Du Lịch Xứ Phật

Chương 9: Đến Lhassa

Mấy lúc sau, tôi mệt lắm, mệt cho đến nổi không còn quan tâm đến cảnh đẹp của hóa công. Thình lình, La ten kêu to lên, bảo tôi nhìn về tay mặt. Tôi trông thấy cảnh vật tưởng không bao giờ có thể quên được. Ngoài xa, chừng vài cây số, là Potala (Bổ đà lạc ca), đền vua Đạt lai Lạt ma, đức Phật sống, với dinh thự nguy nga. Còn bên kia núi phía dưới đền là đô thị Lhassa, tức là xứ Phật của người đạo Phật vậy.

Bây giờ đến nơi đến chốn, bao nhiêu sự khổ não ngẫm lại không phải là vô ích. Chúng tôi dừng lại vài phút đồng hồ mà trông ra, thật là đích đáng vô cùng. Sau cùng, xuống tới chân núi, chúng tôi đi thẳng vào thành. Tôi hết sức lực, ước rằng vào thành sẽ được bình yên. Một con lừa mệt quá, ngã quỵ trên đường. Người ta xúm lại coi đông, tôi rất sợ, vì ở đây là trước chùa Drépung. Mấy nhà sư họ ghét người ngoại quốc lắm, nếu họ biết thì nguy to. Sa tăn e có chuyện liên lụy nên đi trước, giả đò không nhìn biết bọn tôi. Tôi lấy làm lúng túng. Sau cùng phải lấy đồ đạc chất trên lưng mấy con ngựa, hai thằng đi sau coi chừng. Tôi ra dấu bảo La ten lên ngựa đặng đi luôn. Một quãng hơn năm trăm mét mới gặp Sa tăn ngồi trong một cái nhà. Hắn thấy chúng tôi đi tới một cách vô sự, nó mới chịu đi chung. Chưa phải lúc xử trí với tên này, nên đành làm thinh, nhưng tôi lấy làm chán ngán vì cử chỉ của nó.

Qua khỏi chùa Drépung, chưa vào thành. Đi qua một cái truông, hẹp lắm, phải đi từng người. Thình lình nhìn ra thấy phong cảnh rất xinh đẹp, thích thú. Phía trước, một con đường rộng chạy thẳng vào thành với những phố phường, bên trái là đền vua choán hết cả trái núi. Lúc nảy chỉ trông thấy đền từ xa, bây giờ được thấy ngay tận mặt, tôi ngẩng cả người ra mà nhìn một chặp lâu. Đền làm bằng gạch và đá, chạy dài chừng ba cây số, kiểu mới không phức tạp lắm, nhưng thật là mỹ thuật tài tình. Phía trên đỏ, phía dưới trắng. Còn dưới chân núi sát đồng bằng là những tàu ngựa, những kho chứa đồ ăn, những dinh thự của các quan nhỏ, gần đó là nhiều nhà của thường dân.

Chúng tôi tìm nhà trọ, chỗ nào cũng chật cứng, họ không thể nào nhận thêm khách nữa.

Lạ thật, chúng tôi vào kinh đô Lhassa nhằm đúng ngày cuối năm Âm lịch, ba mươi tháng chạp (theo Dương lịch là 15 tháng 2), ngày kế đó là Tết. Và suốt trong ba tuần lễ sắp tới, trong thành sẽ có lễ lạt liên miên. Thiện nam tín nữ và tăng chúng tựu về kinh đô nhiều không kể xiết. Trên các nẻo đường, Tăng chúng ở ba nhà chùa Drépung, Séra và Ganden đi choán chật ních. Lại cũng có chư tăng các nơi tựu về rất đông. Bình thường dân số ở kinh thành là hai chục ngàn người, không kể chư tăng trong ba nhà chùa. Nhưng đến mấy ngày lễ như hôm nay thì trong thành đếm ra ít nhất cũng là một trăm ngàn người!

Chỗ nào họ cũng không cho chúng tôi ngụ. Chúng tôi xin nghỉ tạm ngoài sân, họ cũng không chịu. Chúng tôi tính đi thẳng vào trong, họa may kiếm được chỗ trọ. Trời sắp tối, nếu ở ngoài đường mãi thì nguy.

Đường tuy không có lề, nhưng xem rất uy nghiêm. Vừa rộng rãi, mà hai bên có những vườn hoa xinh đẹp. Những vườn hoa này của nhà vua hoặc của những nhà sang trọng, ngăn cách với đường bằng vách tường xây chắc chắn. Phần nhiều trong vườn có trồng liễu. Nhằm mùa đông, liễu không lá, nhưng tôi đã trải qua những cảnh đồng hoang, bây giờ xem cây cối rất hữu tình. Trên đường, tôi gặp nhiều người đi dạo, có vẻ tươi cười. Có năm ba người thanh niên, cũng đi dạo và trêu ghẹo mấy người qua đường. Trong bọn ấy, một người có tuồng sáng láng hơn hết, lấy cùi chỏ thúc người bạn và chỉ tôi, nói rằng tôi như người ngoại quốc. Nhưng chàng kia trông thấy áo quần tôi rách nát, bộ tướng tôi nguy khốn và dại khờ có lẽ lúc đó vì tôi quá sợ họ biết thì cười to lên và đáp rằng tôi chỉ là một đứa đầy tớ mạt hạng của một người nào bên Sikkim đó thôi. Một cô gái đẹp đi ngang, nhờ cơ hội này mà họ không còn để ý đến tôi, tôi rất mừng.

Bây giờ vào tới giữa nội thành, đi ngang một vòng nguyệt rất khéo, làm theo kiểu Trung Quốc. Trời tối, không dạo xem thị tứ được, trong lòng chỉ muốn mỗi một việc là tìm cho được một nhà trọ để nghỉ đêm, xấu tốt cũng được.

Tìm mãi cũng không được, chỗ nào người ta cũng nói rằng hết phòng rồi. Đi trọn cả giờ, tôi sợ phải ngủ ngoài trời. Tôi sợ người ta biết lắm, cho nên làm thế nào cũng phải kiếm một chỗ để nghỉ. Tôi thấy phía bên trái có một cái nhà lầu ba tầng. Mấy người dẫn đường nói là lầu của chính phủ, chia ra nhiều ngăn, để cho những quan chức lớn trong thành ở. Mình biết họ không để nhà cho bộ hành mướn. Nhưng cũng đánh liều. Tôi bảo Sa tăn và La ten vào nói rằng chúng tôi là người bên Sikkim đi hành hương đến đây, không kiếm được chỗ trọ nên xin vào tá túc.

Hai mươi phút sau, hai người trở ra nói rằng được, nhưng chỉ ở tạm một đêm thôi. Tôi dắt ngựa vào sân, rồi lên lầu. Tới đây tôi kiệt sức, không thể nào đi nữa, lên cầu thang cũng không nổi. Mấy người kia xúm khiêng tôi lên. Mệt lắm, tôi ngủ liền. Một lát sau, La ten mang đồ ăn lại cho tôi. Thú thật, chưa lần nào tôi ăn ngon bằng lần này.

Chủ nhà chưa đến viếng chúng tôi, thình lình con chó đánh hơi đồ ăn, bèn chạy lại và ngửi hơi tôi. Nó định chắc rằng tôi không phải như mấy người kia. Nó bèn sủa tôi rất dữ tợn. Tôi làm hết thế để cho nó thôi sủa, nhưng không được. Nghỉ mà nực cười, mình đã qua mắt được bao nhiêu người, mới vào tận kinh đô. Đến đây lại bị một con chó nhỏ lật tẩy mình!

Tôi bèn nhất định xuất đầu lộ diện. Tự mình lộ diện còn hơn là để người ta truy tầm. Vả lại, từ khi mới bước chân ra, tôi đã có ý muốn làm cho chính phủ Tây Tạng biết rằng tuy cấm không cho tôi vào kinh đô mà nay tôi đã vào được rồi. Còn nếu qua đây mà về êm lặng lẽ thì có ai biết mà nhận rằng tôi đã viếng kinh thành nghiêm cấm?

Tôi định kiếm người chủ nhà mà thú thật. Tôi nghĩ rằng nên dùng cơ hội này là mình đương ở trong một nhà quan và dùng một ông quan làm môi giới cho mình với chính phủ. Tôi cũng biết rằng họ không dám hại mạng tôi, vì họ sợ mang tiếng đối với chính phủ Anh bên Ấn Độ.

Con chó còn sủa, tôi lột đồ giả dạng ra từng món. Mấy người làm thuê cho tôi hoảng sợ, không hiểu tôi muốn làm gì. Tôi đi thẳng vào phòng kế, gặp chủ nhà, liền khai tên thật của tôi.

Người này ngạc nhiên lắm, ngó sửng tôi một chặp và không thốt một lời. Khi ông ta định trí và nói được thì lại làm cho tôi ngạc nhiên trở lại, là vì ông chính là Sonam, vị bộ trưởng thay mặt xứ Tây Tạng mà giao thiệp với Ấn Độ. Hôm trước, chính ông truyền rao cho nhân dân hay rằng tôi vào Tây Tạng và chính ông thông báo cho các quan địa phương tìm bắt tôi mà đuổi ra ngoài. Nay tôi lại đến trình diện với ông!

Cảm tưởng đầu tiên của tôi là tôi đã lọt vào miệng hùm rồi và ông ta là người oán ghét tôi hơn hết. Nhưng ngược lại, ông đãi tôi rất trọng và hứa rằng ông sẽ tiếp giúp cho tôi. Ông chắc rằng tôi sẽ gặp nhiều việc rủi ro, vì tôi đến Tây Tạng nhằm lễ đầu năm là lúc mà dân chúng đem lòng tín phục hơn hết đối với tôn giáo và các nhà sư, và lúc mà các nhà sư chiếm hết quyền hành. Hai tôi bàn soạn rất lâu, sau mới định tâu ngay lên vua Đạt lai Lạt ma. Ông Sonam đây là người gốc gác ở bên Sikkim, có học rộng, giỏi tiếng Anh, biết người Anh nên chính phủ Tây Tạng mời ông đến, bổ dụng ông để trực tiếp giao thiệp với chính phủ Anh bên Ấn Độ.

Sáng lại, ông chưa tâu được. Ông bèn dời tôi lại phòng riêng của ông để nghỉ, còn ông thì lui vào một phòng khác mà ở chung với gia đình. Mấy tuần lễ nay, giờ mới được biết một cảnh nhà tốt đẹp, được nghỉ ngơi một chỗ đàng hoàng!

Tuy rằng La ten đã dọn cho tôi ăn rồi, nhưng ông cũng bảo người nhà mang thức ăn đãi tôi, nấu nướng kỹ lưỡng. Tôi đã yếu trong mình vì sự nhọc nhằn, thiếu thốn nên ăn ngon miệng và ăn khá nhiều. Ông với tôi ăn chung, lại cùng nhau chén tạc chén thù.

Tôi ra sân xem mấy người của tôi đang làm gì, cũng để có dịp mà xem rõ nhà quan và cách ăn ở của người Tây Tạng. Kinh đô có nhà cửa hiện đại, các quan đều ở nhà sơn phết và trang hoàng theo lối Tây phương, mỗi nhà có năm ba cái phòng.

Tôi ngụ ở đây, không ai biết gì hết. Tôi cấm mấy người giúp việc không được thổ lộ với ai.

Tôi vào phòng, ngủ một giấc thật dài, bỏ công việc qua ngày sau. Sáng dậy sớm, La ten mang cho tôi một tách nước trà. Tôi bảo anh ta với Sa tăn đi chợ mua đồ ăn, là vì theo phong tục Tây Tạng, khách phải tự mua lấy đồ ăn dùng.

Hôm ấy nhằm lễ đầu năm, các quan đều tựu mặt để chúc thọ vua, cho nên cũng khó mà tâu lên, nhưng Sonam hứa rằng ông sẽ cố dâng mật sớ lên cho vua hay.

Ông Sonam đưa tôi lên nóc lầu, xem qua thấy trọn cả thành phố. Nóc lầu bên Tây Tạng bằng thẳng, có thể tự do đi bách bộ và ngắm cảnh nội thành luôn thể. Bên ngoài nóc có lan can che chắn, nên chẳng ai trông thấy được mình.

Về hướng tây, có một cây cầu rất mỹ thuật với những vườn hoa thanh lịch chạy dài tới hai trái núi trên đỉnh có trường y học và đền Potala. Từ chỗ tôi đứng tới đền Potala cách xa trên một cây số rưởi, thế mà trông ra không mất đi sự tráng lệ, hùng vĩ chút nào. Lại ánh hồng buổi ban mai chói vào cảnh đền xem ra vàng hực, đẹp hơn bội phần. Ngọn núi có đền Potala che khuất cảnh chùa Drépung phía sau. Rồi bắt từ chùa Drépung mà đi tới chừng ba bốn cây số nữa gặp chùa Séra là cảnh chùa thứ nhì trong ba cảnh chùa lớn. Chùa Drépung có nhiều quyền hành trong chính giới, còn chùa Séra thì nổi danh nhờ tăng chúng rất thông kinh luật. Và ai được nghe nhà sư chùa Séra đọc kinh giảng lý thì được hạnh phúc lắm. Ở xứ Tây Tạng là xứ xở của đạo Phật và là nơi trung tâm đạo Phật, mà được tiếng tăm như chư tăng chùa Séra, ấy là sự quý báu vô cùng vậy.

Về hướng đông, cánh đồng rộng giăng thẳng đến mười cây số ngàn, đến miền núi non. Rãi rác nổi lên năm ba tòa biệt thự trên mấy con đường, và nối theo mấy con đường này thì đến chùa Ganden là cảnh chùa lớn hạng ba ở Lhassa. Tầm mắt trông ra xa, ấy là miền Trung Hoa và Mông Cổ. Người Trung Quốc và người Mông Cổ không được bước chân vào đất Tây Tạng, song người ta không cản những kẻ tu hành đến viếng Lhassa. Tôi nhận thấy ngoài xa có vài đoàn lữ hành Mông Cổ kéo nhau đến kinh đô linh thiêng mà lạy Phật thỉnh kinh. Người ở Mông Cổ qua thì đi bằng lạc đà to rất dễ biết.

Về hướng nam, tôi thấy sông Kyi, chính còn sông này làm cho cánh đồng ở Lhassa trở nên phì nhiêu. Phía sau con sông, cánh đồng chạy vài cây số thì gặp vùng núi non.

Chung quanh tôi là thành phố Lhassa, gần một cây số vuông. Hồi trước thành phố có một vòng tường kiên cố bao bọc, ngày nay chỉ còn sót lại một ít dấu tích thời trung cổ ấy, vì vòng tường bị người ta phá hủy đi rồi. Nhà cửa trong thành phố đều cất bằng gạch quét vôi, mỗi nhà có vài ba tầng và trên nóc đều bằng thẳng.

Về phía bắc, có đền Ramoché là một cảnh đền thờ nổi danh và là một cảnh đền xưa hơn hết ở Tây Tạng. Đền thờ thôi chứ chẳng phải chùa. Từ đền Ramoché đi qua hướng tây, gặp chùa Tsomoling là một cảnh chùa trong bốn cảnh chùa của nhà vua ở Lhassa. Đức vua có bốn cảnh chùa: chùa Tsomoling là một, kế đến là chùa Lengyeling ở gần cầu, chùa Kunduing nằm về triền núi phía sau trường Y học, và chùa thứ tư ở về phía bắc sông Kyi. Bốn cảnh chùa ấy giàu có vô cùng, điền thổ rải rác khắp nơi trong xứ Tây Tạng và được giữ gìn rất đặc biệt. Trong khi ba cảnh chùa lớn nhất ở Lhassa là Séra, Drépung và Ganden càng ngày càng nhận thêm tăng đồ thì trong bốn cảnh chùa của nhà vua, mỗi chùa chỉ có một giáo hội là năm trăm người thôi. Các sư được tuyển rất kỹ và giữ giới hạnh rất nghiêm. Các vị đại đức đứng đầu trong bốn cảnh chùa ấy đều được xem như các vị Đại Bồ tát giáng sanh. Mỗi khi vua chưa đến tuổi trưởng thành, người ta thường cử một trong bốn vị đại đức ấy lên cầm quyền nhiếp chính. Đức vua hiện thời thì đã trưởng thành nên không cần việc nhiếp chính.

Trong các lầu đài ở thành phố Lhassa, đẹp đẽ hơn hết và trang nghiêm hơn hết là đền Chokang, đang đứng sừng sững trước mắt tôi, phía bên kia chợ. Đền nầy linh thiêng hơn hết đối với người Tây Tạng và người Mông Cổ. Lại là cảnh nhà chung của đạo Phật ở khắp cả nước Tây Tạng và của chính phủ Tây Tạng nữa. Đền Chokang có kém vẻ hùng vĩ và ít sắc sảo hơn đền Potala của vua. Song cánh cửa cái rất đẹp và trên nóc có mấy mũi tên bằng đồng đâm lên rất ngộ nghĩnh. Người ta nói mũi tên lớn hơn hết làm toàn bằng vàng.

Ông Sonam từ biệt tôi mà đi chầu vua. Tôi liền vào phòng, kê gối mà nằm nghỉ. Nằm nơi cửa sổ, tôi trông xuống thấy chợ búa với sự náo nhiệt của dân gian.

Tôi đang mơ màng ngủ thì ông Sonam trở về. Ông cho hay công việc đã xong. Tuy quần thần họp rất đông, nhưng ông cũng đã tìm được cách dâng mật sớ lên vua, tâu rằng tôi đã vào đến kinh thành. Vua xem qua, không phán một lời. Ngài vẫn bình tỉnh và giữ vẻ tự nhiên.

Chương 10: Quan Thủ Tướng Ở Kinh Thành

Hoàng Đế hay tin tôi đến kinh thành. Ngài ra vẻ không ngạc nhiên gì, hay là ngài cho rằng câu chuyện này chỉ là một câu chuyện thường từ xưa đến nay vậy thôi. Về phần tôi, tôi phải đợi tin, cho nên đã mấy hôm rồi mà tôi vẫn không ra khỏi nhà trọ. Nhưng một buổi kia, vào khoảng hai giờ chiều, có hai người lính bước vào, chính là lính của quan Tsarong Shapé sai đến với một bức thư mời tôi sang tiếp kiến ngài. Tsarong Shapé là một viên quan lớn nhất trong triều, thay mặt cho hoàng đế trong việc trị quốc và việc dùng binh. Có lẽ khi vua hay tin tôi đến thành thì lệnh cho quan Tsarong Shapé triệu tôi đến tư dinh để xem tôi là người như thế nào.

Hôm nay là lần thứ nhất mà tôi được triệu đến nhà quan lớn, tưởng cũng nên ăn mặc cho nghiêm chỉnh. Tôi mở rương, lấy ra một cái áo dài thầy tu Lạt ma mà người ta đã cho tôi hồi tôi còn ở thành Darjeeling và mặc áo ấy vào. Tôi trùm cả mặt và đầu bằng một tấm khăn đặng khi qua đường người ta không thấy rõ, như vậy họ ngỡ rằng mình cũng là một kẻ đồng bang. Đoạn tôi bước ra, theo sau tôi là mấy người giúp việc. Theo phép lịch sự Tây Tạng, khi ra mắt một nhà chức tước thì nên đem theo vài người tùy tùng. Tôi theo hai người lính mà sang dinh quan Tsarong.

Đi được một quãng đường, khỏi đền thờ chính mà chúng tôi phải đi vòng theo tay mặt, đến một tòa lầu làm toàn bằng đá, trông vào có vẻ nghiêm trang. Qua khỏi sân thì đến cửa. Tôi bèn lần thang mà lên tầng trên thì thấy có phòng khách ở một bên. Một viên thư ký riêng bước ra chào tôi và mời tôi vào một căn phòng bên trong rộng lớn, trang hoàng rực rỡ, có nhiều tượng Phật với những ngọn đèn chong và những lư hương trầm, hơi xông lên rất thơm tho. Dựa góc phòng có một cái ghế dài chất đầy nệm gối bằng lông trừu để cho khách tạm ngồi.

Hai bên bàn thờ có vài hàng kệ, trên kệ có nhiều quyển kinh, kinh để thờ chớ không ai đọc đến.

Dài theo bốn góc tường, có nhiều bức tơ lụa rất đẹp. Tôi ngồi nơi ghế dài, có người đem trà dâng lên. Tôi phải ngồi chờ một lúc lâu. Trong lúc ấy, tôi chỉ nghe thấy bên ngoài những tiếng xầm xì của mấy người của tôi thôi. Giây lâu, thoạt thấy một vị phu nhân bước vào, có lẽ là một trong các bà vợ của quan Tsarong. Bà cho tôi hay rằng ông Tsarong hôm nay bất ngờ bị bệnh. Khi sáng sớm chừng năm giờ, ông đi hành lễ tại đền Potala cảm gió lạnh nên thành sốt rét. Bà nói rằng chồng bà đang ngủ và những đứa hầu không dám gọi.

Tôi trả lời rằng tôi sẵn lòng ngồi chờ và không cần phá giấc ngủ của quan lớn. Bấy giờ tôi lấy làm lạ mà trông thấy bà vợ ông đến có một mình mà không có tớ hầu. Hàng phụ nữ sang trọng ở phương Đông thường rất kín cổng cao tường, không bao giờ tiếp xúc một mình với đàn ông. Ở thành Lhassa đây, bà chủ nhà này tiếp đãi tôi theo lối Châu Âu. Bà ngồi một bên tôi và cầm khách, nói chuyện với tôi cho tôi khỏi nhọc lòng trông đợi. Tôi hầu chuyện không bao lâu, bỗng rất tiếc mà ngưng lại, vì có một tên lính hầu bước vào cho hay rằng quan đã tỉnh giấc và xin mời tôi vào ngay.

Tôi thật tiếc vì chưa được tìm hiểu thêm cho kỹ cách tiếp đãi của một bà phu nhân ở kinh thành.

Tôi theo tên lính lên tầng thứ hai, vào một căn phòng riêng, trang hoàng theo kiểu Trung Hoa. Quan Tsarong đang nằm trên ghế dài.

Ở xứ này nếu muốn ra mắt một viên quan thượng quan thì phải dâng lên của quý mà làm lễ. Tôi chỉ dâng một tấm lụa như lễ thường của bình dân. Nhưng xem ngài không để ý đến, ngài lại chào tôi rất vui vẻ và xin tha lỗi cho vì ngài còn mệt không thể ngồi.

Trông vị quan này người mập béo không có vẻ oai nghi lắm, nhưng tướng tá cũng khác thường. Ông là một bậc có thế lực lớn nhất ở Tây Tạng.

Tôi có thể cho rằng ngài là anh hùng chí cao có thể sánh với Bismark bên Đức và Ito bên Nhật.Nhưng ngài chưa có đủ điều kiện và thời cơ mà đóng góp cho nền đế quốc Tây Tạng.

Bên Tây Tạng, người ta không phân chia giai cấp như ở Ấn Độ, song những chức cao phẩm trọng đều thuộc về hạng sang, trừ ra trường hợp của những vị Hoạt Phật tái sanh. Vị quan này vốn không phải con nhà quý phái. Cha ngài là một người mà địa vị còn kém sút hơn hàng nhà quê, ấy là một người chuyên nghề làm cung tên, là nghề rất đê tiện ở Tây Tạng. Ngài lấy tên Tsarong, tự Shapé là lúc sau này.

Khi ngài còn trẻ, người ta vẫn gọi ngài là Namgang. Ngài có tính cứng cỏi và thích những việc đao thương, những chuyện bạo lực.

Khi lên 14 tuổi, ngài thấy thành Lhassa dường như rất chật hẹp, liền sang tận Mông Cổ đặng tiện bề vẫy vùng.

Mấy năm sau, khi ngài gặp thời. Vào 1904, nhà vua đi lánh nạn ở Mông Cổ vì trận giặc Younghusband, Namgang mới nhân cơ hội này mà xin theo phò. Vua nhận rõ ngài là người ngay thẳng và khôn ngoan, bèn đem lòng yêu chuộng. Và qua năm 1908, vua trở về Tây Tạng thì phong cho Namgang làm quan ba.

Kế đến, vào những năm 1909–1910, quân Trung Quốc sang đánh. Vua bại binh, lần này lại chạy sang Ấn Độ. Quân Trung Quốc liền đuổi theo, quyết bắt cho được vua. Nhưng nhờ có Namgang đánh cản tại thành Chushul khá lâu nên vua mới thoát khỏi mà qua Ấn Độ. Namgang định theo hầu vua, bèn giả dạng làm một tên đưa thơ của chính phủ Ấn Độ. Nhờ vậy, qua được qua khỏi mấy vòng binh Trung Quốc mà đến thành Darjeeling, gặp lại vua. Có lẽ cũng vì như thế đó cho nên quan Tsarong thấy tôi đổi hình dạng mà đi từ Ấn Độ cho đến thành Lhassa thì ngài không lấy gì làm lạ, tôi chỉ đi ngược lại đường cũ của ngài thôi.

Qua năm 1911, nhằm lúc có cuộc cách mạng bên Trung Quốc, Namgang xem thấy tinh thần quân Trung Quốc ở Tây Tạng yếu ớt, ngài liền thừa dịp ấy mà phò vua trở lên ngôi. Ngài lén đi khắp nơi trong xứ Tây Tạng mà gieo ác cảm cho dân sự đối với quân binh Trung Quốc. Lần lần, những đội binh Trung Quốc đều đầu hàng và những quan Tây Tạng giao thiệp thân mật với Trung Quốc đều bị cách chức hoặc bị xử tử hình. Có một viên đại thần làm chức Shapé tên Tsarong cùng với người con, vì thân Trung Quốc nên đều bị xử trảm. Vua yêu chuộng Namgang lắm, bèn đem tài sản của ông cụ Tsarong mà tặng cho ngài, lại lấy chức vụ cũ của Tsarong Shapé mà phong cho ngài. Vua lại đem con gái và con dâu của Tsarong mà ban cho ngài làm bạn trăm năm. Từ đó, Namgang đổi tên là Tsarong Shapé vậy.

Vua vẫn trọng và nể ngài nhiều. Hiện nay, ngài là một người có quyền thế lớn nhất ở Tây Tạng. Ngài có nhiều ý kiến theo hiện đại và muốn sao cho Tây Tạng được mau tiến bộ như Nhật Bản. Và nhờ ngài có bàn luận với vua nhiều vấn đề thích đáng, nên vua đã theo đó mà cải cách được lắm sự hữu ích cho nước nhà. Những điều cải cách ấy bị giới tu sĩ phản kháng rất dữ dội, đã lắm khi âm mưu ám sát ngài, nên ngày đêm ngài đều có sẵn kẻ hộ vệ bên mình.

Ban đầu, quan Tsarong Shapé và tôi bàn những việc ngoài, kế nói đến câu chuyện sang thành Lhassa của tôi. Ngài cho tôi hay rằng khi ngài nhận được bức thơ tôi ở Darjeeling gởi vào xin viếng kinh đô thì ngài rất bằng lòng, vua cũng muốn ưng chuẩn. Nhưng chính phủ, do các tu sĩ nắm quyền, quyết không thuận tình. Nay tôi đã trót thay hình đổi dạng mà vào đến kinh thành, tôi xem ý ngài thật cũng không có vẻ phiền hà tôi. Ngài có khuyên tôi nên làm theo luật nước. Ngay ngày kế đó, tôi phải gởi tờ trình sự hiện diện của tôi đến với những quan tòa trong thành. Tiếp đến, mấy ông đó sẽ báo cáo lên tòa Kashak hay là Quốc vụ hội nghị, trong ấy có ông Thủ tướng và bốn viên quan tứ trụ. Ngài có dự vào đó và có thể giải cứu giùm tôi. Ngài cũng khuyên tôi không nên kể ra những quán xá mà tôi ngừng nghỉ trong khi đi đường, vì sợ e chính phủ phải theo lòng dân mà bắt tội những chủ quán ấy. Và ngài có dặn tôi đừng chỉ nhà của những kẻ đã đi chung với tôi.

Tôi ngồi hầu chuyện với ngài được ba tiếng đồng hồ. Đến khi tôi kiếu ra thì trời đã tối. Tôi bèn về nhà trọ. Lần về này đi theo đường khác.

Tôi lấy làm lạ thấy nơi một miếng đất trống có một cái ngai, mặt bằng phẳng và chạm trỗ rất hoa mỹ. Người ta nói đó là ngai vua ở thành Lhassa, khắp nước Tây Tạng chỉ có một cái đó mà thôi. Mỗi năm đức vua Datlai Lama ngự lên ngai ấy một lần và thuyết pháp với dân, khuyến tấn họ, vì ngài là đức Phật sống vậy.

Kế đi đến cánh cửa chính đền Chokang là đền thờ lớn hơn hết ở kinh đô, nơi cửa có treo nhiều bức nhung đen. Cánh cửa mở ra, tôi trông thấy cả trăm người đang quỳ lạy trước mấy pho tượng Phật.

Hôm ấy tôi mệt lắm, cho nên khi về nhà vừa nằm xuống thì ngủ liền. Sáng hôm sau, thức dậy sớm, ngồi trông ngay ra cửa sổ một tòa nhà. Một người giúp việc của tôi nói rằng đó là tòa án ở thành Lhassa. Nơi thềm, có mấy tấm đá đội một cái vòng sắt cắm xuống đất. Tôi vừa muốn hỏi món đồ ấy để làm gì, nhưng tôi ngụ ý mà hiểu ra ngay.

Trong khi tôi qua thì thình lình một cánh cửa mở ra, năm sáu viên quan lôi ra một người đàn bà, lột bỏ áo quần và còng tay chân vào hai cái vòng sắt. Đoạn họ lấy roi da mà đánh đến một trăm rưỡi lần. Lằn roi quất vào thịt và bật ra tiếng rất to. Ban đầu người đàn bà còn kêu la, sau thì ngã ra bất tỉnh. Những kẻ hành hình bèn lấy nước lạnh mà đổ trên mình, giây lát người ấy dần dần tỉnh lại và phải bị đánh nữa. Tôi tìm hỏi xem người đàn bà ấy phạm tội gì mà phải bị hành hạ đến thế, thì được biết rằng ấy là một người bán pháo hôm qua nhằm ngày lễ tết. Bà ta rủi làm pháo nổ cháy nhà và thiệt mạng nhiều người. Sau khi bị hình phạt, người đàn bà ấy không còn sức đứng dậy được. Người ta mang vào trong, bỏ nằm trên đất cho đến chừng tỉnh lại mới ríu ríu trở về.

Trông thấy cách hành phạt ấy và dãy tòa án trước mắt rất gắt gao gớm ghiếc kia, tôi chợt rùng mình và nghĩ đến việc sẽ bị hạch hỏi trước những quan tòa ở thành Lhassa. Tôi bảo hai người của tôi bước sang bên ấy bẩm với quan tòa rằng tôi đã đến và cầu xin các ngài cho hội đồng các quan hay. Giây lát chúng nó trở về cho tôi hay rằng mấy quan tòa nói rằng việc của tôi rất hệ trọng nên còn chưa liệu định được, phải để chờ lệnh trên. Tôi cũng biết câu chuyện nầy chưa tính xong liền, phải mất ít nhất một đôi ngày. Nên tôi yên lòng mà chờ.

Lúc bấy giờ, tôi thường ngó ra ngoài để xem những kẻ qua đường. Nhằm khi lễ cho nên người qua kẻ lại rất đông. Những kẻ nhảy nhót tưng bừng, những đàn bà mang con nơi lưng như đàn bà Nhật Bản, những kẻ đi cầu xin phước, lộc, thọ cho gia đình. Đông hơn hết là các phụ nữ, họ đi đến một cảnh tháp tên là Shortin, dán nơi đó những tấm vải cầu nguyện và đốt hương lên mà khấn vái lầm thầm.

Qua xế chiều, có xảy ra một việc rất ngộ nghĩnh, chính là việc tắm gội lần đầu tiên của tôi từ khi ra đi khỏi thành Darjeeling. Thật ra cũng chính là lần thứ nhất mà tôi được rửa ráy từ khi tôi lén vào đến kinh đô Lhassa vậy. Trong nhà của ông Sonam không có thùng tắm. Cũng may chủ nhà có một cái thùng bằng thiếc để giặt đồ, bèn cho tôi mượn. Chủ nhà và gia quyến thấy tôi kỹ lưỡng như vậy thì nhìn tôi mà cười. Còn tôi thì cũng chẳng e ngại tránh né gì, là vì muốn tắm rửa cho được sạch, được kkỏe. Nhưng nước vừa thấm vào người thì liền phải bị đau đớn vô cùng: những con chí, rận và bò chét cắn rất khó chịu, và lại thấy lạnh hơn rất nhiều. Không cần nói, độc giả cũng biết rằng từ bên Kampa Dzong qua đến Lhassa thì những chí rận, bò chét không hề rời tôi. Nhưng trong những lúc ấy, không bao giờ tôi tắm rửa, thành ra mình tôi đóng đầy một lớp mỡ và đất rất dày, nhờ đó làm cho tôi không biết đau. Bây giờ, đất và mỡ dơ dáy vừa trôi đi thì tôi phải bị chúng nó cắn rất đau, nên tôi đành chịu thua.

Tôi cũng biết trước rằng ở Lhassa sẽ phải lạnh nhiều nên tôi có đem theo đồ ngự hàn. Ở kinh thành, chỉ có áo quần là để đỡ lạnh mà thôi, và ngoài ra phân bò trộn cỏ phơi khô mà những nhà giàu mới có thể dùng đốt để hơ thì không còn cách gì khác để trừ lạnh. Với những người thường thì chỉ có phân ngựa và phân la thôi. Nhưng vì phân trộn với cỏ cháy rất nhanh cho nên hao tốn nhiều, người Tây Tạng không dám dùng mà sưởi ấm, họ chỉ dùng để nấu ăn thôi.

Lắm khi họ lại phải ăn toàn đồ ăn sống trong nhiều ngày. Bởi thế cho nên khi có lạnh nhiều thì họ chỉ mặc thêm một vài cái áo nữa là xong.

Nước để tắm và để dùng toàn là nước ngoài giếng. Ở Tây Tạng không có nước sông, cho nên mỗi ngày những người đầy tớ phải đi gánh về để dùng.

Ở tại Lhassa không thiếu nước, và không cần phải đào xuống sâu mới có nước, chỉ ở trên mặt đất cho tới một mét rưỡi bề sâu cũng có nước nhiều. Người Tây Tạng nói rằng thành Lhassa cất trên một cái biển hồ mà không bị ngập, bị nguy là nhờ phước lớn của đức Phật sống là nhà vua. Giếng không sâu nên nước khó uống lắm, là vì chung quanh có nhiều đống phân. Chỗ đi tiểu tiện lại cũng không xa. Nhưng trong xứ ít mang bệnh truyền nhiễm là nhờ người ta uống nước trà đun sôi.

Ngày kế đến, có mấy chuyện mới thêm vào. Hôm ấy, vừa sáng sớm, có hai viên chức do tòa án phái đến cho tôi hay rằng trong vài ngày sẽ có cuộc tra hỏi chính thức về câu chuyện của tôi. Họ dặn tôi nên ở luôn tại nhà trọ và giữ đừng cho ai biết rằng tôi đã đến Lhassa. Mấy quan tòa có lòng lo rằng trong khi lễ tết rộn ràng mà dân sự hay biết việc tôi thì họ sẽ đến nhà trọ và không dung tánh mạng tôi đâu. Tuy mấy ông ấy biết sức dè dặt mà giấu giùm, nhưng dân sự cũng hay rằng tôi giả trang đến đây và hiện đang ngụ trong thành. Khi từ tạ tôi mà trở ra, hai viên chức ấy có xin lỗi nói rằng nếu gặp lúc bình thường thì mấy quan tòa lo cả cuộc trị an trong thành, như vậy dễ mà chở che cho tôi, nhưng rủi vì gặp khi tết nhất phái thầy tu bạo động đang ở trong thành rất đông nên khó mà giúp cho tôi được bình yên. Vả lại cũng nhằm lúc có hai nhà sư mà chùa Drépung cử ra đặng coi xét việc chính trị, trong 21 ngày đầu năm họ nắm hết cả quyền hành, cho đến nổi Hoàng Đế cũng phải nhường quyền trong 21 ngày ấy, nên chuyện của tôi càng rắc rối thêm.

Tôi tỏ lòng cảm ơn hai vị phái viên và hứa rằng sẽ không bước chân ra ngoài. Nói như vậy nhưng tôi tự nghĩ rằng đến tối thì tôi có thể rảo bước ra đường, có khi giả dạng người bản xứ, có khi chỉ bao trùm cái mặt là xong. Sau khi hai phái viên ấy ra về, tôi được giải lấp mối sầu là vào lúc xế chiều có một viên quan tên Kyipup đến viếng tôi. Kyipup có lòng nghĩ tưởng đến tình cảnh tôi, vì anh chàng là một trong hai thanh niên đã từng qua nước Anh. Tuy người Tây Tạng không có cảm tình với người ngoại quốc và kỳ thị mà chẳng cho vào, chứ đối với một người đã được sang hải ngoại, đã hấp thụ văn minh và tập tục ngoại quốc, thì họ cũng có sự thông cảm. Nhờ vậy cho nên dân Tây Tạng ra khỏi xứ cũng đông, hoặc qua Mông Cổ, qua Trung Quốc hay sang Ấn Độ để buôn bán. Họ cũng năng lui tới Ấn Độ mà hành hương, vì Ấn Độ là xứ mà Phật giáo đã phát xuất. Đức Phật Thích ca Như Lai sanh ra ở Ấn Độ, lớn lên ở Ấn Độ, thành đạo ở Ấn Độ, cứu nhân độ thế cũng ở Ấn Độ và nhập diệt cũng ở đó. Người Tây Tạng nghĩ rằng đi viếng thăm các nơi có chùa xưa tích cũ của Phật ấy là giữ đạo rất chân chính, hành đạo rất sốt sắng vậy.

Bình thường, không bao giờ người Tây Tạng sang hải ngoại mà đến Âu Châu. Vì thế nên vào năm 1904, khi chính phủ Anh thắng trận vào tận Lhassa, có ý muốn gởi vài ba sinh viên con hàng quan chức sang mẫu quốc để du học thì rất khó khăn. Vì những nhà danh giá ở Tây Tạng không muốn cho con mình bị ảnh hưởng người ngoại quốc. Phải mất rất lâu mới chọn được ba người sinh viên trong hàng trung lưu. Trong ba người ấy, người có nhiều hy vọng hơn hết lại mắc bệnh mà chết. Còn lại Kyipup với một người bạn là Mondron, sau khi ở bên Anh bị đau nặng vài năm liền trở về nước. Kyipup khi ở bên Anh học trường Collège de Rugby, còn Mondron thì học trường Cornwall, sau thi đậu bác vật. Việc này kết quả không được mỹ mãn lắm. Vì người trong nước đều cho hai chàng là kẻ bội giáo, và khi hai chàng ra làm quan thì chẳng được hàng phẩm cao, phải chịu ở bậc thấp mà thôi. Nhưng vậy cũng có được một đôi phần lợi, là vua thích ảnh hưởng Âu Tây, ngài muốn chỉnh đốn cuộc trị quốc theo lối tân thời.

Bây giờ, Kyipup đang làm việc ở sở điện tín mới thành lập, còn Mondron thì đi coi các sở dầu hỏa trong nước. Kyipup vui chịu thanh bần, vẫn được an nhàn, vì công việc của chàng chẳng nhọc nhằn tí nào, chàng được rỗi rãnh mà hút rất nhiều thuốc lá, là món quốc cấm ở Tây Tạng. Còn Mondron thì lại muốn mau thăng tước phẩm nên đã thọ lễ xuất gia, nhập vào giới tăng sĩ là giới có nhiều quyền thế.

Khi cả hai về đến quê hương, có xảy ra một chuyện buồn cười. Số là hai chàng có đem về nước cái xe máy dầu. Vua muốn xem coi xe chạy thế nào, bèn mời hai chàng chạy khắp cánh đồng chung quanh thành Lhassa. Xe vừa chạy đi thì tiếng máy nổ lên xì xịch làm cho mấy con la hoàng thượng đang cưỡi hoảng kinh, chúng nó chạy hoảng đi rất xa làm cho hoàng thượng và kẻ hộ vệ đều thất sắc. Ngài bèn nằm mọp trên yên, giây lâu người ta mới bắt la lại được. Hai chàng trông thấy vua có sắc giận, bèn nộp ngay cái xe mô tô lên cho vua. Và từ đó đến sau cái xe vẫn còn nằm mãi trong đền.

Qua ngày kế, vào lối mười giờ, hai vị sư bên chùa Drépung vừa qua. Người ta tiếp rước một cách trọng hậu vô cùng, có những quân hầu rất oai nghi, cầm cây gậy đi theo để dẹp đường. Các đường sá nơi quan quân làm lễ tiếp rước hai vị sư với đoàn tăng sĩ đều được trải cát rất nhiều, là vì người ta không muốn cho các ngài bước lên dấu chân ô uế của bá tánh đi hằng ngày.

Hai vị sư bèn đọc lên một bài diễn văn, giọng văn có vần nhịp nghe rất êm tai. Trong khi ấy, mấy viên quan trong thành phố đưa ra lời bố cáo với các quan chức rằng, tuy bình thường các quan lo việc trị an, nhưng trong hai mươi mốt ngày đến đây thì tất cả mọi việc chính trị trong nước đều giao phó cho các nhà sư. Các ngài có đủ quyền thế, đến nổi các quan tứ trụ cùng hoàng thượng cũng phải tuân theo sự phán xét của các ngài.

Mấy quan đốc lý nói rất đúng, là vì có một lần trong năm trước, khi hai vị tăng sĩ qua cai trị trong hai mươi mốt ngày, hai ngài có quở trách đến cả hoàng thượng.

Hai vị tăng ấy chính là hai vị sư mà giáo hội chùa Drépung tuyển ra đặng đi xem xét cuộc chính trị trong nước. Và đó là quyền đặc biệt của chùa Drépung mà chùa ấy khéo bảo vệ từ xưa nay.

Lệ này khởi sự từ đức Dalai Lama thứ năm. Ngài là một nhà vua có danh tiếng nhất. Gặp khi vua yếu thế, đã sắp mất ngôi thì có các vị tăng ở chùa Drépung đem binh cứu viện mà đưa vua trở lên chín bệ. Vua nhớ ơn ấy nên ban cho cái lệ vinh quang như thế mỗi năm. Về sau, lệ này thật làm nhọc các vị vua, các ngài phải bị giảm bớt oai quyền rất nhiều. Nên chi vua đương kim rất ghét phái thầy tu cầm quyền tạm thời. Lắm phen vua muốn tìm cách để giảm quyền của họ. Có một lần hoàng thượng giận phán rằng: Trẫm phán để các ngài hay, lệ ấy vốn của một nhà vua khác đặt ra, thì trẫm cũng có thể bỏ ngay đi vậy. Vua phán như vậy, song chưa dám thi hành ngay theo ý muốn của ngài, vì e sự phản kháng kịch liệt. Vì thế mà ngài hãy còn hòa hoãn trong việc tìm cách giảm dần quyền thế của giới tăng sĩ.

Cuộc lễ nghinh tiếp hai vị Tăng trưởng mất đến cả ba, bốn tiếng đồng hồ. Người ta đi vòng các con đường, quanh các góc thành. Tôi đứng nơi cửa số nhìn xuống thấy rất rõ ràng.

Chiều lại, tôi đến viếng quan Tsarong Shapé, không phải viếng một cách công khai mà vẫn phải kín đáo như lần đầu. Ngài đã khỏe lại rồi và có vẻ rất vui. Nhưng ngài có tỏ ý lo ngại là rồi tôi có thể sẽ phải gặp chuyện không vui. Tuy vậy, ngài hứa sẽ ra sức mà bênh vực tôi. Ngài nói một cách tử tế rằng sẽ cố giúp tôi một cách gián tiếp. Nhưng những điều cải cách mà ngài đưa ra theo lối Âu Tây đã làm phiền lòng giới tăng sĩ nhiều lắm rồi, mà nay ngài còn đứng ra bênh vực cho tôi một cách công khai thì thật là không hay cho ngài và cho cả chính phủ. Giới tăng sĩ ghét ngài nhất là vì việc ngài cho quân lính ăn mặc và luyện tập theo lệ luật quân đội Âu Tây. Bởi ngài thấy quân lính Tây Tạng ăn mặc rườm rà, bất tiện, nên ngài ra lệnh cho mặc đồ theo lối quân đội Anh. Còn ngài cũng thế, tuy ngài cũng có áo mão chỉnh tề theo chức tước của mình, song ngài lại thường dùng y phục theo lối Tây. Tuy vậy, ngài cũng thừa nhận rằng còn hai phong tục mà ngài không thể bỏ: chiếc bông tai to tướng bằng ngọc thạch mà ngài đeo nơi lỗ tai trái và cái búi tóc trên đỉnh đầu, trên ấy có một món trang điểm biểu hiệu cho phẩm trật của ngài.

Căn phòng ngài đang tiếp tôi được trang hoàng cũng theo Âu Tây, và bữa ăn thân mật mà ngài đãi tôi hôm nay cũng toàn là những món ăn Tây rất đắt giá, có pha một vài món ăn bản xứ. Sau khi ăn ngài mở tủ lấy ra một cái ống điếu làm ở nước Anh và ngài hút một cách khoái lạc, tôi lấy làm ngạc nhiên. Vì người Tây Tạng rất ghét thuốc lá, họ không dùng. Bởi thế nên ngài không dám hút trước mặt công chúng.

Ngoài những đồn điền của ngài ở miền đồng bằng Tapko và ở nhiều chỗ khác, quan thủ tướng Tsarong còn có ba tòa lầu ở bên ngoài và trong kinh thành: hai ngôi nhà ở cách Lhassa vài cây số với ngôi nhà riêng mà tôi đang ở. Tôi lấy làm lạ khi được biết rằng ngài đang cất một cái đền khác, cách đền mà ngài đang nói chuyện với tôi chừng vài trăm mét. Và sau tôi mới hiểu lẽ ấy. Ngài nghĩ rằng cái đền ngài đang ở không được yên ổn, vì linh hồn của quan Tsarong trước đây với cậu trai thường về phá khuấy, họ uất ức việc xưa vì ngài hưởng lấy gia tài với con gái và dâu của ông thủ tướng quá vãng ấy. Ngài có nhiều đứa con đều chết hết, nay chỉ còn có một cậu trai nhỏ mà không được khỏe lắm. Tuy ngài sống theo hiện đại, có xu hướng theo văn minh tiến hóa Âu Tây, song ngài cũng cho rằng những điều không yên ổn trong nhà xảy ra là do nơi sự khuấy rối của cha con ông cựu quan Tsarong Shapé. Nếu ngài dời về một cái nhà khác do ngài cất lấy thì hồn ấy không có quyền phá ngài được nữa.

Ngài và tôi bàn bạc rất lâu và đối đáp một cách tương đắc. Ngài thường bệnh hoạn và cũng thường thỉnh đến mấy nhà sư tụng kinh cầu nguyện sức khỏe cho ngài. Thỉnh thoảng mấy vị tăng cao cấp bậc Geshé cũng có đến luận đạo với ngài. Ngài muốn mở cửa xứ Tây Tạng cho người ngoại quốc vào, nói rằng ngày nay xứ sở đã có đủ sức mà bảo vệ lấy quyền tự do, độc lập. Thật ra thì dù cho ngài có cố thế nào đi nữa, cái ý tưởng của ngài cũng khó mà thi hành cho được. Ngài rất quan tâm đến thời cuộc chính trị ở Âu Tây, và tôi lấy làm lạ mà nghe ngài bàn nhiều câu chuyện thế giới rất thông thạo.

Tuy ngài cải cách theo Âu Tây, ngài có ở lâu bên Ấn Độ, biết tiếng Ấn Độ và tiếng Anh, nhưng ngài không nói tiếng Anh cùng là tiếng Ấn Độ, ngài chỉ dùng tiếng Tây Tạng thôi. Tôi ngồi nói chuyện một cách thú vị rất lâu mới từ biệt mà về nhà trọ.

Qua hôm sau, có người đòi tôi sang bên tòa án, để cùng thảo một tờ trình gởi lên cho hội đồng các quan tòa, giải thích cho các ngài hiểu rằng tôi làm thế nào vào tới Lhassa, và tới để làm gì. Tôi thấy hai quan tòa chính ngồi trên tầng lầu, mặc áo lụa đỏ vành tím. Hai ngài ngồi nơi các ghế dài trên có che lọng. Trước mặt mỗi vị có mấy chén trà mạ bạc, thỉnh thoảng người ta châm trà có beurre vào cho hai ngài. Hai bên có mấy viên ký lục ngồi xếp bằng. Thường lệ, những kẻ tòa đòi đến đều phải quỳ. Riêng phần tôi được miễn lệ ấy và được người ta đem ghế đến mời ngồi.

Một quan tòa nói rằng các quan chức trong thành lấy làm tức giận vì tôi to gan dám vào đến kinh đô, và muốn cho tôi phải bị xử một cách đích đáng. Quan tòa bảo tôi thuật lại chuyện đi đường một cách kỹ lưỡng. Ngài khuyên tôi nên thêm vào lá đơn mấy lời cầu xin hội đồng các quan tòa mở lượng thứ tha.

Tôi bèn thuật bằng tiếng Tây Tạng của hạng bình dân. Có người dịch lại xuôi theo văn chương. Một viên quan đứng chép trên một tấm bảng, bảng đen bôi phấn trắng, chép bằng cọ nhọn, viết lên trên thì lộ chữ đen. Sau đó họ viết lại vào giấy bằng mực, rồi bôi phấn cho trắng tấm bảng lại để rồi viết nữa.

Ban đầu, mấy quan tòa đối với tôi một cách lãnh đạm. Đến khi nghe tôi nói rành tiếng Tây Tạng và thấy tôi biết phép lịch sự với tín ngưỡng, tập tục thì các ngài có ý vừa lòng. Tôi làm ra vẻ như vô tư, thiệt thà, đơn giản lắm, nên các ngài cảm mến thêm. Tôi vô tư cho đến nổi họ hỏi đến tên mấy cái nhà trọ trong khi đi đường thì tôi quên hết cả! Ấy là tôi không muốn gieo sự rắc rối cho người khác.

Gạn hỏi tôi xong và trong khi người ta chép lại lời khai báo, tôi cùng hai quan tòa trò chuyện một chặp lâu. Ngoài xứ Tây Tạng ra, hai ông này dường như không muốn biết một xứ nào khác nữa, vẫn cho cõi Á Châu là văn minh nhất và xứ Tây Tạng là chỗ trung tâm của hoàn cầu. Hai ông ấy hỏi thăm tôi về tập tục, về cuộc sinh hoạt của người Anh, không khác nào một người Anh nói chuyện với một tên mọi da đỏ ăn thịt người ở miền rừng rú bên Chili. Cũng như người dân một nước văn minh nhất nói chuyện với một người man rợ nhất vậy.

Còn tôi, tôi có hỏi kỹ hai ngài về việc chính trị trong xứ. Tôi được biết rằng về phần xử đoán thời luật lệ ở Tây Tạng rất mơ hồ. Luật cũ không dùng đến, còn luật mới thì dở dang, tòa rất khó mà xác định việc trừng trị cho công bằng. Tây Tạng không có nhà tù, những tội nhân sở dĩ bị giam giữ cũng chỉ là tạm thời trong khi chờ xử đó thôi. Ngày xưa, nếu tội nặng thì xử chặt một bàn tay, một cái chân cùng là móc cặp mắt. Nhưng đức vua Dalai Lama nghĩ rằng ở xứ sùng tín đạo Phật mà xử như thế thì không thích hợp, nên ngài đã ra lệnh bỏ đi. Bởi thế cho nên ngày nay những án nặng, án giết người thì hoặc đánh đòn, hoặc đày đi xa.

Mấy quan tòa nói với tôi rằng xử theo ngày nay không đủ làm cho người ta sợ mà cải ác tùng thiện, mấy ngài rất tiếc những phép xử ngày xưa.

Sau tôi mới rõ rằng mấy quan tòa ấy sở dĩ tiếc là vì sự lợi dưỡng. Ngày xưa, tội nhân phải lo tiền nhiều để chuộc lấy ống chân và cặp mắt. Còn ngày nay, sau khi xử rồi thì tội nhân chẳng tốn kém bao nhiêu. Tuy nhiên, những thói tục xấu cũng hãy còn mãi, vì người nào bị xử đánh đòn muốn được giảm thì bớt đi một trượngphải nộp sáu đồng. Còn khi đưa ra đánh, tội nhân bị đánh nặng hay nhẹ là do những lễ vật có hoặc không có cho các quan.

Gần đây, nhà nước Tây Tạng có xử tội bằng cách buộc làm lao công, nhưng không giống như ở các nước khác. Mới đây, có một tu sĩ ở chùa Séra phạm tội làm giấy bạc giả. Các quan tòa muốn xử theo cách này, liền buộc tu sĩ ấy phải làm họa sĩ trong một xưởng của nhà nước tại Lhassa trong hai năm không được trả tiền!

Qua hai ngày sau, hội đồng các quan tứ trụ đòi tôi vào. Chuyến này tôi cũng che mặt và dùng y phục người Tây Tạng đặng đi qua đường.

Phòng họp nằm về một bên đền Chokang. Đền Chokang là một đền thờ lớn nhất ở Tây Tạng, được coi như trung tâm của nền Phật giáo Tây Tạng. Hàng năm có cả muôn ngàn người hành hương từ phương xa đến lễ bái, cúng Phật. Người ta có thể nói rằng đền Chokang tức là thành Lhassa, vì thành phố cất chung quanh đền. Hình như đền này được xây dựng vào khoảng năm 652, về sau lại được sửa đổi và tu bổ lần hồi. Đền nổi tiếng là linh thiêng nhất Tây Tạng.

Đi qua cửa chính, vào đến một cái sân rộng. Trong sân có hai vật đáng quan tâm: một đền thờ nhỏ nơi thỉnh thoảng có những cuộc lễ cúng hệ trọng, và cái ngai vua của đức Phật sống Dalai Lama, mỗi năm ngài ngự lên ngai ấy một lần.

Một con đường nhỏ dẫn từ sân ngoài đến sân trong. Ở đây có những bồn hoa, nhưng tôi đến nhằm mùa đông, chẳng có một cánh hoa nào. Về phía cuối sân, có một bàn thờ bên ngoài giăng lưới sắt. Trước bàn thờ, có hai pho tượng của đức Di lặc, tức là đức Phật tương lai, sẽ giáng thế mà cứu độ trần gian. Dài theo mấy tấm vách tường trong sân đều có chạm nổi hình tượng các vị Phật và Bồ tát. Có một con đường chạy quanh theo mấy bức tường, đi theo đường này gặp nhiều bàn thờ khác. Khoảng giữa đường là một bàn thờ có pho tượng đức Tsong Khapa, một nhân vật vào khoảng thế kỷ thứ mười bốn. Chính ngài đã sáng lập phái tu sĩ mũ vàng. Đức vua Dalai Latma và đức Ban thiền chùa Trashi thuộc về phái này. Người ta cũng nói rằng ngài là đức Thích ca tái thế!

Đến cuối đường là một bàn thờ lớn hơn hết với pho tượng chính của Phật tổ. Tượng tạc ngài hồi còn thiếu niên, làm thái tử đông cung, lúc chưa bỏ ngôi báu mà lên non nhập định. Người ta nói rằng pho tượng này được tạc trước mặt ngài hồi còn tại thế. Bấy giờ, một nghệ nhân Ấn Độ đã cố tạc đúng theo dung mạo của ngài. Sau, pho tượng này chuyển qua Trung Quốc, rồi mới được thỉnh về Tây Tạng. Hiện nay, cả nước chỉ có pho tượng này là được người ta tôn trọng và cúng dường nhiều hơn hết. Và cũng vì có pho tượng của đức Phật tổ nên người ta nói rằng đền Chokang là trung tâm trong xứ. Cũng có người còn cho rằng Tây Tạng là trung tâm của nền Phật giáo thế giới. Có rất nhiều phẩm vật cúng dường chất chồng trước pho tượng. Những cây đèn thắp trên bàn thờ cũng đều bằng vàng khối. Có nhiều hạt ngọc báu được cẩn vào pho tượng.

Trên lầu có thờ một nữ thần, vì vị này ủng hộ đạo Phật, có tên là Peden Lhamo.Người ta tạc hình nữ thần này có khi là một người phụ nữ hiền lành đức hạnh, ưa việc cứu nhân độ thế, cứu nạn cứu khổ cho chúng sanh, có khi lại là một yêu thần ghê gớm, như các thần giặc, thần bệnh và thần chết. Trên tầng chót trong đền Chokang, người ta có thể trông thấy biểu tượng thứ hai này của nữ thần Lhamo. Pho tượng này dễ gây khiếp sợ hơn hết: nữ thần hóa hình quỷ thần đen đúa, ngồi trên lưng một con ngựa ô. Bà mặc áo bằng da thật lấy từ xác người chết, cầm một cái sọ người mà nút lấy óc tủy. Người ta đem rượu lại cúng cho bà, rượu đó xem như máu, đựng trong mấy cái sọ người. Chung quanh tượng, có sắp đủ các đồ binh khí. Trong đền thờ bà, chuột chạy loanh quanh. Loài chuột này rất linh, không phải là loài chuột thường. Người ta vẫn cho là hóa thân của những ai đã từng thờ phụng và lo việc nhang khói cho bà.

Dưới mặt đất, có một cái đền thờ vua Strang Tsang Gampo và hai vị hoàng hậu. Ngài trị vì ở Tây Tạng và có công lập quốc. Ngài từng đánh Nam dẹp Bắc, chiến thắng cả Trung Quốc và Népal. Mỗi nước phải nộp cống cho ngài một vị công chúa để hầu hạ bên ngài. Hai công chúa ấy, gốc ở xứ văn vật và theo đạo Phật, ngài cũng chiều theo hai bà vợ mà quy y Tam Bảo. Chính ngài lập nên cảnh đền thờ Chokang đồ sộ này và mở rộng xứ Tây Tạng mà rước các nhà cao tăng vào.

Người Tây Tạng thờ ngài với hai vị hoàng hậu như Phật, Bồ tát. Khi ngài qua đời, vua Langdharma lên nối ngôi. Vua này hành khổ mấy nhà tu Phật và muốn hủy phá đạo Phật, nên bị một thầy Tăng bạo động thích khách bỏ mạng. Từ đó về sau, các nhà vua đều sùng bái ngôi Tam bảo. Trước kia, ông sãi cả bên Tây Tạng trụ tại chùa xứ Sakya. Về sau này thành lập Lhassa trở nên kinh đô xứ Tây Tạng, và ông sãi cả cũng trụ tại thành Lhassa, ngài về phái thầy tu đội mũ màu vàng, tức là phái hoàng giáo.

Tôi đi đến phòng xử án, nơi ấy tôi thấy ngài Lonchen, tức là quan đầu viện và hai ông quan khác là Ngapo Shapé và Parkang Dzasa. Quan Tsarong không có mặt nơi đó. Ngài ít đi dự hội, thường thì ngài bận đi đến diễn trường hoặc là bận việc ở đền vua. Một ông quan khác thường dự hội là ông Trimon Shapé, nhưng lúc này nhà vua phái ông đi xem xét về quân tình ở tỉnh Kam là một tỉnh lớn phía Đông xứ Tây Tạng. Nên giờ chỉ có ông Parkang là tăng sĩ thôi. Hội đồng phân xử này thường gồm bốn vị quan thượng hay là Shapé. Nhưng hôm nay ba vị họp lại phân xử chuyện của tôi. Tuy nói là ba, chứ thật chỉ có ông viện trưởng là hỏi tôi nhiều hơn hết. Tôi biết rằng trong vụ này nhờ có ông Tsarong Shapé giúp lời cho tôi, nên ông viện trưởng xử tôi một cách khá khoan hồng.

Ông nói rằng việc tôi vào thành Lhassa làm cho ông bối rối, lo lắng nhiều lắm. Riêng phần ông và mấy quan tứ trụ thì chẳng có ý muốn ngăn cản tôi, song chính phủ tức là đại hội đồng có rất nhiều nhà sư đã nghiêm cấm tôi vào mà nay tôi còn đến tận Tây Tạng thì chắc họ giận lắm. Thật ông khó mà định liệu. Ông lại thêm rằng tuy vậy, tôi trót đã bước chân tới kinh đô rồi thì ông cho phép tôi tạm ở lại, song hãy cứ giả ra người bản xứ đặng dân sự chẳng biết có người ngoại quốc vào.

Quan đầu viện hỏi tôi vì sao mà tôi quyết lòng tới Lhassa như vậy. Tôi đáp rằng vì quá yêu chuộng Phật giáo, muốn đến tận suối mà uống nước pháp cho nên tôi chẳng ngại bao nhiêu sự gian nguy. Nghe tôi khai như vậy, ông bảo người trao cho tôi một quyển kinh. Ấy là đoạn đầu trong bản Trung luận của đức Long thọ Bồ tát, ngài soạn ra hồi thế kỷ đầu. Thật may cho tôi, đã có nghiên cứu bản kinh ấy trong khoảng sáu tháng, nên tôi biết mà đọc và bình phẩm cho ông nghe. Tôi nói bằng tiếng Phạn, lại có pha tiếng Trung Quốc. Ông lặng thinh mà nghe xem chừng khoái ý lắm. Sau cùng, ông bảo tôi thôi.

Chương 11: Đức Phật Sống Đạt Lai Lạt Ma

Tôi giải đáp xong ở hội đồng các ông bộ trưởng, bèn trở về nhà ông Sonam mà chờ tin. Qua ba ngày sau, đức vua cho triệu tôi một cách bí mật. Vua không triệu tôi vào triều, có lẽ vì ngài không muốn nghe những điều trách móc của quan dân. Ngài muốn cho tôi đến bệ kiến riêng trong đền là có ý để xem tôi ra thế nào. Ngoài ngài với tôi ra thì không còn ai hay biết việc này, cho đến chủ nhà trọ và mấy người của tôi cũng không biết. Vào lúc chiều, có một người đến kiếm tôi và mời tôi vào tòa Kashak. Tôi đi theo, không thấy ghé tòa mà đi quanh một con đường ra khỏi thành phố và đi thêm một quãng nữa thì đến dưới đền vua.

Bấy giờ trời tối, tôi không thấy rõ là đi đến đâu. Nhưng giây lát, người ấy đưa tôi đi tới một ngôi làng nằm về phía dưới đền vua, đến một cái cửa kín ở chân núi mà đi vào. Trông xa, đền Potala tựa hồ như một cái đền to lớn mênh mông, nhưng khi lại gần mới rõ ra là nhiều dinh thự liên tiếp với nhau: nào là hoàng lăng, nào là chùa, nào là điện tiếp khách, nào là dinh của đại thần, nào là trường đào tạo những vương tôn để sau ra làm quan.

Chúng tôi lần lên trên núi và vào một cái đền đỏ cao hơn hết. Đi khỏi dãy hành lang, lại phải lên nhiều cái thang, sau rốt mới tới chót đền. Đưa tôi vào trong một căn phòng rồi người dẫn đường mới từ tạ mà lui ra.

Tôi tưởng là ngồi một mình, nhưng vừa nhìn vào phía trong thì thấy có một người đang chăm chú nhìn tôi. Người ấy chính là đức vua Dalai Lama, tức là đức Phật sống ở Tây Tạng vậy.

Tôi được hầu chuyện với ngài một độ lâu, tuy là bàn những việc khái quát chung chung, mà ngài cũng bảo tôi phải kín miệng mới được. Ngài lấy làm ngại lắm, sợ công chúng hay rằng tôi có đến chầu ngài. Và ít hôm sau, thiên hạ để lòng nghi thì ngài lại phán rằng không bao giờ ngài thấy mặt tôi, và khiến người sang bảo tôi phải nói như ngài. Tôi không nhớ trọn những câu chuyện mà ngài với tôi bàn luận, nhưng tôi có thể tỏ ra cái cảm tưởng của tôi đối với ngài.

Vua nhỏ người, mặt hình trái xoan, hơi dài hơn gương mặt của nhiều người trong nước. Mặt ngài rổ hoa mè. Đầu ngài cạo theo lối tăng sĩ, nhưng có để râu hai bên mép.

Từ lâu rồi, người ta nhận ngài là một đức Phật sống, và ngài cũng đinh ninh như vậy luôn, nên phát lộ ra vẻ ấy. Ngài điềm tĩnh, ít cử động tay chân và ngồi với dáng vẻ khiêm nhượng. Ngài chẳng phải nhu nhược như phần đông người trong xứ. Ngài không có vẻ mỹ miều và bí ẩn như đức Ban thiền ở bên Shigatsé. Ngài là người ở thế, quan sát kỹ, đối đãi rạch ròi, và độ biết được lối bí thiết của những sự hành động có liên hệ đến long thể.

Đời sống của ngài vẫn là trong sạch. Ngài không có vợ cùng là con cái như vua các xứ Á Châu, không uống rượu mà cũng không hút thuốc. Ngài ăn những thức ăn bình thường và mặc y phục như tăng sĩ. Ngài thích ở trong đền riêng của ngài, cách kinh thành chừng hơn một ngàn mét, không thích lui tới những yến tiệc nơi đền Potala. Nhưng ngài lo việc quốc sự một cách sốt sắng lắm. Ngài có chí khí cao lớn, dè dặt nhiều, lo liệu những phương này thế nọ để làm cho quyền thế mình thêm cao và đè nén dần dần thế lực của phái nghịch.

Lúc thiếu thời vì tánh mạnh bạo, ngài đã phạm nhiều việc liều lĩnh, vô ý thức và bị hư hỏng nhiều lần. Đến lúc lâm nạn, ẩn dật nơi xa, không được về nước mà ngồi trên thiên hạ, ngài mới biết khổ tâm, rồi mới tập được tánh dè dặt, bình tĩnh và biết liệu trước xem sau. Không bao giờ ngài hành động về việc nước mà không lường trước những điều xảy ra về sau. Người ta quyết cho ngài có nhiều phép huyền diệu, song riêng phần ngài thì ngài không nghĩ như vậy. Trí sáng thì bậc trung, nhưng ngài có đức độ lớn, lanh lợi nhiều, lấy lý luận mà thẩm xét chớ không trông cậy vào sự siêu hình và phó thác cho trời. Ngài biết chọn kẻ làm tôi. Như ngài giao việc nước cho quan Tsarong Shapé chuyên lo, ấy là ngài có mắt tinh lắm vậy.

Ngôi vua bên Tây Tạng không phải là cha truyền con nối, mà cũng không phải là do dân bầu. Triều thần chọn người mà tôn lên một cách khác hẳn với các nước trên thế giới. Theo lý thuyết, đó là Phật giáng sanh, đức Tchenresi tức là đức Quán Thế Âm hóa thân, mà cũng là vua tái sanh. Sau khi vua băng trong khoảng từ ba tháng cho đến hai năm, Hội đồng tăng sĩ mới cho dân sự hay các vị đã tìm được đức Phật Đạt lai Lạt ma mới. Vua mới này là cậu bé mới sanh ra, hoặc được vài tuần hoặc được một hai tuổi. Điều cần nhất là đứa trẻ ấy phải sanh ra khi vua băng, nghĩa là vua đã tái sanh thành đứa trẻ ấy.

Có đôi khi, lúc vua sắp băng phán với đình thần rằng mình sẽ tái sinh vào nhà nào hoặc ở chỗ nào đó. Nếu có di mệnh như thế thì thật tiện, triều thần sẽ biết chỗ mà đi thỉnh về. Nhưng có lúc vua không trối lại, mà ý kiến của các tăng sĩ thì khác nhau. Lúc bấy giờ phải bỏ thăm mà chọn lựa.

Chẳng phải có một mình vua là cho hay trước rằng mình sẽ tái sinh vào nhà nào, mà những vị tăng trưởng ở những ngôi chùa lớn trong xứ Mông Cổ và Tây Tạng cũng đều làm như vậy. Trước khi tịch, các ngài cho hay rằng sẽ sanh lại nơi xóm nào, nhà nào, rồi giáo hội tới đó mà rước về chùa.

Bốn đời vua trước nhất thuộc về giới tăng sĩ, vì không chú trọng đến sự mạnh mẽ của nước nhà, nên ở ngôi được lâu dài. Qua đời vua thứ năm, nhờ giặc Hung nô giúp sức cho nên được lên ngôi. Sau đời vua này, những vua khác được tôn lên không đều, vì nhiều vị ra tranh, mỗi vị có mỗi phe phái bênh vực. Sau cùng, lại có phe phái sang xin với Hoàng Đế bên Trung hoa can thiệp để lập người của phe phái ấy lên. Trung Quốc ban đầu sang giúp yên xứ Tây Tạng như thế, dần dần đến năm 1720, về đời vua Khang Hy thì Tây Tạng thành ra chịu sự bảo hộ của Trung Quốc. Tuy là Tây Tạng tự trị lấy, song vua Trung Quốc có đưa sang hai vị sứ quân ở tại Lhassa, hai vị quan này có quyền thế rất nhiều và tham lam cũng không ít. Chế độ bảo hộ kéo dài được gần hai trăm năm, đến năm 1912, dân Tây Tạng uất ức, bèn hợp nhau mà dấy lên, có đức vua đương thời cầm đầu, cùng với Namgang tức là ông Tsarong Shapé. Cuộc nổi dậy đạt kết quả, nước Tây Tạng hiện nay được độc lập tự do, không còn ở dưới quyền áp chế của Trung Quốc.

Cách chọn lựa như vậy, nên các vua Tây Tạng khi chưa đến tuổi trưởng thành thì phải có một vị nhiếp chính cầm quyền, vị này là một tăng sĩ.

Vua đương thời là người đã trưởng thành, nên không cần đến việc nhiếp chính. Trên một trăm năm nay mới có một mình ngài cai trị xứ Tây Tạng ở tuổi trưởng thành. Ngài có nghị lực lớn nhờ trước kia đã thoát chết nơi tay quân Trung Quốc mà ra khỏi Tây Tạng, sau mới được về nước nhà phục ngôi. Ngài không phải thuộc dòng dõi sang trọng, mà sanh trong nhà một người nhà quê.

Lúc ngài được tôn làm vua, xứ Tây Tạng hãy còn dưới quyền bảo hộ của Trung Quốc. Trung Quốc không muốn tuyển vua trong hàng quý tộc, cho nên người ta mới tôn một người trong phái bình dân, vì vậy nên đứa trẻ nhà quê mới được ngồi trên thiên hạ.

Nay vua được năm mươi tuổi rồi. Lúc vừa đến tuổi trưởng thành, ngài lo ngại nhiều, sợ mình phải băng như những vua trước, nên để ý giữ gìn, mỗi khi ăn uống đều có người nếm trước rồi ngài mới dùng sau.

Khi lên mười tám tuổi, ngài quyết nắm thực quyền, vì trước đó ngài chỉ có tiếng làm vua chứ chưa có quyền. Giới tăng sĩ không thể chối từ, nên từ đây ngài được giữ lấy cơ đồ.

Ngài thấy nhiều công cuộc do tự mình được thành tựu, và muốn ở ngôi cho vững bền nên ngài đi theo một chính sách vừa can đảm vừa liều lĩnh. Ngài tự tiện tìm cách giao thông với nước Nga.

Điều này làm cho Anh Quốc và Trung Quốc bất bình. Nên qua năm 1904, quân đội Anh Quốc kéo vào Tây Tạng, tướng cầm đầu là Younghusband. Quân đội Anh kéo đến thì ngài bỏ ngôi mà sang lánh bên Mông Cổ, kế qua Trung Quốc và có đến ngụ một lúc ở Bắc Kinh. Đến năm 1908, ngài trở về nước, nhưng được 18 tháng thì lại quân Trung Quốc kéo sang. Lần này chính phủ Anh bên Ấn Độ vui lòng tiếp rước ngài. Ngài ngụ ở Ấn Độ từ năm 1910 đến năm 1912.

Vào năm 1912, nhờ Namgang, tức là Tsasong, quét sạch cả quân Trung Quốc và đuổi ra khỏi xứ Tây Tạng, vua bèn trở về và lo chấn chỉnh việc nước nhà. Ngài cải cách cho quê hương nhiều, nên hiện địa vị chính trị của Tây Tạng cũng rất khả quan.

Trong nước chia ra làm hai phe phái, một bên là triều thần và Hội đồng các bộ trưởng, có những nhà sang trọng và có quốc dân ủng hộ, còn một bên là quốc hội gồm giới tăng sĩ ở các chùa chứ rất ít người tại gia.

Hai bên đều có quyền thế, song giới tăng sĩ rất bảo thủ theo cổ lệ. Phía quan chức là những người từng đi du lịch xa, ý kiến theo hiện đại, theo đuổi việc duy tân và tiến bộ. Phái này thân Anh, còn phái tăng sĩ lại thân Trung Quốc mà ghét người Anh.

Hiện nay thì nhà vua có nhiều quyền thế hơn, nhưng không hiểu khi vua băng thì trong nước sẽ ra thế nào. Có người cho rằng quan Tsarong sẽ lên cầm quyền. Có người nói rằng chừng gần băng, nhà vua sẽ chọn một ấu chúa đặng đào tạo theo ý của mình. Những người tiên tri lúc trước có lan truyền trong dân gian rằng, đến đời vua Dalai Lama thứ mười ba, khi vua băng thì xứ Tây Tạng sẽ bị người da trắng bên phương Tây chiếm lấy, và chức vị Dalai Lama sẽ chỉ còn là một ký ức trong lịch sử mà thôi.

Trong khi bệ kiến nhà vua, lòng tôi lại nhớ đến những chuyện ấy.

Một giờ sau, tôi từ giã mà trở về chỗ ngụ một cách bí mật, cũng như khi tôi mới đến. Thế nhưng đến sáng hôm sau, chuyện của tôi đã nổ bùng ra.

Tôi nghĩ rằng nhiều người đã biết việc tôi rồi thì không còn thế nào mà dấu kín được nữa. Người ta đồn đại nhiều với nhau ngoài chợ, tiếng thấu đến tai một số tăng sĩ thuộc phái cực đoan. Vì thế, qua hôm sau dân chúng kéo nhau lại và vây quanh nhà trọ của tôi. Chẳng bao lâu, họ càng đến đông hơn, như vậy cho đến xế chiều, tình hình có bề khó chịu. Chừng hai ba người có vẻ hung bạo hơn đang lớn tiếng bảo tôi phải ló ra cửa sổ, còn mấy người khác đồng hô lên đòi giết tôi. Kế đó thành ra một trận chưởi rủa và trù ẻo ầm ĩ dội tới tai tôi. Họ quăng đá và cây lên. Phòng tôi may nằm ở tầng lầu thứ hai cho nên họ liệng lên không tới, nhưng có ít món chạm đến bể kính cửa sổ. Trong bọn họ, không người nào có súng, cho nên tôi biết họ chỉ phá hư chút đỉnh thôi, chỉ e họ tràn vô nhà thì mới nguy hại, hư hao.

Ở đây, tại Lhassa, nhà nào cũng cất giữa một cái sân. Tầng dưới nơi mặt đất là để nuôi bò, ngó mặt ra đường không có cửa cái cửa sổ chi cả, duy có một cái cửa chính đưa về phía sau sân. Tôi đã phòng ngừa trước, sai người đóng cửa đó rồi. Dân chúng họ áp lại toan phá cửa, nhưng cửa rất chắc. Nếu ở nơi khác thì còn sợ họ đốt nhà, nhưng ở Tây Tạng nhà xây bằng gạch, lợp bằng ngói, không thể cháy được. Người nhà có thể phản bội chúng tôi mà mở cửa cho dân chúng vào, nhưng tôi biết họ sợ hư nát đồ đạc nên tôi không lo về điểm đó.

Thấy họ hăm dọa dữ dội như vậy thì tôi lấy làm lạ lùng và tức tối. Còn những người theo tôi cũng sợ sệt vô cùng. Nhưng đám đông không thể vào trong nhà, nên tôi không thấy gì là nguy. Tuy vậy, suy nghĩ dè dặt hơn, tôi định đi ở xóm khác. Tôi bèn giả dạng và dẫn mấy người của tôi theo, theo một cửa bí mật mà lần ra một con đường nhỏ ngoài xa.

Tôi muốn ngụ nhà một ông quan có cảm tình với tôi nhưng trước hết tôi thích xem dân chúng họ phá nhà trọ của tôi.

Muốn lại chỗ ngụ, phải đi ngang nhà trọ của tôi. Tôi đứng lại giây lát, phía sau đám đông phá rối kia. Tôi cũng làm bộ la ó như họ, tôi cũng vác đá mà liệng lên cửa sổ. Đến chừng tôi đi rồi, sau lại tôi mới hay rằng có một toán lính đến để cứu tôi, sợ dân chúng họ phá cửa vào được mà nguy cho tôi. Nhưng sự giải cứu của họ không ích lợi gì. Trời gần tối và tới giờ ăn, đám đông náo loạn dần tản đi hết, tôi trở về nhà trọ theo cái ngỏ hẻm lúc tôi đi ra.

Sau vụ ấy, chính phủ phải ra lệnh nhận tôi là tù chính trị của quốc gia, tạm giam tôi trong vài tuần lễ, từ ngày 27 tháng 2 đến ngày 13 tháng 3. Tôi bị giam nhưng được hài lòng, vì có dịp mà bồi bổ sức khỏe lại. Tôi ho nhiều, nhất là bị bệnh kiết đã khá lâu. Ban đầu tôi muốn rước một vị lương y đến xem bệnh. Các lương y đều là các vị Lạt ma. Người ta khuyên tôi không nên rước thầy, vì sợ khi trị bệnh họ bỏ thuốc độc vào cho tôi uống thì nguy!

Mấy vị lương y Lạt ma bên Tây Tạng không dùng các phương pháp như y sĩ Âu Tây. Họ theo mấy bộ kinh sách xưa của đạo Phật mà trị bệnh, và có dung hòa với y học của Trung Quốc.

Về khoa giải phẫu thì họ không biết. Dường như họ cho rằng không cần học về giải phẫu cũng có thể trị bệnh. Họ cũng có vẽ hình thân thể con người, hình vẽ kỹ lưỡng, nhưng trên mấy bức vẽ ấy, trái tim đàn bà nằm giữa ngực, còn trái tim đàn ông nằm bên trái. Máu đỏ chạy theo thân bên mặt, máu vàng chạy theo bên trái.

Họ cũng biết mổ, nhưng phương pháp lạc hậu. Và họ không dùng thuốc sát trùng cho nên vết mổ thường làm độc rất nguy cho bệnh nhân.

Tuy là nghề làm thuốc rất xưa, nhưng người Tây Tạng cũng phải dày công học lắm. Phải học mười năm nơi trường y học mới có thể thi lấy bằng bác sĩ hoặc ngoại khoa y sĩ. Lại còn một nổi khổ này là sau mười năm học tập, chừng thi ra thì nhiều người không đậu. Khắp trong nước được một trăm vị y khoa tiến sĩ, phần đông đều ở dồn lại kinh thành. Còn các vùng quê, nếu có đau ốm thì rước thầy sãi đến trừ bệnh hoặc trừ tà.

Tôi có quen một vài người. Họ yêu mến tôi, lo lắng giùm cho tôi. Họ nói rằng tôi có thể rước các tu sĩ đến trị bệnh mà khỏi cần uống thuốc. Tu sĩ có ba cách chữa trị cho tôi, có thể làm dứt bệnh. Một là tụng kinh Phật cầu cho tôi lành mạnh. Thường là tụng kinh Bát nhã Ba la mật đa. Hai là cúng thí cho ma quỷ để không còn phá hại tôi. Nếu hai cách ấy không hiệu nghiệm thì sẽ làm một hình nhân giống người bệnh, cho mặc áo quần, rồi đem nạp cho thần chết. Nếu thần chết thâu nhận thì có thể lành bệnh. Còn hai cách nữa là uống thuốc hoàn của Phật sống, nghĩa là hoàn thuốc lớn như viên đạn, làm bằng bột trộn với một mảy muối di tích trong người của một đức Phật sống nào đó, hay hơn hết là của nhà vua. Họ hứa với tôi sẽ đem thuốc hoàn của vua lại cho tôi dùng. Lại còn một cách nữa là phóng sanh cho loài vật, tỷ như mua một con thú sắp bị giết và thả con thú ấy.

Người ở đây tin tưởng rằng sự đau ốm là vì trước có làm ác, và muốn cho mạnh khỏe lại thì phải chuộc tội bằng cách phóng sanh.

Về bệnh tình của tôi, tôi biết có cách này là hiệu nghiệm hơn các phương pháp về y khoa, là tôi phải ăn uống cho kỹ hơn đặng lấy sức lực lại, vì trong khi đi đường tôi chỉ ăn lúa mạch, thịt thối và uống nước trà mà thôi. Còn ở tại kinh đô có đồng ruộng, có vật thực và trái cây nhiều, tôi có thể ăn cho bổ khỏe lại.

Trong khi chính phủ giam tôi vì quốc sự, thì ngồi bên cửa sổ, tôi cũng có thể thấy vài cuộc lễ linh đình.

Trước hết là lễ rằm tháng giêng âm lịch. Hôm ấy, vừa đến xế, trước khoảng đất trống, những người thợ cùng nhau làm giàn cao có bệ coi rất oai nghiêm. Những bệ này có vài cái cao đến một trăm rưởi mét, có nhiều tấm vải cắt ráp vào theo những biểu hiệu riêng về tôn giáo. Người ta nhộm, tô điểm và vẽ hình màu. Trước mỗi bệ, người ta có bày bàn thờ bằng cây, trên bàn thờ có để đèn bằng đồng.

Đến chiều tối thì đèn sáng rực lên. Qua bảy giờ tối, đức vua ngự ra với các nhà quyền chức cầm đuốc đi vòng quanh cuộc lễ. Có cả ngàn kẻ thành tín ở phương xa đến, đi theo sau. Chính mắt tôi trông rõ thì lễ rằm tháng giêng là lớn lắm. Nhưng tôi ngạc nhiên hơn với cái cảnh Âu Á giao lưu: quân kỵ mã bao quanh đức vua thì mặc sắc phục tân thời. Còn mấy nhà chức phẩm và hạng thầy tu thì giữ theo lệ cũ, mặc y phục theo xưa, lại các quan binh đều nai nịt theo như quân đội Anh, có bồng súng và thổi kèn nhà binh như Âu Tây.

Đèn sáng rực, tôi thấy người ta đi tấp nập, đông vô kể. Mà đến rạng đông thì đèn tắt, giàn cao và bàn thờ đều dẹp hết. Đến tám giờ sáng, không còn thấy dấu tích gì, người Tây Tạng vẫn đi đi lại lại chậm chạp như thường.

Cuộc lễ gốc ở chùa Kumbum nằm về miền đông bắc Tây Tạng. Cái giàn cao lớn lập ra ở giữa là tòa tinh thất của đức Tsong khapa, người sáng lập Hoàng giáo, tức là phái thầy tu tịnh hạnh áo vàng và mũ vàng. Chính ngài truyền bá cuộc lễ rằm tháng giêng trong xứ Tây Tạng.

Trong cuộc lễ, có cả trăm cái bệ với bàn thờ, mỗi nhà chùa và mỗi nhà danh giá trong thành đều có một cái bệ riêng để tế lễ rất kỹ lưỡng, không cho sai sót chỗ nào.

Kế có một kỳ lễ nữa cũng long trọng, là lễ của quân đội, có diễn binh theo thể lệ quân đội ngày xưa. Bây giờ xứ Tây Tạng có binh lính tập luyện theo tân thời, chứ ngày trước thì mỗi gia đình và mỗi nhà chùa phải nạp bao nhiêu lính cho nhà vua, khi có giặc thì vua dùng quân ấy. Quân đội ngày xưa đến nay cũng còn. Xem cuộc diễn binh, thật đáng ngạc nhiêu lắm. Họ chia ra làm ba tốp, tốp đầu mang cung tên, tốp kế theo mang giáo, còn tốp sau cuối thì ôm súng cũ rích hồi thế kỷ thứ mười bảy, không còn dùng được, nhưng họ cẩn khéo lắm, giả sử đưa vào các bảo tàng viện thì phải xếp hạng nhất! Họ để pháo sẳn trong súng, đến khi hành lễ, họ bắn ra một lượt, tiếng nổ kêu vang rất ghê.

Hầu hết binh lính mặc áo giáp bằng kim loại như của người Nhật Bản. Tay cầm khiên, và trên đầu có đội mão ghim lông công. Mấy vòng binh xưa ấy đi đảo qua đảo lại trong thành đến ba lần, rồi họ đi thẳng ra ngoài đồng rộng mà làm lễ và thao diễn luôn.

Kế qua hôm sau có cuộc lễ thứ ba, lễ cúng đức Di lặc, đức Phật sắp ra đời. Có một pho tượng ngài ngự trên một cỗ xe độc nhất ở Tây Tạng mà người ta đẩy đi trong châu thành.

Vua Dalai Lama có ngự với quần thần. Vua đi kiệu, có nhiều người đi bộ theo vua, cũng có nhiều người cưỡi ngựa và la. Có đức Ban thiền Lạt ma với bà chủ chùa Samding cũng đi kiệu. Ba vị ấy đều ngồi một loại kiệu. Ở Tây Tạng, người ta không đi xe, chứ dùng xe thì tiện lắm. Trong cuộc lễ này, có hai thớt voi của xứ Népal cống hiến cho vua. Voi đi dáng vẻ đàng hoàng lắm, song không ai cưỡi, chỉ có hai người nài bên Népal chăn giữ thôi. Phía sau có ba con vật bằng hình nộm được đưa đi theo: con bò, con cọp và con voi.

Khi không có lễ thì tôi xem kinh đọc sách. Tôi nhờ La ten mua vào nhiều thứ kinh sách viết bằng chữ Tây Tạng. Sách in không phải bằng cách sắp chữ như Âu Tây, mà in trên bảng bằng cây, giấy rất dày. Thường không được rõ, có nơi cả trang kinh là một đống mực đen thui. Nghề in sách lôi thôi là vì dân chúng ít người biết đọc. May lắm là họ thỉnh kinh sách để thờ, chứ đâu có cần đọc tụng, mấy cuốn này lại còn khó đọc hơn nữa.

Tôi dặn La ten mua cho tôi hai thứ kinh sách: một thứ của hàng dân giả đọc và một thứ của các tăng sĩ thường dùng. Anh chàng đem về cho tôi năm sáu chục quyển. Sách của hạng bình dân thì xem ra dị kỳ lắm: trong ấy chép những câu sám hối với đức Phật, những câu chân ngôn, thần chú để đuổi tà trừ nạn, trừ bệnh, cùng là chép tiểu sử của một vị Dalai Lama, hoặc một vị thánh thần nào đó.

Trong mấy quyển của giới tăng sĩ, có ba quyển là bổ ích lắm. Một quyển gọi là Domang, ghi lại những cuộc thuyết pháp thông thường với hạng bình dân, trích trong bộ đại tạng Kangyur. Các tu sĩ nhờ vào sách này lắm, họ dùng nó mà đọc kinh trừ bệnh và cầu phước lành cho thiện nam tín nữ đi hành hương. Trọn bộ Kangyur thì lớn lắm, ôm theo không nổi. Còn quyển Domang thì tiện lợi hơn, dùng được nhiều việc.

Quyển thứ nhì sao lục những bài thi phú ca kệ của một vị du tăng tên Milarepa. Ông là một vị tăng đúng đắn, sống ngèo khổ, mặc một cái áo đà, đi đến đâu cũng đều có làm thơ rất có giá trị về văn chương. Nhiều bài ngâm vịnh về trời, đất và nhân vật của ông nghe thâm trầm, siêu việt lắm.

Quyển thứ ba là Lamrin Chempo, chỉ rõ về đạo Phật, để dắt dẫn người ta đi vào Đại thừa cho khỏi lạc lầm. Quyển kinh quý giá này do đức Tsong Khapa, một nhà cải cách ở Tây Tạng, soạn ra. Quyển này dẫn đường cho kẻ học đạo đến nơi giải thoát hoàn toàn.

Tôi xem văn thơ Tây Tạng nhiều. Một đôi khi lại có may mắn xem được một vài tờ báo tiếng Anh. Báo in bên Ấn Độ, do người Ấn Độ viết, có nhiều bài công kích và thóa mạ người Anh với chính phủ Anh.

Dường như lúc trước, đức vua có mua trọn năm hai hiệu báo xuất bản ở Calcutta là tờ Statesman và tờ Englishman, nhưng sau người ta trả lại vì vua không đọc được chữ nào.

Vua có vài ba cuốn sách bằng tiếng Anh nói về xứ Tây Tạng. Người ta có dịch mấy đoạn ra tiếng Tây Tạng để vua xem, vì ngài rất chú ý đến những lời bình phẩm về dân tộc và văn minh Tây Tạng. Ngài rất ghét vị tu sĩ Nhật Bản tên Kawagushi, vì ông này có lén qua Tây Tạng ở Lhassa và chừng về nước thì viết sách chê vị thánh Padma Sambhava rất tệ. Tôi không biết về sau chừng quyển sách của tôi xuất bản với mấy lời bình phẩm của tôi thì ngài có vừa ý hay không?

Trong khi bị giam, tôi có tiếp chuyện với nhiều vị khách có tiếng tăm ở thành Lhassa do ông Sonam và ông Tsarong giới thiệu. Nhờ vậy mà tôi đỡ buồn. Có mấy nhà sư học rộng, kiến giải cao, biết tôi thích nghiên cứu Phật giáo nên đến bàn luận với tôi.

Tôi có làm bạn với một ông trưởng lão, cũng thường đến viếng tôi và ngồi đến mấy giờ đồng hồ, vừa uống trà vừa bàn luận về lý siêu hình trong đạo Phật. Tuy không có học thức Âu Tây, nhưng ông cũng là một học giả ở Tây Tạng. Ông không đặt nặng về những gì cụ thể, sờ mó được, mà lại thiên về những ý tưởng triết lý và siêu hình. Chúng tôi đã nhiều lần đàm luận và kể cả tranh luận. Muốn chứng minh rõ những bằng cớ đưa ra tranh luận của ông, ông có cho tôi nhiều bản thảo nói về mấy vị thánh nhân hiền triết ở Tây Tạng và Ấn Độ. Tôi đến Tây Tạng là cố ý sưu tầm sách vở và bản thảo như thế, nên tôi lấy làm vui mà nhận những món quà biếu rất quý giá ấy. Tôi cũng nhận được nhiều sách về triết lý và đạo đức. Kinh sách ấy không có bán ở hàng sách, nhưng trưởng lão cũng tìm cách in cho tôi mấy bộ. Khuôn in bằng cây thì để tại những ngôi chùa quan trọng. Khuôn to lớn, khi nào muốn có quyển kinh thì người ta đem giấy đến chùa, chịu cho nhà chùa chút ít tiền công, rồi họ soạn khuôn ra mà in cho mình. Vì tôi bị giam cầm, cho nên ông lo kiếm kinh sách về cho tôi.

Ông thật là một tu sĩ rất tử tế, tôi chưa từng gặp mấy ai như vậy ở trên cõi đời này. Ông ăn nói ôn hòa, khiêm nhượng, không kiêu ngạo như bọn tu sĩ dốt nát. Về sau, tôi mới biết rõ ông là hạng nhân tài rất hiếm hoi, riêng ở các chùa lớn tại Lhassa, do vua lựa chọn riêng vào hàng tu sĩ có học. Ông là bậc tiến sĩ về đạo lý, giữ chức Geshé.

Chức vị này là một vinh hạnh rất lớn của người Tây Tạng, ít ai đậu được. Là vì phải học trong hai mươi năm, phải thông hiểu sách vở, kinh kệ nhiều lắm mới đậu được. Trong nước cả muôn thầy tu mà có lẽ không được một trăm người đạt chức vị Geshé. Đây là bậc cao hơn hết trong năm bậc tu sĩ ở Tây Tạng, như kể ra dưới đây:

1. Người thanh niên khi mới xuất gia, bước chân vào chùa thì lãnh chức tập sự.

2. Biết đọc, biết viết và thuộc lòng ít kinh luật rồi thì lên chức Genyé, chức này ngang hàng với Ưu bà tắc là những người tu hành tại gia trong mấy xứ khác. Ở Tây Tạng kẻ tại gia không được chức ấy, mà phải tu tại chùa, làm chức Genyé rồi mới lên bậc tăng sĩ.

3. Học thêm kinh luật và được giáo hội nhận xét, khảo hạch rồi mới lên bậc Getsii, ngang hàng với Sa di trong mấy xứ khác, song ở Tây Tạng thì được vào hạng tăng sĩ rồi. Rất nhiều tu sĩ chỉ lên đến chức vị này là tột cùng rồi, nhất là những tu sĩ ở các chùa nơi các tỉnh. Lên chức Getsii, thầy tăng có quyền dự vào các cuộc cúng tế.

4. Phải chịu nhiều cuộc khảo dược, phải cúng dường rộng rãi cho mấy nhà quyền chức nơi các danh lam cổ tự, rồi mới lên chức Gelong. Nhà sư lên chức này có quyền làm thượng tọa trong các cuộc lễ cúng và đủ hạnh đức mà làm thượng tọa trong những cảnh chùa nơi có một vị thượng tọa vừa tịch.

5. Rồi một số rất ít nhà sư bậc Gelong nhờ học hỏi, tu luyện rất nhiều công phu, sau khi ứng thí và thuyết pháp giữa đại chúng mới lên đến bậc cùng tột là chức Geshé, tiến sĩ về đạo lý.

Theo lẽ đạo, một nhà sư giữ chức Geshé có thể làm thượng tọa trong một cảnh chùa chính phủ, nếu chùa ấy vị thượng tọa không phải là một đức Phật tái sanh. Là vì trong mấy cảnh chùa to lớn nhất ở Tây Tạng chức thượng tọa cũng như ngôi vua, chỉ dành riêng cho các vị Bồ tát giáng trần. Tuy vậy, có hai chức vị thượng tọa rất cao trọng dành riêng cho các ngài Geshé đầy đủ đức hạnh. Một là chức Shikyap Rempo, tức là tăng thống, cao hơn hết trong các thầy tu tại triều vua Dalai Lama. Địa vị ngài là về chính trị với ngoại giao, vì ngài thượng tọa tổng lãnh đứng làm trung gian giữa nhà vua với các nhà chùa lớn. Trong khi tôi ở tại Lhassa, người ta có cử một sư Geshé lên chức Shikyap Rempo, ông này về dòng quý phái Pala. Trước đây, cánh họ ông bị hành khổ vì sự thân thiện với chính phủ Anh.

Còn một chức nữa là Ti Rimpoché, thượng tọa chùa Ganden là một cảnh chùa thứ ba trong ba cảnh chùa lớn nhất ở Lhassa. Chùa Ganden là chùa mà đức thượng tọa không để riêng cho một đức Bồ tát tái sanh, ở chùa này các sư có danh là cao học hơn hết trong nước. Cho nên ông sư Geshé nào được cử làm thượng tọa chùa ấy thì được coi là nhà sư thông thái nhất ở Tây Tạng.

Thật ra, ở Tây Tạng, các tu sĩ giữ chức Geshé rất bác lãm về Phật học, còn phần đông tu sĩ trong xứ rất dốt nát, học thì nghe xuôi mà không hiểu nghĩa lý bao nhiêu. Phần nhiều, trong các cuộc khảo hạch, giáo hội không nhận cho họ vào mấy ngạch trên thì chịu trọn đời giữ chức Dokdakpa hay là sãi giữ chùa. Chính mấy sư này là rất hay gây gỗ và làm những sự tệ hại trong chốn Già lam.