vì phi hữu là Hữu nên gọi là diệu hữu. Lại luận rằng, lấy Không của sắc là diệu sắc do nắm rõ không sắc mà hiện sắc nên thành diệu sắc. Lại nữa, cái Không của Hữu mới là đầy đủ tánh Hữu. Nói khác, nghĩa của huyễn hữu tức là không phải Hữu, không phải chẳng hữu nên gọi là huyễn hữu. Hơn nữa, không rơi một bên là tục đế trung đạo, đây là Pháp tánh tông, phỏng theo tướng không – hữu để hiển tỏ nghĩa huyễn hữu. Tiếp đến bàn về chân không như:

1) Pháp tướng tông phỏng định sự giả lập ngầm bàn tự tánh các pháp đều là không. Luận ấy theo Tiểu Thừa là không mà sáu thức tùy thuộc, tuyệt đối là có chẳng đạt tức không giả lập, là không thường mà chỉ là không không nên cũng gọi là chân không.

2) Không tông cho rằng tâm – cảnh đều không bình đẳng một vị. Ngài Khuê Phong nói: vì các pháp vô tánh tức là chân lý như hoa đốm giả không thật như là hư không. Lại Dẫn môn luận rằng, đại bộ phận nghĩa sâu nên gọi Không vậy. Giả danh và trung đạo chỉ dựa vào thuyết Không. Ngài Thanh Lương dẫn Tam Luận tông nói rằng, vọng nói Hữu là chân đế nên Không, tùy thuộc, giả lập là tục, tục nên Hữu; tuyệt đối là chân, chân nên Không. Từ duyên sanh pháp quyết không có tự tánh nên nói chân không. Nếu nói Hữu tức chấp pháp là tông chỉ của các ngài Trí Quang, Trúc Thái, Khương Lãng v.v… Pháp sư Trúc Thái viết sách Bổn vô luận rằng: không phải Hữu, Hữu tức không, không phải không không là trống rỗng, nên gọi là chân không. Do vậy Ngài Triệu Công tạo sách Bất Chân Không luận giảng giải trong phần mở đầu nói rằng: trong đây chân không chẳng phải đối lại chân không của diệu hữu. Cái chân không này là để phá bịnh, nên gọi là chân đế nhất loạt không vật là chân không. Ngài Triệu Công dùng chữ chẳng nói chẳng phải là chẳng phải một hướng, là không vật nên cho rằng chẳng phải chân không. Lại nói: ở đây chỉ đạt một phần ba luận nghĩa Không vậy. Ngài Thảo Đường nói rằng, vã kia chẳng lập chân huống gì đối vọng, lấy chân đế làm chân không vậy.

3) Pháp tánh tông luận về chân không, Ngài Trấn Quốc nói rằng, không của sắc mới gọi chân không hay cũng gọi diệu hữu. Lại nói rằng, quan yếu đều là không của Hữu mới là Không của viên đức, chẳng phải không của không là viên đức được, đây là chỗ sáng tỏ chân không của trung đạo thuộc Pháp Tánh tông. Sau đây sơ lược giải gồm bốn tiết:

a) đối chung dung thông Không – Hữu để nêu rõ trung đạo, do vậy ba mục trên ba đế viên thông, không – hữu một vị, là do huyễn hữu chân không bất nhị là trung đạo. Nhứt bản giải thích kết luận về trung đạo rằng, không phải không, không phải có là trung đạo nghĩa. Sự Sao ghi rằng, nhưng ý chính của trung đạo hợp hai nghĩa chân không nói chung là phi không; hợp hai nghĩa huyễn Hữu gọi chung là phi hữu, Không – Hữu bất nhị nên là trung đạo. Hai nghĩa chân không tức không cùng với phi không, hai nghĩa huyễn hữu tức Hữu cùng với phi hữu. Luận chân không Ngài Thanh Lương nói rằng, do vô tánh nên không là nghĩa không. Duyên sanh nên không là không của nguyên do, nguyên do tức là nhân duyên, sao gọi vô tánh thành nghĩa không được?

- Giải thích: do từ nguyên do duyên sanh vô tánh, vì thế duyên sanh vô tánh, là duyên do của không tức là từ pháp duyên sanh vô tánh – Không nên gọi là chân không, mà không phải đợi mất đó rồi mới có pháp sai biệt, nhiên hậu (rồi sau đó) mới không. Do vậy chân không chưa từng chẳng Hữu, lại cũng tức là pháp duyên sanh này vô tánh, bèn gọi là chân không. Cho nên mới nói rằng, tức Hữu để luận không nói là huyễn hữu. Ngài Thanh Lương cho rằng, duyên sanh nên hữu là nghĩa có, vô tánh nên Hữu là duyên do của có. Lại luận rằng, lấy gì duyên sanh được nghĩa hữu?

- Giải thích: hoàn toàn do vô định tánh nên mới từ duyên mà thành huyễn Hữu, do vậy vô tánh là nguyên do của Hữu. Vì thế duyên Hữu vô tánh, Hữu đây từ duyên vô tánh, nên Hữu luôn không có tự tánh. Cho nên nói rằng, huyễn Hữu mới đầu chẳng phải Không mà lại là vô tánh, nêu cái thể từ duyên mà thành Hữu, vì thế tức Không để làm rõ Hữu. Song phần luận giải trực tiếp chỉ rõ chân không, tức là chân không của huyễn hữu. Luận rằng, dung hợp chung Không – Hữu để chỉ rõ trung đạo. Không – Hữu hai phần riêng trong sự dung hợp Có-không để hiển tỏ trung đạo, tức đối huyễn hữu hiển chân không và mỗi một là nghĩa trung đạo. Trước nói hữu là chỉ cái tự thể pháp huyễn, tức là trên huyễn hữu không phải chẳng Hữu. Kế đến nói Không – Hữu có nghĩa là pháp huyễn này do duyên vô tánh, là Hữu của Không, Hữu của ngôi nhà trống, nên nói Không – Hữu, vì thế chẳng phải Hữu. Để nêu lên thể nó hoàn toàn không, không sở hữu tức trên cái huyễn hữu là phi hữu. Không hữu phi chẳng Hữu không hai là một huyễn hữu. Ngài Tông Trí nói rằng, một là phi Hữu nghĩa là nêu lên cái thể không hoàn toàn vô sở hữu; hai: phi chẳng hữu có nghĩa là không phải đợi tướng Hữu ấy mất mới có sai biệt. Kinh Đại Phẩm ghi rằng, mọi pháp là như thị: Hữu vô sở hữu. Vì thế, phi hữu phi chẳng hữu gọi là huyễn hữu. Kế đến bàn về Không là chỉ rõ trên chân không không phải chẳng không. Nói Có-Không có nghĩa chân không đây là duyên sanh là cái không vô tánh, tức là Không của Hữu, Không của căn nhà, nên nói Hữu – Vô phải biết chẳng phải không. Không đợi các duyên diệt mới Không nên Không của toàn Hữu chẳng phải Không, tức là trên chân không nghĩa phi không. Không phải Không không phải chẳng không, vô nhị là nhất chân không. Ngài Tông Trí nói rằng, nhị chân cũng có hai nghĩa:

a) phi Không có nghĩa Không là Không vô tướng,

b) Không phải chẳng không có nghĩa ngoài các tướng không chẳng mất. Do vậy phi không không phải chẳng không gọi là chân không. Kinh ghi rằng, không chẳng phải không bất khả đắc gọi là chân không. Trung Luận bàn rằng pháp vô tánh cũng Không, hết thảy pháp Không. Ngài Tông Trí phối hợp với Hữu đây nêu 5 vòng trung đạo.

a) phi hữu là không phải chẳng hữu, vì vô nhị này là huyễn hữu. Luận Trang Nghiêm ghi rằng, thể không phi không thể không phải thể Không tức là thể không thể nó không hai, vì thế nó là huyễn. Đây lấy vô thể làm huyễn thể nên nói không hai (vô nhị). Do vô nhị đây mà không rơi vào một bên nên gọi là trung đạo. Đây là trung đạo tục đế.

b) chân trung không phải không, tức là không phải chẳng không. Lấy cái vô nhị đây làm chân không, cả hai lìa hai bên gọi là trung đạo, đây là trung đạo chân đế.

c) Trong huyễn không Hữu là chân trung không phải chẳng không. Trong huyễn không phải chẳng Hữu là chân trung chẳng phải nghĩa không. Vì đều vô nhị, do vô nhị này cùng vô nhị trước cũng lại không hai. Vì thế nhị đế dung hợp không rơi một bên gọi là trung đạo; nhị đế đây là trung đạo.

d) trong huyễn phi hữu cùng chân trung chẳng phải không dung hợp vô nhị gọi là trung đạo. Đây là trung đạo của không hữu chẳng không. Kinh ghi rằng, không hữu chẳng không gọi là trung đạo.

e) trong huyễn không phải chẳng hữu ấy là chân trung không phải chẳng không. Đây là không phi hữu, không trung đạo của phi không, có nghĩa là dứt trung của trong vậy. Vì thế, nhị đế hàm dung trong chỗ tuyệt diệu, đây là ý của Ngài vậy. Trong đó hai pháp trung đạo đầu là Không – Hữu dung thông riêng, ba pháp sau nhị đế liên hệ chặt chẽ để hiển bày trung đạo.

3) Chẳng phải không hiển bày đúng chọn sai để làm sáng tỏ trung đạo. Nói chẳng phải không v.v… tức là bàn về không tánh; không duyên sanh nên không là chân không vậy. Ngài Trấn Quốc nói rằng, hiển bày đúng, không mà chẳng đoạn ấy chẳng phải không kiến là không của đoạn kiến, là chọn sai vậy. Không của đoạn kiến là không định tánh, không định là chấp đoạn. Đây duyên sanh nên không chẳng phải là không định. Vô định là một mực không một vật như lông rùa sừng thỏ. Ở đây, chỉ do duyên không tánh nên không phải vô định. Vì thế, không mà chẳng phải đoạn vậy. Chẳng phải Hữu v.v… trước hiển tỏ đúng, sau chọn lọc sai. Hữu của chẳng phải Hữu, là không tánh nên Hữu duyên sanh mà có. Hai loại Hữu đây đều không phải Hữu thường kiến; Hữu thường kiến là hữu định tánh. Ở đây Hữu của từ duyên vô tánh không phải Hữu định tánh. Hiển tỏ huyễn hữu là hiển tỏ đúng. Đã không phải Hữu của định tánh nên nói Hữu mà chẳng phải thường chọn sai, tức là chân không diệu hữu, lìa trung đạo của thường-đoạn vậy.

4) Pháp chấp: sau đây là bốn pháp lìa sự kích bác, đầy đủ đức để hiển trung đạo. Ngài Trấn Quốc nói rằng, trung đạo không phải chỉ phi hữu, phi vô mà phi đoạn, phi thường v.v… đều là trung đạo. Bốn chấp hay cũng còn gọi là bốn pháp bài bác. Ngài cũng nói rằng, xác định Hữu làm gia tăng hủy báng, xác định Vô làm giảm hủy báng; cũng Hữu cũng Vô là mắc lỗi mâu thuẩn, chẳng hữu chẳng vô là mắc lỗi hý luận. Nói cách khác chẳng phải đủ thường, vô thường v.v… đều gọi là bốn điều hủy báng. Như tình cảm phong chặt chấp vào tứ cú nên đều là hủy báng. Bát nhã ly tứ cú (bốn câu) không thể vin chấp Hữu Vô. Ở đây bốn chấp đã quên tức thành bốn đức. Chư Tổ đức còn nói rằng, nhưng tất cả đều đầy đủ đức không thành 4 pháp hủy báng; có nghĩa rằng tứ cú đây là đầy đủ đức để xưng tụng cái Chân, không giống tình cảm vừa nêu trên. Lại luận rằng hết cái Không của Hữu mới là không của đầy đủ đức, hơn nữa tất cả đều là không của Hữu mới là không của đầy đủ đức, tức là Hữu của Không mới là Hữu của đầy đủ đức. Lại theo một câu ắt đủ cả ba câu còn lại, nếu theo mê lầm là không đủ đức; trăm điều lỗi quấy lưu lại trong đây. Luận giải rằng, trăm điều lỗi quấy không phải chẳng là một ngàn điều phải quấy; không phải trăm điều quấy chọi với ngàn điều thị phi quấy phải. Trung ở giữa trái ở sau là việc mỗi ngày; bàn nước chảy, kiểng chân không ngừng. Xét suy nghĩ thăm dò, co chân mà đứng mới gọi là Bát Nhã đại tông của trung đạo nhị đế. Người xưa cho rằng, cảnh trí các khoa chẳng xuyên suốt ý nghĩa dường chưa yên nên chẳng muốn men theo vết xe cũ. Trở lên trình bày việc đúng sâu xa rốt ráo, trở xuống Bát nhã qui về vi diệu. Luận Bát Nhã thật là huyền áo bao trùm cả quần mê; thật là không khác của nhất chân. Một là bài kệ ngôn của 16 hội (Phật thuyết kinh), hai là lời dạy nhỏ nhẹ của mười bốn năm. Lý tánh sâu xa siêu tình vượt kiến chấp độc phá trừ Hữu tiêu biểu dương danh, thoát khỏi con đường cùng trì trệ, huyền thêm huyền, diệu lại càng thêm diệu vậy, nên cũng chẳng nêu hết được ở đây. Nên nói rằng đây chỉ lời nói vậy thôi! Nếu muốn biết rõ hãy xem hai phần riêng có giải đầy đủ kỹ càng hẳn hiểu tận tường diệu nghĩa cả hai. Để cho sáng tỏ phần giảng rộng có 2 điểm: a) ý chính đoạn văn: nếu muốn tường tận… có nghĩa là hiểu tường sắc – tâm mọi mặt đủ cả nghĩa lý gồm có 18 bộ luận và 20 vạn bài tụng. Kệ tụng gồm có 4 loại như: 1. sổ tự tụng: mỗi đoạn có một số chữ nhất định 32 chữ gọi chung là một bài kệ.

2. Già đà dịch là phúng tụng hay cũng gọi là trực tụng, trực tiếp lấy kệ tụng ngân nga pháp vị 3. Kỳ Dạ dịch là Ứng tụng, ứng hợp văn xuôi trước để tụng. 4. Tập thí tụng là tập hợp pháp nghĩa khiến người trì tụng. Giờ đây nói về Sổ tự tụng mà phần sau chỉ là giản lược. Như then cửa có nghĩa là phần chính của cửa. Chương Nhỉ Nhã ghi rằng, tạo cửa lấy bế làm cửa. Người khách quan gọi then cửa nhưng ta quen gọi cái cửa là chuẩn xác ; vã lại ngôn hành (lời nói) là điểm then chốt của người quân tử vậy. Nói cách bóng bẩy cửa hàm phần quan trọng của căn nhà vốn đủ bốn thể, huống gì yếu chỉ đốn – thật nêu rõ của 8 phái mà kinh Bát Nhã đây hàm dung. Cho nên nói rằng bao hàm then chốt lý gồm trong 14 hàng, mỗi hàng gồm 17 chữ. Lời tựa kinh Bát Nhã Lý Thú ghi rằng, kinh này cốt yếu chỗ qui nạp của các kinh, lời tựa các tông kết nạp thành. Ngài Thanh Lương nói rằng, xác minh 600 quyển đủ lý thú, kinh Bát Nhã gồm 600 quyển là quan trọng. Muốn hiểu rõ phần sau đây kinh nêu rõ hai ý:

a) giảng rộng theo căn cơ. Luận chủ nói rằng, cơ duyên cảm nhận khác nhau nên bậc thánh phải luận phân chỗ hơn kém. Rộng do lực căn, hẹp bởi do căn lực, Phật nhân chỗ rộng giảng kinh điển mà lược nói kinh (Bát Nhã) đây vì để thích hợp, cho nên nói rằng, rộng hẹp tùy duyên.

b) Duyên là cơ duyên, siêu ngôn từ lý viên dung hiện đủ 2 ý. Nhà chú giải nói rằng, bậc Thánhh ứng hiện tuy hơn mà không thể nghĩ là một. Kinh ghi rằng, như người ngu sợ hư không bỏ chạy trải qua nhiều kiếp không ra khỏi, y đi tới bất cứ nơi đâu cũng đều không tránh khỏi hư không. Lấy diệu chân không là diệu tông tánh Không chẳng hiện ra nên hiển tỏ đầy đủ. Sau đây kinh nêu hai phần riêng biệt. Hai phần của kinh đó là:

a) tán thán chỗ vi diệu bàn luận hợp lý thông bốn cõi u tối trong bể khổ để ví chúng sanh trôi lăn nẽo sanh tử không có trí tuệ sáng suốt.

b) Năm khổ, tám khổ vô cùng không biên giới, kinh giương cao như đuốc tuệ soi sáng tỏ rõ.

3) Huệ vô tướng tiếp vật hợp cơ dẫn dắt kẻ mê, đem các kinh khác so sánh kinh này là nhất. Và kinh nêu rõ hai tiết:

a) nêu tóm tắt kinh Bát Nhã v.v… Ngài Triệu Công nói rằng, nhưng trí có chỗ soi tỏ sâu thẳm mà ta không biết, thần có cơ ứng dụng nhưng ta không nghĩ tới. Thần không nghĩ tới nên có thể là ông vua độc nhất ngự trị trên đời, trí không biết nên có thể xói sâu nơi ngoại vật. Kinh ghi rằng, bát nhã vô tri mà không chỗ bất tri là quán chiếu đến thật tướng vậy. Sau bàn đến ba la là công, tức công dụng, có nghĩa chọn lựa trời, người, rồng qua biển sanh tử đến bờ giải thoát Niết Bàn, bèn vào chỗ công dụng của diệu huệ vậy. Tâm hiển rõ là tán thán công năng của kinh hay hàm chỗ thắng diệu rộng lớn, như đề kinh Viên Giác gồm 5 chữ Tu Đa La liễu nghĩa. Do đó Ngài Khuê Sơn phân sáu chữ sau đây thuộc phần chung giải thích rõ ràng. Sự Sao ghi rằng, năm chữ trên là so sánh giữa các kinh để tán thán Kinh Bát Nhã này là thù thắng. Nêu rõ ý kinh Viên Giác là bộ kinh liễu nghĩa (rốt ráo) trong tạng kinh vậy. Ở đây luận chủ đặc biệt nói rõ 14 hàng là phần quan trọng của 600 quyển. Ý nói rằng, Bát Nhã là tâm điểm của toàn bộ kinh, như tâm con người là phần thiết yếu của cơ thể. Trước đã thuật đủ chỗ đáng chú ý rõ ràng sâu sắc cho nên ở đây chú mục đến việc làm cho sáng tỏ lời văn. Bát Nhã như men tơ tinh túy, như cây dù che mà dịch giả duy nhất nêu thí dụ làm sáng tỏ tinh văn. Như sợi chỉ có thể xâu kết hoa lại với nhau, kinh xuyên suốt lời Thánh nói ra, nên kinh xâu kết pháp nghĩa. Sau đây theo hai nghĩa kết thành pháp Bát Nhã. Tâm nêu làm thí dụ, tâm kinh làm rõ Bát Nhã là yếu chỉ, kết là đề mục. Phần giải thích tiếp theo chia làm hai:

a) nêu rõ chương mục có năm môn, lược giải kinh dừng lại ở năm môn: trước 3 nghĩa môn, sau giải thích hai phần chánh. Vì kinh là đề mục tức là bản văn nhưng 5 môn này phát khởi có đầu mối như:

1) hứng thích dạy: luận về bậc Thánh nói không hư dối, hành động ắt có nguyên do, không phải do đại nhân duyên chẳng phát xuất lời dạy này. Lời dạy tuy nhiều nhưng không ngoài hai tạng, ba tạng gồm những lời quyền thật trong sự giáo huấn. Tuy biết yếu chỉ sâu xa chưa hẳn đã tôn sùng; trọng tâm đã rõ ràng phải biết các đề mục đại cương đúng là tại văn chương khó hiểu, 5 môn nêu tóm lược là như thế. Phần đầu dựa vào hai môn giải thích có 5 điểm. Hứng thích dạy có hai phần: trước hết nắm đại ý mà người dạy hứng thú. Luận chủ hỏi rằng: Phật do nhân duyên gì mà thuyết kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa? Chư Phật chẳng phải đương không hay chỉ có 1 nhân duyên nhỏ mà tự nói; cũng như núi Tu Di không do vô sự hay nhân duyên không đáng kể mà chấn động đâu. Nay do đại nhân duyên nào Phật nói Kinh Bát Nhã, nên dẫn đến duyên khởi hứng thú dạy kinh này. Phần 1 này là chương mở đầu giải thích 2 phần:

a) phần chính gồm 4 điểm :

1) phá tà hướng về tiểu, nghĩa là Mạt Già Lê v.v… mở rộng quan niệm Hữu Vô, thực hành ngoài lý. Phật thuyết kinh Bát Nhã phá ngã, pháp chấp khuyến giáo khiến nhập chánh đạo.

2) Tại vườn Lộc Uyển (vườn nai) thuyết Phương Đẳng tiếp sức để dần dần được thành thục. Kinh Bát Nhã giảng rộng tự tánh đều không, Phật muốn dẫn dắt Tiểu Thừa vào Đại Thừa. Kinh Đại Phẩm ghi: nếu người muốn đạt quả A La Hán nên học Bát Nhã Ba La Mật… Sớ chủ nói rằng, có 95 loại quạt thay sức gió, 18 bộ sánh với lửa bó đuốc bèn làm cho mặt trời trí tuệ chân không sáng chiếu hết mây ám, Bát Nhã là hạt huyền châu giúp sáng thêm cho cá lội.

3) Làm hiển tỏ lý thành hạnh: hai điểm trên làm hiển lý kế điểm 3 đây thành hạnh làm cho hàng tiểu quả tức là làm người dứt loạn ý; Phật vì họ nói Bát Nhã khiến tâm ý họ thanh tịnh thấu nhập chân lý.

4) Khiến ngộ chánh kiến tức là làm cho người tin hiểu ngộ chân lý đúng, không chấp thật sắc không mới gọi là chánh kiến. Nhị đế trung đạo lấy kinh Bát Nhã soi sáng. Sách Nghĩa Ký ghi rằng, nhị luận tông đối với Bát Nhã là chung lấy nhị đế trung đạo làm tôn chỉ. Văn nghĩa sách ấy rõ ràng đầy đủ cả chân-tục, không-hữu cùng sự còn-mất để làm rõ tánh không, hoặc cùng trừ sạch hoàn toàn tương duyên tồn tại hoặc tự hoại tự tồn không chướng ngại. Nếu cùng tương duyên hẳn không mất không của Hữu, cùng với đó không mất Hữu của không, lý không phức tạp khó hiểu nên chẳng phải là một môn. Nếu cùng chiếm đoạt thì mất này là Không của Hữu, cùng tận hoàn toàn Hữu của Không; chiếm đoạt nên không là một. Còn nếu mỗi bên tự tồn thời không là một. Nếu mỗi bên tự tồn thời không phải cùng chung, vì thế nên chẳng phải là một. Như mỗi bên tự tan rã nên không phải một, đã hẳn; có thể nói một mà chẳng phải một vậy. Vì, còn – mất không ngăn ngại lý nhị không nên không phức tạp, không rơi một bên nên cũng không mất trung đạo; ấy chính là nhị đế trung đạo. Chẳng phải nghĩa khác như trên đã sáng tỏ. Lại không phải một cũng không phải khác mà Không Hữu là hai. Vì pháp duyên khởi không hai nên mất Không của Hữu là hết cái Hữu của Không không có chi chướng ngại. Điểm tận cùng trái nhau phải hoàn toàn cùng chiều là thuận; vì thế, đoạt nhau, nương nhau lại là hai Không – Hữu dung thông vô ngại vậy. Do chẳng một tức là chẳng phải khác nên nhị đế là trung đạo. Do chẳng khác tức là chẳng phải một nên trung đạo là nhị đế. Lại chẳng phải một cùng với chẳng khác cũng chẳng phải là một. Vì thế chẳng phải chẳng một không khác cái chẳng một của khác, nghĩa không có gì phức tạp nhưng chẳng phải là một. Có nghĩa là không khác hai của trung đạo và không khác trung của hai, dung thông không phức tạp nên không trung đạo không hai mà đầy đủ trong cả hai. Ấy gọi là trung biên không chướng không ngại trung đạo, khiến cho người ngộ pháp là hưng phát lời dạy này.

5. Hiển tỏ so sánh: đây là phần sau muốn đạt thắng hạnh nên nói kinh này. Vì tín tâm thanh tịnh là gốc của muôn hạnh; lại phát ba tâm tu thập tín tức là hạnh vậy. Luận Phật đức là so sánh bốn đức với vô số công đức cõi Phật thuần tịnh, nghĩa giống như kinh Hoa Nghiêm. Nêu quả an lạc khuyên người phát tín tâm tu vậy. Vấn Giác sao ghi rằng, không tông Phật đức, không tức là các bộ Bát Nhã trong bách luận đầu hoặc cuối đều như thế. Hơn nữa, dẫn kinh vô sở đắc này đều gọi nghĩa ấy; nguyên do gì nay nói các đức thường, lạc … ?

- Đáp: kia là trí quang, đây theo chú giải của luận chủ. Sau bàn về sở đắc, gọi đức không phải chẳng đầy đủ tức phi tánh không là Phật đức vậy. Đại Bồ Đề Tâm tức trực tâm thuộc ba tâm sâu rộng. Hành giả lìa tướng là sâu, theo tướng là rộng, Bát Nhã đầy đủ hai hạnh minh nên là tám làm cho 3 phần đoạn chướng sau đạt hai quả dứt hai chướng như phần sau nói rõ. Sau bàn về thập lưu bốn phương vạn cổ thơm danh, đây nói việc lợi lạc cho đời vị lai. Phần sơ lược tóm tắt ý có hai mà sau nói nhị minh hàm trong hai tạng:

a) hàm 3 tạng nghĩa là kinh-luật-luận gọi chung tạng là đã bao hàm có nghĩa là dung hiệp tất cả những gì ta muốn biết, là nghĩa bao hàm vậy. Khế Kinh nghĩa là khế lý và khế cơ (hợp chân lý và hợp với căn cơ)

b) xuyên suốt nhiếp hóa, tức là xuyên qua lời Phật dạy nhiếp gìn chỗ giáo hóa. Kinh không ngoài hai nghĩa này, nên khế kinh nhiếp hai tạng là phỏng định Đại, Tiểu để phân chia. Ở đây phi Nhị Thừa nên Bồ Tát tạng bao hàm quyền – thật cả hai. Ngài Trấn Quốc nói rằng, do trên kinh tạng có quyền thật nên mới có môn này.

Song sớ chủ chế tác tùy nghi nên sự lý chẳng phải một. Hơn nữa tôn Hoa Nghiêm đầy đủ mà chủ trương của 5 tông không khác luận Khởi Tín; chỉ dựa theo bốn tông kinh nầy nêu rõ chỗ quyền thật. Kinh Phạm Võng duy nhứt khai hóa chế định làm cây dù che vì muốn nêu cao tỏ rõ ánh dương xuân hòa lạc bèn theo hướng lặn của ả hằng, nhưng nhà nhà san sát ngã về đông nghĩa giá băng tan. Tam Tạng giới kinh thuyết đầy đủ kinh quan trọng, xét rõ trì phạm dựa chế định để giải thích chung, đâu chẳng đạt tôn chỉ. Kinh Bát Nhã xuyên suốt hai thời chung cho 5 thời có chiếc có đôi bàn Không bàn Hữu phân biệt quyền thật để làm sáng tỏ mới gọi là tuyệt xướng. Vã lại một Đại Tạng kinh dù do Phật thuyết, nhưng có chỗ phương tiện thuyết quyền nghi, có xưng tánh rõ ràng, nói lên điều chân thật. Kinh này làm sáng tỏ tánh chân thật nên nói bao nhiếp thật giáo. Chỉ vì quyền thật có nhiều môn, còn yếu lý lại lược bàn phỏng có 3 thuyết:

a) y cứ theo 5 thời thuyết giáo: bốn kinh nói trước đều là quyền, một kinh nói sau là thật. Kinh này như con mắt thông suốt những lời giáo dưỡng thuyết minh

b) hai thời trước là quyền, ba thời sau là thật. Như các kinh Hoa Nghiêm, Viên Giác lược giải có đề cập

c) Cõi Tịnh Độ mới là chân thật, cõi Ta Bà chỉ là quyền nghi. Sách Tu chứng nghi ghi rằng, chú giải y thuyết thứ hai.

Hỏi: Bát Nhã bàn Không lấy Không làm đầu, đầu hẳn nhiên thuộc về quyền nên từ có pháp chánh quán luận quyền thật có nhiều thuyết không đồng, như dựa theo Đại, Tiểu, hoặc dựa theo chung riêng. Hoặc có người hỏi: hệ quả dạy dỗ là quyền, lý thực hành là thật, lấy gì ghi lại mà không thuật ?

- Trả lời: Luận chủ nói rằng, từ đêm Phật thành đạo cho đến khi Phật nhập Niết Bàn, Ngài thường nói kinh Bát Nhã. Kinh này quyền – thật cả hai đều rõ ràng, và đốn – tiệm nêu chung. Các tông phê phán giải thích không giống nhau nên làm cho người sau phần nhiều là bị sai lầm. Nay mới liệt đủ để rõ hết ngọn nguồn. Người số một luận sư Giới Hiền nói rằng, y tánh giả lập mà nói các pháp tự tánh đều không, tánh tùy thuộc, tánh tuyệt đối do chưa nói Hữu, tức phê phán Bát Nhã là kinh trong Bách Luận. Nói sáu thức Không là phần nhiều bàn lý Không thuộc thời nói pháp thứ hai pháp giới không sai biệt. Luận chủ dựa theo đây phê phán các kinh Bát Nhã thuộc thời thuyết pháp thứ hai. Người thứ hai, Trí Quang Luận Sư nói rằng, thời thuyết pháp thứ ba Phật mới nhắm hàng thượng căn thuyết Đại thừa vô tướng, có nghĩa pháp duyên sanh, là tánh không bình đẳng một tướng, dựa giả lập là Hữu, tánh tuyệt đối là Không. Dựa theo đây phê phán kinh Bát Nhã phá chung pháp tướng Đại, Tiểu; tám thức đều Không mà phần nhiều nói lý không. Kinh Viên Giác lược giải nơi lời tựa đã luận rằng, Kinh Bát Nhã trong bách luận thuộc không tông bao hàm Thỉ giáo.

3) Tổ Trấn Quốc đại Hòa Thượng (chúng ta) nói rằng, nếu chỉ nói Pháp Hoa là thật thì chèn ép các bộ Kinh Đại Thừa Bát Nhã liễu nghĩa khác. Bát nhã ly tứ cú đâu lại không Diệu Hữu! Nên biết Thật Tướng Bát Nhã tức là chánh nhơn Phật tánh, Quán chiếu Bát Nhã là nhân rốt ráo. Các kinh Đại Phẩm, Nhân Vương, Lý Thú Bát Nhã… đều thuộc chung giáo.

4) Chư Tổ đều nói rằng hai bên đã lìa trung đạo không còn tâm cảnh quên cả hai, quên dứt cũng dứt nốt là Bát Nhã hiện tiền mà 8 phái bàn đến vô tướng là chỗ chí cực của sáu thừa. Ngài Trấn Quốc nói rằng, tức cùng trí chiếu không hai giống như Đốn giáo. Các kinh Văn Thù vấn, Quang Tán, Phóng Quang v.v… chư Tổ đồng nói Đốn giáo.

5) Ngài Trấn Quốc nói rằng, kinh Đại Phẩm ghi, các pháp tướng sắc tức hết thảy đều là sắc, trong một đủ tất cả tức sự sự vô ngại là nghĩa Bát Nhã. Hết thảy 5 thời thuyết giáo đầy đủ viên mãn nhưng sớ chủ nêu ra việc luận xét hai tông của Ngài Giới Hiền, Trí Quang; cái Không của chân đế không phải đệ nhất nghĩa không nên không hàm nghĩa này. Phải biết phần ba sau nói hàm thật, nếu dựa kinh này hiển bày rõ ràng phân minh. Ngài Trấn Quốc nói rằng, nếu dùng ba pháp quán đưa vào ý tâm kinh: sắc chẳng khác không rõ ràng tục chẳng khác chân; không chẳng khác sắc rõ ràng chân chẳng khác tục. Sắc không tướng rõ ràng là trung đạo, là ba pháp quán của không, giả, trung. Trong lược giải cũng dùng ba pháp quán này giải thích kinh nên như nghĩa thứ ba ở trên vậy. Lại nói rằng, hội sắc để quán chiếu rõ sắc chẳng khác không, xác minh không trong sắc rõ ràng không chẳng khác sắc. Pháp quán thứ ba chỉ hợp hai quán trước.

4. Quét sạch bốn phần trước hướng đến tướng chân không, bất sanh, bất diệt, không trí cũng không đắc, đúng là không quán hoàn bị. Phái Trinh Nguyên phê phán giống như Đốn Giáo, tức như nghĩa thứ tư trên đây. Phần lược giải trước lời tựa quảng diễn trung đạo nên văn kinh sau đầy đủ rõ ràng, cùng hợp tác cùng tựu thành, vừa còn vừa mất vô ngại tự tại, viên mãn trung dung như Đốn giáo. Kinh nêu rõ ràng đích thật nhất tâm tức là viên giác diệu tâm hàm trong viên – biệt là nghĩa thứ năm ở trước. Kinh lược giải chỉ nêu rõ chỗ hệ thuộc, bàn riêng quyền thật, sai khác cũng đã quá nhiều rồi vậy.

3. Ba điểm sau nêu rõ hai tông thú:

a) nêu chương giải thích danh. Tôn ấy là sùng, là thượng vậy. Nay nói rằng, chỗ biểu hiện lời nói như kinh này biểu hiện rõ ràng, tôn sùng sự rõ ràng là sùng thượng vậy. Thú là thú hướng tức là tôn ý chỗ qui hướng. Song trước hết 2 phần sau chung – riêng diễn thành hai nghĩa, trước nói về chung, chung là cùng nhau vậy. Đại Luận ghi rằng, nói trí và trí xứ, trí trí đều là Bát Nhã. Ngài Hiểu Công nói rằng, trong đây hiển tỏ ba loại Bát Nhã: trí là văn tự bát nhã, trí xứ là thật tướng, và trí trí là quán chiếu Bát Nhã; ba phần này đều là tôn chỉ kinh.

a) Thật tướng Cổ đức nói rằng, diệu tâm vắng lặng vô tướng nhưng tướng có nghĩa thật tướng; thật tướng tùy duyên là chân tánh của các pháp. Ngài Triệu Công nói rằng, thật tướng, pháp tánh, tánh không do duyên hợp vốn không là một nghĩa.

b) Quán chiếu Bát Nhã tức chánh trí là vô tướng lìa huệ phân biệt

c) Văn tự Bát Nhã, Ngài Khổng Mục nói rằng, Thục giáo có ba loại trí, nghĩa là thật tướng bát nhã trí. Ngài Thanh Lương nói rằng, pháp giới thanh lương tướng tông không có trí danh, pháp tánh tông cũng gọi trí tức là thật tướng nầy vậy. Hoặc cho rằng 5 loại Bát Nhã không lìa ba loại này cho nên nói là chẳng vượt khỏi. Sau nói riêng cũng có nghĩa riêng biệt,

a) đối chỗ thâm viễn giáo pháp cho chí chỗ thấy lý thành trí.

b) Cảnh – trí đối thật quán sát lý để phá dứt mê lầm phát trí vậy.

c) Nhân quả đối với nhân tu tức là quán chiếu diệu huệ, quả đức chóng tới chỗ đã định chẳng phải Phật đức là không. Song phần riêng như thế là tông chỉ chung Bát Nhã lấy vô tướng làm tông. Ngài Thanh Lương nói rằng, tông vô tướng bao hàm đối với ba giáo: Thủy giáo, Đốn giáo và Thật giáo. Kinh này đúng là Đốn giáo, ắt có sâu bao hàm luôn cạn nghĩa thông sáng tỏ.

4. Phần giải thích đề mục chia thành ba:

1) nêu chương

2) diễn nghĩa lại có ba:

3) Phân giáo có hai:

a) bàn rõ tôn chỉ nghĩa là Bát Nhã nêu tâm làm tiêu biểu. Đó là nghĩa sáng tỏ để luận thích. Luận đề nầy trình bày tâm và Bát Nhã đều thuộc pháp đã chỉ rõ tức là tâm vô quái ngại vậy. Bất không dịch rằng Bồ Tát có tâm Bát Nhã ba la mật đa gọi phổ thông là trí tạng, cho chí tánh của sắc là Không, không tánh là sắc, tức tâm là pháp đã sáng tỏ minh bạch. Ngài Khuê Sơn nói rằng, Tạng Hòa Thượng chú giải Tâm Kinh Bát Nhã đã giải thích rõ nghĩa chữ Tâm. Ý nói rằng, tâm Bát Nhã là thể của vạn pháp nên gọi là tâm vậy. Hợp chung chỗ dụng của tánh kiên thật giải thích là viên giác diệu tâm. Chọn lọc cho thấy rằng bất đồng sự suy nghĩ là tập trung nghĩa phát khởi. Lại nói rằng, nhục đoàn thô thiển, ắt không phải chọn lựa, nên biết nghĩa rõ ràng là so sánh của kinh mà bên trên đề cập tâm Kinh Bát Nhã vậy. Phật Địa luận ghi rằng, hay thông suốt hay bao hàm gọi là Kinh. Lại nói rằng, nên biết trong đây thích hợp thuyết Phật địa làm lợi lạc cho chúng sanh. Dựa theo nghĩa rõ ràng như kinh Phật Địa. Vã lại, người, đề kinh giải thích rõ ràng vốn xuất phát từ trí quang thân quang mà bốn pháp lễ công minh nhiên đã đề cập, đại bộ trái với Phật Pháp. Vì trí là vị còn ở ngũ thừa, thân quang đã bước lên vị Bồ Tát nhìn xa trông rộng như một hạt bụi nhẹ hẩng trong cõi đại địa mà tự ý mình cho đúng và kia sai thì đấy không phải là biết vậy. Đem tâm nêu làm thí dụ giải thích tức hai chữ tâm kinh là tác động giáo hóa sáng tỏ.

2) Kết ly-hiệp là người giáo hóa; y theo nghĩa sở thuyên mà lập danh năng thuyên.

3) Ma sa giải thích y theo chủ mà có tên, bổ lư sa thuộc về thanh thọ, cả hai cứ nơi hai pháp phân tích trong 2 thí dụ:

a) phỏng theo chỗ được đề cập để đưa ra tôn chỉ; y cứ theo ý nghĩa rõ ràng nói trên, lại lấy chữ Tâm làm ví dụ người năng giáo hóa; chỉ Bát Nhã là pháp dùng giáo hóa nên không nói chỗ nêu thí dụ. Lại nói rằng, chỗ sáng tỏ là biết thật tướng, quán chiếu không phải là pháp để dụ. Độc lập sắp 14 hàng văn tự Bát Nhã là sở dụ nên chỉ nói chỗ dẫn dụ mà không nói tâm năng dụ hai phần sau. Tán thán khả năng sáng suốt để dẫn dụ, đây là ý của người dịch chứ không phải nghĩa mà người chú giải nhắm tới. Ngài Từ Aân nói rằng, Bát Nhã Ba La Mật Đa là tên chung của Đại Kinh, còn Tâm Kinh là gọi riêng kinh Bát Nhã này. Ngài Thảo Đường phải tạo nên lời giải thích rõ ràng, ý nói: Kinh bán tự đây có trong 600 quyển. Đó là Hột Lợi Đà Da dịch là Nhục Đoàn tâm đưa ra làm ví dụ. Ví dụ này tóm lược tâm tạng của đại bộ kinh vậy. Văn tự Bát Nhã là pháp được dụ, một chữ tâm là năng dụ, tức pháp nêu ở sau hợp để làm rõ điểm trọng yếu, có nghĩa là 600 quyển nằm trong 20 vạn bài tụng. Kết nạp điểm trọng yếu như Bát Nhã U tán ghi rằng, xét kỹ phân biệt chỗ tinh vi chung chiếm lấy cương yếu phân minh. Tuy vạn tượng thống hợp là sắc mà lại là không, đạo triển ngàn môn thông suốt không trí nhưng mà đắc. Tham khảo kỹ yếu chỉ văn kinh hẳn hiểu rộng, nêu tâm kiên thật để xưng tán, huống gì là người ! Huống gì, như con người muôn mặt tâm là chủ. Kinh ghi rằng, tâm như vua, ba ví dụ ở đây lược bớt. Chỉ bàn chữ Kinh là tối diệu trong các tạng mà nói rộng dụ cho lục phủ; kinh kiêm Nhị thừa cũng bao hàm cả nghĩa cạn, đâu có giống kinh này dung thông trung đạo. Cho dù Chung giáo cho dù Đốn giáo văn giản lược mà nghĩa thâm sâu, bao quát hết sự mầu nhiệm nên nói là Kinh của tột cùng vậy. Song với tâm bàn phiếm có bốn loại: a) Hột lợi Đà Da là Nhục Đoàn tâm.

b) Tâm duyên lự, nghĩa là 8 thức đều có thể tự duyên cảnh phần

c) Chất đa có nghĩa tâm tập khởi, tức là thức A Lại Da thứ tám, tập họp các chủng tử để khởi lên hiện hành.

d) Càn phiếu đà dịch là tâm kiên thật. Nếu muốn được sáng tỏ hẳn phải nhờ tâm kiên thật thứ tư này, dựa theo pháp để hiểu tâm vậy. Tự hiểu rõ ràng thời nhờ nhục đoàn tâm thứ nhất, nương dụ hiểu tâm. Vã lại, ngài Khuê Sơn xuất hiện từ đời Đường (618-907) không một hậu nhơn nào qua mặt làm gương mẫu, thật là rõ ràng vậy.

Thời cận đại có Ngài Nhạc Công, nhưng vì sớ chủ không biết phỏng theo pháp để hiểu tâm, hẹp vậy thay ! Như người ngồi đáy giếng xem trời cho trời là nhỏ bé vậy.

3) Diễn nghĩa căn cứ ba minh làm tỏ rõ thể – dụng: a) dương danh làm hiển thể tức là y cứ theo phần rõ ràng ở trên không phải chỗ dụ văn tự Bát Nhã; thể – dụng phân thành hai, song thể-dụng có nhiều môn lược nêu ba nghĩa:

1. Vắng lặng: thể soi sáng dụng là thật tướng, quán chiếu là thể. Phóng Quang ghi rằng, Bát Nhã không tướng sở hữu, không tướng sanh diệt. Điều này chứng tỏ thể vô tướng vắng lặng. Đạo Hành ghi rằng, Bát Nhã không chỗ biết, không chỗ thấy, điều này làm rõ dụng là vô tri.

2. Hai trí quyền – thật để phân thành thể – dụng. Thật trí soi rõ đúng như gương sáng mà thể vô tri; quyền trí gắn liền cùng thích ứng thói tục bên ngoài nhưng không suy xét.

3. Thẳng nương vào Đại Thừa để rõ Thể – Dụng, lấy pháp bao hàm làm thể, vận hết mọi công năng làm Dụng. Sớ chủ cho rằng, Thể – Dụng họp chung nên gọi là Đại Thừa; ba pháp Đại Thừa qua hai vận dụng tức là nghĩa thể – dụng vậy. Ngoài ra, sớ chủ nói rõ thể trong thừa là dùng trí vô phân biệt làm sở y là kiêm luôn chân như; bao nhiếp cả các thắng hạnh là thể, tánh minh là nghiệp dụng, bèn ước theo ba tự tánh mà Phật tánh là chỗ nương dẫn khởi khả năng đạt đến quả, là chỗ đến nơi chốn. Lại phỏng vận dụng nhân đạt thành quả tức là chuyên chở nghiệp dụng. Nhưng bản chú giải kinh này nhắm đến giải thoát là dụng, chứng chân là thể. Dụng thứ ba kiêm luôn hai phần trên. Nếu đem xét lại hết dụng soi gốc làm thể là thông dụng cả hai, ba bao gồm hết thảy. Đệ nhứt Bát Nhã từ tiếng Phạn dịch sang tiếng Tàu đời Đường tức là Thần, linh kỳ biết rõ khó đo lường nên gọi thần, thoát các vọng chấp khác thường là ngộ; vượt ngoài ngôn từ biểu hiện là huyền, ra khỏi tướng thấy của người bản quán là áo, vì Bát Nhã là vô đắc, vô trí; khế hội chân nguyên của lìa tánh, lìa tướng, bổn giác tự soi rõ thể, độc lập hoàn toàn quên hết năng – sở. Bổn tâm dắt dẫn không do kia ngộ nên chứng mới gọi là diệu vậy. Nếu lấy chân nguyên làm thật tướng thời Bát Nhã chỉ là mục quán chiếu văn tự. Nếu dựa theo một pháp có nhiều tên thì lý trí thay nhau lưu xuất; lấy Như của vô trí ngoại nên chân nguyên tức là Bát Nhã cũng không có trí ngoài Như, thành trí tuệ là chân nguyên vậy. Hai từ Ba La hiệp tiếng Phạn để làm rõ Dụng. Ba La Trung Hoa đời Đường dịch đáo ngạn (đến bờ kia) là Dụng, phỏng đúng việc vận dụng nhân thành quả mà có ba nghĩa như:

a) do diệu huệ đây vận hành khiến gia tăng

b) qua hết sanh tử chuyển khiến tiêu dứt mê.

c) Bờ chân không vận dụng lý làm cho tỏ ngộ. Nghĩa thứ nhất là năng (tác động), hai nghĩa sau là sở (bị động); ngoài ra rất là phức tạp tập thành ba nghĩa chuyển y:

a) Tâm chuyển chân tánh hiện.

b) đạo chuyển hạnh dần tăng

c) đoạn mê lầm chướng diệt. Lại Luận Khởi Tín ghi rằng, phá thức hòa hợp là chuyển hiện pháp thân, là chuyển đổi hiển trí, bình tịnh tức là chuyển tăng. Chỉ vì tiểu không đáng kể không phải tuệ đến bến bờ và phương tiện chọn tiểu, có nghĩa là 3 thể sau tóm tắt phần giải thích: một: trì nghiệp và 2 phần khác y theo chủ mà thành lập danh vậy. Căn cứ chẳng không dịch chính là thành thuyết chủ yếu.

5. Quán xét điểm này giải thích có ba:

a) tiêu đề kinh nêu rõ chương, song ở đây phải nêu chung một bộ kinh mà giải thích, theo mục giải thích lại đề ra mục nhỏ nhằm mục đích làm sao tiện dễ hiểu mà thôi. Nay giải lược chỉ nêu riêng, hẳn nhiên không có ý định giải phần trước, hoặc sách giải phần này đã đầy đủ chỉ đem trình bày rộng ra, trong đó liệt rõ ràng cũng như đây, nên không dám đề cập đến. Đây là nêu hai phần hội nghĩa đủ thiếu, song kinh này ba phần sáu bản dịch hữu vô người dịch hài lòng, nên gọi rằng lược từ lấy ý. Ngài Từ Ân nói rằng, Kinh lục Đại Kinh là vi diệu, số một biệt xuất từ kinh này. Hai phần ba lời tựa đều thiếu, và ngoài ra đa phần dịch đầy đủ. Đoạn ba sau chương mở diễn dịch thành hai: a) chung riêng có hai, trong phần chung còn chia hai: a) phê phán kinh tại sao lấy hai phần sau hiển tỏ ? Tại sao lấy đó mượn hỏi phải nói, đó là nghĩa hiển, còn diệt mê lầm cần phải giải bày, giải bày do bàn luận làm sáng tỏ, mong cho thỏa

chí bình sinh tu phước hẳn chướng diệt, nhiên hậu phước sanh. Kinh luận 2 phần do nương pháp tu mà được phước huệ trang nghiêm, nên nói là hiển tỏ vậy. Luận về pháp quán đảnh đại bi tẩy sạch nghiệp căn, đầu đội mảo như ý làm tội cấu sạch không. Ngài Cô Sơn gọi là cơ tâm cùng hiển mật dẫn tới việc tốt, nói thẳng thần chú, phán đoán tình cảnh kẻ mê tạo thêm bí mật, nên khiến Ngài chỉ dạy chỗ khuyết có cạn sâu, vì con người, không có lợi độn sao? Vã lại, Trình Thư Yến nói: ai nói chẳng phải không hiến vài lông phượng đâu gọi là bí mật ? Huống chi toàn sao chép sách giải phức tạp để khoe khoang lời cao ngạo phù phiếm; dù 10 bản chú giải thông kinh cũng chỉ là danh hảo. Giang Biểu chép kinh Vu Lan mà cho thêm chú giải. Kinh Vu Lan do tâm khi dễ thiên lệch cho dù lời ngọt dịu mà thật khó để lòng. Căn cứ 2 phần trước để phân biệt rõ 2 phần sau:

a) bàn kinh nêu danh: cương yếu là cái không của chân tâm, ở đây lời dạy có mâu thuẩn. Lấy nhà dịch Kinh tiêu biểu làm tên sách: Bất Không dịch rằng, Bồ Tát tự nói: Ta muốn thuyết Bát Nhã Ba La Mật Đa, tâm của chư Bồ Tát phổ biến trí khắp, mong Phật nghe đi vào định quang huệ, quán chiếu năm uẩn đều không vượt qua mọi khổ ách.

1) Kinh là gốc nên lược nêu trình bày rõ thật nghĩa. Sắc – không thấu triệt, tánh-tướng dung thông, sự không phải quyền cạn hẹp cho nên gọi là Như Thị.

2) Hiển tỏ ý phỏng theo chỗ rộng hẹp.

3) Phỏng theo hiếu hạnh: lược trong ấy quán chiếu thấy được không phải tự lợi mà hành ư? Còn rộng nên thiền định tuyên dương đối với người xứng đáng biện luận rõ ràng khiến lãnh hội được. Song ở đây kinh giải lược thời dịch lời tựa riêng, dịch giả là người Tần tài quảng bác, nhưng giải riêng kinh bao hàm là vốn rộng cũng là sách lược thâu tóm trước – giữa – sau, ba phần y môn giải thích.

Hết quyển nhất

Tu viện Đa Bảo – Campbelltown

Sydney ngày 20/7/ năm Ất Dậu

Quyển nhì

Kinh có hai phần:

a) Hiển rõ Bát Nhã: giải thích sơ lược đại cương. Trước hết về phần mục: Nêu các vị pháp sư chú giải kinh, chỉ cho thấy rõ rằng vì lợi ích không thể lấy lời nói quán xét được, đem chỗ thấy ngu hèn truyền đạt cái uyên thâm của dịch giả nên có thể viết xuống thành chữ vậy.

b) theo như giải thích Kinh có bốn mục: 1. người năng quán tức nhà chú giải có hai:

a) nêu chương kinh: câu đầu nêu chương, câu sau lặp lại kinh. Người năng quán chỉ định rõ ràng, ấy là Quán Tự Tại vậy. Ngài Trấn Quốc nói rằng, ba nghiệp hướng về 10 thông ứng hợp, gương không lưu ảnh, lợi không chẳng cùng… Như nói rằng Quán Thế Aâm tiếng Phạn gọi là Bà Lư Chỉ Để, dịch là Quán Thế, Thấp Phạt la dịch là Tự Tại, hoặc cũng gọi là Nhiếp Phạt Đa, dịch là Aâm. Sách Phạn có hai tên nên dịch cả hai, nhưng kinh Pháp Hoa gọi là quán âm thanh trong đời mà được giải thoát, tức là Quán Thế Aâm. Song kinh Pháp Hoa nói về 3 nghiệp:

a) Ngữ nghiệp: miệng niệm danh hiệu Bồ Tát diệt trừ được 7 tai nạn

b) Thân nghiệp: lễ bái thành tựu được hai nguyện.

c) Ý nghiệp luôn luôn giữ thanh tịnh trừ sạch ba độc tham – sân – si, đó là nghĩa Tự Tại vậy. Nay phần nhiều người xưng niệm Quán Thế Aâm, dùng nghiệp nói đa cảm dễ thành tựu, nên kinh chọn nghĩa viên mãn này gọi là Quán Tự Tại. Ngài Từ Aân nói rằng Tự Tại có 10 nghĩa, e rườm rà nên không ghi ra đây. Có nghĩa là 2 phần sau y danh hiệu diễn thành 2 ý:

a) giải riêng về sự lý: tốt nhất dùng pháp quán bất khả phân ly bao hàm gọn trong một hạt bụi. Kinh phân giới hạn sự hoàn toàn có cùng khắp trong pháp giới. Lý sự viên dung vô ngại tam muội quảng đại rộng sâu, lúc ta trụ trong Tam Ma Địa (thiền định) là giải thoát định lực, lấy từ tam muội này phát khởi chứng pháp Như mà nói, nên nói rằng Quán mà đạt tự tại v.v… Lại Quán Tự Tại có 14 pháp vô úy trong 32 thân đều vốn là diệu viên thông. Từ Bồ Tát này giải thích chung có 2 trên cầu đạo, dưới độ sanh dịch từ tiếng Phạn mà thành từ đời Đường vậy; chữ Kinh thực hành có hai: năng hành – sở hành:

a) Xướng kinh

b) Giải thích rõ nghĩa. Trước y cứ pháp chọn lấy chỗ cạn, diệu hạnh có hai tức là không hạnh vậy. Con người do ngã chấp không có chỗ nào hiển tỏ chân như gọi là pháp không; Như làm hiển lộ trí là năng hiển. Hai chấp không là vô nên gọi là hai không. Ngài Thái Nhất nói rằng, nhơn không chung Tiểu thừa nhưng chưa thanh tịnh, Tam thừa mới được thanh tịnh. Pháp không ở Tam Thừa nhưng chưa thanh tịnh đến Nhứt thừa mới thật sự thanh tịnh. Sau giải thích chữ Thời, phỏng theo thời có hai nghĩa: để làm rõ chỗ sâu xa riêng dịch rằng, muốn nói Bồ Tát biến khắp tâm tạng, không phải hợp thời ở Nhị thừa. Song sớ chủ lần lượt muốn vinh danh Phật Pháp hiệp chỗ hiểu biết dịch chọn Đại lược Tiểu làm cho rõ lý nhứt chân. Thời Bát Nhã thông 5 thời ba phần giáo, hiển quyền thật đối cạn bàn sâu hàm nhiều nghĩa. Ngài Thanh Lương dẫn một đoạn Bát Nhã lý thú dùng 2 nghĩa rõ ràng là sâu cạn tuyệt vời. Lý Thú kinh số 578 ghi rằng, lúc bấy giờ đức Thế Tôn dựa theo tất cả pháp không hý luận mà nói tướng Như Lai, vì chư Bồ Tát nói pháp luận Bát Nhã lý thú thâm sâu, nghĩa là tất cả pháp không vô tự tánh. Hết thảy các pháp vô tướng lìa các tướng, hết thảy pháp vô nguyện, không chỗ mong cầu nên hết thảy pháp vắng lặng hoàn toàn vắng lặng. Hết thảy pháp vô thường và vô thường tánh, hết thảy pháp vô lạc không gì đáng vui, hết thảy pháp vô ngã vì không tự tại. Hết thảy pháp không tịnh vì lìa tướng tịnh, hết thảy pháp bất khả đắc suy tìm tướng đó cũng không được. Sự Sao ghi rằng, lúc bấy giờ Đức Thế Tôn nương hết thảy pháp tướng Như Lai tạng vì Chư Bồ Tát mà tuyên thuyết Bát Nhã. Tất cả chúng sanh nương ở cùng khắp thật lý thú sâu diệu là pháp môn thù thắng, nghĩa là hết thảy chúng sanh đều có Như Lai Tạng (Phật tánh). Bồ Tát Phổ Hiền tự thân biến khắp nên hết thảy chúng sanh đều là Kim Cang Tạng. Dùng Kim Cang Tạng rãi khắp tất cả chúng sanh đều có chánh pháp tạng. Hết thảy đều y theo chánh ngữ mà chuyển nên tất cả chúng sanh đều là diệu nghiệp tạng, hết thảy sự nghiệp đều nương gia hạnh. Sự Sao ghi rằng, trước nêu rõ có pháp phi hữu, sau nêu rõ không pháp chẳng không phi hữu – phi vô, là lý Trung Đạo vậy. Bên trên là Kinh Bát Nhã có pháp phi pháp, là nghĩa lý thú tánh không, nên Thỉ giáo chủ trương không tông không pháp, không phải thông nghĩa lý thú Trung Đạo. Điểm 3 sau đây là lý thú Thật giáo, kinh này chọn nhặt sự bí mật, nên nói lúc thực hành sâu xa vậy. Lại Bát Nhã có đủ trong 5 thời thuyết giáo, kinh đây rút lại điểm quan trọng, về tướng muốn hoàn bị luận tới cạn sâu, còn về lý không có thể bàn vậy. Phần này e rườm rà nên không bàn hết ở đây. Bên trên thuận phần giải thích để chọn lọc sâu cạn, ở đây ngoài giải thích ra theo kẻ ngu để giúp hiểu biết nên gọi là huệ quang tam muội, mạch nguồn của pháp vi diệu sâu rộng thể nó khôn dò mà Bồ Tát dạo chơi trong đó, nên gọi là thực hành sâu. Như lý mà ngộ lý rốt ráo tức đương trong lúc đang là lúc thực hành sâu xa. Luận về ý kinh lúc đầu hẳn chưa được rõ ràng, vã sớ chủ giải theo người dịch. Tôn chỉ Tam thừa là Đại chọn Tiểu làm nghĩa nên tạo thành bản giải thích này. Điểm ba sau quán chiếu hạnh cảnh đầu tiên là đề xướng kinh. Ba phần sau diễn giải về quán hạnh cảnh, Ngài Trấn Quốc nói rằng ngũ uẩn là tên gọi khác của thân tâm, hành giả nếu không biết chân-vọng của tâm làm sao có thể khế ngộ được chỗ huyền áo, và hẳn không đạt tới gốc của chân vọng. Các hạnh Bố Thí để Bồ Tát thực hành đại tâm tuyên dương pháp yếu. Trước nhập huệ quang tam muội (đại định) lìa niệm được trí sáng thấu triệt tuệ nhãn đạt đến tự tánh 5 uẩn Không, Không chỗ khởi niệm thân đang là tức Như. Sau đó Phật từ thiền định xuất bảo Ngài Xá Lợi Phất rằng, phải nên học như thế, phải đạt năm uẩn không làm quán hạnh cảnh. Song dùng huệ quán các uẩn tánh không làm đối tượng quán chiếu nên gọi là cảnh, nếu thành cảnh Bát Nhã tức là chỗ thực hành. Ngài Trấn Quốc nói rằng, như trong Bát Nhã tuy có thật tướng là thành trí tuệ trong hành cảnh, hoặc năng hoặc sở đều là chỗ hành, như chư Bồ Tát thực hành sâu Bát Nhã, Năng quán – Sở quán đều là chỗ hành lý nhị không. Ngài Trấn Quốc cũng nói rằng, gốc của sanh tử chớ lỗi lầm hai chấp nhận pháp, mê thân tâm là tướng chung, cho nhân-ngã là thật hữu, đắm tướng năm uẩn, nghĩ ngã – pháp là thật hữu. Lấy cái biết của con mắt soi biết năm uẩn hòa hợp giả danh thành con người. Nhứt nhứt quán xét kỹ chỉ thấy năm uẩn, cầu tướng nhơn ngã hoàn toàn không có được. Trước hết quán sắc uẩn là quán biết rõ thân thể hàm tứ đại: rắn chắc là đất, nhuần thấm là nước, hơi ấm nhiệt là lửa, di động là gió. Quán bốn uẩn còn lại là quán biết rõ tâm như lãnh nhận là thọ, nghĩ tưởng chấp tướng là tưởng, tạo tác là hành, phân biệt là thức. Y thân tâm này quán sát phân minh chỉ thấy năm uẩn, cầu tướng nhân ngã hoàn toàn không thể được gọi là nhơn không. Nếu quán xét mỗi một uẩn do duyên sanh đều hoàn toàn không có tự tánh nên cầu tướng uẩn không thể được, thời năm uẩn đều không gọi là pháp Không, đó là đem soi sáng năm uẩn mà hiện lý nhị không. Chữ “Độ” trong kinh nói về phần lợi ích. Luận về hai từ khổ ách, chữ “tử” (chết) đã bao gồm hết, nay quán thấy chân không là vượt qua hết vậy. Tại sao thế? Ngài Thanh Lương nói rằng, người thừa không quán đi qua khỏi phần đoạn sanh tử vĩnh viễn ở Niết Bàn, thừa quán nhị không song chiếu cả hai chấp ngã-nhơn, pháp hoàn toàn không vô sở hữu, nên xa lìa mọi sự sợ hãi vượt qua tất cả các khổ ách, ra khỏi biến dịch sanh tử, như Duy Thức tông đã nói. Y đây quán xét được an lạc rốt ráo, đạt chân không Phật đức thảy. Trở lên là thế phần 3 sau kết chung: Kinh bao hàm hai ý nêu rộng thật nghĩa có 5 phần:

1) trừ sạch nghi bên ngoài tạo nên mục này. Nhân duyên tha thiết, Ngài Trịnh Công tụng kinh này rất lâu, trước nhất tự Ngài đã tham kỹ dịch giả mà tin luận chủ và nghe theo đó nên mới có lời này vậy. Ngài Từ Aân nói rằng, nay bàn sắc – không làm rõ sự hổ tương nhau làm cho nghĩa càng thêm sáng tỏ để phá nghi chấp.

1. Nhị thừa giữ ý hẹp hòi không thích lợi tha

2. Với Đại Thừa tìm cầu trong điên đảo và khởi nghi ngờ, thật ra không phải sớ chủ và tôn chỉ kinh, nên thấy tiện làm rõ ý nghĩa mục chính mới theo được ý chính mà giải nghĩa kinh. Trong đây có hai ý:

a) nêu rõ kinh: Ngài Thanh Lương nói rằng, sắc là đầu của pháp tướng, nhưng trước của năm uẩn kinh luận thường chỉ đề cập một nghĩa trước đều dựa sắc. Kinh Đại Bát Nhã từ sắc khởi đi mà lại gieo giống trí, hơn 80 tiết mục đều lấy sắc ví dụ. Nếu lược tóm pháp không ngoài 10 đối đáp, chỗ nương của thể Không chẳng không tức là không. Đó là vì chư Tổ đều nói lý chân không cho sắc là huyễn nên lấy đó giải thích chia thành 10 môn vô ngại

b) từ đây trở đi phần hai giải thích chia thành 2 ý:

a) trước phê bình: nói chung phần này giải thích lý kinh của đoạn trên, trong khi giải thích chỉ theo tóm lược mà không nêu chung xem phần trình bày ở trên đủ rõ. Đoạn đầu giải thích riêng thành hai:

a) nêu chung cách giải thích trong đoạn có bốn phần, đây là kinh văn chung. Hình thành bốn giải thích bao hàm bốn nghĩa không phải từ pháp nghi mà có. Bốn giải thích này dù là Xá Lợi Phất cũng theo bốn nghĩa đó nói có sự bất đồng. Nếu giải thích chung cả bốn thuộc về pháp nghi, hẳn tôn chỉ kinh rơi vào chỗ mất hết ý mầu. Đại bộ từ hai nghĩa đầu lấy đó lập tên kinh

b) Nêu chương làm rõ tướng có bốn 1. Trừ dứt nghi Tiểu thừa có hai phần: nêu người nghi là Xá Lợi Phất. Kinh nêu người nghi để phê phán và nhân đó nêu danh Xá Lợi Phất; cũng dịch là chim Thứu tán thán đức tánh thông minh của Ngài để giải thích nguyên do hỏi. Một thuyết khác nói rằng, Phật ở núi Thứu cùng đại chúng Tỳ Kheo hơn cả chục ngàn người mà đặc biệt nêu danh gọi Ngài là thượng thủ. Để giải tỏa nghi của Ngài Xá Lợi Phất phần giải thích có ba:

a) nêu quả vị hữu dư Ngài nghe Đại Thừa thuyết lý không mà sinh nghi quả vị hữu dư này. Ngài Thái Nhất nói rằng, có thừa thân trí nên thấy các uẩn không phải nhơn, trong uẩn không Ngã chỉ rõ không nhơn, cho nên cũng nói rằng đó là nghi đúng cũng như pháp Không Đại thừa không khác. Phần giải thích sau hiển bày dị tướng như trong các uẩn v.v… Trên giường không người, mà vẫn có giường chứ chẳng phải không; trong uẩn không người, uẩn đâu phải không chứ? Thế thì không và uẩn khác nhau. Nay muốn rõ lấy kinh điển giải thích điểm nghi, lại nghi có hai phẩm vị vô dư. Ngài Thái Nhất nói rằng vô dư thân trí nên giống diệt vô vi là thể, nêu lên nghi vấn: Vị này thân trí đều hết không còn sắc – tâm các uẩn… tông chỉ Ngài lấy Tiểu thừa phân tích sắc quán sắc hết mới là không, Đại Thừa thể sắc quán sắc tức là Không, chẳng phải diệt sắc mới hiển Không như Thỉ giáo thuyết minh. Nay đem Kinh giải thích vấn đề còn lại, lấy 2 điểm sau chung phần kết thứ ba nêu rõ. Hai điểm giải thích hai nghi chung của Bồ Tát, đó cũng là giải thích thông thường. Đoạn văn: Xá Lợi Tử… lẽ đương nhiên cũng có đề cập kinh, nêu lên điểm nghi của người nghi. Phần giải lược không dẫn người nghi tức là Xá Lợi Tử mà chỉ dẫn luận nêu người nghi là không đúng. Nhưng luận chủ hỏi rằng Bồ Tát tại sao là Thứu tử (Xá Lợi Phất) ? Sớ chủ trả lời: những vị này đều trong Tam thừa mà Xá Lợi Phất là một trong tam thừa đó. Ngài Thái Nhất nói rằng, Xá Lợi Phất ở trong giáo pháp của Phật là một người rất mực thông minh, lại nói rằng, vị ấy trong pháp đã nhuần nhuyễn đốn ngộ thông Tiểu giáo. Lại hướng về Thanh văn là tựa gốc nên gọi là Thanh Văn; còn y cứ pháp học hiện thời Ngài xứng danh là Bồ Tát. Văn chú giải có ba:

1) nêu Ngài Bảo Tánh làm tiêu biểu bằng một nghi vấn

2) Liệt nêu giải thích

3) Tóm kết 3 điểm nghi. Nhưng ở đây đưa ra ba nghi vấn để luận như kinh dẫn không như ngài Huyền Cảnh mà lược như ngài Khuê Phong, miển giữ được ý mà thôi. Quán xét tâm không nên cho rằng Không ắt dung hợp.

3) Làm sáng rõ nghĩa đúng: tốt nhất lấy sắc – không vô ngại tròn đủ, đó cũng là ý kinh này để nêu rõ chân lý. Nói đủ để hiển tỏ nghĩa đúng mà giải thích vấn nghĩa môn gồm có kinh cũng chia 2 đoạn: Xá Lợi Tử trả lời người hỏi; nghĩa rõ ràng đó trong có nêu nguyên do để làm sáng tỏ, giải thích có hai là không – hữu. a) trước hiển tỏ nguyên do vô ngại có hai:

1) nêu danh chỉ rõ để tiện dẫn phần sau lặp lại các mục,

2) duy sắc chỉ cho nguyên do. Kinh ghi sắc không tướng là bổ túc nhau không chi khác; duyên do đầy đủ ba nghĩa này nên đạt Không. Không phải đoạn không – hữu, không phải định Hữu – Vô mà toàn Hữu tức Hữu để bàn Không – Hữu, nhưng hoàn toàn là không, tức Không nhưng bàn Hữu – Chân Không – diệu sắc. Còn mất vô ngại, ẩn hiển viên dung một vị không gá nương. Ngài Trấn Quốc lại cho rằng, sự duyên khởi cùng với lý tánh không cả hai hổ tương nhau đâu còn ba nghĩa nữa? Do đó 3 nghĩa trở thành sự lý vô ngại, làm sáng tỏ nguyên do đó cũng chỉ nói ba môn này theo bốn nghĩa. Sớ chủ mong giải thích kinh đoạn văn này nghĩa thật là uyên thâm chứa đủ 10 sự lý viên dung vô ngại, là một kinh căn bản thật nghĩa. Sau nêu chỗ lìa làm hiển lộ pháp nghĩa đều là chơn không – diệu hữu. Đoạn này có hai phần giải thích như sau: xưa nay đều mê chấp nên nêu kinh này áp lực bằng cách dần dà để tránh khỏi hủy báng pháp. Hòa Thượng Trấn Quốc theo văn giải thích lời lẽ câu mạch rõ ràng dễ hiểu, ở đây lược trích văn. a) tướng trái nghịch, b) tướng thuận. Đoạn nói về tướng trái nghịch như kinh ghi rằng, trong không không có sắc, vì không làm hại sắc nên nói rằng, trong sắc không có không, vì sắc trái với không. Nếu hỗ tương tồn tại ắt cũng hỗ tương tiêu vong thì 5,6,9,14 pháp sau nghĩa giống nhau. Sự chú giải ở đây không trái nghịch ngăn ngại nghĩa, Đoạn văn cuối ghi rằng, đây là bảy, tám sự lý tương đồng tức là cả hai bổ túc nghĩa có liên hệ đến ở trên cần phải biết. Đoạn sau ghi rằng, đây là 3, 4 điểm nương lý thành sự; sự có thể hiển lý vậy. Trong đó hai pháp đầu là hiển tướng chung nên nghĩa không trở ngại nhau. Giải thích rằng, nói hai pháp đầu là tướng Hữu đều có trong hai pháp câu văn giống nhau nên không chép đầy đủ như bản nguyên gốc. Phần sau bàn về chân không cũng là Hữu, bên trên vì sắc, hướng không mà thành hợp tác, như không hướng sắc tạo thành cũng như vậy. Do hai phần chỉ hai pháp viên thông làm nguyên nhân. Do vậy là lời thừa tiếp trên, vì ba nghĩa luận ở trên vô ngại nên làm cho chân không – diệu hữu mỗi pháp có bốn nghĩa mà thành sắc-không viên thông. Ngài Trấn Quốc nói rằng, lại do ba nghĩa trên mà các pháp Không-Hữu có chung bốn nghĩa. Nên biết chỗ sáng tỏ về không thuộc chân đế của Thỉ giáo, tuy gọi là Không của sắc nhưng không đủ bốn nghĩa của ba môn. Nguyêân do như đã nói Hữu tức là còn pháp chấp chưa hết, nên tham cứu sâu kinh này để được sáng tỏ về Không của sắc tức là sắc của không; mỗi phần có đủ bốn nghĩa ba môn tồn tại cả hai và cả hai mất, nghịch – thuận, ẩn – hiển đầy đủ đức tự tại mà không bàn về không tông. Vọng chấp cho rằng có chân đế là không. Ngài Trấn Quốc nói về tánh không tức sắc của không là diệu sắc, không của sắc là chân không.

2. Thế thì không phải Hữu của Hữu, không phải Không của Không là không Hữu của tịnh đức. Chư Tổ theo câu trùng hợp giải thích sợ người cố chấp không dám bỏ chỗ phức tạp nên giữ nguyên lại trong sách mà thành có hai điểm: a. chân không lầm diệu sắc, như đoạn văn sau, một đã phá bỏ thành nghĩa khác cho rằng Không tức là sắc nên sắc hiện nhưng không lại ẩn mất vậy. Đây là nghĩa thứ ba nương lý thành sự. b. mất tha hiển kỷ (mình), vì sắc tức là không nên sắc diệt là không hiện, tức pháp thứ 8 thuộc lý.

3. Tự – Tha đều tồn tại: vì ẩn – hiển vô nhị là chân không nênnói chẳng khác không là huyễn sắc, còn sắc chẳng khác sắc nên chân không hiển bày. Vì hợp tác không khác nhau nên cả hai đều tồn tại, là pháp thứ 9 thuộc lý không phải sự.

4. Tự – Tha đều mất: Vì nêu thể tướng là hoàn toàn chiếm mất cả hai, dứt hai bên là pháp thứù 5 lấy lý đoạt sự. Bốn nghĩa trên đều không theo sắc, sắc theo hai pháp diệu sắc, sắc hướng chân không. Trước nêu rõ lấy sắc làm tự, lấy không làm tha nên khác trên.

Một: tha hiển, tự diệt, là pháp thứ tư sự có thể hiển lý; hai: tự hiển, tha ẩn là pháp thứù bảy tức là sự, ba: cả hai đều tồn tại, là pháp thứ mười, sự – không phải là lý, bốn: cả hai đều mất là pháp thứ sáu sự có thể ẩn lý, còn lại tư duy trước làm chuẩn. Một vì sắc là không nên không hiện mà sắc ẩn; nguyên do là hiển cái tha của không và dứt tự của sắc. Sự có thể hiển lý, ngoài ba phần khác phải biết. Lại bốn môn trước ắt trùm cả bốn môn sau; sau bốn môn hẳn trùm bốn môn trước, hiệp chung bốn môn lại là Không của toàn Hữu, Hữu của toàn Không nên chung hợp thành bốn. Thế là hai hiệp viên thông cùng kết nêu rõ tông yếu của kinh. Thế là tiếng thừa tiếp ở trước, do sắc hữu hiển, tự tha mất thật không thể nghĩ bàn tánh đức của sự huyền áo. Cho nên hoặc còn hoặc mất không có chướng ngại; đầy đủ không của tịnh đức hoặc ẩn hoặc hiển, thuận, nghịch đều tự tại: Chân không của huyễn hữu tức là huyễn hữu của chân không, dung thông viên mãn không có tướng khác nên hiệp làm một vị không khác. Đó là chỗ rõ ràng của pháp nên kinh ghi rằng, sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc v.v… Do vậy trái nhau vô ngại và bổ sung nhau. Vì pháp duyên khởi có bốn nghĩa

1. Do duyên sanh nên có

2. Do duyên sanh nên không

3. Vô tánh nên có

4. Vô tánh nên không. Do nghĩa thứ nhất và nghĩa thứ tư khác nhau nên có sự trái nhau; do nghĩa thứ hai và nghĩa thứ ba hợp tác, do pháp duyên sanh nên không thì có tạo tác theo Không vô tánh nên Hữu, tức Không tạo Hữu. Bốn nghĩa trên cùng một pháp duyên khởi, Hữu-Vô không trái nghĩa nhau. Lại do hai nghĩa đầu Hữu, Hữu hướng không mà thành bốn nghĩa, do hai nghĩa sau Hữu không hướng Hữa mà thành bốn nghĩa, nghĩa là do vô tánh nên Hữu mở rộng kỷ thành tha. Do vô tánh nên Không – Hữu mất tha hiển kỷ, do hai nghĩa trên vô ngại nên Hữu tồn tại do hai nghĩa dựa trên tướng hình nên Hữu tự tha đều mất, Hữu hướng bốn nghĩa Không làm chuẩn. Lại lấy vô tánh duyên sanh nên Hữu không phải thường kiến, hữu của sự thấy là huyễn Hữu. Vô tánh duyên sanh nên Không không phải đoạn kiến, Không của Không thấy là chân không huyễn Hữu, tức là chẳng phải Hữu có chân không là chẳng phải không. Không chẳng phải Không chẳng phải Hữu là nghĩa trung đạo, vì Hữu cùng phi Hữu vô nhị mới là Huyễn Hữu, Không cùng phi Không vô nhị là chân Không. Nên Hữu phi Không cùng Hữu vô nhị là một huyễn hữu, không cùng với phi Hữu vô nhị là một. Chân không lại huyễn Hữu cùng với chân không vô nhị là một pháp vị. Trở lên về điểm này Hòa Thượng Trấn Quốc dùng một mục kinh chú giải. Chú giải sự lý của Ngài không trở ngại pháp giới thì chính đúng kinh này có thể thấy như vậy. Nếu y theo Kinh giải thích phân biện đúng phải là Viên giáo; trong đó nếu chỉ giữ hai nghĩa tồn tại là Chung giáo, giữ đủ cả là Hiển giáo. Nếu muốn tùy thuộc văn kinh như trước đã dẫn hai nghĩa huyền cảnh phải là chung đốn giáo. Lại do chỗ sáng tỏ ngoài vấn đáp cùng mở khai pháp hợp với lời chú giải, là kinh trước – sau bàn sắc – không thấu triệt sự lý vô ngại trung đạo, mầu nhiệm tinh thuần. Sớ chủ thâm nhập nhiều chưa dễ khẳng định một chữ văn kinh bị áp đặt làm cho nghĩa cạn cợt làm sao bù lại được. Rõ ràng có chỗ sở đắc về một mục nào làm hiển lộ Phật đức viên mãn thường hằng chứ? Do những nghĩa trên nên sớ chủ phê bình rằng, chỗ bao hàm Thật giáo mãi đến nay năm nhà lập ra 5 phái về sau ba hiệp làm một Thật giáo, chỗ lý thật là rõ ràng. Bốn pháp thành tựu sau theo bốn quán hạnh để giải thích: trên dựa cảnh sở chứng, sở quán trình bày, đây dựa theo trí năng quán, năng chứng giải thích kinh văn, trong đó cũng có phần đối đáp dạy bảo v.v… nhưng giải lược không nêu ra hết. Đoạn văn có 3 phần:

a) pháp chỉ quán hai vòng: một, quán sắc v.v… câu kinh hai. Ngài Bảo Sách nói rằng, sở dĩ nói Chỉ có nghĩa là dừng tất cả cảnh giới tướng, tức là dùng trí tuệ của Duy Thức để phá tướng bên ngoài, tướng thô đã dứt không còn phân biệt nên gọi là Chỉ, sắc là cảnh trần, quán sắc Không nên ngưng hành động. Luận sớ lại nói rằng, nương nơi thiền định là biết nhứt tướng pháp giới, được gọi là nhất hành tam muội, nên biết rằng chân như là gốc của thiền định. Kinh Văn Thù Bát Nhã vấn rằng: sao gọi là nhất hành tam muội?

- Đức Phật trả lời: pháp giới nhất tướng các duyên ràng buộc pháp giới gọi là nhất hành tam muội. Hành giả nhập nhất hành tam muội biết rõ hằng sa thế giới chư Phật tướng vô sai biệt, nhẫn đến nói rộng Chân Như tam muội có thể sanh vô lượng tam muội v.v… Kinh Văn Thù vấn Bát Nhã tức là văn giảng rộng của kinh này về Không quán vậy. Luận rằng, nói quán có nghĩa là phân biệt tướng nhân duyên sanh diệt, tùy thuận Vipassana (Thiền tuệ minh sát) quán như kinh Du Già câu thứ tư ghi rằng, nếu đối với các pháp lý thú thắng nghĩa và vô lượng nghĩa mà an trú vui thú với trí huệ thế tục, nên biết đó là quán. Quán Không tức là sắc đứng nơi thế tục nhưng an ổn. Không và sắc không hai là cách nói khác của bất nhị vậy. Thấy sắc không thật sắc thể nó là chân không; thấy không chẳng đoạn không thể nó là huyễn sắc, nói rộng đến tình trần nhưng sắc – không chẳng ngăn ngại. Pha lẫn trí hiểu nhưng tâm vẫn phân vân có thể nói chỉ quán biến hành là rốt ráo. Luận ghi rằng thiền định tùy lúc việc quán chiếu kia ắt thuận; trong lúc tùy thời quán định là thuận đầy đủ không rời chuyển niệm, kiến và sắc cả hai không ở nơi đạo mà thấy sắc.

Luận rằng, quán tự tánh hết thảy các pháp vô sanh, lìa thấy vọng không trụ nơi sanh tử là thấy không vậy. Lại luận rằng, quán nhân duyên các pháp hòa hợp nghiệp quả không mất, phát khởi tâm đại bi tu phước, giáo hóa chúng sanh không trụ Niết Bàn an lạc. Sắc không bất nhị là cách nói khác, niệm Bi Trí không hơn là trí của bi, quán ấy là không quán tức bi của trí. Vì hóa độ tức là không của sanh, thuận pháp tánh không trụ hai bên nên gọi là hành vô trụ xứ. Ngài Trấn Quốc nói: bậc đại trí tự lợi khác phàm phu, người đại bi lợi tha khác tiểu nhơn; hai hạng người này cùng dẫn lối mà không dừng lại trên đường đi tới. Ba trí nêu sau là nói nhất tâm tam quán, theo Kinh Anh Lạc, Ngài Trí Giả nói rằng, theo thứ tự nhất tâm tam quán trong ba pháp quán từ giả quán nhập không quán cũng gọi là quán nhị đế, từ không nhập giả quán còn gọi là quán bình đẳng. Hai pháp không quán là phương tiện để nhập đệ nhứt nghĩa đế quán. Tên gọi này phát xuất từ kinh Anh Lạc mà luận chủ giải thích rằng, giả là hư vọng thuộc tục đế, không là thật tế thuộc chân đế. Nay muốn bỏ giả về chân nên nói từ giả nhập không quán, giả là nhập sáng tỏ của không. Trước tiên nên quán giả, biết giả hư dối mà lý hội được chân, nên nói là quán nhị đế. Từ không nhập giả quán, nếu trụ không có khác gì Nhị thừa, không là Phật Pháp, không lợi lạc cho chúng sanh. Cho nên quán Không chẳng trụ không mà nhập giả, biết bịnh biết thuốc ứng bịnh cho thuốc, làm con bịnh được lành. Nói từ không nhập giả quán là nói bình đẳng, mong rằng bên trên xưng bình đẳng để phá giả trước dụng không, nay phá không dụng giả. Phá dụng đã như nhau nên nói quán bình đẳng, nhị không là phương tiện. Trước quán không sanh tử, kế quán không Niết Bàn, hai không đây là hai phương tiện che chở. Trước quán dụng không, kế quán dụng giả, hai dụng nầy là phương tiện song chiếu, niệm niệm quay về biển tuệ (Tát Bà Nhã) song chiếu nhị đế. Thế là thứ lớp ba pháp quán theo nhất tâm tam quán. Điểm này khởi xuất nơi luận thích, luận rằng, ba trí thực tại có được ở nhất tâm, chỉ một quán gồm đủ ba quán, quán một đế tức quán ba đế nên gọi là nhứt tâm ba quán. Cho đến khi nào pháp quán này đạt thành nhất tâm ba trí, và lấy đấy làm chuẩn, là chính danh của ba pháp quán từ kinh Anh Lạc. Trong phần luận dùng nhất tâm dung hợp đó gọi là nhất tâm ba quán nên nói dựa theo kinh Anh Lạc. Biết rằng, luận tông theo kinh, người theo luận, y gốc mà nói y kinh thành lập. Trong đoạn văn luận trước quán sắc quy về không, kế quán rõ không tức là sắc; sau không – sắc vô ngại mất hết không còn lại gì, là quán trung đạo đệ nhứt nghĩa. Ngài Thanh Lương nói, không như bất không là chân không chẳng mất. Giả danh tức giả quán, hiệp không giả lại là trung đạo. Luận sớ ghi rằng, không giả bình đẳng chẳng phá dụng ngang bằng nhau. Lại khả dĩ kế hiển kế chẳng hiển vậy, nghĩa là nói trước sau nhất tâm ba quán, kinh rõ ràng biến nhập nơi tâm tạng nên gọi là nhất tâm ba quán. Ngài Huyền Cảnh nói rằng, sắc chẳng khác không rõ ràng tục chẳng khác chân, không chẳng khác sắc rõ ràng là chân chẳng khác tục, sắc không tướng rõ ràng là trung đạo. Đệ nhị Tổ phối hợp không giống như kinh, nên biết kinh dung thông mỗi bên một phần biện giải. Đoạn kinh: Xá Lợi Phất… Văn chính phần hai: hiển rõ thể kinh. Phần chung này chia thành hai:

1) nêu các mục phê bình, sau đây theo ý nghĩa giải thích phân làm hai: a. giải chữ uẩn trong 5 uẩn từ kinh, nói ba mục, bảy đại pháp không v.v… b. tướng trạng tức hình tướng thể trạng đệ nhứt nghĩa không, không giống như sừng trâu, hồ nước gần xa bản tánh, trong tánh ngoài tướng, tốt nhất lấy chân không tùy duyên hiện các pháp, quan trọng là do các duyên mới hiển tỏ lý không, cho nên phỏng các pháp mà rõ không tướng. Luận Trung Biên quyển sau dẫn luận, trước dẫn bài tụng tông yếu cũng dẫn bài tụng này: vô nhị Có Không này, nhị danh trung đạo vậy.

2) Nói Không phải dẫn kinh giải thích nghĩa cho rằng, Hữu đây kia Không vô nhị là trung đạo nghĩa. Lại trong đấy Hữu đây Vô chỉ để đối Không của Hữu kia. Ngài Thám Huyền nói: một để lại vọng, hai thuận theo chân. Lại mới đầu hội tánh thật tướng hoàn toàn vô nhị chẳng mất. Lại nữa, trước hiểu rõ chẳng có, sau chứng biết nó chẳng Không nên gọi là vô nhị. Cái Vô này là hai danh mang nghĩa Không vậy. Ngài Trấn Quốc nói rằng, không vọng pháp Hữu, có vọng pháp Không; song Hữu-Vô có hai: một, định tánh hữu vô, hai: chân không diệu hữu. Không vọng pháp Hữu là Hữu vô định tánh, không dứt Không, Hữu vọng pháp Không là Không của Chân Không nên là diệu hữu. Vì thế nếu bỏ vọng chấp chân tức vọng hữu chân không như Tam Luận tông thuyết minh. Nếu Không-Hữu luận đối vọng Không chân hữu. Kinh Niết Bàn ghi rõ, không năng chấp, sở chấp Hữu tức không vọng pháp Hữu, có năng chấp, sở chấp Vô tức có vọng pháp Vô. Lại nói rằng, bèn khiến cho tướng duyên khởi là tướng vô bất tận, lý của vô tánh là lý Không chẳng hiện. Kinh nêu tám “Bất” để phân biệt có ba:

1) đề mục kinh: kinh đưa ra chữ Bất mà Trung Luận nói rằng: bất sanh diệc bất diệt (không sanh cũng không diệt), bất thường diệc bất đoạn (không thường cũng không đoạn), bất nhứt diệc bất dị (không một cũng chẳng khác), bất lai diệc bất khứ (không đến cũng không đi), nêu rõ 8 cái Không. Ngài Thanh Lương nói rằng, muốn rõ bất sanh bất diệt hàm nghĩa vô cùng tận chỉ lược nêu lên tám Không. Lại nói rằng, nhưng bất sanh v.v… là thể của Phật pháp, trọng yếu của chánh giáo, nghĩa lý sâu rộng. Giải thích có nhiều môn, lược nêu một vài nhà như ngài Hiền Thủ, Ngài Thanh Lương làm chuẩn giải thích nghĩa cảnh-hạnh, chung-riêng để phá pháp tỏ lý, đây là việc rất cần thiết. Trung Luận thuyết minh rằng, không sanh, không diệt là đã phá chung mọi pháp. Ngoài ra, sáu, tám, mười Bất (Không) nếu phỏng theo nghĩa rõ ràng vô tận thời các kinh luận đưa ra Bất khác nhau hẳn dung hợp. Nếu nói nhân tướng lần lượt đắp đổi thành do chẳng đến đi gọi là chẳng phải một cái khác, do không sanh diệt chẳng đoạn thường, gặp cũng không trái nhau. Đầy đủ như đệ nhị Tổ trình bày nhưng sợ rườm rà ở đây không nêu hết.

2) Phần riêng có hai nghĩa: căn cứ vị tu tập còn chia thành hai: giải trực tiếp: người tiền đạo, sớ chủ luận rằng, là người kiến đạo trước. Phàm có hai là nội – ngoại phàm, nay y cứ theo tướng rõ sự thay đổi, từ ngoại phàm chúng sanh tạp nhiễm để trình bày. Luận rằng, vì bản tế (gốc gác) bị vô số phiền não ràng buộc, từ vô thỉ tới nay bị trôi lăn sanh diệt trong vòng sanh tử gọi là chúng sanh giới. Cho nên gọi phàm phu v.v… là còn trong vòng sanh diệt. Đệ nhứt nghĩa tánh không chẳng sanh diệt, nên kinh dùng chữ Bất – Bất – Không – Không đó. Đó là vì sớ chủ nói chân không lìa các tướng này vậy. Giữa đường có nghĩa rằng kiến đạo, tu đạo 2 đường trong vị thập địa. Sớ Chủ nói rằng, lại lấy thập địa nói là kiến-tu đạo nên gọi là Bồ Tát vị. Chướng nhiễm v.v… đây dựa năng sở để trừ dứt và phân biệt với sạch dơ. Sớ chủ lại luận rằng, đã đoạn chướng nên gọi là tịnh, đoạn chưa sạch hết gọi là nhiễm. Ngoài ra, hành giả tu tịnh đức gọi là tịnh, tịnh đức chưa tròn do còn nhiều nhiễm chướng nên gọi là dơ. Lại nếu khác hai vị trên đều gọi là tịnh, giống vị sau gọi là nhiễm. Chân Không lìa cả hai nên kinh này chẳng phải con đường về sau đạt đến vị cứu cánh. Ơû đây nói hết – sớ chủ gọi là tập khí hết và nay vạn đức viên dung vậy. Sớ chủ nói rằng, hai phần phước và trí viên mãn là tối cực thanh tịnh. Ở đây hai pháp nhiễm tịnh đều xen nhau trợ duyên để tu tập. Như tánh giác chân không nên Không dung Hữu, vì thế nêu chung không hợp. Kinh Thủ Lăng Nghiêm ghi rằng, làm sao trong đây lại dung được vật khác.

Lại từ tiếng Phật trở đi

b) dẫn luận: nêu chung Phật tánh trước tức là quyển nhì phần ba của luận ấy, nêu rõ thể phân thành ba nhân và luận rằng, vã lại thể Phật tánh có ba loại bao hàm ba tánh. Phải biết ba thể Phật tánh đó cũng được gọi là ba nhân của ba thể Phật tánh. Ba nhân đó là: 1. Ứng đắc nhân 2. Gia hạnh nhân 3. Viên mãn nhân.

1) Nhân trước tức là chỗ hiển nhị không, do đấy nên đạt Bồ Đề tâm, nhẫn đến đạt được pháp thân sau khi đạt đạo.

2) Gia hạnh nhân: nghĩa là Bồ Đề tâm do tâm này mà được; 37 phẩm trợ đạo, thập độ, thập địa, nhẫn đến pháp thân sau khi đạt đạo

3) Viên mãn nhân tức là gia hạnh nhân do nhân đây đạt được đủ cả ba loại Phật tánh viên mãn, nên được nhân đầy đủ ba tánh như

a) Tánh trụ tự tánh

b) Dẫn xuất tánh