Thiền và Pháp Môn Vô Niệm

CHƯƠNG 9: KẾT LUẬN

Tất cả những cuộc vấn đáp Thiền này đối với những kẻ bàng quan dường như là vô nghĩa hoặc là huyền bí một cách có chủ đích. Nhưng những sự kiện kỳ diệu nhất trong lịch sử loài người chính là sự sùng bái cái “vô lý” hoặc sự “huyền bí” này lại được thịnh hành trong một ngàn năm trăm năm nay, và đã thu hút sự chú ý từ những tâm hồn trác việt của của vùng Viễn Đông. Hơn thế nữa, nó vẫn còn được in đậm dấu ấn lớn lao trong sự đào luyện tâm linh và từ nhiều phương diện khác của Nhật Bản. Chỉ một sự kiện này cũng khiến cho Thiền trở thành một đề tài nghiên cứu quý giá không chỉ dành riêng cho giới học giả Phật giáo mà còn cho tất cả những sinh viên nghiên cứu về tôn giáo và văn hóa nói chung. Tuy nhiên, ở đây nó chỉ trình bày cho độc giả của chúng tôi rằng, trong Thiền có cái gì đó nhằm chỉ đến sự kiện căn bản nhất cuả đời sống, mà sự kiện ấy, một khi đã lĩnh hội được trọn vẹn, thì sẽ đem lại cho chúng ta một sự thấu đạt lớn trong đời sống tôn giáo. Tất cả những vấn đáp ta đọc trong biên niên sử của Thiền chẳng khác gì hơn là những cách diễn đạt kinh nghiệm chứng ngộ của các Thiền sư.

Tôi xin kết thúc thiên luận này bằng câu chuyện của một vị tăng pháp danh là Phù (Fu) ở Thái Nguyên (Tai-yuan), sống vào thời Ngũ đại (thế kỷ thứ 11). Sư đắc pháp với Thiền sư Tuyết Phong, và không bao giờ đảm nhận chức vụ trú trì tự viện nhưng lại phát nguyện chùi dọn nhà tắm của chúng tăng. Có lần Sư làm công quả ở Chùa Kim Sơn, một vị tăng hỏi Sư:

– Thầy đã từng đến Ngũ Đài Sơn chưa? Ngũ Đài Sơn vốn được xem là trụ xứ của Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi. Người hành hương từ mọi quốc gia, kể cả Tây Tạng, Ấn Độ đều muốn đến đó, những tín đồ nhiệt thành được nghe nói rằng Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi đã thị hiện nơi đó. Núi Ngũ Đài toạ lạc tại tỉnh Sơn Tây, đông bắc Trung Hoa,

Thiền sư Phù trả lời: – Có, tôi đã đến đó một lần rồi!

Vị tăng hỏi tiếp:

– Thế thầy có thấy Bồ-tát Văn-thù không?

Sư Phù đáp:

– Có!

Vị tăng lại hỏi:

– Thế thầy thấy Ngài ở đâu?

Sư Phù đáp ngay:

– Ngay trước điện Phật Chùa Kim Sơn.

Khi Sư Phù đến gặp Tuyết Phong, Tuyết Phong hỏi:

– Tôi biết Lâm Tế có tam huyền,¹ đúng vậy chăng?

– Vâng, Hòa thượng nói đúng.

– Thế câu thứ nhất là gì?

Sư Phù nhướng mắt nhìn, Tuyết Phong nói:

– Đó là câu thứ hai, còn câu thứ nhất thì sao?

Sư Phù chắp hai tay ngang ngực và bước đi.

Một hôm, Huyền Sa đến thăm Tuyết Phong, Tuyết Phong nói:

– Nay trong huynh đệ của chúng tôi có một lão đang chùi rửa nhà tắm.

Huyền Sa nói:

– Tốt, để tôi gặp lão ta và xem lão ta thuộc loại người như thế nào.

Nói song, Huyền Sa đi ra và gặp thấy sư Phù đang kéo nước cho nhà tắm. Huyền Sa nói:

– Này huynh, chúng ta hãy trò chuyện một lát.

– Cuộc chuyện trò đã qua rồi.

Huyền Sa hỏi:

– Từ kiếp nào vậy?

Sư Phù đáp:

– Này huynh, đừng có mơ mộng!

Cuộc hội ngộ kỳ lạ này kết thúc như vậy.

Huyền Sa trở lại Tuyết Phong và nói:

– Bạch Hòa thượng, con đã nhận ra y.

Tuyết Phong hỏi:

– Chuyện ấy ra sao?

Huyền Sa kể lại cuộc hội ngộ. Tuyết Phong kết luận:

– Ông vừa bị mất trộm.

Thiền sư An ở Hổ Sơn hỏi sư Phù: – Khi cha mẹ ông chưa sinh ra ông, lỗ mũi ông ở chỗ nào?

Lỗ mũi chẳng có ý nghĩa gì đặc biệt ở đây; câu hỏi có nghĩa như là: “Trước khi hiện hữu trên thế gian này, ông ở đâu?” Thiền thích tránh xa những thuật ngữ trừu tượng, những câu có tính khái quát cao vì chúng có khuynh hướng tri thức.

Đối với câu trả lời của An Thiền sư, sư Phù đáp: – Này, sư huynh nói trước đi.

Thiền sư An đáp:

– Nay sinh rồi. Hãy nói tôi nghe nó ở đâu?

Sư Phù biểu lộ sự bất đồng, nhân đó, Thiền sư An hỏi tiếp: – Này, huynh đang nói gì thế? Sư Phù không trả lời theo lối đặc biệt như chúng ta mong đợi, sư bảo Thiền sư An đưa cây quạt đang cầm trong tay, Thiền sư An liền đưa cây quạt và lập lại câu hỏi trên. Sư Phù vẫn giữ im lặng và để cây quạt xuống đất. Thiền sư An chẳng biết làm gì khi sư Phù thổi một hơi vào lỗ tai của

Thiền sư An.

Một hôm Sư Phù đứng trước nhà kho, một vị sư huynh đến hỏi: – Người ta nói rằng bất kỳ mắt ông xoay theo hướng nào là nơi ấy có bồ-đề.

phải là: “cogito, ergo sum” mà là “agito, ergo sum.”³ Nếu không hiểu rõ điều đó thì chúng ta mãi mãi lún sâu vào suy luận và phán xét mỗi một kinh nghiệm của mình qua góc độ tư duy. Chúng ta không đi thẳng vào cuộc sống mà chúng ta giữ mình xa cách với nó. Thế giới chúng ta, do vậy, luôn luôn có tính chất phản đề, chủ thể đối lập với khách thể. Sự thức tỉnh của ý thức trong chính nó là điều rất tuyệt diệu khi nó vận hành, nhưng ngay hiện giờ, chúng ta đã có quá nhiều nhưng không biết cách sử dụng đúng mức. Các Thiền sư muốn chúng ta nhìn theo hướng nghịch lại: nếu chúng ta đã nhìn ra ngoài, bây giờ các vị muốn chúng ta hãy nhìn vào trong; nếu trước đây chúng ta đã nhìn vào trong, thì bây giờ họ bảo chúng ta hãy nhìn ra ngoài. Đối với các Thiền sư, chẳng cần phải có một sự phân tích bằng lược đồ, theo thời gian hoặc không gian nào cả, họ hành xử một cách “trực tiếp”, “nhiệt tâm.” Đó là một trong những cách diễn đạt ưa thích của các Thiền sư. Hành xử cao nhất của của ý thức chúng ta, thực ra là thâm nhập vào tất cả các địa tằng của khái niệm và đọc được vào tận lớp đá nền móng của vô thức Bát-nhã. SÁCH DẪN

A A nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, agito, ergo sum, 215188 ātman, 173 Avatamsaka-sūtra, 26 Awakening of Faith in the

Mahayana, 26 B Ba Lăng, 131 Bắc Bình, 65 Bách Trượng Hoài Hải, 113, 114, 116, 123, 124, 135, 147,

148, 152, 113, 148 Bản Tiên, 156, 157 Bàng Cư Sĩ, 131 Bảo Thông Đaị Điên, 140 Bảo Tích, 118, 125 Bảo Triệt, 126

Bảo Văn, 124 Blyth, 6 Bồ-đề Đạt-ma, 8, 9, 31, 34, 43,

123, 127, 161, 165, 194 bodhi, 22 Brahma, 167 buddhatā, 55

Buddhism, 5, 6 Buddhist, 5 C Cảnh Sầm, 146, 152 Chấn Lãng, 135, 136 chân như, 19, 66, 74, 75, 82, 83,

85, 86, 88, 105, 131, 163, 170, 173, 184 Chánh Truyền Pháp Luận, 8 Chí Thành, 21, 22, 23, 24, 25 Cơ-đốc giáo, 93, 94, 96, 159, 160, 208 163, 206 cogito, ergo sum, 215 Công Mỹ, 182 Cul-de-sac, 192 D Đại Châu Huệ Hải, 67, 69, 70, 71, 86, 87, 90, 91, 146, 152 Đại Đồng, 141, 191, 194

Đại Dung, 48 Đại Mai (Pháp Thường, 127 Đại Phạm, 52 Đại Quang, 121 Đại Sư Đàm Thạnh, 205 Đại Thừa Khởi Tín luận, 26

Đản kiến không, 41

Đạo Ngô Viên Trí, 142 Đạo Nhất, 61 Đạo Thông, 112 Đạo Tín, 9

Đầu Tử, 141, 191, 194, 195, 196 dharma, 62, 111, 161, 165 dharma-kāya, 111 dharmatā, 55 dhyāna, 23, 38, 44, 45, 46, 49, 59, diamond sutra, 3363 Diêm Quan Tề An, 126

Đơn Hà Thiên Nhiên, 131 Đôn Hoàng, 10, 11, 18, 21, 22, 52,

161, 162, 164, 205

Động Sơn, 125, 134, 135, 154, 155 dṛṣṭa, 186 Đức Sơn, 119, 154, 155, 156, 181,

Đức Sơn Tuyên Giám, 154, 156185 Đức Thành, 142 Dược Sơn Duy Nghiễm, 136, 137 Đương hạ nhất niệm, 185 Duy Khoan, 128 Duy-ma-cật, 26, 39, 46, 47

E Eckhart, 160

Emerson, 167 emptiness, 32, 54, 100, 168

F Fait accompli, 192 formless, 79, 81 free spirit, 159 G Garbha, 149 gāthā, 14

Già-đà, 74 H Hà Trạch Thần Hội, 17, 25 Hi Vận, 148, 149 Hiển Tông Ký, 25 Hoa Đình Thuyền Tử, 153 Hoa Nghiêm, 13, 17, 26, 126 Hoài Nhượng, 61, 62 Hoàng Bá, 6, 93, 115, 148, 181, 182, 185, 186, 188 Hoàng đế Thuận Tông, 134 Hoàng Mai, 13 Hoằng Nhẫn, 9, 12, 13, 14, 15, 17,

30, 31, 32, 43, 48, 53, 61, 74 Hồng Ân, 120 hossu, 113, 115, 124 Huệ Hải, 146, 147 Huệ Khả, 9 Huệ Lâm, 139, 140 Huệ Lãng, 133, 134 Huệ Siêu, 135

Huệ Trung, 98, 104, 108, 131, 132

Hung T'ung, 204 Hữu vi, 21

Huyền Giác, 137 Huyền Sa, 213 Huyền Sách, 48 I Ignatius, 93, 94 illusionist, 164 intuitive knowledge, 37 J James, 95

Jesuit Rodriguez, 95 jñāta, 187, 200 John, iii 8, 166 K kaisu, 8 kalpa, 181, 184 Khai Nguyên, 48 Khế Tung, 8 Kiến tính thành Phật, 105 Kim Cương Đại Sĩ, 103 Kim Ngưu, 120 kinh Kim Cương, 13, 33, 53, 167 klésa, 22 kosho-ji, 11, 21, 60 kwatz, 154 L Lạc Phố, 119

Lâm Tế, 115, 118, 119, 154, 212 Lejeune, 94 Light of Asian, 203

Ling-chiao, 98 Linh Giác, 98, 104, 108 Linh Mặc, 127, 128 Lo-kung feng, 54 Long Nha, 154, 155 Lư Công Phụng, 53 Lư Sơn, 130, 131 Luật sư Nguyên, 147 Lục Tổ sơn, 124 Lương Giới, 125, 135

M Ma Cốc, 124, 126

Mã Minh, 26, 57 Mã Tổ, 61, 62, 63, 68, 86, 109, 112, 114, 115, 117, 118, 120, 122, 123, 124, 126, 133, 151,

152, 187 Mahāyānaśraddhotpada-śāstra, 26

Malunkyaputta, 204 mata, 186, 200, 202 mâu thuẫn luận, 159 mind, 16, 32, 36, 39, 79, 82, 97,

98, 177 mondo, 185 N Nam đốn Bắc tiệm, 10 Nam Dương Quốc sư, 132 Nam Tuyền Phổ Nguyện, 161 National Library of Peiping, 65 Nga Hồ Đại Nghĩa, 134 Nghĩa Tồn (i-t'sun), 155 Ngọc Tuyền, 22 Ngũ Đăng Hội Nguyên, 63, 110,

112, 114, 118, 120, 134, 140, Ngũ vị thiền, 18143 Ngưỡng Sơn (Huệ Tịch), 116

Như Lai, 26, 49, 50, 70, 88, 149, 168, 169 non-abiding, 79, 81 no-thought, 39, 177 210 O ontologically, 64

Order, 93, 94 original nature, 55 P Persique, 194

Phạm võng Bồ Tát giới, 165 Pháp Dị, 208 Pháp Hoa, 26, 111 Phật Tích, 193, 194 Phổ Hóa, 118, 119 Phổ Nguyện, 125 Phương quảng, 74 ping-chang hsin, 191 prajñā, 23, 37, 44, 45, 59, 70, 71,

77, 104, 174 prajna-eye, 67 prapañca, 171 psychlogical), 145 Q

Quang Thắng Tự, 21, 60, 65

Qui Sơn Linh Hựu, 116, 138, 148,

117, 152 Quốc Sư Đức Thiều, 157

R reality, 62, 86 Rokuso Dangyō, 8 rūpa, 83 Ruybroeck, 160 S Saddharmapuṇḍarīka, 26 Sa-di Cao, 143, 144 samādhi, 38, 48 Śāriputra, 39 sāsrava, 101 satori, 64, 71 self-nature, 55, 109, 174 shao-shih I-chu, 165 shen-hsiu, 12 shiyaku-kyō, 26 śīla, 23, 44 six senses, 26 southern school, 10 śruta, 186, 200 sudden awakening, 10

Sùng Tín, 153 śūnyā), 170 śūnyatā, 33, 35, 54, 77, 83

Suso, 160 svabhāva, 55, 108 T tai-yung, 48 Tam huyền, 212 Tăng Xán, 9 Tào Khê Đại Sư Biệt Điển, 44

Tào Sơn Bản Tịch 曹 山 本 寂,207 tathatā, 82, 83, 149, 174

Tauler, 160 Tây Đường, 110 Tây Tạng, 212 Tề An, 127 Thạch Củng Huệ Tạng, 109 Thạch Đầu, 63, 117, 122, 131, 133,

135, 136, 139, 140 Thạch Lâu, 139 Thần Hội, 25, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 65, 66, 67, 70, 80, 85, 88, 89, 153, 167, 168, 181 Thần Tú, 10, 12, 13, 14, 15, 17, 19, 20, 21, 22, 23, 25, 26, 29, 30,

31, 32, 34, 45, 53, 58, 59, 61, 66, 69, 73, 89 The Sutra of HuiNeng, 6 The Zen Teachings of Huang Po, 6 Thiền Bắc tông, 15, 17, 18, 20, 59 Thiện Hội, 142, 143, 153 Thiền Nam tông, 15, 17, 19, 59

D. T. SUZUKI Thiền Nguyên Chư Thuyên Tập Đô, 17 Thiền sư An, 213, 214 Thiền sư Đăng, 37, 39 Thiên Thai, 13, 14 Thiếu Thất Di Thư, 164 thought-activities, 180 Thực tế, 21, 86, 88, 99, 104, 185

Thường Hưng, 125 Thúy Vi Vô Học, 140, 141 Tiết Giản, 49 Tịnh Danh, 47 Tỉnh Niệm, 187, 188, 189, 190 Tính Tuyền, 207 Tối sơ nhất cú, 209 Tối Trừng (最 澄, 12, 14 Tổng Ấn, 124 Tông Mật, 17, 19, 20 Transmission of the lamp, 98, 181

Trí Hoằng, 48, 49 Trí Kiên, 114 Trí Phù (智 孚, 209 Trí Thường, 129 Triệu Châu, 161, 209 Trúc Thiên, 5 Trường Khánh, 40, 120, 121, 134

Trường Sa Cảnh Sầm, 117 Truyền Đăng Lục, 98, 121, 134, 143, 181 Tư Ích, 26 Tự tại, 21 tự tính, 23, 24, 25, 33, 34, 36, 40, 43, 46, 47, 53, 55, 56, 57, 58,

59, 60, 61, 63, 64, 66, 67, 68, 71, 72, 74, 75, 78, 79, 82, 83, 84, 87, 88, 89, 99, 104, 105, 106, 107, 108, 109, 115, 116,

117, 121, 122, 134, 145, 170, 173, 174, 177, 179, 188, 198, 199, 209 Tu-bồ-đề, 47, 131, 168 Tướng Công Vu Địch, 112 Tướng quốc Bùi Hưu, 182 Tuyết Phong, 212, 213 U unconscious, 74, 80, 97, 99 Unconscious, 73, 79, 84, 97 upaya, 18

V vajracchedika-sūtra, 13, 33 Vân Cư Tích, 105, 106, 107 Vân Nham Đàm Thạnh, 142 Vân Tế, 149, 150, 152 Văn-thù Sư-lợi, 47, 165

Viên Trí, 142 vikalpa, 70, 171 vimalakīrtinirdeśa-sūtra, 26

Vô Trụ, 205

Vương Duy, 66, 67 W Wei-lang, 8 William James, 94 wu-hsin, 39, 79 wu-nien, 39, 79 Y Y-lãng, 194 yuan-ts’e, 48

* Bản dịch tiếng Việt nhan đề Thiền Luận, ba quyển, Trúc Thiên dịch quyển 1; Tuệ Sỹ dịch quyển 2 & 3, NXB An Tiêm, Sài Gòn ấn hành năm 1971. NXB Thành phố Hồ Chí Minh in lại năm Những chữ số có đánh dấu (*) là của người dịch.

* 法 寶 檀 經 - The Sutra of HuiNeng.

* 黃欛 傳 心 法 要 - The Zen Teachings of Huang Po.

Bodhidharma: Nhiều tác giả có những ghi chép khác nhau về thời gian Ngài từ miền Nam Ấn Độ đến Trung Hoa, vào khoảng chừng từ năm 486-527 sau Tây lịch. Nhưng theo Khế Tung (契 嵩, j: kaisu, c: chi-sung) vào đời Tống, tác giả của «Chánh Truyền Pháp Luận» (Truyền Pháp chính tông kí). Tôi (Suzuki) cho rằng Bồ-đề Đạt-ma đến Trung Hoa vào năm 520 và tịch năm 528.

Thường gọi tắt là Đàn Kinh, Lu-tso T’ an ching, hoặc là Rokuso Dangyō theo tiếng Nhật.

* Nguyên văn: southern school. Theo thuật ngữ Nam đốn Bắc tiệm. Đại sư Thần Tú xiển dương khuynh hướng tiệm ngộ ở miền Bắc. Đại sư Huệ Năng xiển dương Thiền đốn ngộ ở miền Nam Trung Hoa.

* e: sudden awakening.

* Các bản kinh hiện đang lưu hành ở Việt Nam không thấy ghi đoạn này.

Theo Thủ bản Đôn Hoàng.

Quang Thắng tự (j: kosho-ji) 12

* The Life of Huineng.

* Tối Trừng (最 澄, 767-822). Còn gọi là Truyền Giáo Đại sư, người đã mang giáo lý tông Thiên Thai sang Nhật. Sư tiếp thu giáo lý của Hoa Nghiêm Tông, Mật Tông khi du học tại Trung Hoa.

* e: zen discipline.

Quyển tiểu sử này được gọi là Tào Khê Ước Truyện (c: ts ’ ao-chi yueh-chuan), hiển nhiên được biên soạn ngay sau khi Huệ Năng viên tịch, được Đại Sư Tối Trừng, vị Tổ thành lập Thiên Thai Tông Nhật Bản, mang về Nhật năm 803, khi ông sang Trung Hoa tham học Phật pháp. Đây là tài liệu lịch sử đáng tin cậy nhất liên quan đến Huệ Năng.

* Khuê Phong Tông Mật (圭 峰 宗 密, Tsung-mi) (780-841): Thiền sư Trung Hoa, dòng Hà Trạch Thần Hội, Tổ thứ 5 của Hoa Nghiêm Tông, tác giả của Thiền Nguyên Chư Thuyên Tập Đô. Sư là người chia Thiền thành 5 dạng, gọi là Ngũ vị thiền.

* Bắc Tông Ngũ Đạo Pháp Môn, The Teaching of the Five Means by the Northern School (北 宗 五 道 法 門).

Thiền tông tự pháp đồ, The Diagram of Succession of the Zen Teaching. (禪 宗 嗣 法 圖).

* Hữu vi 有 為, e: artifical.

* Hữu sự 有 事, e: doing something.

* Vô sự 無 事, e: doing nothing.

* Tự tại 自 在, e: being in itself.

Thủ bản Đôn Hoàng, (P. 40-41). Ấn bản Quang Thắng Tự (j: kosho-ji, P.42-43).

*Theo Thủ Bản Đôn Hoàng. Còn theo Pháp Bảo Đàn Kinh, các ấn bản đang lưu hành ở Việt Nam thì có khác. Xin nêu ra đây để tiện đối chiếu: «Chí Thành bẩm mệnh chí Tào Khê, tùy chúng tham thỉnh, bất ngôn lai xứ. Thời Tổ sư cáo chúng viết: »Kim hữu đạo pháp chi nhân, tiềm tại thử hội». Chí Thành tức xuất lễ bái, cụ trần kỳ sự. Sư viết: «Nhữ tùng Ngọc Tuyền lai, ứng thị tế tác». Đối viết: «Bất thị». Sư viết: «Hà đắc bất thị?». Đối viết: «Vị thuyết tức thị, thuyết liễu tức bất thị» - 志誠稟命至漕溪, 隨眾參請, 不言來處。時祖師告眾曰：«今有盜法之人,潛在此會»。志誠

*Xin trích dẫn kinh Pháp Bảo Đàn để đối chiếu: «Phục ngữ Thành viết: ‹Nhữ sư giới định huệ, khuyến tiểu căn trí nhân, ngô giới định huệ, khuyến đại căn trí nhân, nhược ngộ tự tính, diệc bất lập bồ đề niết bàn, diệc bất lập giải thoát tri kiến, vô nhất pháp khả đắc, phương năng kiến lập vạn pháp. Nhược giải thử ý, diệc danh Phật thân, diệc danh bồ- đề niết- bàn, diệc danh giải thoát tri kiến. Kiến tính chi nhân, lập bất đắc, bất lập diệc đắc, khứ lai tự do, vô đái vô ngại, ứng dụng tùy tác, phổ kiến hóa thân, bất ly tự tính, tức đắc tự tại thần thông, du hý tam muội, thị danh kiến tính.› Chí Thành tái khải sư viết: Như hà thị bất lập nghĩa? Sư viết: Tự tính vô phi, vô nghi, vô loạn, niệm niệm Bát-nhã quán chiếu, thường ly pháp tướng, tự do tự tại, tung hoành tận đắc, hựu hà khả lập? Tự tính tự ngộ, đốn ngộ đốn tu, diệc vô tiệm thứ. Sở dĩ bất lập nhất thiết pháp, chư pháp tịch diệt, hữu hà thứ đệ? 復 語 誠 曰 ：«汝 師 戒 定 慧, 勸 小 根 智 人. 吾戒 定 慧, 勸 大 根 智 人。若 悟 自 性, 亦 不 立 菩 提 涅 槃, 亦 不 立 解 脫 知 見。無 一 法 可 得, 方 能 見 立 萬 法。若 解 此 意, 亦 名 菩 提 涅 槃, 亦 名 解 脫 知 見, 見 性 之 人, 立 不 得, 不 立 亦 得, 去 來 自由, 無 帶 無 碍, 應 用 隨 作, 應 語 隨 答, 普 見 化 身, 不 離 自 性, 即 得 自 在 神 通, 遊 戲 三 昧, 是 名 見 性。志 誠 再 啟 師 曰 ：«如 何 是 不 立 義?» 師 曰 ：«自 性 無 非, 無 疑, 無 亂, 念 念 般 若 觀 照, 常 離 法 相, 自 由 自 在, 縱 橫 盡 得, 又 何 可 立? 自 性 自 悟, 頓 悟 頓 脩, 亦 無 漸 次。 所 以 不 立 一 切 法, 諸 法 寂 滅, 有 何 次 第?»。(Đốn tiệm 8)

*Hà Trạch Thần Hội (荷 澤 神 會, 686-780 hoặc 670-762), tác giả của Hiển Tông Ký.

* 大 乘 起 信 論, s: Mahāyānaśraddhotpada-śāstra, e: Awakening of Faith in the Mahayana, của Bồ Tát Mã Minh.

* 妙 法 蓮 華 經; s: Saddharmapuṇḍarīka.

* 維 摩 詰 所 說 經, Duy-ma-cật sở thuyết kinh; s: Vimalakīrtinirdeśa-sūtra.

* 思 益 經, j: Shiyaku-kyō.

* 華 嚴 經, s: Avatamsaka-sūtra.

* Lục căn (e: six senses): Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý. 26

* Nguyên tác: hon-rai mu-ichi-motsu, 本 來 無 一 物; c: pen-lai wu-i-wu; e: since all is void. From the first not a thing is.

* Hai bài kệ trên, theo Truyền đăng lục có khác, xin ghi ra đây để tiện đối chiếu. Kệ của Thần Tú: 身 是 菩 提 樹 Thân thị bồ đề thụ 心 如 明 鏡 臺 Tâm như minh kỉnh đài 時 時 勤 拂 拭 Thời thời cần phất thức 莫 遣 有 塵 埃 Mạc khiển hữu trần ai. Kệ của Huệ Năng:

* e: doctrine of non-conference.

* e: emptiness or nothingness.

* c: wu-i-wu, vô nhất vật

* s: vajracchedika-sūtra; e: diamond sutra. Gọi đầy đủ là Kim Cương Bát-nhã Ba-la-mật-đa kinh. Hệ kinh văn Bát-nhã này tất cả gồm hơn 600 quyển.

* e: static meditation.

*見 性; c: chien-hsing; e: to look into the nature (of the Mind)

* e: nature (本 性)

* e: essence (性 体)

* Tịnh tâm 淨 心; c: ching-hsing; e: clearing the mind.

* Nhược không tâm tĩnh tọa, tức trước vô ký không 若 空 心 靜 坐, 即 著 無 記 空.

* Hựu hữu mê nhân, không tâm tĩnh tọa, vô sở tư, tự xưng vi đại 又 有 迷 人 空 心 靜 坐, 無 所 思 自 稱 為 大.

* Thử pháp môn tọa Thiền, nguyên bất khán tâm, diệc bất khán tịnh, diệc bất thị bất động 此 法 門 坐 禪, 元 不 看 心, 亦 不 看 亦 不 是 不 動 (Đàn Kinh - Tọa Thiền thứ 5)

* 起 心 看 淨, 卻 生 淨 妄, 妄 無 處 所, 著 者 是 妄, 淨 無 形 相, 卻 立 淨 相, 言 是 功 夫 。 作 此 見 者, 障 自 本 性, 卻 被 淨 縛。Khởi tâm khán tịnh, khước sanh tịnh vọng, vọng vô xứ sở, trước giả thị vọng, tịnh vô hình tướng, khước lập tịnh tướng, ngôn thị công phu. Tác thử kiến giả, chướng tự bản tính, khước bị tịnh phược. (Đàn Kinh - Tọa Thiền 5)

Xem Pháp Ngữ Thần Hội (p.II).

* s: prajñā; e: intuitive knowledge.

* Nguyên văn: [true] meditation (s: dhyāna).

* Đoạn đối thoại này chúng tôi dịch sát theo nguyên tác tiếng Anh.

* 無 念, c: wu-nien; e: no-thought. 無 心; c: wu-hsin; e: no-mind.

* Đản kiến không 但 見 空.

Xem Pháp Ngữ Thần Hội (p.8). 39

c: tsao-chi tai-chi pieh-tien.

* Định (s: dhyāna, e: meditation), Huệ (s: prajñā, e: wisdom, intitute knowledge).

c: tso.

c: ch’an; s: dhyāna

* 即 時 豁 然 還 得 本 心.

* 此 門 坐 禪, 元 不 著 心, 亦 不 著 淨, 亦 不 是 不 動．．． 何 名 坐 禪, 此 法 門 中, 無 障 無 礙, 外 於 一 切 善 惡 境 界, 心 念 不 起 名 為 坐, 內 見 自 性 不 動 名 為禪．．． 何 名 為 定？外 離 相 為 禪, 內 不 亂 為 定．．． 外 若 著 相 內 心 即 亂, 外 若 離 離 相 心 即 不 亂, 本 性 自 淨 自 定, 只 為 見 境, 思 境 即 亂。 若 見 諸 境 心 不 亂 者, 即 真 定 也。 。 。 淨 名 經 云： »即 時 豁 然 還 得 本 心« 菩 薩 戒 經 云： 我 本 性 chơn định dã. … Tịnh Danh, Kinh vân: “Tức thời hoát nhiên hoàn đắc bản tâm”. Bồ Tát Giới kinh vân: “Ngã bản tính nguyên tự thanh tịnh«. Thiện tri thức, ư niệm niệm trung, tự kiến bản tính thanh tịnh, tự tu tự hành, tự thành phật đạo. (Đàn Kinh, Diệu Hạnh, 5).

Trong Biệt truyện (c: pieh-chuan), một cuốn tiểu sử khác về Huệ Năng, tức Đại sư Tào Khê, lưu hành cùng ấn bản Đàn Kinh

* Huyền Sách (c: yuan-ts’e, theo ấn bản Đàn Kinh hiện hành). đương thời. * Đời Đường.

s: tathagāta-dhyāna.

* Chúng tôi dịch sát theo bản tiếng Anh. Nay xin trích thêm phần chữ Hán trong Đàn Kinh để tiện đối chiếu: 我 師 所 說, 妙 湛 圓 寂, 体 用 如 如, 五 陰 本 空, 六 塵 非 有, 不 出 不 入, 不 定 不 亂。禪 性 無 住, 離 住 禪 寂, 禪 性 無 生, 離 生 禪 想。心 如 虛 空, 亦 無 虛 空 之 量。 … Ngã sư sở thuyết, diệu trạm viên tịch, thể dụng như như, ngũ ấm vốn không, lục trần phi hữu, bất xuất bất nhập, bất định bất loạn, Thiền tính vô trụ, ly trụ Thiền tịch, thiền tính vô sinh, ly sinh Thiền tưởng, tâm như hư không, diệc vô hư không chi lượng (Đàn kinh, cơ duyên, thứ 7).

«Tọa thiền» có nghĩa là «ngồi thiền theo thế kiết già hoặc bán già» để tập định (s: dhyāna). Thuật ngữ nầy thường được dùng chung với Thiền (ch’ an = zen = dhyāna).

* Xin trích dẫn Hán văn để đối chiếu: 道 由 心 悟, 起 在 坐 也。經 云：若 言 如 來 若 坐 虐 臥, 是 行 邪 道。何 故 無 所 從 來, 亦 無 所 去。無 生 無 滅, 是 清 淨 禪, 諸 法 空 寂, 是 清 淨 坐。究 竟 無 證, 起 況 坐 耶？ Đạo do tâm ngộ, khởi tại tọa dã. Kinh vân: Nhược ngôn Như Lai nhược tọa nhược ngọa, thị hành tà đạo, hà cố vô sở tòng lai, diệc vô sở khứ, vô sinh vô diệt, phẩm thứ 9).

* Xin trích dẫn Hán văn để tiện đối chiếu: 明 與 無 明, 凡 夫 見 二 , 智 者 了 達, 其 性 無 二。無 二 之 性, 即 是 實 性。實 性 者, 處 凡 愚 而 不 減, 在 賢 聖 而 不 增, 住 煩 惱 而 不 亂, 居 禪 定 而 不 寂, 不 斷 不 常, 不 來, 般 去, 不 在 中 間, 及 其 內 外, 不 生 不 滅, 性 相 如 如, 常 住不 遍, 名 之 曰 道。 Minh dữ vô minh, phàm phu kiến nhị, trí giả liễu đạt, kỳ tính vô nhị. Vô nhị chi tính, tức thị thật tính. Thật tính giả xử phàm phu ngu nhi bất giảm, tại hiền thánh nhi bất tăng, trụ phiền não nhi bất loạn, cư thiền định nhi bất tịch, bất đoạn bất thường bất lai bất khứ, bất tại trung gian, cập kỳ nội ngoại, bất sinh bất diệt, tính tướng như như, thường tại bất biến, danh chi viết đạo.

e: platform sermon, c: ching, s: sūtra = Kinh.

* Nhưng theo bản kinh văn tiếng Hán thì có khác: 師 升 座, 告 大 眾 曰：»總 淨 心 念 摩 訶 般 若 波 羅 密 多. - Sư sư thăng tòa, cáo đại chúng viết: »Tổng tịnh tâm niệm Ma -ha Bát-nhã-ba-la-mật-đa. (Đàn Kinh, Bát-nhã, phẩm 2).

* Có lẽ theo các bản Đàn Kinh lưu hành ở Nhật chứ các bản tiếng Hán hiện có ở Việt Nam không thấy ghi đoạn nầy.

* 汝 等 各 去, 自 看 智 慧, 取 自 本 心, 般 若 之 性, 各 作 一 偈 來 呈 吾 看。 Nhữ đẳng các khứ, tự khán trí huệ, thủ tự bản tâm, Bát-nhã chi tính, các tác nhất kệ lai trình ngô khán (Đàn Kinh, phẩm Hnh Do thứ 1).

Lo-kung feng: Cung Phung Lư Trân

Lăng-già biến tướng cập Ngũ tổ mạch huyết đồ.

s: śūnyatā, e: emptiness.

佛 性, s: buddhatā; c: fo-hsing; e: buddha-nature; 法 性, s: dharmatā, c: fa-hsing, e: nature or essence of all things; 自 性, s: svabhāva, c: tzu-hsing, e: self-nature, self being, being in itself.

* 本 性 bản tính, c: pen-hsing, e: original nature; 實 性 thực tính, c: shih – hsing: realizing nature; 眞 性 Chân tính: chen – hsing: truth – nature; 妙 性 Diệu tính: miao-hsing, e: mysterious nature; 淨 性 Tịnh tính, c: ching-hsing, e: pure nature; 根 性 Căn tính, c: keng-hsing, e: root-nature; 覺 性, Giác tính, c: chiao-hsing, e: enlightenment-nature.

* Đoạn nầy chúng tôi không theo bảng tiếng Anh vì quá dài dòng, mà theo sát kinh văn chữ Hán: 故 知 本 性 自 有 般 若 之 智. 自 用 智 慧 常 觀 照。故 不 假 文 字。 Cố tri, bản tính tự hữu Bát-nhã chi trí. Tự dụng trí tuệ thường quán chiếu, cố bất giả văn tự (Đàn Kinh, Bát-nhã, phẩm 24).

Đàn Kinh, theo ấn bản Quang Thắng Tự (j: kosho-ji), p. 6.

*見 性, c: chen-hsing, e: seeing into nature.

Đơn giản, Tao (Đạo) là chân lý, là Pháp (s: dharma) là Thực tại tối thượng (e: ultimate reality).

* Theo Ngũ Đăng Hội Nguyên (Tâm địa pháp nhãn, 19 )

Đàn Kinh, bản Quang Thắng Tự (Kosho-ji), P. 14.

* Xin trích dẫn thêm phần Hán văn để tiện đối chiếu: 善 知

* Đoạn trên dịch sát theo bảng tiếng Anh nay xin trích dẫn một đoạn trong: «Đại Châu Hòa Thượng – Đốn Ngộ Nhập Đạo Yếu Môn» để đối chiếu: - Vấn: Vô ngôn vô thuyết, tức danh vi định, chính ngôn thuyết chi thời, đắc danh định phủ? - Đáp: Kim ngôn định giả, bất luận thuyết dữ bất thuyết thường định. Hà dĩ cố? Vi dụng định tính ngôn thuyết phân biệt thời, tức ngôn thuyết phân biệt diệc định.Nhược dĩ không tâm quán sắcthời, tức quán sắc thời diệc không. Nhược bất quán sắc, bất thuyết, bất phân biệt thời diệc không, nãi chí kiến văn giác tri, diệc phục như thị. Hà dĩ cố? Vi tự tính không, tức ư nhất thiết xứ tất không, không tức vô trước, vô trước tức thị đẳng dụng. Vi bồ tát thường dụng như thị đẳng không chi pháp, đắc chí cứu cánh. Cố vân: định huệ đẳng giả, tức danh giải thoát dã.

Mê (迷, c: mi ; j: mayoi) có nghĩa là «đứng ở ngã tư đường», không biết phải đi hướng nào. Còn nghĩa là, «đi vào đường tà», «không đi trên đường chính». Tương phản với ngộ (悟; c: wu, j: satori), nghĩa là «hiểu biết chân chính, chính kiến, nhận ra chân lý, chánh đạo.»

Triết học Tây phương quen gọi là vô thức – Unconciousness (viết hoa). Thuật ngữ Phật giáo tương ứng là vô tâm hoặc vô niệm, như nội dung tác giả (Suzuki) sẽ trình bày tiếp tục ở phần sau. Trong khi từ unconciousness (không viết hoa), được chỉ cho tính chất, tình trạng vô ý thức, như đoạn văn ở dưới có ghi trong ngoặc.

* Mười hai loại (thể tài) trong kinh đức Phật thuyết gồm: 1. Khế

* Có lẽ đây là một lối đối chiếu tiện cho người quen với triết học Tây phương để tiếp thu vô thức (e: unconscious), có ý nghĩa vô ý thức, vốn khác xa với vô niệm, theo tinh thần vô niệm là vắng bặt hoạt dụng của ý thức.

* Theo Kinh Pháp Bảo Đàn, phẩm Định Huệ 4: 無 相 於 相 而 離 相 。無 念 者 於 念 而 不 念。無 住 者。 人 之 本 性。 Vô tướng ư tướng nhi bất ly tướng. Vô niệm giả, ư niệm nhi vô niệm. Vô trụ giả, nhân chi bản tính.

Cảnh 境 có nghĩa là ranh giới, vùng được bao bọc bởi ranh giới, môi trường, khách trần. Trong thuật ngữ Phật học, từ nầy có ý nghĩa đối nghịch với tâm (心, e: mind).

善 知 識, 於 諸 境 上, 心 不 染 曰 無 念。 於 自 念 上, 常 離 諸 境, 不 於 境 上 生 心． ．．．．． 善 知 識, 無 者 無 何 事。 念 者 念 何 物。 無 者, 無 二 相, 無 塵 勞 之 心。 念 者, 念 真 如 本 性, 真 如 即 念 之 体, 念 即 是 真 如 之 用。 真 如 自 性 起 念, 非 眼 耳 鼻 舌 念。 真 如 有 性 所 以 起 念, 真 如 若 無, 眼 耳 色 聲 當 時 即 壞。 善 知 識, 真 如 有 性 起 念, 六 根 雖 有 見 聞 覺 知, 不 染 萬 境 而 真 性 常 自 在。 故 經 云： 能 善 分 别 諸 法 相, 於 第 一 義 而 不 動。 Thiện tri thức, ư chư cảnh thượng, tâm bất nhiễm viết vô niệm. Ư tự niệm thượng, thường ly chư cảnh, bất ư cảnh thượng sinh tâm... Thiện tri thức, vô giả, vô hà sự. Niệm giả, niệm hà vật vô giả, vô nhị

* e: reality. Còn được dịch là chân như.

* Đệ nhất nghĩa đế 第 一 義 諦, Thắng nghĩa đế 勝 義 諦, Chân đế 眞 諦.

* Đoạn nầy chúng tôi không dịch theo bản tiếng Anh, mà dịch sát theo bản Hán văn trong Đốn Ngộ Nhập Đạo Yếu Môn của Hòa thượng Đại Châu Huệ Hải: 無 念 者, 一 切 處 無 心 是, 無 一 切 境 界。 無 餘 思 求 是。 對 諸 境 色, 永 無 起 動, 是 即 無 念。 無 念 者, 是 名 真 如 也。 若 以 念 為 念 者, 即 是 邪 念。 何 以 故 ？ 經 云： 若 教 人 大 念, 名 為 非 念, 有 六 念, 名 為 邪 念, 無 六 念, 即 真 如。 Vô niệm giả nhất thiết xứ vô tâm thị, vô nhất thiết cảnh giới, vô dư tư cầu thị. Đối chư cảnh sắc, vĩnh vô khởi động, thị tức vô niệm. Vô niệm giả, thị danh chơn như dã. Nhược dĩ niệm vị niệm giả, tức thị tà niệm, phi vi chính niệm. Hà dĩ cố? Kinh vân: nhược giáo nhân đại niệm danh

* Có lẽ tác giả (Suzuki) đã lược bớt. Theo bản tiếng Hán như sau (p. 20): 問：三 學 等 用。 何 者 三 學, 云 何 是 等 用？ 答： 三 學 者, 戒 定 慧 是 也。 問： 其 義 云 何 是 戒 定 慧？ 答： 清 淨 無 染 是 戒, 知 心 不 動, 對 境 寂 然 是 定, 知 心 不 動 時, 不 生 不 動 想。 知 心 清 淨 時, 不 生 清 淨 想。 乃 志 善 惡 皆 能 分 邕 無 染, 得 自 在 者 是 名 為 慧 也。 若 知 戒 定 慧 體 俱 不 可 得 時, 即 無 分 别, 即 同 一 體, 是 名 三 學 等 用。 Vấn: Tam học đẳng dụng, hà giả thị tam học, vân hà thị đẳng dụng? Đáp: Tam học giả, giới định huệ thị dã. Vấn: Kỳ nghĩa vân hà thị giới định huệ? Đáp: Thanh tịnh vô nhiễm thị giới. Tri tâm bất động, đối cảnh tịch nhiên thị định. Tri tâm bất động thời, bất sinh bất động tưởng, tri tâm thanh tịnh thời, bất sinh thanh tịnh tưởng. Nãi chí thiện ác giai năng phân biệt, ư trung vô nhiễm, đắc tự tại giả, thị danh vi huệ dã. Nhược tri giới định huệ thể câu bất khả đắc thời, tức vô phân biệt, tức đồng nhất thể, thị danh tam học đẳng dụng. (Đại Châu Huệ Hải Hòa thượng - Đốn Ngộ Nhập Đạo Yếu Môn).

Thuật ngữ thường được dùng trong Kinh Thánh là: «Let thy will be done» tạm dịch là: «Vâng ý cha cho chúng con được nên.»

James (P. 315-16)

Truyền Đăng Lục, e: Transmission of the lamp, ấn bản của Quang Thắng tự (facs 28, vol. 103-4)

Dụng tâm 用 心 (c: yung-hsin, e: to use mind) có nghĩa là «dùng tâm để tu tập», «tự đào luyện tâm linh».

Chừng nào còn những nỗ lực ý thức để làm một việc gì đó thì chính cái ý thức ấy đi ngược lại mục đích, không còn gì để thành tựu nữa. Chỉ khi nào những dấu vết của ý thức nầy được quét sạch, khi ấy mới được thành Phật.

Sự sống có hai bình diện: một là bình diện ý thức (有心 -hữu tâm) bình diện khác là vô tâm (無 心). Các hành động trên bình diện thứ nhất đều bị chế ngự bởi quy luật của nghiệp (karma), trong khi những hành động thuộc bình diện thứ hai lại thuộc về vô niệm, thuộc về trí tuệ Bát-nhã vô phân biệt, mang đặc tính không mục đích và do đó, không công đức. Đời sống tôn giáo chân chính khởi điểm từ bình diện thứ hai nầy, và đạt được kết quả nhờ từ bình diện ý thức.

Nghĩa là, Đức Phật cùng với tất cả mọi sinh hoạt trong thế gian của Ngài đều hoàn thành giữa chúng ta, trên bình diện vô thức, trong một thế giới vắng mặt mọi nỗ lực và công đức, nơi mà không có một phạm trù thuộc về cứu cánh luận có thể áp dụng được.

e: no-ness, emptiness.

Như tôi đã trình bày ở trước, triết học Phật giáo dùng hai khái niệm thể và dụng để giải thích thực tại. Hai khái niệm nầy không tách rời nhau. Ở đâu có sự vận hành (dụng), ở đó phải có cái thể ở phía sau nó và ở đâu có thể thì dụng của nó tức khắc được nhận ra. Nhưng khi tuyên bố chẳng có một cảnh giới Phật nào cả, thì làm sao mà có sự vận hành của cảnh giới nầy? Như vậy làm sao để cho một Thiền sư có được mối quan hệ nào đó với Phật giáo?

Tất cả đều khởi hành từ vô niệm, và tất cả đều là ở trong vô niệm và tất cả đều tiêu trầm trong vô niệm. Không có cảnh giới Phật, nên chẳng có phận sự gì trên cảnh giới nầy cả. Nếu một niệm dấy lên, và nếu một tướng trạng của phận sự ấy được nhận ra, thì liền có phân biệt, chấp trước, liền lạc ra ngoài con đường vô niệm, sự tự tại xác lập vững chãi trong vô thức và khước từ sự lôi kéo sang bình diện ý thức. Điều nầy làm cho vị tăng mới nhập đạo bối rối.

* s: vajra-mahasattva, e: Vajra the Great Being, Vajra the Mahasattva.

* Cái thấy: năng kiến 能 見 (e: the seeing); cái bị (được) thấy: 所 見 sở kiến (e: the seen).

* 悟 此 法 者, 即 是 無 念, 無 憶, 無 著。 Ngộ thử pháp giả, tức thị vô niệm, vô ức, vô trước (Đàn kinh, Bát-nhã).

* Đoạn nầy chúng tôi dịch theo tiếng Hán, trong Ngũ Đăng Hội Nguyên tiết dẫn, (bài 72): 師 問 西 堂： 「汝 還 解 捉 得 虛 空 麼？」 堂 曰： 「捉 得．」 師 曰： 「作 麼 生 捉？」, 堂 以 手 撮 虛空． 師 曰： 「汝 不 解 捉．」 堂 卻 問： 「師 兄 作 麼 生 捉？」 師 把 西 堂 鼻 孔 拽, 堂 作 忍 痛 聲 曰： 「太 煞！ 拽 人 鼻 孔, 直 欲 脫 去．」 師 曰： 「直 須 恁 麼 捉 虛 空 始 得」。 …Sư vấn Tây Đường: “Nhữ hoàn giải tróc đắc hư không ma? Đường viết: «Tróc đắc.» Sư viết: «Tác ma sinh tróc?» Đường dĩ thủ toát hư không. Sư viết: «Nhữ bất giải tróc.» Đường khước vấn: «Sư huynh tác ma sinh tróc?». Sư bả Tây Đường tỵ khổng duệ. Đường tác nhẫn thống thanh viết: «Thái sát! Duệ nhân tỷ khổng, trực dục thoát khứ.» Sư viết: «Trực tu nhậm ma tróc hư không thủy đắc.»

* Đệ tử là Pháp Đạt. Tâm mê Pháp Hoa chuyển, tâm ngộ chuyển Pháp Hoa 心 迷 法 華 轉, 心 悟 轉 法 華 (Pháp Bảo Đàn, phẩm Cơ duyên 7).

* Đoạn nầy trích trong phần cuối của chuyện Thế nào là gió đen thổi thuyền trôi vào nước quỷ la sát, đánh số 74 trong Ngũ Đăng Hội Nguyên Tiết Dẫn.

* Đoạn nầy trích từ truyện Thượng Đường, thứ 31, trong Ngũ Đăng Hội Nguyên Tiết Dẫn : Vấn: Như hà thị Phật? Sư viết: “Nhữ thị hà thùy?” Viết : “Mỗ giáp” . Sư viết: “Nhữ thức mỗ giáp phủ?” Viết: “Phân minh cá.” Sư cử phất tử, viết: “Nhữ hoàn kiến ma?” Viết: “Kiến. ” Sư nãi bất ngữ.

* Lâm Tế Nghĩa Huyền (臨 濟 義 玄, 866 – 867), môn đệ xuất sắc của Hoàng Bá Hy Vận. Sư tiếp nối Mã Tổ bằng cách dùng tiếng hét (hát 喝, j: katsu), và gậy (bổng 棒, trúc bề 竹篦), phất tử (拂 子, j: hossu). Sư sử dụng công án để tiếp người, một biểu hiện đặc sắc của dòng nầy. Chính nhờ đó mà Thiền tông còn lưu truyền cho đến ngày nay.

* Quy Sơn Linh Hựu (溈 山 靈 祐, 771-853), đệ tử của Bách Trượng, cùng đệ tử là Ngưỡng Sơn Huệ Tịch khai sáng dòng Thiền Qui Ngưỡng, môn đệ trên dưới 1500 người. Tác giả của văn Qui Sơn Cảnh Sách mà nay được giới xuất gia thường tụng đọc.

* Theo Ngũ Đăng Hội Nguyên Tiết Dẫn, truyện Mạo đắc ngô chân phủ, số 55.

* Theo Ngũ Đăng Hội Nguyên, truyện Nhất thất lục song, số 75.

* Tiêu minh 蛸 螟: Một loại côn trùng rất nhỏ, hút nhựa cây lúa.

* Theo Cảnh Đức Truyền Đăng Lục: 僧 問 長 慶。古 人 撫 掌 喚 僧 喫 飯。意 旨 云 何。長 慶 云。大 似 因 齋 慶 讚。僧 問 大 光。未 審 慶 讚 箇 什 麼?。大 光作 舞。僧 乃 禮 拜。大 光 云。遮 野 狐 精! Tăng vấn Trường Khánh. Cổ nhân vũ chưởng hoán tăng khiết phạn, ý chỉ vân hà? Trường Khánh vân: Đại tợ nhân trai khánh tán. Tăng vấn Đại Quang : vị thẩm khánh tán cá thập ma? Đại Quang tác vũ. Tăng nãi lễ bái. Đại Quang vân: Giá dã hồ tinh.

* Chuyện nầy chúng tôi dịch sát theo bản Hán văn, trong Ngũ Đăng Hội Nguyên Tiêt Dẫn, truyện Vì ông chẳng chịu nhận lấy, số 114.

* Trong Ngũ Đăng Hội Nguyên, nội dung cuộc đối thoại nầy diễn ra giữa Thiền sư Bảo Thông Đaị Điên (寶 通 大 巔) ở Linh Sơn, Triều Châu ( Dương mi, thuấn mục, chuyện 140).

* Còn gọi là Đại Đồng (Thiền sư Trung Hoa tập 1, HT. T. Thanh Từ).

* Theo Truyền Đăng Lục, Sư lật úp thuyền xuống nước mà tịch. Nội dung trong nguyên bản tiếng Anh trùng hợp với truyện Nhất cú hợp đầu ngữ trong Ngũ Đăng Hội Nguyên.

xem Truyền Đăng lục.

Mộc ngư (j: morugyo, e: wooden-fish).

Như Lai Tạng 如 來 臧, Như Lai Tạng tính 如 來 臧 性 (s: tathagātagarbha), kho tàng chơn tính Như Lai. Nơi chứa đựng chủng tử Như Lai mà mỗi chúng sinh đều vốn có. Thuật ngữ nầy xuất phát từ nhiều kinh điển Đại thừa. Tathagāta là Như Lai, Garbha là tạng, là kho chứa.

Đức Sơn gậy, Lâm Tế hét (Đức Sơn bổng, Lâm Tế hát).

* Đạo đắc giả tam thập bổng, đạo bất đắc giả, tam thập bổng 道 得 者 三 十 棒, 道 不 得 者 三 十 棒.

* Tên của một trong hai thanh kiếm bén nhất ở Trung Hoa, thanh kia là Thái a.

* Còn gọi là Pháp Nhãn Văn Ích 法 眼 文 益 (j: hōgen bun'eki), sinh năm 885, tịch năm 958, thuộc dòng Thiền được truyền thừa từ Đức Sơn Tuyên Giám. Sư Bản Tiên (c: ben-hsien) họ Trịnh, quê ở Vĩnh Gia, lúc nhỏ xuất gia ở viện Tập Khánh, nhờ tham vấn Quốc Sư Đức Thiều mà được ngộ giải. Sau Sư trú trì chùa Đoan Lộc.

Thiếu Thất Di Thư (c: shao-shih I-chu): Một trong những tác phẩm thất lạc của Bồ-đề Đạt-ma.

* Theo Phạm võng Bồ Tát giới, cần phải hội đủ các yếu tố mới được quy là phạm tội sát sanh: nhân giết, duyên giết, phương thức giết, nghiệp giết.

* 須 菩 提！ 忍 辱 波 羅 蜜, 如 來 說 非 忍 辱 波 羅 蜜。 何

* Theo luận Đại Thừa Khởi tín, đó là chân như môn và sinh diệt môn.

s: prapañca, còn có nghĩa là phiền não chướng, hý luận.

s: vikalpa: vọng tưởng. 164

Những mẫu vấn đáp này tôi trích một cách ngẫu nhiên từ Truyền Đăng Lục (傳 燈 錄, e: transmission of the lamp). Bản tôi trích dẫn, ghi chép chủ yếu các sự kiện vào đời Đường, thế kỷ thứ 5 và đầu đời Tống, khoảng từ năm 600-1000.

* Hoàng Bá truyền tâm pháp yếu.

* Cư sĩ tự là Công Mỹ, thường gọi là Tướng quốc Bùi Hưu. Người làng Văn Hỷ, Hà Đông, thụ giới pháp với Hoàng Bá Hy Vận.

Vấn đáp 問 答, j: mondo, e: dialogue.

Xem trang 132 (?) để được giải thích rõ hơn. (Chúng tôi không rõ trang 132 trong tác phẩm nào, ND).

* Nhất thiết chư Phật cập chư Phật A nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề giai tùng thử kinh xuất 一 切 諸 佛 及 諸 佛 阿 耨 多 羅 三 藐 三 菩 提, 皆 從 此 經 出 (Kinh Kim Cương Bát-nhã ba-la-mật-đa).

平 常 心, c: ping-chang hsin, e: everyday thought.

* Nguyên văn: Cul-de-sac.

* 阿 毘 曇, còn gọi là A-tỳ-đạt-ma, dịch nghĩa là Luận tạng, Thắng pháp tập yếu luận, Vô tỷ pháp. Luận là hình thức để giảng giải tạng kinh.

* Nguyên văn: Fait accompli.

* Persique (persians) (Po-ssu) - 伊朗 (Y-lãng). Lão già Ba-tư cắn hạt tiêu là một Thiền ngữ, chỉ cho Bồ-đề Đạt-ma.

* 618-907.

* Phía Tây của Trung Hoa, như Ấn Độ, Pakistan, Persique.

* draṣṭā: 見 kiến, thấy; Śruta: 聞 văn, nghe; Jñatā: 覺 giác, hiểu biết; Mata: 知 tri: suy nghĩ.

* e: analytical psychology hoặc psycho-analysis.

* mata-jñatā: 見, 聞, 覺, 知 .

* e: transcendental apperception.

* The void (無) a state of utter blankness.

* Being (有).

* Suzuki trích trong The Light of Asian. Chúng tôi dich sát theo bản tiếng Anh. Xin trích dẫn nguyên văn theo Kinh Pháp Cú: (一 五 三 ) 經 多 生 輪 迴, 尋 求 造 屋 者, 但 未 得 見 之, 痛 苦 再 再 生。 (一 五 四) 已 見 造 屋 者！ 不 再 造 於 屋。 椽 桷 皆 毀 壞, 棟 梁 亦 摧 折。 我 既 證 無 為, 一 切 愛 盡 滅。

* Vô Trụ Đại Sư Đàm Thạnh (782-841) 無 住 大 師 曇 晟. Nối pháp Thiền sư Dược Sơn Duy Nghiễm. Sư trụ núi Vân Nham ở Đàm Châu.

* Tào Sơn Bản Tịch 曹 山 本 寂 (840-901).

Nói gọn là nhất cú, nhưng trong trường hợp này, đó là một câu nói tối hậu mà một Thiền sư dùng để diễn đạt kinh nghiệm của mình. Đó là ‘một câu’ hoàn toàn tương ưng với sự thực chứng.

* Tam huyền 三 玄：Ba câu. Phương pháp của tông Lâm Tế nhằm kích thích hành giả tham thiền phát khởi nghi tình.

* Cotigo, ergo sum: tôi tuy duy tức là tôi hiện hữu; Agito ergo sum: không tư duy, tức hiện hữu. 207