Thiền Uyển Tập Anh

Thế Hệ Thứ Nă m ( 2 n g ư ờ i , k h u y ế t 1 )

6. THIỀN SƯ Đa Bảo

Chùa Kiến sơ, làng Phù đổng, Tiên du. Không biết người đâu, và cũng không biết họ gì. Khi Đại sư KhuôngViệt giảng dạy tại chùa Khai quốc, Sư đến tham học. Đại sư khen là người gặp việc thì chóng hiểu, xử sự cẩn thận, nên riêng cho nhập thất. Sau khi đắc pháp, Sư chỉ một mình một bát, tiêu dao ngoại vật. Sau được chùa Kiến sơ, bèn đến ở đó. Lý Thái Tổ lúc chưa lên ngôi, Sư thấy tướng mạo đẹp đẽ khác thường, bèn bảo: "Chú này cốt tướng khác phàm, ngày kia làm vua ắt là nó đây". Vua cả kinh, thưa: "Hiện nay [10a1] đức Thánh thượng anh minh còn đó, trong ngoài cả nước yên vui, thầy ta sao lại nói lời phải tội tru di này?". Sư bảo: "Mệnh trời đã định, người dù muốn trốn cũng chẳng được nào. Giả như lời này mà đúng, thì mong chớ bỏ nhau".

Khi Vua lên ngôi, nhiều lần triệu Sư vào cung, hỏi bàn yếu chỉ của Thiền và lễ Sư rất hậu. Cả đến công việc chính trị của triều đình, Sư đều dự phần giải quyết. Vua xuống chiếu trùng tu chùa Sư¹. Sau không biết Sư tịch ở đâu.

Thế Hệ Thứ Sáu ( 3 n g ư ờ i , 1 n g ư ờ i k h u y ế t l ụ c )

7. TRƯỞNG LÃO Định Hương (? - 1075)

Chùa Cảm ứng, Ba sơn¹, phủ Thiên đức², Sư họ Lã, người Châu minh³, gia thế dòng tịnh hạnh. Thuở nhỏ thọ giáo với Thiền sư Đa Bảo tại chùa Kiến sơ. Trải qua 24 năm, môn đồ của Bảo có hơn trăm

Sư đem bài kệ trình vua. Thái Tổ không hiểu nó nói gì. Về sau nhà Lý tám đời thì truyền ngôi cho nhà Trần. Chữ Bát cùng với chữ Bát giống nhau. Một tám tức như tám. Huệ Tôn tên là Sám, đấy gọi là "trời lên non". Nó thần diệu như vậy đó. Truyện Xung thiên chiêu ứng thần vương của Lĩnh nam trích quái truyện cũng trùng trường hợp như vừa dẫn, trừ một số những sai khác về văn cú và điểm xuất phát, mà theo nó thì chuyện này rút ra từ Cổ pháp ký và Kỷ đức ký. Tuy nhiên cứ Toàn thư B4 tờ 34a4-b1 trong lời bàn của Ngô Sĩ Liên về việc nhà Lý mất ngôi thì nhân vật chính của chuyện không phải là Đa Bảo, mà là Vạn Hạnh. Liên viết: Thế truyền Lý Thái Tổ lúc mới được thiên hạ, xa giá trở về Cổ pháp đến thăm chùa làng Phù đổng. Có thần nhân đề thơ trên cột chùa rằng: người , chỉ có Sư cùng với Quốc Bảo Hòa được chọn làm thủ lãnh, nhưng Sư thấu rõ nhất tôn chỉ của Bảo.

Một hôm Sư hỏi Bảo: "Làm thế nào để thấy được chân tâm?" Bảo dạy: "Chính ngươi tự phát hiện".

Sư bỗng nhiên hiểu được yếu chỉ, liền thưa: "Hết thảy đều như thế, chứ có riêng gì tôi". Bảo hỏi: "Ngươi đã hiểu chưa?".

Sư đáp: "Khi đệ tử hiểu rồi, cũng giống như lúc chưa hiểu"¹ .

Bảo dạy: "Nên đem tâm đó mà quyết chắc"

Sư bưng tai, đứng quay lưng lại. Bảo liền quát "Đi". Sư sụp lạy.

Bảo dạy: "Từ nay ngươi hãy như một kẻ đui điếc trong việc tiếp người".

Đô tướng thành hoàng sứ là Nguyễn Tuân khâm phục tài đức của Sư, nên mời về chùa đó ở.

Người học vân tập, dạy dỗ dắt dìu, công Sư không ít. Ngày mồng 3 tháng 3 năm Canh dần² Sùng Hưng Đại Bảo thứ 2 (1050) triều Lý Thái Tôn, Sư nhuốm bệnh, họp chúng để từ biệt, đọc kệ: "Bản lai không xứ sở³ Xứ sở ấy chân tông Chân tông huyền như vậy Huyền hữu tức không không"⁴ .

Nói kệ xong, Sư lặng lẽ viên tịch.

Truyện của Cứu Chỉ nói Chỉ người Phù đàm, Chu minh. Đại Việt lịch triều đăng khoa lục có ghi một làng tên Phù đàm quê hương của Quách Tán tiến sĩ khoa 1478 và nói Phù đàm thuộc huyện Đông ngạn, tức huyện Từ sơn, tỉnh Hà bắc hiện nay. Cứ vào đồng nhất này và cứ vào việc Chu minh rất có thể bao gồm cả địa phận làng Phù đàm và vài làng kế cận huyện Từ sơn tỉnh Hà bắc hiện

8. THIỀN SƯ Thiền Lão¹

Chùa Trùng minh, núi Thiên phúc², Tiên du. Ban đầu Sư đến tham bái Thiền sư Đa Bảo tại chùa Kiến sơ, lãnh được tâm yếu rồi đến trác tích tại núi ấy³. Gió thiền càng nổi, kẻ học hàng nghìn, đông đảo làm cho tòng lâm thịnh vượng.

Vào khoảng Thông Thụy (1034 - 1038), Lý Thái Tôn có lần đến [11a1] chùa và hỏi Sư rằng: "Hòa thượng ở núi này đến nay được bao lâu?".

Sư thưa: "Chỉ biết tháng ngày này Ai hay xuân thu trước"⁴ Vua hỏi: "Hàng ngày làm việc gì?"

Sư đáp: "Trúc biết hoa vàng đâu cảnh ngoại⁵ Trăng trong mây bạc hiện toàn chân"

Vua hỏi: "Có ý chỉ gì?" Sư đáp: "Lắm lời không ích về sau"

Vua hoát nhiên như có sở đắc. Khi sắp sai sứ rước Sư về triều làm cố vấn, thì Sư đã viên tịch trước đó⁶. Vua rất buồn tiếc, làm thơ thương khóc, sai trung sứ ban nhiều lễ hậu, lập đàn trà tỳ, thu linh cốt, xây tháp ở cửa núi, lại sửa sang rộng rãi chùa Sư, đặt môn đồ lo việc hương hỏa.

Thế Hệ Thứ Bả y ( 7 n g ư ờ i , k h u y ế t 1 )

9. THIỀN SƯ Viên Chiếu (999 - 1090)

Chùa Cát tường, kinh đô Thăng Long, Sư họ Mai, tên Trực, người Long đàm¹ Phúc đường², là con người anh bà Linh Cảm thái hậu nhà Lý³. Thuở nhỏ thông minh hiếu học, nghe đồn vị trưởng lão tại chùa Mật nghiêm⁴ quận mình xem tướng giỏi, nên đến xem thử cho biết. Vị trưởng lão nhìn kỹ [11a1] rồi bảo: "Ngươi có duyên với Phật pháp, nếu xuất gia sẽ là người trong hàng thiện Bồ tát, bằng không thì việc thọ yểu khó bảo toàn". Sư cảm ngộ, giã từ cha mẹ, đến núi Ba tiêu theo học với Định Hương, hầu hạ nhiều năm, nghiên cứu Thiền học, Sư thường trì kinh Viên giác, rõ thấy được phép Tam quán⁵. Một tối trong lúc thiền định, Sư thấy Bồ tát Văn Thù cầm dao mổ bụng, rửa ruột rồi dùng thuốc rịt lại. Từ ấy, những gì đã học trong lòng, trở thành rõ ràng như từng biết¹, sâu rõ ngôn ngữ tam muội², thuyết giảng lưu loát. Sau đó, Sư đến bên tả kinh thành dựng chùa để ở. Người học qui tụ đông đảo. Có tăng hỏi: "Phật với Thánh, nghĩa ấy thế nào?"

Sư đáp: "Cúc trùng dương dưới dậu Oanh thục khí đầu cành³"

Lại hỏi: "Cảm ơn, nhưng người học này không hiểu xin thầy dạy lại".

Sư đáp: "Ngày thì ác vàng dọi Đêm đến thỏ bạc soi"

Tăng lại hỏi: "Chân ý Sư đã rõ, Máy huyền ấy thế nào?"

Sư đáp: "Bưng chậu nước đầy không cẩn thận Một phen vấp ngã hối mà chi?"

Vị tăng nói: Sư chỉ nói: "Cảm ơn thầy".

"Sóng sông chìm chớ tát [12a1] Gieo mình tự đắm thôi".

Lại hỏi: "Thiếu Thất, Ma kiệt rất huyền, từ xưa đến nay, ai nối nhau làm chủ?"⁴ .

Sư đáp: "Sáng tối tượng trời do quạ thỏ

Lõm lồi hình đất nọ núi sông"⁵ Lại hỏi: "Thế nào là căn nguyên đại đạo thẳng đường đi?" Sư đáp: "Gió lộng bờ cao hay cỏ cứng Nhà tan nước mất biết trung lương"¹ .

Lại hỏi: "Tất cả chúng sanh từ đâu mà đến? Trăm năm sau sẽ về đâu?" Sư đáp: "Rùa đui chui vách đá Trạch què bò núi cao"

Lại hỏi: "Xanh xanh trúc biếc thảy chân như². Thế nào là dụng của chân như?". Sư đáp: "Tặng anh ngàn dặm xa Cười mang trà một bình"³ Tăng thưa: Sư đáp: " Đến suông có ích gì là sao?"⁴ .

"Ai biết đi Đông a Nửa đường đầu đã bạc"⁵ Lại hỏi: "Đã hiên một cửa vắng Thong thả gõ ai hay"⁶ Sư đáp: "Kim cốc đìu hiu hoa cỏ rối

Mà nay hôm sớm thả trâu dê".

Tăng thưa: Sư đáp: "Vì sao như vậy?" "Giàu sang cùng kiêu thái Lầu chợ khiến tan hoang"⁷ Lại hỏi: "Long nữ [12b1] dâng châu thành Phật quả,

Đàn na bố thí phước ra sao?"⁸.

Sư đáp: "Trong trăng quế muôn thuở Rậm, thưa vẫn một vành".

Tăng thưa: Sư đáp: "Nhọc mà vô ích là sao?"¹ .

"Như gương treo trên trời Nhân gian soi khắp nơi".² Lại hỏi: "Qua sông phải dùng bè Đến bến hết cần ghe Khi không qua sông thì sao?"³ .

Sư đáp: "Ao khô cá lên cạn

Sống cả vạn năm xuân".

Tăng thưa: Sư đáp: "Thế nào là "Theo dòng mới đạt được Diệu lý?"⁴ . "Nghe nói bạn Kinh Kha Một đi không trở lại"⁵.

Lại hỏi: "Lẫn lộn quặng vàng cùng một chất Xin thầy phương tiện luyện tinh ròng"⁶ . Sư đáp: "Không phải khách Tề quân

Sao biết biển cá lớn"⁷ . Xem Truyền đăng lục 30 tờ 463b25.

Tăng thưa: "Quách quân nếu không nhận Can gián chẳng làm chi".

Sư đáp: "Nếu muốn bưng uống trước Vẽ rắn khéo hãy thôi"¹ .

Lại hỏi: "Rắn chết giữa đường Xin thầy cứu sống"² . Sư đáp: Tăng đáp: Sư dạy: "Ngươi là người phương nào?".

"Vốn người ở núi". "Mau về [13a1] non cũ ẩn Chớ gặp Hứa Chân Quân"³ .

Lại hỏi: "Hải tạng mênh mông không nên hỏi Tào khê từng giọt nghĩa ra sao?"⁴ .

Sư đáp: "Rừng tùng tiếng gió thê lương thổi,

Mưa tạnh bùn nhơ ngập lối đi".

Tăng thưa: Sư đáp: "Không khác với ngày nay, là thế nào?"⁵ .

"Cúc trùng dương dưới giậu Oanh ngày nắng đầu cành".

Lại hỏi: "Sờ sờ ở khoảng mắt lòng Rành rành trong chốn sắc thân Nhưng lý không thể phân Tướng không thể thấy

Vì sao không thấy được?"⁶.

nhiên cho gọi lại. Người khách mới giải thích ba chữ đó có nghĩa gì. Quách Quân mới thôi xây thành Tiết. Xem Chiến quốc sách 8 Sư đáp: "Trong vườn hoa rực rỡ Trên bờ cỏ tràn lan".

Tăng thưa: "Năm lạnh mầm non rụng Lấy gì để thưởng công".

Sư đáp: "Mừng cho ông tự rõ Sung sướng biết chừng nào !"

Tăng thưa: "Hôm nay, may nghe giải Từ nay hết hoang mang ".

Sư dạy: "Đắm cạn vừa vớt ra Ngoảnh đầu đầm muôn trượng". Lại hỏi: "Trong thành Niết bàn vẫn còn nguy hiểm¹ Thế nào là chỗ không nguy hiểm?".

Sư đáp: "Trên rèm che làm tổ

Cành lau xõa tóc mai".

Tăng thưa: "Nếu gặp lúc cấp bách Đôi đường xử lẽ nào ?".

[13b1] Sư đáp: "Trượng phu theo phóng khoáng Trăng gió hãy vui chơi"² . Lại hỏi: "Hết thảy chúng sanh đều bảo là Phật, lẽ ấy chưa tường, mong thầy chỉ dạy?". Sư đáp: "Nông trang hãy gắng khuyên anh thế Đợi thỏ người kia chớ nhọc theo"³.

Tăng thưa: "May được thầy chỉ rõ

Trọn chẳng đến ai tìm".

Sư dạy: "Khá thươngmột lần nghẹn Ngồi đó trót quên ăn".

Lại hỏi: "Bao năm dồn chứa ngọc trong túi Tận mặt hôm nay thấy rõ rành¹". Sư đáp: "Trăng trung thu chờ mãi Gặp phải mây mưa xông"² .

Tăng thưa: "Tuy nghe thầy dạy bảo Lý đó vẫn chưa thông". Sư dạy: "Cười người suông ôm cột Chết đuối nhắm giữa dòng !"³.

Tăng hỏi: Sư đáp: "Thế nào là một phái?"⁴ .

"Vừa thấy xuân gieo và hạ lớn Gặp ngay thu chín với đông thâu".

Tăng thưa: Sư đáp: "Thành phật nhiều thế là sao?".

"Tổ Long thôi nghĩ chạy Từ Phúc luống đường xa"⁵.

Tăng hỏi: "Kiến tính thành Phật, nghĩa ấy thế nào?".

Sư đáp: "Xuân đến cây khô hoa đua nở

Gió đưa ngàn dặm nức [14a1] hương thần"⁶ .

Tăng thưa: Sư đáp: "Học nhân không hiểu, xin thầy dạy lại". "Muôn năm cây cà ấy,¹ Xanh ngát tận chân mây".

Lại hỏi: "Ma ni cùng các sắc Chẳng hợp chẳng phân ly"² .

Sư đáp: "Hoa xuân cùng bươm bướm Lúc luyến lúc ruồng nhau".

Tăng hỏi: Sư đáp: "Theo người xen lẫn là sao" "Chẳng phải mắt Hồ tăng³ Uổng công dâng ngọc Biện"⁴ .

Lại hỏi: "Thế nào là chạm mắt là Bồ đề?"⁵ .

Sư đáp: "Cây cong chim mãi sợ Dưa nguội người thổi hoài".

Tăng thưa: Sư đáp: "Học nhân không hiểu, xin thầy cho ví dụ khác".

"Kẻ điếc nghe tiếng đàn Người mù ngắm bóng trăng".

Lại hỏi: "Vốn đã có hình thêm có ảnh Có lúc ảnh cũng lìa hình sao?".

Sư đáp: "Trăm sông đổ về đông kìa, muôn dòng đua chảy.

Ngàn sao chầu Bắc đẩu kìa, thiên cổ quy tâm".

Lại hỏi: "Thế nào là một câu tỏ ngộ, vượt muôn ngàn?"⁶.

[14b1] Sư đáp: "Xa kẹp Thái sơn qua biển Bắc Ngửa quăng gậy chống vào cung trăng."

Lại hỏi: "Chỉ một sự này thật, Còn hai chẳng phải chân¹ Thế thì, chân là gì?".

Sư đáp: "Gió dễ lay đầu gậy Mưa thành nẩy trên đường".

Lại hỏi: "Không nhắm Như Lai xin Diệu tạng Không mong lửa tổ nối đèn chong Ýchỉ rốt ráo thế nào?".

Sư đáp: "Trời thu lúa xào xạt Cảnh tuyết mẫu đơn cười".

Lại hỏi: "Thế nào là câu tối diệu?" Sư đáp: "Một người ngoảnh mặt khóc

Cả tiệc uống không vui"² .

Lại hỏi: "Xưa nay việc lớn xin không hỏi

Điểm lạ Tây lai ý thế nào?"³.

Sư đáp: "Kẻ khéo lời đẹp mặt⁴ Phường đập ngói hong rùa"⁵ Lại hỏi: "Tâm, pháp đều quên, thì tính tức chân⁶

Thế nào là chân?". Sư đáp: "Đàn Bá Nha gió khua sân trúc¹ Lệ Nữ Thần mưa rắc hoa non² Lại hỏi: Sư đáp: "Thế nào là câu tối diệu?". "Yếu hầu còn mắc nghẹn Yên ở chẳng vui gì". Lại hỏi: "Có tu có chứng, khơi bốn bệnh³ Ló đầu sao được thoát hồng trần".

Sư đáp: "Núi cao chất nhất dung muôn vật Biển rộng bao la chứa vạn sông". Lại hỏi: "Chỉ có Phật với Phật mới biết [15a1] việc đó⁴ .

Thế thì việc đó là thế nào?". Sư đáp: "Đường hẹp chi chít trúc

Gió thổi nhạc tự thành".

Lại hỏi: "Chẳng cần bình thường, chẳng cần thiên nhiên, chẳng cần tác dụng, thì nay làm gì đây?".

Sư đáp: "Cỏ bồng én đậu thấp Biển rộng ẩn cá lân".

Lại hỏi: "Tứ đại mang về từ nhiều kiếp Xin thầy phương tiện thoát luân hồi". Sư đáp: "Loài thú trên đời Tê là quý Nó ăn gai góc mẹp bùn nhơ"⁵ . Lại hỏi: "Mọi thứ thủ, xả đều luân hồi, không thủ không xả thời thế nào?"¹ Sư đáp: "Giềng hồng đẹp đẽ xưa nay vậy Có lá sum sê chẳng có hoa". Lại hỏi: "Dứt hết nói năng ý ấy thế nào?"² .

Sư đáp: "Theo gió tiếng còi luồn bụi trúc Kèm trăng trái núi quá đầu tường".

Lại hỏi: "Chư Phật thuyết pháp là để giáo hóa mọi loài, nếu hiểu được bản ý thì gọi là xuất thế, bản ý là gì?". Sư đáp: "Xuân dệt hoa như gấm Thu sang lá tựa vàng".

Lại hỏi: "Thế nào là một đường nhắm thẳng?"³ .

Sư [15b1] đáp: "Đông tây xe ngựa ruỗi

Hôm sớm bụi mờ bay". Lại hỏi: "Có pháp, có tâm, sinh vọng thức Làm sao tâm, pháp thảy tiêu vong?".

Sư đáp: "Ví được lá tùng xanh cao ngất Sá gì sương tuyết lả tả rơi".

Lại hỏi: "Ý tổ và ý kinh thế nào?". Sư đáp: "Chống trượng lên mây khi thích chí Mệt buông rèm trúc ngủ giường tre".

Lại hỏi: "Tổ tổ truyền nhau là truyền những gì?". Sư đáp: "Đói đến tìm thức ăn Rét thời xin áo mặc"⁴.

Lại hỏi: "Thế nhân đều thuê nhà Người dột ở đâu ta?".

Sư đáp: "Vầng ô cùng ngọc thố Tròn khuyết dối nhọc chia".

Lại hỏi: "Thế nào là con đường duy nhất đến Tào khê?". Sư đáp: "Khá thương kẻ khắc thuyền¹ .

Rốt cuộc ý hoang mang". Sư từng soạn Dược sư thập nhị nguyện văn². Vua Lý Nhân Tôn lấy bản thảo của Sư, sai sứ đem sang Triết Tôn³. Triết Tôn cho mời Pháp sư Cao tòa chùa Tướng quốc đến xem⁴. Xem xong liền chắp tay lạy, mà nói rằng: "Phương Nam có bậc Đại sĩ nhục thân ra đời, ấy là vị Pháp sư khéo giảng kinh điển vậy. [16a1] Bần đạo đâu có thể dám thêm bớt". Nhân đó chép lại một bản, rồi giao trả bản cũ. Sứ giả trở về thuật lại vua nghe, vua rất khen thưởng.

Vào một ngày tháng chín năm Canh ngọ Quảng Hựu thứ sáu (1090), Sư không bệnh, gọi chúng đến dạy rằng: "Trong thân ta đây, thịt xương gân cốt, tứ đại giả hợp, đều là vô thường, ví như ngôi nhà kia khi sụp đổ, cột kèo đều đổ. Cùng các con giã từ, hãy nghe bài kệ ta đây: Thân như tường vách đổ xiêu rồi, Thiên hạ bồn chồn xót dạ thôi, Nêu rõ tâm không, không tướng sắc, Sắc không ẩn hiện mặc xoay dời.

Nói kệ xong, Sư ngồi ngay thẳng viên tịch, thọ 92 tuổi đời, và 56 tuổi hạ⁵. Có để lại tập Tán viên giác kinh, Thập nhị bồ tát hành tu chứng đạo trường và Tham đồ hiển quyết một quyển⁶ ngày nay còn truyền ở đời⁷.