Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 3/7

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luật tạng

Saṅghabhedavastu

Thông tin
GRETIL — R. Gnoli with the assistance of T. Venkatacharya: The Gilgit Manuscript of the Saṅghabhedavastu, Being the 17th and Last Section of the Vinaya of the Mūlasarvāstivādin, Roma 1977-78 (Serie Orientale Roma, 49).CC BY-NC-SA 4.0

dhūrtako vā asaṃprāptaṃ vā svāt prabhūtam kulaśulkam iti; viditvā pratinivartitukāmo madhuskandhasya devaputrasya sthaṇḍilaṃ pradakṣiṇīkaroti, namaskaroti ca; atha madhuskandhadevaputrasya etad abhavat: adyaivānāthapiṇḍadena gṛhapatinā satyadarśanaṃ kartavyam; adyaivāyaṃ buddhaṃ bhagavantam apāsya anyadevatā namaskāraṃ kariṣyati; iti viditvā yāvac ca śivikādvāraṃ yāvac ca śītavanaṃ śmaśānam atrāntarād udāreṇāvabhāsenāvabhāsya anāthapiṇḍadaṃ gṛhapatim idam avocat: abhikrama gṛhapate, mā pratikrama; abhikramatas te śreyo bhavati, na pratikramataḥ; tat kasya hetoḥ śatam aśvā śataṃ niṣkāḥ śatam āśvatarīrathāḥ /

nānāvittasya saṃpūrṇāḥ śataṃ ca vaḍavārathāḥ //

padāvihārasyaikasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm / abhikrama gṛhapate, mā pratikrama; abhikramatas te śreyo <bhavati>, na pratikramataḥ; tat kasya hetoḥ? śataṃ haimavatā nāgāḥ suvarṇamaṇikalpitāḥ / īṣādantā mahākāyā vyūḍhavanto mataṅgajāḥ //

padāvihārasyaikasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm / abhikrama gṛhapate, mā pratikrama; abhikramatas (a 411b) te śreyo bhavati; na pratikramataḥ; tat kasya hetoḥ śataṃ kāmbojikākanyāḥ āmuktamaṇikuṇḍalāḥ / suvarṇakeyūradharāḥ niṣkagrīvāḥ svalaṅkṛtāḥ //

padāvihārasyaikasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm / abhikrama gṛhapate, mā pratikrama; abhikramatas te śreyo bhavati, na pratikramataḥ; athānāthapiṇḍado gṛhapatis taṃ devaputram idam (sbv i 169) avocat: kas tvaṃ bhadramukha; aham asmi gṛhapate madhuskandho nāma māṇavaḥ, tavaiva purāṇo gṛhasakhaḥ; so 'haṃ śāriputramaudgalyāyanayor bhikṣvor antike cittam abhiprasāya <kālagataḥ> cāturmahārājikeṣu deveṣūpapannaḥ, asminn eva śivikādvāre naivāsikaḥ; tasmād aham evaṃ vadāmi: abhikrama gṛhapate mā pratikrama; abhikramatas te śreyo bhavati, na pratikramata iti; athānāthapiṇḍadasya gṛhapater etad abhavat: nāvaro buddho bhaviṣyati, nāvaraṃ dharmākhyānaṃ, yatredānīṃ devatā api autsukyam āpadyante tasya bhagavato darśanāya; iti viditvā yena śītavanaṃ śmaśānaṃ tenopasaṅkrāntaḥ; tena khalu samayena bahir vihārasyābhyavakāśe bhagavān caṅkrame caṅkramyate yadbhūyasā anāthapiṇḍadaṃ gṛhaptim āgamayamānaḥ; adrākṣīt anāthapiṇḍado gṛhapatir bhagavantaṃ dūrād eva; dṛṣṭvā ca punar yena bhagavāṃs tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya bhagavantam gṛhapatiḥ pratisaṃmodanayā pratisaṃmodate: kaccid bhagavān sukhaṃ śāyita iti; atha bhagavāṃs tasyāṃ velāyāṃ gāthā bhāṣate; sarvathā vai sukhaṃ śete brāhmaṇaḥ parinirvṛtaḥ / lipyate yo na kāmair hi vipramukto nirupadhiḥ //

chitveha sarvam āśaktiṃ vinīya hṛdayajvaram / upaśāntaḥ sukhaṃ śete śāntiprāptena cetasā //

atha bhagavān anāthapiṇḍadaṃ gṛhapatim ādāya vihāraṃ praviśya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ; anāthapiṇdado gṛhapatir bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇaṇ; ekānte niṣaṇṇam anāthapiṇḍadaṃ gṛhapatiṃ bhagavān dharmyayā kathayā sandarśayati samādāpayati <samuttejyati>, saṃpraharṣayati; yāsau buddhānāṃ bhagavatāṃ pūrvakālakaraṇīyā dharmyā kathā, tadyathā dānakathā śīlakathā svargakathā kāmānām aśvādādīnavasaṅkleśavyavadānanaiṣkramyapraviveke anuśaṃsavyavadānapakṣyān dharmān vistareṇa saṃprakāśayati; yadā cainaṃ bhagavān adrākṣīt hṛṣṭacittam kalyacittaṃ muditacittaṃ vinivaraṇacittaṃ bhavyaṃ pratibalaṃ sāmutkarṣikīṃ dharmadeśanām ājñātum, tadā yāsau buddhānāṃ bhagavatāṃ sāmutkarṣikī dharmadeśanā tadyathā duḥkhaṃ samudayo nirodho mārgaś catvāry āryasatyāni vistareṇa saṃprakāśayati; athānāthapiṇḍado gṛhapatis tasminn evāsane niṣaṇṇaś catvāry āryasatyāny abhisameti; tadyathā (sbv i 170) duḥkhaṃ samudayo nirodho mārgaḥ; tadyathā śuddhaṃ vastram apagatakālakaṃ rañjanopagaṃ raṅge prakṣiptaṃ samyag eva raṅgaṃ pratigṛhṇāti, evam evānāthapiṇḍado gṛhapatis tasminn eva āsane niṣaṇṇaś catvāry āryasatyāny abhisameti; tadyathā duḥkhaṃ samudayo nirodho mārga iti; anāthapiṇḍado (a 412a) gṛhapatir dṛṣṭadharmā prāptadharmā viditadharmā paryavagāḍhadharmā tīrṇakāṅkṣo tīrṇavicikitsaḥ aparapratyayo 'nanyaneyaḥ śāstuś śāsane dharmeṣu vaiśāradyaprāptaḥ utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā, yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamayya bhagavantam idam avocat: abhikrānto 'haṃ bhadantābhikrāntaḥ; eṣo 'haṃ bhagavantaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca; upāsakaṃ māṃ ca dhāraya adyāgreṇa yāvajjīvaṃ prāṇopetaṃ śaraṇāgatam abhiprasannam; atha bhagavān anāthapiṇḍadaṃ gṛhapatim idam avocat; kinnāmā tvaṃ gṛhapate? aham asmi bhadanta sudatto nāmnā; api tv anāthebhyaḥ piṇḍakam anuprayacchāmi; tato mām anāthapiṇḍado gṛhapatir anāthapiṇḍado gṛhapatir iti janaḥ sañjānīte; kutobhūmakas tvaṃ gṛhapate? asti bhadanta prācīneṣu janapadeṣu śrāvastī nāma kosalānāṃ nigamaḥ; tatrāhaṃ prativasāmi

anāthapiṇḍada invites the buddha to śrāvastī

āgacchatu bhagavān śrāvastīm; ahaṃ bhagavantam upasthāsyāmi yāvajjīvaṃ cīvarapiṇḍapātaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ sārdhaṃ bhikṣusaṅghena; santi gṛhapate vihārāḥ śrāvastyām? no bhadanta; yatra gṛhapate vihārāḥ santi tatra bhikṣava āgantavyaṃ gantavyaṃ vastavyaṃ manyante; āgacchatu bhagavān; ahaṃ tathā kariṣyāmi yathā śrāvastyāṃ vihārā bhaviṣyanti; bhikṣavaś ca āgantavyaṃ gantavyaṃ vastavyaṃ maṃsyanta iti; adhivāsayati bhagavān anāthapiṇḍadasya gṛhapates tūṣṇīṃbhāvena; anāthapiṇḍado gṛhapatir bhagavatas tūṣṇīṃbhāvenādhivāsanāṃ viditvā bhagavataḥ pādau śirasā (sbv i 171) vanditvā bhagavato 'ntikāt prakrāntaḥ; tato 'sya yāvad rājagṛhe kṛtyaṃ vā karaṇīyaṃ vā tat sarvaṃ kṛtvā pariprāpya yena bhagavāṃs tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇaḥ; ekāntaniṣaṇṇo 'nāthapiṇḍado gṛhapatir bhagavantam idam avocat: anuprayaccha me bhagavan bhikṣuṃ sahāyakam yena sahāyakena bhagavato 'rthāya vihāraṃ kārayāmīti; bhagavān saṃlakṣayati: katarasya bhikṣor anāthapiṇḍado gṛhapatiḥ saparivāro <śrāvastīnivāsī ca janakāyo> vidheya; paśyati śāriputrasya bhikṣoḥ; tatra bhagavān āyuṣmantam śāriputram āmantrayate: saṃanvāhara śāriputra anāthapiṇḍadaṃ gṛhapatim <saparivāraṃ> śrāvastīnivāsinaṃ ca janakāyam iti; adhivāsayaty āyuṣmāṃś chāriputro bhagavatas tūṣṇīṃbhāvena; athāyuṣmāṃś chāriputro bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavato 'nitkāt prakrānataḥ

śāriputra leaves for śrāvastī

athāyuṣmāṃś chāriputras tasyā eva rātrer atyayāt pūrvāhāṇe nivāsya pātracīvaram ādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāvikṣat; rājagṛhaṃ piṇḍāya caritvā kṛtabhaktakṛtyaḥ paścādbhaktapiṇḍapātapratikrānto yathāparibhuktaṃ śayanāsanaṃ pratiśamayya, samādāya pātracīvaraṃ, yena śrāvastī tena cārikāṃ prakrāntaḥ; athānāthapiṇḍado gṛhapatiḥ prabhūtaṃ śambalam ādāya ekaikarātrinivāsena śrāvastīm anuprāptaḥ sa praviśann eva śrāvastīm ārāmeṇārāmam (a 412b) udyānenodyānam upavanenopavanaṃ caṅkramam anucaṅkramyamāṇo suvicarann evam āha: kataraḥ sa pṛthivīpradeśo bhaviṣyati śrāvastyā nātidūre nātyāsanne divā alpākīrṇo 'lpavilāpo rātrāv alpaśabdo 'lpanirghoṣaḥ alpadaṃśamaśakavātātapasarīsṛpasaṃsparśaḥ, yatrāhaṃ bhagavato 'rthāya vihāraṃ māpayiṣyāmīti; adrākṣīd anāthapiṇḍado gṛhapatir jetasya kumarasyārāmaṃ śrāvastyā nātidūre nātyāsanne divā alpākirṇam alpavilāpaṃ rātrāv alpaśabdam alpanirghoṣam alpadaṃśamaśakavātātapasarīsṛpasparśam; dṛṣṭvā ca punar asyaitad abhavat: atrāhaṃ bhagavato 'rthāya vihāraṃ māpayiṣyāmīti; sa praviṣann eva svaṃ niveśanaṃ yena jetaḥ kumāras tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya jetaṃ kumāram idam avocat: anuprayaccha me kumāra ārāmam; (sbv i 172) ahaṃ tatra bhagavato 'rthāya vihāraṃ kārayāmi iti; sa kathayati:na me gṛhapate sa ārāmaḥ; kintu udyānaṃ tan memeti; dvir api trir apy anāthapiṇḍado gṛhapatir jetaṃ kumāram idam avocat: anuprayaccha me kumāra ārāmam; ahaṃ tatra bhagavato 'rthāya vihāraṃ māpayāmīti; aparityakto <gṛhapate> me ārāmaḥ koṭisaṃstareṇāpi; punar apy anāthapiṇḍado

gṛhapatir jetaṃ kumāram idam avocat: kṛtārgho 'si kumāra ārāmasya; pratīccha hiraṇyasuvarṇam; mamārāmaḥ; kaḥ kṛtārghaḥ? tvaṃ kṛtārghaḥ; tau kṛtārgho na kṛtārgha iti vivādam āpannau, yena vyāvahārikapuruṣās tena saṃprasthitāḥ; atrāntare caturṇāṃ lokapālānām etad abhavat: ayam anāthapiṇḍado gṛhapatir udyukto bhagavato 'rthāya vihāraṃ māpayitum; sāhāyyam asyānuṣṭheyam iti; tato vyāvahārikapuruṣam ātmānam abhinirmāya arthādhikaraṇe niṣaṇṇāḥ; anāthapiṇḍado gṛhapatir jetaś ca kumāro vyāvahārikasakāśam upasaṅkrāntau; athānāthapiṇḍako gṛhapatir vyāvahārikapuruṣāṇām etam arthaṃ vistareṇa nivedayati; te kathayanti: kṛtārgho 'si kumāra ārāmasya: pratīccha suvarṇam: gṛhapater ārāma iti; sa tūṣṇīm avasthitaḥ; anāthapiṇḍado gṛhapatiḥ śakatair bhāraiḥ mūṭaiḥ piṭakair uṣṭrair gobhir gardbhaiḥ prabhūtaṃ suvarṇam abhinirhṛtya, sarvaṃ jetavanaṃ saṃstartum ārabdhaḥ; na parisamāpyate; tiṣṭhate evānāstīrṇaḥ kaścit pṛthivīpradeśaḥ; tataḥ anāthapiṇḍado gṛhapatir etam arthaṃ cintayan muhūrtasṃ tūṣṇīm asthāt: katarat tan nidhānaṃ bhaviṣyati? nātistokaṃ, nātiprabhūtaṃ yena ayam anāstīrṇaḥ pṛthivīpradeśaḥ āstariṣyati; na ca punar gopayitavyo bhaviṣyatīti; jetaḥ kumāraḥ saṃlakṣayati: nūnam anāthapiṇḍadsya gṛhapater vipratisāraḥ, kasmād ārāmakāraṇād iyantaṃ mahāntaṃ dhanaskandhaṃ parityajāmi; iti viditvā anāthapiṇḍadaṃ gṛhapatim idam avocat: sacet te ha gṛhapate vipratisāraḥ pratīccha suvarṇam; mamaivārāmaḥ; na me kumāra vipratisāraḥ; api tv aham etam evārtham anucintayan muhūrtaṃ tūṣṇīm avasthitaḥ;

katarat tan nidhānaṃ bhaviṣyati? nātistokaṃ nātiprabhūtaṃ, yenāyam anāstīrṇaḥ pṛthivīpradeśaḥ āstariṣyati; na ca prnar gopayitavyo bhaviṣyatīti; atha jetasya kumārasya etad abhavat:na batāvaro (a 413a) buddho bhaviṣyati; nāvaraṃ dharmākhyānam; yatredānīm ayaṃ gṛhapatir ārāmakāraṇād iyantaṃ (sbv i 173) mahāntaṃ dhanaskandhaṃ parityajati; iti viditvā anāthapiṇḍadaṃ gṛhapatim idam avocat: anuprayaccha me gṛhapate anāstīrṇaṃ pṛthivīpradeśam; atrāhaṃ bhagavato 'rthāya dvārakoṣṭhakaṃ māpayāmi; anāthapiṇḍado gṛhapatir jetasya kumārasya anāstīrṇaṃ pṛthivīpradeśam anuprayacchati: yatra jetaḥ kumāro bhagavato 'rthāya dvārakoṣṭhakaṃ māpayati

obstruction by the tīrthyas

athānāthapiṇḍado gṛhapatir bhagavato 'rthāya vihāraṃ māpayitum ārabdha iti tīvradveṣaparyākulīkṛtamanasas tīrthyās te saṃbhūya yenānāthapiṇḍado gṛhapatis tenopasaṅkrāntāḥ; upasaṅkramya kathayanti: mā tvaṃ gṛhapate śramaṇasya gautamasya arthāyātra vihāraṃ kāraya; kiṃ kāraṇam? asmābhir nagarāṇi bhājitāni; śramaṇasya gautamasya rājagṛham; asmākaṃ śrāvastī; sa kathayati: bhājitāni yuṣmābhir nagarāṇi, na tu madīyaṃ svāpateyam; yasyābhipretaṃ tasya dharmaskandhaṃ kārayāmīti; te rājñaḥ sakāśaṃ gatāḥ; tatrāpy anāthapiṇḍadena parājitāḥ; dhvāṅkṣās tīrthyā avikṛtavadanāḥ kathayanti: gṛhapate na te kāmakāram anuprayacchāmaḥ; śramaṇasya gautamasyāgraśrāvakaḥ āgataḥ; ca yady asmān vādena parājayate kāraya vihāram iti; sa kathayati: obnanam; āryaśāriputraṃ tāvad avalokayāmīti; athānāthapiṇḍado gṛhapatir yenāyuṣmān śāriputraḥ tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramyāyuṣmataḥ śāriputrasya pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇaḥ; ekāntaniṣaṇṇo 'nāthapiṇḍado gṛhapatir āyuṣmantaṃ śāriputram idam avocat: tīrthyā bhadante śāriputra evam āhuḥ: gṛhapate na te kāmakāram anuprayacchāmaḥ; śramaṇasya gautamasya agraśrāvaka āgataḥ; sa yady asmān vādena parājayate, kāraya vihāram iti; katham atra pratipattavyam iti; āyuṣmān śāriputraḥ saṃlakṣayati: kim eṣāṃ santi kānicit kuśalamūlāni uta na santīti; paśyati, santi; kasyāntike pratibaddhāni; mamaiva; punaḥ saṃlakṣayati: kim etāvanta eva mama pratibaddhā vineyā āhosvid anye 'pi vādena vineyāḥ santīti; paśyati, santi; kiyaccireṇa sannipatiṣyanti; paśyati,

saptāhasyātyayād iti; samanvāhṛtya kathayati: gṛhapate evaṃ bhavatu; kiṃ tu saptame divase; tato 'nāthapiṇḍado gṛhapatiḥ prītiprāmodyajāto yena tīrthyās tena upasaṅkrāntah; upasaṅkramya (sbv i 174) tīrthyān idam avocat: bhadanta āryaśāriputraḥ kathayati: śobhanam, evaṃ bhavatu; kiṃ tu spatame divase iti; te saṃlakṣayanti; dvābhyām atra kāraṇābhyāṃ bhavitavyam; athavāsau niṣpalāyitukāmaḥ; athavā pakṣaṃ samanveṣṭukāmaḥ; kim atra prāptakālaṃ; vayam api pakṣaṃ samanveṣāmaha iti; te pakṣaṃ samanveṣṭum ārabdhāḥ; taiḥ pakṣaṃ samanveṣamānai raktākṣo nāma parivrājako dṛṣṭaḥ; sa tair uktaḥ: tvam asmākaṃ sabrahmacārī; śramaṇasya gautamasyāgraśrāvako 'smābhir vādenāhūtaḥ; (a 413b) sa pakṣaṃ samanveṣate; tvam asmākaṃ sāhāyyaṃ kalpaya; kiyatā kālena? itaḥ saptame divase; śobhanam, evaṃ bhavatu; yadā yuṣmākaṃ sannipāto bhavati tadā mamārocayitavyam; tīrthyāḥ śaṅkitodvignamanaso divasānudivasaṃ pakṣaṃ samanveṣayante; divasāṃś ca gaṇayanti

the tīrthyas and śāriputra contest

yāvat saptame divase anāthapiṇḍadena gṛhapatinā vistīrṇāvakāśe pṛthivīpradeśe āsanaprajñaptiḥ kāritā; āyuṣmataś ca śāriputrasyārthāya siṃhāsanaṃ prajñaptam; nānādeśanivāsinas tīrthyāḥ sannipatitāḥ; śrāvastīnivāsī janakāyaḥ anekāni ca tatsāmantanivāsīni prāṇiśatasahasrāṇi, kānicir kutūhalajātāni, kānicit pūrvakaiḥ kuśalamūlaiḥ saṃcodyamānāni; tata āyuṣmān śāriputro 'nāthapiṇḍadena gṛhapatinā saparivāreṇa saṃpuraskṛto vādimaṇḍalaṃ praviśya vineyajanam abhisamīkṣya smitapūrvaṃ samaśānteryāpathena siṃhāsanam abhiruhya niṣaṇṇaḥ; sarvaiva sā parṣad avahitacetaskā āyuṣmantam śāriputram abhisamīkṣamāṇā niṣaṇṇā

defeat of the tīrthyas

tata āyuṣmān śāriputras tīrthyān āmantrayāmāsa: bhavantaḥ kiṃ tāvat kariṣyatha? āhosivd vikariṣyatha? te kathayanti: vayaṃ kurmaḥ; tvāṃ vikuru; āyuṣmān śāriputraḥ saṃlakṣayati: yady ahaṃ kariṣyāmi; sadevako 'pi loko na śakṣyati vikartum; prāg eva raktākṣaḥ parivrājakaḥ; iti viditvā raktākṣaṃ parivrājakam idam avocat: tvaṃ kuru, ahaṃ vikariṣyāmīti; sa indrajāle kṛtāvī; tena supuṣpitaḥ (sbv i 175) sahakārapādapo nirmitaḥ; āyuṣmatā śāriputreṇa tumulo vātavarṣa utsṛṣṭaḥ; yenāsau samūla utpāṭya itaś cāmutaś ca vikīrṇo yogijanānām apy aviṣayībhūtaḥ; tatas tena padminī nirmitā; āyuṣmatā śāriputreṇa kalabhahastī nirmitaḥ; tena sā samantān marditā; tena saptaśīrṣo nāgo nirmitaḥ; āyuṣmatā śāriputreṇa garuḍo nirmitaḥ yenāsāv apahṛtaḥ; tena vetāḍo nirmitaḥ; āyuṣmatā śāriputreṇa mantraiḥ kīlitaḥ; kuprayukto vetādā ātmavadhāya cetayate; sa tasyaivopari pradhāvitaḥ; tato 'sau bhītas trastaḥ saṃvigna āhṛṣṭaromakūpaḥ āyuṣmataḥ śāriputrasya pādayor nipatitaḥ: ārya śāriputra trāyasva śaraṇāgato 'smīti; tata āyuṣmatā śāriputreṇa mantrā utkīlitāḥ; sa vetāḍo vyupaśāntaḥ; tasyāyuṣmatā śāriputreṇa dharmo deśitaḥ; sa prasādajātaḥ kathayati: labheyāham āryaśāriputra svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvam; careyam aham āryaśāriputrasyāntike brahmacaryam iti; āyuṣmatā śāriputreṇa sa pravrājitaḥ upasaṃpāditaḥ; avavādo dattaḥ; tenodyacchamena ghaṭamānena vyāyacchamānena sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣākṛtam; arhan saṃvṛttaḥ; traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana

ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo (a 414a) vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhaparāṅmukhaḥ, sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ; tataḥ sā parṣad vismayotphullalocanā saṃvṛttā; āyuṣmati śāriputre 'bhiprasannā kathayati: mahān āryaśāriputreṇa vādivṛṣabho nigṛhītaḥ; iti viditvā ayuṣmataḥ śāriputrasya mukhe 'valokikāḥ saṃvṛttāḥ; tata āyuṣmatā śāriputreṇa tasyāḥ parṣadaḥ āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā; yāṃ śrutvā anekaiḥ satvasahasraiḥ mahān viśeṣa āgataḥ; kaiścic chrāvakabodhau cittāny utpāditāni; kaiścit pratyekāyāṃ bodhau; kaiśid anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau; kaiścic charaṇagamanaśikṣāpadāni gṛhītāni; kaiścit srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam; kaiścit sakṛdāgāmiphalam; kaiścid anāgāmiphalam; kaiścit pravrajya sarvakleśasaṃprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam; yadbhūyasā sā parṣad buddhanimnā, dharmapravaṇā, saṅghaprāgbhārā, (sbv i 176) vyavasthāpitā; tīrthyāḥ saṃlakṣayanti: na śakyam asmābhir ayaṃ vāde nigrahītum; upāyasaṃvidhānaṃ kartavyam; atraiva bhṛtikayā karma kurmaḥ; tataś chidraṃ labdhvā baiṣkeṇainaṃ praghātayāma iti; te sarve saṃbhūya anāthapiṇḍadasya gṛhapateḥ sakāśaṃ gatvā kathayanti: gṛhapate tvayāsmākaṃ sarvāṇi vṛttipadāni samucchinnāni; tad anukampāṃ kuru; tvadīyavihāre bhṛtikayā karma kurmaḥ; ciraṃ vayam atra avasthitāḥ; mā deśaparityāgaṃ kurma iti; anāthapiṇḍadaḥ kathayati: āryaśāriputraṃ tāvad avalokayāmi; sa yenāyuṣmān śāriputras tenopasaṅkrāntaḥ;

upasaṅkramyāyuṣmantaṃ śāriputram idam avocat: <ārya>, tīrthyāḥ kathayanti, asmākaṃ tvayā sarvāṇi vṛttipadāni samucchinnāni; tad anukampāṃ kuru; tvadīye vihāre bhṛtikayā karma kurmaḥ; ciraṃ vayam atrāvasthitāḥ; mā deśaparityāgaṃ kurma iti; āyuṣmāṃś chāriputraḥ samanvāhartuṃ pravṛttaḥ: kiṃ teṣāṃ santi kānicit kuśalamūlāni āhosvin na santi iti; paśyati, santi; kasyāntike pratibaddhāni; mamaiveti; samanvāhṛtya kathayati: gṛhapate evaṃ bhavatu, ko 'tra virodha iti; te tasmin vihāre bhṛtikayā karma kartum ārabdhāḥ; āyuṣmatā śāriputreṇa latāvārikaḥ puruṣo raudro nirmitaḥ; sa tat karma kārayitum ārabdhaḥ; āyuṣmān śāriputraḥ teṣāṃ vinayakālaṃ jñātvā tatsamīpe vṛkṣamūlasyādhastāc caṅkramyamāṇas tiṣṭhati; sa tair dṛṣṭaḥ; te saṃlakṣayanti, ayam asya kāla praghātayituṃ pravivikte tiṣṭhatīti; te tasya sakāśaṃ upasaṅkramya parivārya avasthitāḥ; āyuṣmān śāriputraḥ saṃlakṣayati: kīdṛśena cittena ete matsakāśam upasaṅkrāntā iti; yāvat paśyati vadhakacittena; tenāsau latāvāriko nirmita utsṛṣṭaḥ; tena te 'bhidrutā gacchata karma kuruteti; te kathayanti: ārya śāriputra paritrāyasva; sa kathayati: āyuṣman gaccha; viśrāmyantu tāvad iti; te saṃlakṣayanti: īdṛśo 'sty ayaṃ mahātmā; vayam asya vadhakacittāḥ; eṣo 'smākaṃ maitracittaḥ iti viditvā abhiprasannāḥ; tata āyuṣmatā (sbv i 177) śāriputreṇa teṣām āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā (a 414b) yāṃ śrutvā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ

sākṣātkṛtaṃ

conversion of the tīrthyas

te dṛṣṭasatyāḥ kathayanti: labhemahi vayaṃ śāriputra svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvam; carema vayaṃ bhadantaśāriputrasyāntike brahmacaryam iti; te āyuṣmatā śāriputreṇa pravrājitā upasaṃpāditāḥ; avavādo dattaḥ; tair yujyamānair, ghaṭamānair, vyāyacchamānair idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaparahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam ity arhantaḥ saṃvṛttāḥ; traidhātukavītarāgāḥ samaloṣṭakāñcanā ākāśapāṇitalasamacittā vāsīcandanakalpā vidyāvidāritāṇḍakośā vidyābhijñāpratisaṃvitprāptā bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhāḥ sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyā mānyā abhivādyāś ca saṃvṛttāḥ

construction of vihāras

tatra āyuṣmatā śariputreṇa vihārasūtram ekānte gṛhītam; anāthapiṇḍadenāpi gṛhapatinā ekānte gṛhītam; āyuṣmān śāriputraḥ smitaṃ prāviṣkartum ārabdhaḥ; anāthapiṇḍado gṛhapatiḥ kathayati: nāhetvapratyayam āryaśāriputra tathāgatā vā tathāgataśrāvakā vā smitaṃ prāviṣkurvanti; kaḥ āryaśāriputra hetuḥ? kaḥ pratyayaḥ smitasya prāviṣkaraṇāya? evam etad gṛhapate, evam etat; nāhetvapratyayaṃ tathāgatā vā tathāgataśrāvakā vā smitaṃ prāviṣkurvanti; tvayā ceha sūtraṃ gṛhītam; tuṣite devanikāye sauvarṇaṃ bhavanam abhinirvṛttam; tato 'nāthapiṇḍado gṛhapatir vismayotphullalocanaḥ kathayati: āryaśāriputra yady evaṃ, tena hi punaḥ sūtraṃ prasāraya bhūyasyā mātrayā; cittam abhiprasādayāmīti; āyuṣmatā śāriputreṇa tat sūtram gṛhītam; anāthapiṇḍadena gṛhapatinā bhūyasyā mātrayā tīvreṇa prasādavagena cittam abhiprasāditam; yena prasādajātena samanantaram eva tat sauvarṇaṃ bhavanaṃ catūratnamayaṃ saṃvṛttam; āyuṣmatā cāsya śāriputreṇa niveditam; tato 'nāthapiṇḍadena gṛhapatinā uttarottarapravṛddhapuṇyasantatinā (sbv i 178) ṣoḍaśamahallikā vihārā māpitāḥ; ṣaṣṭiś ca kuṭikāvastūni; ṣoḍaśamahallikān vihārān māpayitvā ṣaṣṭiṃ ca kuṭikāvastūni sarvopakaraṇaiḥ pūrayitvā yenāyuṣmān śāriputras tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramyāyuṣmantaṃ śāriputram idam avocat: kiyatpramāṇair āryaśāriputra prayāṇakair bhagavān adhvānaṃ gacchati; tadyathā gṛhapate rājā cakravartī; kiyatpramāṇai rājā cakravartī; daśakrośakair gṛhapate rājā cakravartī prayāṇakair adhvānaṃ gacchati; tato 'nāthapiṇḍadena gṛhapatinā yāvac ca śrāvastī yāvac ca rājagṛham atrāntarād vāsakān parisaṅkhyāya parikramaṇakā māpitāḥ; dānaśalā kāritā; kālārocakaḥ puruṣaḥ sthāpitaḥ; chatradhvajapatākāśobhitāś candanavāripariṣiktāḥ surabhidhūpaghaṭikopanibaddhās toraṇāḥ kāritāḥ; kālikāni yāmikāni ca bhaiṣajyāny upasthāpitāni

messenger to the buddha

tataḥ saṃbhṛtasaṃbhāro 'nyatamaṃ puruṣam āmantrayate: ehi tvaṃ bhoḥ puruṣa; yena bhagavāṃs tenopasaṅkrāma; upasaṅkramyāsmākaṃ vacanena bhagavataḥ pādau vanditvā alpābādhatāṃ ca pṛccha alpātaṅkatāṃ ca, laghūtthānatāṃ ca yātrāṃ ca, balaṃ ca, sukhaṃ ca anavadyatāṃ (a 415a) ca, sparśavihārataṃ ca; evaṃ ca vada, āgacchatu bhagavān śrāvastīm; ahaṃ bhagavantam upasthāsyāmi yāvajjīvaṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ sārdhaṃ bhikṣusaṅghena <iti>; evam ārya iti sa puruṣo 'nāthapiṇḍadasya gṛhapateḥ pratiśrutya yena rājagṛhaṃ tena samprasthitaṃ; anupūrveṇa rājagṛham anuprāptaḥ; tato mārgaśramaṃ prativinodya yena bhagavāṃs tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte 'sthāt; ekāntasthitaḥ sa puruṣo bhagavantam idam avocat: anāthapiṇḍado bhadanta gṛhapatir bhagavataḥ pādau śirasā vandate; pūrvavad yāvat sparśavihāratāṃ ca; sukhī bhavatu bhoḥ puruṣa anāthapiṇḍado gṛhapatis tvaṃ ca; anāthapiṇḍado bhadanta gṛhapatir evam āha: āgacchatu bhagavān śrāvastīm; ahaṃ bhagavantam upasthāsyāmi yāvajjīvaṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ sārdhaṃ bhikṣusaṅgheneti; adhivāsayati (sbv i 179) bhagavāṃs tasya puruṣasya tūṣṇīṃbhāvena; atha sa puruṣo bhagavatas tūṣṇīṃbhāvenādhivāsanāṃ viditvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavato 'ntikāt prakrāntaḥ

the buddha arrives at śrāvastī

tato bhagavān dānto dāntaparivāraḥ, śānto śāntaparivāraḥ, mukto muktaparivāraḥ, āśvasta āśvastaparivāraḥ, vinīto vinītaparivāraḥ, arhann arhatparivāraḥ, vītarāgo vītarāgaparivāraḥ, prāsādikaḥ prāsādikaparivāraḥ, ṛṣabha iva gogaṇaparivṛtaḥ, gaja iva kalabhaparivṛtaḥ, siṃha iva daṃṣṭrigaṇaparivṛtaḥ, haṃsa iva haṃsagaṇaparivṛtaḥ, suparṇīva pakṣigaṇaparivṛto, vipra iva śiṣyagaṇaparivṛtaḥ, suvaidya ivāturagaṇaparivṛtaḥ, śūra iva yodhagaṇaparivṛto, daiśika ivādhva gagaṇaparivṛtaḥ, sārthavāha iva vaṇiggaṇaparivṛtaḥ, śreṣṭhīva parijanaparivṛtaḥ, koṭṭarāja iva mantrigaṇaparivṛtaḥ, cakravartīva putrasahasraparivṛtaḥ, candra iva nakṣatragaṇaparivṛtaḥ, sūrya iva raśmisahasraparivṛtaḥ, dhṛtarāṣṭra iva gandharvagaṇaparivṛtaḥ, virūḍhaka iva kumbhāṇḍagaṇaparivṛtaḥ, virūpakṣa iva nāgagaṇaparivṛtaḥ, dhanada iva yakṣagaṇaparivātaḥ, vemacitrīva asuragaṇaparivṛtaḥ, śakra iva tridaśagaṇaparivṛtaḥ, brahmeva brahmakāyikaparivṛtaḥ, stimita iva jalanidhiḥ, sajala iva jaladharaḥ, vimada iva gajapatiḥ, sudāntair indriyair asaṃkṣobhiteryāpathapracāraḥ, dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtaḥ, aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraḥ, vyāmaprabhālaṅkṛtamūrtiḥ, sūryasahasrātirekaprabhaṃ, jaṅgama iva ratnaparvataḥ, samantatobhadrako, daśabhir balaiś, caturbhir vaiśāradyais, tribhir āveṇikaiḥ smṛtyupasthānair mahākaruṇayā ca samanvāgataḥ, mahatā bhikṣusaṅghena, anāthapiṇḍadena gṛhapatinā śrāvastīnivāsinā ca mahājanakāyena, anekaiś ca devatāśatasahasrair anugamyamānaḥ, (a 415b) śrāvastīnagarīm anuprāptaḥ;

yadā ca bhagavatā śrāvastīṃ nagarīṃ (sbv i 180) praviśatā sābhisaṃskāraṃ nagarendrakīle dakṣiṇaḥ pādo nyastaḥ tadā ṣaḍvikāraḥ pṛthivīkampo jātaḥ; iyaṃ mahāpṛthivī calati, saṃcalati, saṃpracalati; vyathate, pravyathate, saṃpravyathate; pūrvo digbhāga unnamati; paścimo 'vanamati; paścima unnamati; pūrvo 'vanamati; dakṣina unnamati; uttaro 'vanamati; uttara unnamati; dakṣiṇo 'vanamati; anta unnamati; madhyo 'vanamati; madhya unnamati; anto 'vanamati; sarvaś cāyaṃ loka udāreṇa avabhāsena sphuṭaḥ saṃvṛttaḥ sārdhaṃ lokāntarikābhiḥ; antarīkṣe ca devadundubhayas tāditāḥ; gaganatalasthā devatā <bhagavata> upariṣṭād divyāny utpalāni kṣeptum ārabdhāḥ; padmāni, kumudāni, puṇḍarīkāṇy, agarucūrṇāni, tagarucūrṇāni, candanacūrṇāni, kuṅkumacūrṇāni, tamālapatrāni, divyāni ca māndārakāṇi puṣpāṇi <kṣipanti> cailavikṣepāṃś cākārṣuḥ

effects felt following buddha's arrival

bhagavataḥ purapraveśe imāny evaṃvidhāścaryāṇy abhūvan; aparāṇi ca; saṃkṣiptāni viśālībhavanti; nīcāny uccāni bhavanti; uccāni samāni bhavanti; hastinaḥ krauñcanti; aśvā heṣante; ṛṣabhā nardanti; gṛhagatāni vividhāni vāditrabhāṇḍāni svayam nadanti; andhāś cakṣuṃṣi pratilabhante; badhirāḥ śrotram; mūkāḥ pravyāharaṇasamarthā bhavanti; pariśiṣṭendriyavikalā indriyāṇi pratilabhante; madyamadākṣiptā vimadībhavanti; viṣapāyitā nirviṣībhavanti; anyonyavairiṇo maitrīṃ pratilabhante; gurviṇyaḥ svastinā prasūyante; bandhanabaddhā mucyante; adhanā dhanāni prailabhante; imāni cānyāni ca bhagavataḥ purapraveśe adbhutaśatasahasrāṇi prādurbhavanti

the jetavana

tato bhagavān evaṃvidhena mahatā satkāreṇa śrāvastīṃ praviṣṭaḥ; praviśya purastād bhikṣusaṅghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ; anāthapiṇḍado gṛhapatiḥ suhṛtsaṃbandhibāndhavajanaparivṛtaḥ sauvarṇaṃ (sbv i 181) bhṛṅgāram ādāya vāridhārāṃ pātayitum ārabdhaḥ; sā na prapatati; anāthapiṇḍado gṛhapatir durmanāḥ saṃlakṣayati: mā mayā kānicit sāpakṣālāni karmāṇi kṛtāni syur iti; bhagavān āha: na tvayā gṛhapate kānicit sāpakṣālāṇi karmāṇi kṛtāni; api tv etasmin pradeśe sthitena tvayā pūrvakāṇāṃ samyaksaṃbuddhānām ayam eva pradeśo niryātitaḥ; anyasmin pradeśe sthitvā <pātaya; tenānyasmin pradeśe sthitvā> pātitā; bhagavān pañcāṅgopetena svareṇa svayam eva jetavanam udghoṣayati; udghoṣyamāṇe jetavane jetaḥ kumāraḥ saṃlakṣayati: aho bata bhagavān mamāpi tatprathamato nāmodgrahaṇaṃ kuryād iti; bhagavatā jetasya kumārasya cetasā cittam ājñāya tatprathamato nāmodgrahanaṃ kṛtam: idaṃ bhikṣavo jetavanam anāthapiṇḍadadasyārāmaḥ; iti śrutvā jetaḥ kumāro 'tīva prasannaḥ mama bhagavatā tatprathamato nāmodgrahaṇaṃ kṛtam iti; tatprītiprāmodyajātena tad dravyajātaṃ bhagavato 'rthāya catūratnamayaṃ dvārakoṣṭhakaṃ kāritam; tathā saṅgītikārair api sthavirais sūtrānta upanibaddham: (a 416a) bhagavān śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme iti

king prasenajit meets the buddha

aśrauṣīd rājā prasenajit kauśalaḥ śramaṇo gautamaḥ kauśaleṣu janapadeṣu cārikāṃ caran śrāvastīm anuprāptaḥ; śravastyāṃ viharati jetavane anāthapiṇḍadasyārāme; sa khalu bhagavān gautamo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho 'smīty ātmānaṃ pratijānīta iti; śrutvā ca punar yena bhagavāṃs tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ saṃmukhaṃ saṃmodanīṃ saṃrañjanīṃ vividhāṃ kathāṃ vyatisārya ekānte niṣaṇṇaḥ; ekāntaniṣaṇṇo rājā prasenajit kauśalo bhagavantam idam avocat: śrutaṃ me bho gautama bhavān gautamo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho 'smīty ātmānaṃ pratijānīta iti; ye te bho gautama evam āhuḥ kaccit te evaṃ vyākurvāṇā, no ca bhavantaṃ gautamam abhyācakṣate, nātisaranti; uktavādināś ca te bhavato gautamasya <dharmavādinaś ca dharmasya> cānudharmaṃ vyākurvanti? na ca teṣāṃ kaścid āgacchet parataḥ sahadharmeṇa vādānuvādaṃ garhāsthānīyo dharmaḥ; ye te mahārāja evam (sbv i 182) āhus tathyata evaṃ vyākurvāṇā no ca mām abhyācakṣate, nātisaranti; uktavādinaś ca te dharmavādinaś ca dharmasya cānudharmaṃ vyākurvanti; na ca teṣāṃ kaścid āgacchet parataḥ sahadharmeṇa vādānuvādaṃ garhāsthānīyo dharmaḥ; tat kasya hetor? aham asmi mahārāja anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ; kiṃ cāpi bhavān gautama evam āha; api tu nāhaṃ bhavato gautamasya śraddhādeyo gacchāmi; tat kasya hetor? ye tāvad ime, bho gautama, vṛddhavṛddhāḥ, śramaṇabrāhmaṇāḥ, tadyathā pūraṇaḥ kāśyapo, maskarī gośalīputraḥ, sañjayī vairaḍīputraḥ, ajitaḥ keśakambalaḥ, kakudaḥ kātyayano, nirgrantho jñātiputraḥ, te tāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā sma ity ātmānaṃ pratijānate? kutaḥ punar bhavān gautamo dahraś ca jātyā, navakāś ca pravrajyayā?

the four small ones

bhagavān āha: catvāra ime mahārāja dahrā nāvamantavyāḥ; na paribhavitavyāḥ; katame catvāraḥ? kṣatriyo, mahārāja, dahro nāvamantavyaḥ, <dahro> na paribhavitavyaḥ; uraga, mahārāja, dahro nāvamantavyaḥ, dahro na paribhavitavyaḥ; agnir, mahārāja, stoko nāvamantavyaḥ, stoko na paribhavitavyaḥ; bhikṣur, mahārāja, dahro nāvamantavyaḥ, dahro na paribhavitavyaḥ; tat kasya hetor? dharaś cāpi bhikṣur bhavati arhan mahardhiko; mahānubhāvaḥ; idam avocat bhagavān; idam uktvā sugato by athāparam etad uvāca śāstā: kṣatriyaṃ vyañjanopetam abhijātaṃ yaśasvinam / dahraṃ taṃ nāvajānīyān nainaṃ paribhaved budhaḥ //

sthānaṃ hi rajyate rājan yad rājyaṃ prāpya kovidaḥ / kṣatriyo daṇḍam ādadhyāt tasmāt taṃ praṇamet bhṛśam //

tasmāt taṃ nāvajānīyād rakṣan jīvitam ātmanaḥ / samyak cainaṃ pariharet saṃpaśyann artham ātmanaḥ //

grāme vā yadi vāraṇye yatra paśyed bhujaṅgamam / (sbv i 183) dahraṃ taṃ nāvajānīyān nainaṃ paribhaved budhaḥ //

uccāvaceṣu varṇeṣu nāgaś carati haiṣiṇām / āsādya bālān dahati narān nārīś ca naikaśaḥ //

tasmāt taṃ nāvajānīyād rakṣan jīvitam ātmanaḥ / samyak cainaṃ pariharet saṃpaśyann artham ātmanaḥ //

prabhūtapakṣo jvalanaḥ kṛṣṇavartmā hutāśanaḥ / stokaṃ taṃ nāvajānīyān (a 416b) nainaṃ paribhaved budhaḥ //

stokaṃ bhūtvā bahur bhavaty upādānena pāvakaḥ / tejasā dahati kṣipraṃ grāmāṃś ca nagarāṇi ca //

tasmāt taṃ nāvajānīyād rakṣan jīvitam ātmanaḥ / samyak cainaṃ pariharet saṃpaśyann artham ātmanaḥ //

yam agnir dahate dāvaṃ grāmāṃś ca nagarāṇi ca / jāyante pallavās tatra ahorātrānvayāḥ kvacit //

yas tarhi śīlasaṃpannaṃ bhikṣum āsādya dahyate / na tasya putrā pautrā vā dāyādaṃ na sa vindati //

na cirāt tālamastakavad uddāyādā bhavanti te / tasmāt taṃ nāvajānīyād rakṣan jīvitam ātmanaḥ //

samyak cainaṃ pariharet saṃpaśyann artham ātmanaḥ / kṣatriyaṃ vyañjanopetam uragaṃ pāvakaṃ tatha //

bhikṣuṃ ca śīlasaṃpannaṃ nainān paribhaved budhaḥ //

tasmāt tān nāvajānīyād rakṣan jīvitam ātmanaḥ / samyak cainān pariharet saṃpaśyann artham ātmanaḥ //

atha rājā prasenajit kauśalo bhagavato bhāṣitam abhinandya anumodya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavato 'ntikāt prakrāntaḥ

udāyin brings messages from śuddhodana and his own conversion

tatra buddho bhagavān śrāvastyāṃ viharati jetavane anāthapiṇḍadasyārāme; rājñā prasenajitā kauśalena rājñaḥ śuddhodanasya (sbv i 184) lekho 'nupreṣitaḥ: deva diṣṭyā vardhasva; putreṇa te amṛtam adhigatam; amṛtena jagat santarpayati iti; śrutvā rājñā śuddhodanena dūto 'nupreṣitaḥ; sa tatraiva pravrajitaḥ; dvitīyo dūto 'nupreṣitaḥ; so 'pi tatraiva pravrajitaḥ; svākhyātatvād dharmavinayasya yaṃ yaṃ dūtam anupreṣayati, sa tatraiva pravrajati; rājā kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ: yaṃ yam eva dūtaṃ preṣayāmi sa tatraiva pravrajati svākhyātatvād dharmavinayasya; udāyinā dṛṣṭa uktaś ca: deva kasyārthe tvaṃ kare kapolaṃ datvā cintāparas tiṣṭhasīti; sa kathayati: udāyin katham ahaṃ na cintāparo bhavāmi? yadā sarvārthasiddhaḥ kumāro duṣkarāṇi carati tadāhaṃ vṛttāntavāhakān puruṣān preṣayāmi; te samāgatyārocayanti; anena cānena <ca> vihāreṇa sarvārthasiddhaḥ kumāro viharatīti; idānīm ahaṃ vṛttāntavāhakān puruṣān preṣayāmi na kaścid vṛttāntaṃ gṛhītvā āgacchati; udāyī kathayati: deva ahaṃ gacchāmi; vṛttāntaṃ gṛhītvā āgamiṣyāmīti; rājā śuddhodanaḥ kathayati: udāyin yo gacchati <sa> śāsanasaṃpattiṃ dṛṣṭvā tatraiva tiṣṭhati; sthānam etad vidyate yat tvam api tatraiva gatvā sthāsyasīti; udāyī kathayati, deva āgamiṣyāmīti; tato rajñā śuddhodanena svayam eva lekho likhitaḥ: garbhāt prabhṛty upādāya bhavān saṃvardhito mayā / kleśāgnisaṃprataptena jinavṛkṣaḥ praropitaḥ //

tasya te 'dya vivṛddhasya śiṣyaśākhāpraśākhinaḥ / anye sukhena modante vayaṃ duḥkhasya bhāginaḥ //

yenāsi vṛkṣaka ivāṅkuramātrapakṣaḥ saṃvardhito śiśur apatyam idaṃ mameti / prāpte tanūja viṣayasya phalopabhoge tasmin guṇair aphalato na tavāsti dainyam //

yadāsi prathamaṃ jāta pratijñātaṃ tadā tvayā / kṛtvā svakāryaṃ sumahat kariṣye jñātyanugraham // (sbv i 185) tat te 'vāptaṃ padaṃ (a 417a) śāntaṃ kuruṣvāgamane matim / anukampām upādāya mama jñātigaṇasya ca //

udāyī lekhaṃ gṛhītvā saptame divase śrāvastīm anuprāptaḥ; mārgaśramaṃ prativinodya bhagavatsakāśaṃ upasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya lekham upanāmayati: bhagavan rājñā śuddhodanena lekho 'nupreṣita iti; bhagavatā svayam eva gṛhītvā vācitaḥ; vācayitvā lekha ekānte sthāpitaḥ; udāyī kathayati: kiṃ bhagavān gamiṣyati kapilavastv iti; bhagavān kathayati; gamiṣyāmy udāyinn iti; udāyī bhagavataḥ pūrvam atīva kṛtapraṇayaḥ; sa tenaiva pūrvakeṇa praṇayena kathayati: yadi bhavān na gamiṣyati, ahaṃ balān neṣyāmīti; atha bhagavān asyām utpattau gāthā bhāṣate: yasya jālinī viṣaktikā tṛṣṇā na kvacid asti netrikā / taṃ buddham anantagocaram apadaṃ kena padena neṣyasi //

yasya jālinī viṣaktikā tṛṣṇā na kvacid asti netrikā / taṃ buddham anantagocaram apadaṃ kena padena neṣyasi //

yasya jitaṃ nopacīyate jitam asya nānveti kathaṃcid eva / taṃ buddham anantagocaram apadaṃ kena padena neṣyasi //

yasya jitaṃ nopacīyate jitam asya nānveti kathaṃcid eva / taṃ buddham anantagocaram apadaṃ kena padena neṣyasi //

sa uttare pratibhānam alabhamānaḥ kathayati: bhagavan gacchāmi; rājñaḥ śuddhodanasya kathayāmīti; udāyinn evaṃvidhā buddhadūtā bhavanti; udāyī kathayati, bhagavan kīdṛśā bhavanti; pravrajitāḥ; tvam api pravrajeti; bhagavan mayā rājñaḥ śuddhodanasya pratijñātam āgamiṣyāmīti; bhagavān āha: udāyin yathāpratijñātaṃ kuru; pravrajitvā gaccha; tathā hi bhagavatā bodhisatvabhūtena mātāpitror ācāryopādhyāyānāṃ gurūṇāṃ gurusthānīyānāṃ ca dharmyā ājñā na kadācit prativyūḍhapūrvā; udāyī kathayati: bhagavan yady evaṃ pravrajāmīti

udāyin made a monk

tatra bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram āmantrayate: pravrājaya śāriputra udāyinam; tadāsya bhaviṣyati dīrgharātram arthāya hitāya (sbv i 186) sukhāyeti; evaṃ bhadanta ity āyuṣmān śāriputro bhagavataḥ pratiśrutya udāyinaṃ pravrājitaḥ upasaṃpāditaṃ; vistareṇa cāsya āsamudācārikam ārocitam idaṃ te karaṇīyam iti; adyāgreṇa te udāyin mātṛgrāmeṇa sārdham ekāgāre śayyā na kalpayitavyeti; evaṃ bhadantety udāyī āyuṣmataḥ śāriputrasya pādau śirasā vanditvā prakrāntaḥ; yena bhagavāṃs tena upasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantam idam avocat: bhagavan kapilavastu gamiṣyāmīti

instructions to udāyin

bhagavān āha: udāyin gaccha; na te sahasaiva rājakulaṃ praveṣṭavyam; dvāre sthitvā vaktavyam, śākyabhikṣur āgata iti; yadi kathayanti praviśeti, praveṣṭavyam; praviṣṭasya yadi kathayanti, santy anye 'pi śākyabhikṣava iti, vaktavyaṃ santīti; yadi kathayanti sarvārthasiddhasyāpi kumārasya evaṃvidha eva veṣa iti, vaktavyam evaṃvidha eveti; na ca te rājakule vastavyam; yadi kathayanti sarvārthasiddhaḥ kumāro rājakule vāsaṃ na kalpayatīti; vaktavyaḥ, na kalpayatīti; yadi pṛcchanti kutra vāsaṃ kalpayatīti, vaktavyam araṇye vihāre vā; yadi pṛcchanti ka evaṃvidho vihāra iti, jetavanākāreṇa likhitvā darśayitavyam; yadi pṛcchanti, āgamiṣyati sarvārthasiddhaḥ kumāra iti, vaktavyam (a 417b) āgamiṣyati; kiyaccireṇa? saptāhasyātyayad iti

udāyin returns

sa kathayati: bhagavan gacchāmīti; bhagavān āha: gaccheti; vacasā mahīpatīnāṃ samṛddhyati, cittena devānāṃ, cittotpādena tathā samṛddhyati dhyāyināṃ sarvam iti, sa bhagavatā tathādhiṣṭhito yathāyuṣmān udāyī tatkṣaṇād eva kapilavastu nagaraṃ gataḥ; āyuṣmata udāyinaḥ bhagavato 'ntike tīvraḥ prasādo jātaḥ; sa rājakuladvāre sthitvā kathayati, bhavanta rājño nivedayata śākyabhikṣur āgata iti, te kathayanti: kim anye 'pi santi śākyabhikṣavaḥ; bhavantaḥ santi; tai rājño niveditaṃ, śākyabhikṣur āgata iti; rājā kathayati: (sbv i 187) praviśatu; sa praviṣṭaḥ; rājñā śuddhodanena dṛṣṭa uktaś ca; udāyin pravrajito 'si? <deva> pravrajito 'smi; nanu bhavatābhihitam āgamiṣyāmīti, tat katham etat; udāyī kathayati; deva uktaṃ bhagavatā nedṛśā buddhadūtā bhavantīti; so 'haṃ svākhyātatvād dharmavinayasya pravrajitaṃ; api tv ahaṃ svaśraddhayā pravrajitaḥ; rājñā sarvāṅgair anupariṣvajya prajñapta evāsane niṣāditaḥ; tadarthaṃ ca pānīyaṃ parisrāvitam; mūlaphalāni kalpitāni; śucināhāreṇa bhojitaḥ; āyuṣmatā udāyinā paramopaśamadamasthitiyuktena yathānuśāsanīvidhānena paribhuktam; rājā tam upalakṣya vismayam āpannaḥ kathayati: kiṃ kumārasyāpy evaṃvidha upaśamaḥ? udāyī kathayati: deva alpamātraṃ mamopaśamaṃ; yathākathaṃ sumerusarṣapavat, samudragoṣpadavat, ādityakhadyotavat, ākāśavivaravat; rājā śuddhodanaḥ kathayati: udāyin sarvārthasiddhasyāpi kumārasya evaṃvidha eva veṣaḥ? evaṃvidhaḥ; śrutvā rājā śuddhodanaḥ mūrchitaḥ pṛthivyāṃ nipatito mahatā jalaprakṣepeṇa pratyāgataprāṇaḥ kathayati: udāyin

āgmiṣyati sarvārthasiddaḥ kumāra iti; udāyī kathayati, āgamiṣyati: kiyaccireṇa? saptāhasyātyayāt; rājā śuddhodanaḥ amātyān āmantrayate; bhavanto rājakulaṃ śodhayata, antaḥpurāṇī ca; sarvārthasiddhaḥ kumārā āgamiṣyatīti; udāyī kathayati: deva na bhagavān antaḥpure vāsaṃ kalpayati; rājā kathayati: kutra vāsaṃ kalpayati? udāyī kathayaty araṇye vihāre vā; rājā kathayati: ka evaṃvidho vihāra iti; āyuṣmatā udāyinā jetavanākāreṇa likhitvā darśitaḥ; tato rājā amātyā āmantrayate; bhavanto nyagrodhārāme jetavanākāreṇa ṣodaśamahallakān vihārān māpayata; ṣaṣṭiṃ ca kuṭikāvastūni; evaṃ devety amātyā rājñaḥ pratiśrutya nyagrodhārāme jetavanākāreṇa ṣoḍaśamahallakān vihārān māpitāḥ; ṣaṣṭiṃ ca kuṭikāvastuni

the buddha leaves for kapilavastu

tatra bhagavān āyuṣmantaṃ mahāmudgalyāyanam āmantrayate: gaccha maudgalyāyana bhikṣūṇām ārocaya, bhagavān kapilavastu saṃprasthitaḥ; yo yuṣmākam utsahate pitāputrasamāgamaṃ draṣṭuṃ sa cīvarāṇi pratigṛhṇātu; evaṃ bhadantety āyuṣmān mahāmaudgalyāyano (sbv i 188) bhagavataḥ pratiśrutya bhikṣūṇām ārocayati: bhagavān āyuṣmantaḥ kapilavastu gamiṣyati; yo yuṣmākam utsahate pitāputrasamāgamaṃ draṣṭuṃ sa cīvarakāṇi pratigṛhṇātv iti; tato bhagavān dānto dāntaparivāraḥ śanto śāntaparivāraḥ, mukto muktaparivāraḥ, āśvasta āśvastaparivāraḥ, vinīto vinītaparivāraḥ, arhann arhatparivāraḥ, vītarāgo vītarāgaparivāraḥ, prāsādikaḥ prāsādikaparivāraḥ, ṛṣabha iva gogaṇaparivṛtaḥ, gaja iva kalabhaparivṛtaḥ, siṃha iva daṃṣṭrigaṇaparivṛtaḥ, haṃsa iva haṃsagaṇaparivṛtaḥ, suparṇīva pakṣigaṇaparivṛto, vipra iva śiṣyagaṇaparivṛtaḥ, suvaidya ivāturagaṇaparivṛtaḥ, śūra iva yodhagaṇaparivṛto, daiśika ivādhva gagaṇaparivṛtaḥ, sārthavāha iva vaṇiggaṇaparivṛtaḥ, śreṣṭhīva parijanaparivṛtaḥ, koṭṭarāja iva mantrigaṇaparivṛtaḥ, cakravartīva putrasahasraparivṛtaḥ, candra iva nakṣatragaṇaparivṛtaḥ, sūrya iva raśmisahasraparivṛtaḥ, dhṛtarāṣṭra iva gandharvagaṇaparivṛtaḥ, virūḍhaka iva kumbhāṇḍagaṇaparivṛtaḥ, virūpakṣa iva nāgagaṇaparivṛtaḥ, dhanada iva yakṣagaṇaparivātaḥ, vemacitrīva asuragaṇaparivṛtaḥ, śakra iva tridaśagaṇaparivṛtaḥ, brahmeva brahmakāyikaparivṛtaḥ, stimita iva jalanidhiḥ, sajala iva jaladharaḥ, vimada iva gajapatiḥ, sudāntair indriyair asaṃkṣobhiteryāpathapracāraḥ, dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ

samalaṅkṛtaḥ, aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraḥ, vyāmaprabhālaṅkṛtamūrtiḥ, sūryasahasrātirekaprabhaṃ, jaṅgama iva ratnaparvataḥ, samantatobhadrako, daśabhir balaiś, caturbhir vaiśāradyais, tribhir āveṇikaiḥ smṛtyupasthānair mahākaruṇayā ca samanvāgato, <mahatā> bhikṣusaṅghena sārdhaṃ rohakām anuprāptah; aśrauṣīd rājā śuddhodanaḥ sarvārthasiddhaḥ kumāro rohakāṃ nadīm anuprāpta iti; śrutvā ca punaḥ rājñā śuddhodanena kapilavastunagaram apagatapāṣāṇaśarkarakaṭhallaṃ vyavasthāpitam; candanavāripariṣiktaṃ vividhasurabhidhūpaghaṭikāsamalaṅkṛtam, āmuktapaṭṭadāmakalāpam, yāvac ca rohakā nadī yāvac ca nyagrodhārāma atrāntarān mahatī mārgaśobhā kāritā; vistīrṇāvakāśe pṛthivīpradeśe āsanaprajñaptir vicitrā kāritā; tatra rohakāyāṃ nadyāṃ kecid bhikṣavo hastau nirmardayanti; kecid dantakāṣṭhaṃ visarjayanti; kecit snānti; kāpilavāstavaiḥ śākyaiḥ śrutaṃ, sarvārthasiddhaḥ kumāra āgata iti; śrutvā ca punaḥ sarve nyagrodhārāmaṃ nirgatāḥ; kecit pūrvakaiḥ kuśalamūlaiḥ sañcodyamānāḥ, kecit kṛtakutūhalajātāḥ jñāsyamaḥ kiṃ pitā putrasya pādābhivandanaṃ karoti, āhosvit putraḥ pitur iti; atha bhagavata etad abhavat: saced ahaṃ kapilavastu padbhyāṃ pravekṣyāmi māninaḥ śākyā aprasādaṃ pravedayiṣyante: prabhūtaṃ ca sarvārthasiddhena kumāreṇa tapovanaṃ gatvāvāptam; yo hi nāmānekair devatāśatasahasrair anugamyamāna upair vihāyasā niṣkramya iyantaṃ kālaṃ duṣkaraśatasahasrāṇi caritvā amṛtam adhigamya idānīṃ padbhyāṃ praviṣṭa iti

magical exploits

atha bhagavāṃs tadrūpaṃ samādhiṃ samāpanno yathā samāhite citte pūrvasyāṃ diśy upari vihāyasam abhyudgamya caturvidham īryāpathaṃ kalpayati; tadyathā caṅkramyate, tiṣṭhati, niṣīdati, śayyāṃ kalpayati, tejodhātum api samāpadyate; tejodhātusamāpannasya bhagavato buddhasya vividhāny arcīṃṣi kāyān niścaranti, nīlāni, pītāni, lohitāny, avadātāni, māñjiṣṭhāni, sphaṭikavarṇāni; yamakāny api prātihāryāṇi vidarśayati; adhaḥkāyaḥ prajvalati; uparimāt kāyāc chītalā vāridhārā syandante; uparimaḥ kāyaḥ prajvalati; adhaḥkāyāc chītalā vāridhārā syandante; yathā pūrvasyāṃ diśy evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām, uttarasyāṃ diśīti caturdiśaṃ caturvidham ṛddhiprātihāryaṃ (sbv i 189) vidarśya tān ṛddhyabhisaṃskārān pratiprasrabhya saptatālamātre 'vasthitaḥ, <saptatālamātre> bhikṣavaḥ, ṣaṭsu bhagavān, ṣaṭsu bhikṣavaḥ; pañcasu bhagavān, api pañcasu bhikṣavaḥ; caturṣu bhagavān, api caturṣu bhikṣavaḥ; triṣu bhagavān, api triṣu bhikṣavaḥ; dvayor bhagavāṃś, dvayoḥ bhikṣavaḥ; tālamātre bhagavāṃs, tālamātre bhikṣavaḥ; saptapauruṣe vyavasthito bhagavān, saptapauruṣā bhikṣavaḥ; ṣaṭsu bhagavān, ṣaṭsu bhikṣvaḥ; pañcasu bhagavān, pañcasu bhikṣavaḥ; caturṣu bhagavān, caturṣu bhikṣavaḥ; triṣu bhagavān, triṣu bhikṣavaḥ; dvayor bhagavān, dvayor bhikṣavaḥ; sādhikapauruṣe <bhagavān, sādhikapauruṣe> bhikṣavaḥ; pṛthivyāṃ rājñaḥ śuddhodanasya tathāvidhaṃ prātihāryaṃ dṛṣṭvā bhikṣutvaṃ ca saṃmoho jātaḥ; na jānīte kataro 'tra bhagavān iti; tata āyuṣmantam udāyinam āmantrayate: udāyin bahavo 'tra kāṣāyavāsasaḥ pravrajitāḥ; kataraḥ kumāraḥ? āyuṣmān udāyī bhagavantam upadarśayann āha: eṣo 'sau bhagavān bhavāntakaraṇaś citteśvaro nāyakaḥ eṣa kleśaniṣūdano dinakaras tatvārthasandarśakaḥ / eṣa prāptamanoratho daśabalaḥ sarvatra pāraṅgataḥ putras te nṛpate vibhāti vimalaḥ paśyādya dharmeśvaraḥ //

atha rājā śuddhodanas tathāgatasyāvanamatkāyena pādābhivandanaṃ karoti; gāthāṃ bhāṣate: idaṃ tṛtīyaṃ tava bhūribuddhe pādau namasyāmi samantacakṣoḥ / utpadyamānasya mahī prakampitā jambvāś ca chāyā na jahāti kāyam // (sbv i 190) tataḥ śākyāḥ śākyāyanikāś ca rājānaṃ śuddhodanaṃ bhagavataḥ pādayor nipatitaṃ dṛṣṭvā aprasādaṃ pravedayante: katham idānīṃ pitā putrasya pādābhivandanaṃ karotīti; rājā śuddhodanaḥ śākyān śākyāyanikāś ca saṃjñāpayann evam āha: na mayā bhavanta idānīṃ sarvārthasiddhasya kumārasya pādābhivandanaṃ kṛtam; yadāpi sarvārthasiddhasya kumārasya janmani mahān pṛthivīcālo 'bhūt sarvaś cāyaṃ loka udāreṇāvabhāsena sphuṭo 'bhūt; yā api tā lokasya lokāntarikā andhās tamaso 'ndhakāratāmisrā yatremau sūryacandramasau evaṃmahardhikāv evaṃmahānubhāvāv ābhayā ābhāṃ na pratyanubhavataḥ, tā api tasmin samaye udāreṇāvabhāsena sphuṭā abhūvan; tatra ye satvā upapannās te tayā ābhayā anyonyaṃ satvaṃ dṛṣṭvā saṃjānate anye 'pīha bhavantas (a 419a) satvā upapannā anye 'pīha bhavantas satvā upapannā iti; tadāpi mayā bodhisatvasya bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtam; yadāpi sarvārthasiddhaṃ kumāro mama karmāntān anusaṃyān jambūchāyāyāṃ niṣadya viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukham anāsravasadṛśaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, anyeṣāṃ ca vṛkṣāṇāṃ chāyā prācīnanimnā <prācīnapravaṇā> prācīnaprāgbhārā, jambūcchāyā bodhisatvasya kāyaṃ na vijahāti, tadāpi mayā tadāścaryādbhutadharmāvarjitamatinā bhūyo bhagavataḥ pādau śirasā vanditau; idānīṃ trir api bhagavataḥ pādau vande yataḥ evaṃ vadāmi idaṃ tṛtīyaṃ tava bhūribuddhe pādau namasyāmi samantacakṣoḥ / utpadyamānasya mahī prakampitā jambvāś ca chāyā na jahāti kāyam // iti; atha bhagavān tān ṛddhyabhisaṃskārān pratiprasrabhya anekaśatasahasrāṃ parṣadam abhyavagāhya purastād bhikṣusaṇghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ

śuddhodana's questions and buddha's replies

atha rājā śuddhodanaḥ bāṣpoparuddhyamānahṛdayo 'śruparyākulekṣaṇo bhagavantam gāthābhir gītena praśnaṃ pṛcchati: (sbv i 191) bhavaneṣu mahārheṣu vasitvā paitṛke gṛhe / sabhayeṣu araṇyeṣu ekākī vasase katham //

bhagavān āha: āryāvāseṣu daśasu vasāmi manujādhipa / vasanti munayo yatra nirmuktā gṛhabandhanāt //

rājā prāha: dantakāñcanapādeṣu āstīrṇeṣu sukheṣu ca / paryaṅkeṣu śayitvātha saṃstare śayase katham //

bhagavān āha: vimuktiśayane ramye bodhyaṅgakusumākule / rājan svapimi niḥsaṅgaḥ paridāhavivarjitaḥ //

rājā prāha: hastyaśvarathayānena gatvā vīra svake gṛhe //

sakaṇṭakāṃ vasumatīṃ padbhyām ākramase katham //

bhagavān uvacā: ṛddhipādarathenāhaṃ samyagvyāyāmadāyinā/ vicarāmi mahīṃ kṛtsnām akṣataḥ kleśakaṇṭakaiḥ //

rājā śuddhodanaḥ prāha: prāvṛtaḥ kāśikair vastraiḥ pūrvaṃ vīra virājase / kāṣāyaparuṣaṃ vāsaṃ kathaṃ vahati te tanuḥ //

bhagavān āha: hrīvastraṃ mama saṅghāṭī rājan prāvaraṇaṃ mama / prāvṛtā yena śobhante śānte hi munayo vane //

rājā śuddhodanaḥ prāha: purā hi tvaṃ kāñcanabhājanasthaṃ śālyodanaṃ naikarasopapannam / (sbv i 192) bhuktvā vibho piṇḍapātaṃ hi bhuṅkṣe lūhaṃ kathaṃ kaṇṭham upaiti te 'dya //

bhagavān āha: agraṃ hi me dharmarasena bhojyam naiṣkramyayuktasya samāhitasya / āhāratṛṣṇāṃ hi vihāya sarvāṃ lokānukampārtham ahaṃ carāmi //

rājā prāha: mṛdvīkāśarkarārasaṃ pītvā kaṇṭhasukhaṃ bahu / kathaṃ pibasi toyāni taptāni kaluṣāṇi ca //

bhagavān āha: ahaṃ dharmarasaṃ sukhyaṃ pibāmi manujādhipa / yaṃ pītvā sarvapānāni viṣavat pratibhānti me //

rājā śuddhodanaḥ prāha: purā hi tvaṃ harmyavimānavāsī prāsādapṛṣṭheṣu yathārtaveṣu / ekākinas te vasato vane 'dya kathaṃ bhayaṃ nāviśate subuddhe //

bhagavān āha: yad gautamā sarvabhayasya mūlaṃ te me malāḥ sānuśayāḥ prahīṇāḥ //

so 'haṃ viśoko hy abhayaṃ vasāmi na me bhayaṃ svalpam apīha kiṃcit //

rājā śuddhodanaḥ prāha: purā hi tvaṃ snānagṛhe suramye snātaḥ sadā snānavarair viśiṣṭaiḥ / ekākinaṃ tvā vanavāsayuktam ihādya kaḥ snāpayate munīndraḥ //

bhagavān āha: (sbv i 193) dharmo hrado gautama śīlatīrtho hy anāvilas sadbhir api praśastaḥ / snātvā yasmin vedaguṇair manuṣyā anārdragātrāḥ prataranti pāram //

rājā śuddhodanaḥ prāha: sauvarṇarājataiḥ kumbhair snātvā vīra svake gṛhe / kathaṃ snāyasi toyeṣu tapteṣu kaluṣeṣu ca //

bhagavān āha: śuddhā nadī gautama puṇyatīrthā hy anāvila sadbhir api praśastā / snātvā yasyāṃ vedaguṇair manuṣyā anārdragātrāḥ prataranti pāram //

rājā śuddhodanaḥ prāha: haricandanaliptāṅgaḥ kāśikottamasaṃvṛtaḥ / śobhase tvaṃ purā vīra tair viyukto na śobhase //

bhagavān āha: śīlam ābharaṇaṃ hy agryaṃ śīlam ivānulepanam / kiṃ mamonmādajanakaiḥ suvarṇamaṇikuṇḍalaiḥ //

rājā śuddhodanaḥ prāha: kutaḥ paribhavo jātaḥ kutaś ca bhavabhīrutā / nirvedo vā yato jātaḥ pṛṣṭa ācakṣva tan mama //

bhagavān āha: yataḥ paribhavo mahyaṃ yataś ca bhavabhīratā / nirvedo vā yato jātaḥ śṛṇu tvaṃ kathayāmi te //

jarā vyādhiś ca mṛtyuś ca yadi na syād idaṃ trayam / mamāpi sumanojñeṣu viṣayeṣu ratir bhavet //

rājā śuddhodanaḥ prāha: (sbv i 194) sādhu vīra sujāto 'si śākyānāṃ kulanandanaḥ / aṣṭābhir lokadarmais tvaṃ yad evaṃ nopalipyase //

tataḥ prahṛṣṭo vikasatprasāda<ḥ> pradakṣiṇaṃ saṅgham ṛṣiṃ ca kṛtvā / munīndrapādau śīrasā praṇamya sthitaḥ samantāt sugataṃ nirīkṣya //

atha rājñaḥ śuddhodanasya etad abhavat: lābhā me sulabdhā yasya me putreṇa evaṃvidhā guṇagaṇā adhigatāḥ

conversion of the śākyas

tato bhagavatā nyagrodhārāme tasyāḥ parṣadaḥ āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca ñātvā tādṛśī dharmadeśanā kṛtā yāṃ śrutvā śuddhodanapramukhaiḥ saptasaptatyā śākyasahasraiḥ srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtaṃ sthāpayitvā rājānaṃ śuddhodanaṃ; devadattaḥ pāpeccho manābhimānī; tena satyadarśanaṃ na kṛtam; sa krodhaparyavasthitaḥ kathayati: yanv aham apīdṛśīm anvāvartanīṃ māyāṃ jānīyām; aham api sarvaṃ lokam anvāvartayeyam iti; sa kṛtapraṇayasaumukhyaiḥ śākyair abhihitaḥ, alaṃ devadatta mā maivaṃ vocaḥ; mahardhiko bhagavān mahānubhāva iti; sa tūṣṇīm avasthitaḥ; brahmāvarte udyāne tathāvidho dharmo deśitaḥ yaṃ śrutvā droṇodanapramukhaiḥ ṣaṭsaptatyā śākyasahasraiḥ srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtaṃ sthāpayitvā rājānaṃ śuddhodanaṃ; devadattas tathaiva paribhāṣate; rohītake udyāne tathāvidho dharmo deśito yaṃ śrutvā amṛtodanapramukhaiḥ pañcasaptatyā śākyasahasraiḥ srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtaṃ sthāpayitvā rājānaṃ śuddhodanaṃ; devadattas tathaiva paribhāṣate; avaśiṣṭāyāḥ parṣadaḥ kaiścic chrāvakabodhau cittāny utpāditāni; kaiścit pratyekāyāṃ bokhau, kaiścid anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau; kaiścit srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam; kaiścit sakṛdāgāmiphalam; kaiścid anāgāmiphalam; kaiścit pravrajya sarvakleśaprahāṇād (sbv i 195) arhatvaṃ (a 420a) sākṣātkṛtam; kecid buddhaṃ śaraṇaṃ gatāḥ; kecid dharmam; kecit saṅgham; yadbhūyasā sā pariṣad buddhanimnā dharmapravaṇā saṅghaprāgbhārā vyavasthāpitā

the pride of śuddhodana

atha rājñaḥ śuddhodanasya etad abhavat; pūrvaṃ bhagavān sasurāsurasya jagataḥ pūjyaś cābhūn mānyaś cābhūd abhivādyaś ca; idānīṃ manuṣyapūjito na devapūjita iti; athānyatamaḥ śākyakumāro gāthāṃ bhāṣate: santarpiteyaṃ janatā maharṣe saddharmavṛṣṭyā vadatāṃ vareṇa / uddhṛtya ghorād vinipātamārgāt loko 'hy ayaṃ mokṣapathe niyuktaḥ //

iti; rājā śuddhodanaḥ atiharṣāt satyāni na paśyati, mamaiva ekasya putra evaṃmahardhiko mahānubhāva iti; bhagavān saṃlakṣayati: kiṃ kāraṇaṃ rājā śuddhodanaḥ satyāni na paśyati; tasyaitad abhavat; atiharṣeṇa mamaivaikasya putra evaṃmahardhika evaṃmahānubhāva iti; sarvathā madāpanayo 'sya kartavya iti; dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ satyāni na dṛśyante atilīnatayā audbilyena ca; tad asya līnaṃ cittam audbilyaṃ ca; yanv aham asya līnāṃ santatim apanayeyam audbilyaṃ ceti; tatra bhagavān āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam āmantrayate: samanvāhara maudgalyāyana rājānaṃ śuddhodanam; evaṃ bhadantety āyuṣmān mahāmaudgalyāyano bhagavataḥ pratiśrutya yena rājā śuddhodanas tenopasaṅkrāntaḥ; adrākṣīd rājā śuddhodanaḥ āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam dūrād eva; dṛṣṭvā ca punar āyuṣmantam mahāmaudgalyāyanam idam avocat: etu bhadanta mahāmaudgalyāyana, svāgataṃ bhavate mahāmaudgalyāyanāya; niṣīdatu bhadanta mahāmaudgalyāyanaḥ prajñapta evāsane; niṣaṇṇaḥ āyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ prajñapta evāsane athāyuṣmān mahāmaudgalyāyanas tadrūpaṃ samādhiṃ samāpanno yathā samāhite citte sve āsane 'ntarhitaḥ pūrvasyāṃ diśy upari vihāyasam abhyudgamya caturvidham īryāpathaṃ kalpayati; tadyathā cāṅkramyate, tiṣṭhati, niṣīdati, śayyāṃ kalpayati; tejodhātum api samāpadyate; (sbv i 196) tejodhātusamāpannasya āyuṣmato mahāmaudgalyāyanasya vividhāny arcīṃṣi kāyān niścaranti; tadyathā nīlāni pītāni lohitāny avadātāni māñjiṣṭhāni sphaṭikavarṇāni; yamakāny api prātihāryāṇi vidarśayati; adhaḥ kāyaḥ prajvalati; uparimāt kāyāc

chītalā vāridhārā syandante; uparimaḥ kāyaḥ prajvalati; adhaḥkāyāc chītalā vāridhārā syandante; yathā pūrvasyāṃ diśy evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyāṃ diśīti caturdiśaṃ caturvidham ṛddhiprātihāryaṃ vidarśya tān ṛddhyabhisaṃskārān pratiprasrabhya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ atha rājā śuddhodanaḥ āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam idam avocat: santi mahāmaudgalyāyana anye 'pi bhagavataḥ śrāvakā evaṃmahardhikā evaṃmahānubhāvā iti; santi mahārāja; gāthāṃ ca bhāṣate: mahānubhāvās traividyāś cetaḥparyākakovidāḥ / kṣīṇāsravās tathārhanto bahavaḥ śrāvakā muneḥ //

atha rājñaḥ śuddhodanasya etad abhavat: na khalu mamaiva ekasya putra evaṃmahardhika evaṃmahānubhāvaḥ; api tu santy anye 'pi pravrajitā evaṃmahardhikā (a 420b) evaṃmahānubhāvā iti; tasya yad audbilyam abhūt tat prativigatam; atrāntare bhagavatā laukikaṃ cittam utpāditam: aho bata śakrabrahmādayo devā āgaccheyuḥ; śuddhāyāṃ devaparṣadi dharmaṃ deśayeyam iti; dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavanto laukikaṃ cittam utpādayanti tadā kuntapipīlakā api prāṇinas tasmin samaye bhagavataś cetasā cittam ājānanti; prāg eva śakrabrahmādayo devāḥ; yasmiṃs tu samaye lokottaraṃ cittam utpādayanti tasmin samaye mahāśrāvakā api bhagavataś cetasā cittaṃ nājānanti; kaḥ punar vādaḥ śakrabrahmādayo devāḥ; kuta eva kuntapipīlikā api prāṇinaḥ

the buddha teaches to the gods

atha śakrasya devendrasya etad abhavat: kimarthaṃ thagavatā laukikaṃ cittam utpāditam iti; tasyaitad abhavat: śuddhāyāṃ devaparṣadi dharmaṃ deśayitukāma iti; tena viśvakarmaṇo devaputrasya ājñā dattā; nirmiṇu viśvakarman nayagrodhārāme catūratnamayaṃ kūṭāgāraṃ, vicitrāṃ cāsanaprajñaptim; bhagavān śuddhāyaṃ devaparṣadi dharmaṃ deśayitukāma iti; paraṃ bhadraṃ bata kauśika iti; viśvakarmā devaputraḥ śakrasya devendrasya pratiśrutya nyagrodhārāme catūratnamayaṃ kūṭāgāraṃ nirmiṇoti, vicitrāṃ cāsanaprajñaptim; tatra catvāro mahārājāś caturṣu dvāreṣv avasthitāḥ, dhṛtarāṣṭro, virūḍhakaḥ, virūpākṣaḥ, kuberaś ca; pūrvasmin dvāre dhṛtarāṣṭra (sbv i 197) aṅgadakuṇḍalavicitramālyābharaṇavibhūṣitaḥ, dakṣiṇe virūḍhako divyālaṅkāravibhūṣitaḥ, paścime ca virūpākṣo nānāratnavibhūṣitaḥ, uttare kuberaḥ sarvālaṅkāravibhūṣitaḥ; tataḥ śakro devendro nyagrodhārāme mahatīṃ vibhūtiṃ kārayitvā yena bhagavāṃs tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya bhagavata etam arthaṃ vistareṇārocayati; tato bhagavān śakrādibhir anekair devatāśatasahasraiṛ parivṛtaḥ kūṭāgāraṃ praviśya mahatyā devaparṣadaḥ purastān nānāratnavibhūṣite siṃhāsane niṣaṇṇaḥ; atha āyuṣmān mahāmaudgalyāyano rājānaṃ śuddhodanam ādāya yena bhagavāṃs tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramyāyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ praviṣṭaḥ; rājā śuddhodano dhṛtarāṣṭreṇa devarājena nivāritaḥ, tiṣṭha <tiṣṭha> mahārāja mā pravikṣaḥ; kiṃ kāraṇam? bhagavān śuddhāyāṃ devaparṣadi dharmaṃ deśayati; nātra mānuṣamātrasya praveśo 'stīti; atha rājā śuddhodanaḥ dakṣiṇaṃ dvāraṃ gataḥ;

virūḍhakena devarājena dṛṣṭvābhihitaḥ: tiṣṭha tiṣṭha mahārāja mā pravikṣaḥ; rājā śuddhodanaḥ kathayati: kas tvaṃ bhadramukha; aham asmi mahārāja virūḍhakaḥ; bhagavān śuddhāyāṃ devaparṣadi dharmaṃ deśayati; nātra manuṣyapraveśo 'stīti; atha rājā śuddhodanaḥ paścimaṃ dvāraṃ gataḥ; virūpākṣeṇa devarājena dṛṣṭvābhihitaḥ: tiṣṭha tiṣṭha mahārāja, mā pravikṣaḥ; rājā śuddhodanaḥ kathayati, kas tvaṃ bhadramukha; virūpākṣaḥ kathayati; aham asmi mahārāja virūpākṣaḥ; bhagavān śuddhāyāṃ devaparṣadi dharmaṃ deśayati; yatra manuṣyabhūtasya na praveśo labhyate; atha rājā śuddhodana uttaraṃ dvāraṃ gataḥ; vaiśravaṇena mahārājena dṛṣṭvā abhihitaḥ, tiṣṭha tiṣṭha mahārāja mā pravikṣaḥ; rājā śuddhodanaḥ kathayati, kas tvaṃ bhadramukha; (a 421a) vaiśravaṇaḥ kathayati, aham asmi mahārāja vaiśravaṇaḥ; bhagavān śuddhāyāṃ devaparṣadi dharmaṃ deśayati; nātra manuṣyabhūtasya praveśo labhyata iti atha rājñaḥ śuddhodanasya spṛhā utpannā; aho batāhaṃ bhagavantam śuddhāyāṃ devaparśadi dharmaṃ deśayantaṃ paśyeyam iti; tato rājñaḥ śuddhodanasya yāsau līnā santatiḥ sā prativigatā; bhagavān saṃlakṣayati: rājā śuddhodano yadi māṃ na paśyati, sthānam etad vidyate yad uṣṇaṃ śoṇitaṃ chardayitvā kālaṃ kariṣyati; tad (sbv i 198) upāyasaṃvidhānaṃ kartavyam iti; bhagavatā yat tat catūratnamayaṃ kūṭāgāraṃ tat sphaṭikamayaṃ nirmitam; yena rājā śuddhodana anāvṛtaṃ buddhaśarīraṃ paśyati; dṛṣṭvā ca punaḥ prītiprāmodyajātaḥ bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇaḥ

the buddha teaches to śuddhodana

atha rājñaḥ śuddhodanasya āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā rājñā śuddhodanena viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣāktkṛtam; sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtam; na pitrā, na rājñā, na devatābhiḥ, na pūrvapretaiḥ, na śramaṇabrāhmaṇaiḥ, nānyena svajanabandhuvargeṇa, yad bhagavatā asmākaṃ kṛtam; ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ; laṅghitā asthiparvatāḥ; pihitāny apāyadvārāṇi; vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi; pratiṣṭhāpitā devamanuṣyeṣu; āha ca: yat kartavyaṃ suputreṇa pituḥ pratyupakāriṇā / tat tvayā kṛtam asmākaṃ cittaṃ mokṣaparāyaṇam //

durgatibhyaḥ samuddṛtya svarge mokṣe ca te vayam / sthāpitā suprayatnena sādhu te duṣkaraṃ kṛtam //

vaṇijā iva lobhena svargalobhena te vayam / lambhitā nātha vātsalyād bhavabhogābhilāṣiṇaḥ //

atha rājā śuddhodanaḥ utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamayya bhagavantam idam avocat: adhivāsayatu me bhagavān śvo 'ntargṛhe bhaktena, sārdhaṃ bhikṣusaṅghena; adhivāsayati bhagavān rājñaḥ śuddhodanasya tūṣṇīṃbhāvena; atha rājā śuddhodano bhagavatas tūṣṇīṃbhāvena adhivāsanāṃ viditvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavato 'ntikāt prakrānto yena śuklodanas tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya śuklodanam idam avocat: kumāra rājyābhiṣekas te prāptaḥ; pratīccha rājyam; kasyārthe? yato bhagavataḥ sakāśāt satyāni dṛṣṭāni; katarasmin divase? adyaiva; (sbv i 199) mayā yam eva divasaṃ bhagavatā nyagrodhārāme dharmo deśitas tam eva divasaṃ saptasaptatyā śākyasahasraiḥ sārdhaṃ satyāni dṛṣṭānīti; evaṃ droṇodano rājyaṃ pratīcchety uktaḥ; sa kathayati: yadā bhagavatā brahmāvarte udyāne dharmo deśitas tadā ṣaṭsaptatyā śākyasahasraiḥ sārdhaṃ satyāni dṛṣṭānīti; evam amṛtodano rājyaṃ pratīcchety uktaḥ sa kathayati, mayāpi yadā bhagavatā rohītake udyāne dharmo deśitas tadā pañcasaptatyā śākyasahasraiḥ sārdhaṃ satyāni dṛṣṭāni; yady evam idānīṃ kaṃ rājye pratiṣṭhāpayāmaḥ; (a 421b) te kathayanti; bhadrikaṃ śākyarājam iti; taiḥ saṃbhūya bhadrikaḥ śākyarājo rājyaiśvaryādhipatye abhiṣiktaḥ

dedication of nyagrodhārāma

atha rājā śuddhodanas tām eva rātriṃ śuci praṇītaṃ khādanīyabhojanīyaṃ samudānīya kalyam evotthāya āsanakāni prajñāpya udakamaṇīn pratiṣṭhāpya bhagavato dūtena kālam ārocayati: samayo bhadanta; sajjaṃ bhaktam; yasyedānīṃ bhagavān kālaṃ manyate iti; atha bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṅghapuraskṛto yena rājñaḥ śuddhodanasya bhaktābhisāras tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya purastād bhikṣusaṅghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ; atha rājā śuddhodanaḥ sukhopaniṣaṇṇaṃ buddhapramukhaṃ bhikṣusaṅghaṃ viditvā śucinā praṇītena khādanīyabhojanīyena svahastaṃ santarpayati, saṃpravārayati; anekaparyāyeṇa śucinā praṇītena khādanīyabhojanīyena svahastaṃ santarpya saṃpravārya bhagavantaṃ bhuktavantaṃ viditvā dhautahastam apanītapātraṃ sauvarṇaṃ bhṛṅgāraṃ gṛhītvā bhagavate nyagrodhārāmaṃ niryātitavān; bhagavatā ca pañcāṅgopetena svareṇa dakṣiṇā ādiṣṭā: ito dānād dhi yat puṇyaṃ tac chākyān upagacchatu / prāpnuvantu padaṃ nityam īpsitān vā manorathān // iti;

tatra bhagavān kapilavastuni viharati nyagrodhārāme; tathā sthavirair api sūtrānta upanibaddham, bhagavān kapilavastuni nyagrodhārāme iti; bhagavān kapilavastuny avasthitaḥ ekaṃ divasaṃ rājakule bhuktaḥ, ekaṃ divasam antaḥpure (sbv i 200)

the śākyas follow the buddha

rājñā śuddhodanena jaṭilā pravrajitāḥ bhikṣavo dṛṣṭāḥ; śānteryāpathatvāc cittaprāsādikā no tu kāyaprāsādikāḥ kaṣṭais tapovrataviśeṣaiḥ karśitaśarīrāḥ; dṛṣṭvā ca punar asyaitad abhavat: kiṃ vāpīme jaṭilāḥ śānteryāpathatvāc cittaprāsādikāḥ no tu kāyaprāsādikāḥ; kathaṃrūpeṇa parivāreṇa bhagavān śobheta; saṃlakṣayati, śākyaparivāreṇaiti; tataḥ sarvaśākyān sannipātya kathayati; bhavanto yadi sarvārthasiddhaḥ kumāro na pravrajito 'bhaviṣyat, ko 'bhaviṣyad? rājā cakravartī; yūyaṃ ke 'bhaviṣyata? anuyātrikāḥ; idānīṃ sarvārthasiddhaḥ kumāro 'nuttaro dharmarājaḥ; kasmān nānuyātrikā bhavatha; deva kiṃ pravrajāmaḥ? pravrajata; kiṃ sarva eva? kulaikikayā; evaṃ kurmaḥ; rājñā śuddhodanena kapilavastunagare ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam; rājā evaṃ samājñāpayati mama viṣayanivāsibhiḥ śākyaiḥ kulaikikayā pravrajitavyam iti

aniruddha and mahānāman

droṇodanasya dvau putrau aniruddho mahānāmā ca; tayor mahānāmā kṛṣikarmāntānuṣṭhāne atyartham abhiyuktaḥ; aniruddhas tu upariprāsādatalagato niṣpuruṣeṇa tūryeṇa krīḍati ramate paricārayati; mahānāmā mātrā abhihitaḥ: putra rājñā ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritaṃ śākyaiḥ kulaikikayā pravrajitavyam iti; sa tvaṃ pravraja; sa kathayati, nāhaṃ pravrajāmi; yas te priyaḥ putraḥ sukhāsīnas tiṣṭhati taṃ pravrājaya; putra puṇyamaheśākhyo (a 422a) 'sau satvo; mā tena saha spardhāṃ kuru; amba tvaṃ tasyābhiprasannā yenāsau puṇyamaheśākhyaḥ; adya tasyāmba mā kiṃcit preṣaya; jñāsyāmi kiṃ puṇyamaheśākhyo na veti; putra evaṃ bhavatu; pratyakṣīkaromi; tayā riktapiṭharikābhi <ḥ> peṭakaṃ pūrayitvā śuklena vastreṇa ācchādya mudrālakṣitaṃ kṛtvā preṣyadārikāyā haste preṣitaḥ; sandiṣṭā, yadi pṛcchet kim atreti, vaktavyaṃ na kiṃcid iti; sā tam ādāya saṃprasthitā; (sbv i 201) śakrasya devendrasya adhastāj jñānadarśanaṃ pravartate; sa saṃlakṣayati: yena nāma upāriṣṭaḥ pratyekabuddhaḥ piṇḍakena pratipāditaḥ; tasyādya kathaṃ bhojanena vighāto bhaviṣyatīti; bhojanopasaṃhāro 'sya kartavya iti; tenāsau peṭako nānāsūpikarasavyañjanopetasyāhārasya pūritaḥ; yāvad asau dārikā tam ādāya aniruddhasya sakāśaṃ gatā; tadā tenoktā dārikā, kim atreti; sā kathayati, kumāra na kiṃcid iti; aniruddhaḥ saṃlakṣayati: priyo 'haṃ mātuḥ; kim asau riktaṃ preṣayiṣyatīti; nūnam atra nāma nakiṃcid bhojanaṃ prakṣiptam; paśyāmi tāvad iti samudghāṭitam; sarvaṃ tad udyānam anekopakaraṇasurabhigandhasaṃpūrṇaṃ vyavasthitam; ghrātvā aniruddhaḥ

paraṃ vismayam upagataḥ; mātṛbhakto 'sau; tena mātur agrapiṇḍapātaḥ preṣitaḥ; sandiṣṭaṃ ca amba pratidivasam īdṛśaṃ nakiṃcinnāma bhojanaṃ preṣayitum arhasīti; sāpi dṛṣṭvā paraṃ vismayam upagatā; tayā mahānāmno darśitam; putra dṛṣṭaṃ te? amba dṛṣṭam; tan na tvaṃ mayā pūrvam evoktaḥ puṇyamaheśākhyas sa satvamanuṣyasubhagaḥ; mā tena saha spardhāṃ kuruṣveti; sa kathayati: amba puṇyamaheśākhyo vā bhavatu mā vā; nāhaṃ pravrajāmīti; yataś ca mahānāmā sarvāvasthaṃ nādhivāsitavān pravrajyāṃ, tatas tayā aniruddho 'bhihitaḥ: putra rājñā ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam: śākyaiḥ kulaikikayā pravrajitavyam iti; sa tvaṃ kiṃ pravrajasi, āhosvid gṛhe tiṣṭhasīti; sa kathayati: amba pravrajyāyāṃ ko 'nuśaṃasaḥ? ka ādīnavaḥ? gṛhāvāse ko 'nuśaṃsaḥ? ka ādīnavaḥ? putra pravrajyā saṃpadyamānā nirvāṇāvāhikā bhavati; vipadyamānā devamanuṣyāvāhikā bhavati; gṛhāvāsaḥ samyakpratipālyamāno devamanuṣyāvāhakaḥ; apratipālyamāno narakatiryakpretāvāhakaḥ; amba yaḥ pravrajyāyām ādīnavaḥ, sa gṛhāvāse anuśaṃsaḥ; tasmād alaṃ gṛhāvāsena; anujānīhi; pravrajāmīti; sā kathayati: putra śobhanam, evaṃ kuru; aniruddhasya bhadrikaḥ śākyarājo vayasyakaḥ; sa tasya sakāśaṃ gataḥ; tena khalu samayena bhadrikaḥ śākyarājo vīṇāṃ sārayati; tasya vīṇāṃ sārayataḥ tantrī cchinnā; svaraḥ svarāntaraṃ gataḥ; aniruddho vīṇāyāṃ kṛtāvī; tena yathānusvaraṃ nimittam udgṛhītam; sa dvāre sthitvā dauvārikaṃ puruṣam āmantrayate: gaccha bhoḥ puruṣa, bhadrikasya rājño nivedaya aniruddho dvāre tiṣṭhati devaṃ draṣṭukāma iti; dauvārikeṇa (sbv i 202) gatvā

bhadrikasya śākyarājasya niveditam: deva aniruddho dvāre tiṣṭhati (a 422b) devaṃ draṣṭukāma iti; sa kathayati: praviśatu bhavān aniruddhaḥ; ko bhavantam aniruddhaṃ vārayati; sa praviṣṭaḥ; rājñā pariṣvajya niṣāditaḥ; uktaś ca kiyac ciraṃ tavāgatasyeti; sa kathayati; yadā tava vīṇāṃ sārayatas tantrī chinnā; svaro svarāntaraṃ gata iti; sa paraṃ vismayam āpannaḥ kathayati: vīṇāyāṃ bhavān kṛtāvī; bhadrikaḥ śākyarājaḥ kathayati: kumāra kim āgamanaprayojanam; aniruddhaḥ kathayati: deva rājñā śuddhodanena ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam: śākyaiḥ kulaikikayā pravrajitavyam iti; tad avalokito bhava; pravrajāmiti; rājā kathayati, yady evam aham api pravrajāmīti; saṃpradhārayāveti; adya tvam ihaiva vāsam <upagaccha; sa ihaiva vāsam> upagataḥ: śayyākarmāntikena śāyyāyāṃ jvaragandhikāni vastrāṇy ācchāditāni; puṣpāṇi cāvakīrṇāni; aniruddhaḥ śayyāniṣaṇṇaḥ; tasya mallikāvṛntam adhastād avasthitam; sa sparśapratisaṃvedī kathayati: kim atrādhastāc chilāputrakas tiṣṭhatīti; te pratyavekṣitum ārabdhāḥ; mallikāvṛntaṃ <dṛṣṭvā> te paraṃ vismayam āpannāḥ; aniruddho rātrau duḥkhaṃ suptaḥ; prabhātāyāṃ rajanyāṃ rājñābhihitam: kaccid aniruddhaḥ sukhaṃ supta iti; sa kathayati: deva na sukhaṃ supta iti; rājñābhihitam, kimartham; aniruddhaḥ kathayati; deva jvaragandhāni vastrāṇi prajñaptāni; puṣpāṇi cāvakīrṇāni; puṣpavṛntaiḥ kāyo drūyate; rājñā śayyākarmāntika āhūyoktaḥ: kimartham tvayā jvaragandhāni vastrāṇi prajñaptāni; śayyākarmāntikenābhihitam: mama bhāṇḍāgārikena anupradattāni; rājñā bhāṇḍāgārika āhūyoktaḥ:

kimarthaṃ tvayā jvaragandhikāni vastrāṇy anupradattāni; sa kathayati; deva mama tantuvāyenānupradattāni; rājñā tantuvāya āhūyoktaḥ; kimarthaṃ tvayā jvaragandhikāni vastrāṇy anupradattāni? tantuvāyaḥ kathayati: deva vastre ūyamāne kiṃcic cheṣam; tan mayā jvaritena utam; rājā kathayati: kumāra kathaṃ tvayā vijñātam; sa kathayati, uṣṇasparśapratisaṃvedanāt; jvaragandhena ca; rājā paraṃ vismayam āpannaḥ kathayati: (sbv i 203) bhavanta aniruddho bhavati śākyasubhagaḥ; tato bhadrikena śākyarājenābhihitaḥ: yady ahaṃ pravrajāmi, devadattaḥ śākyānāṃ rājā bhaviṣyati; sa śākyānām anarthaṃ kariṣyati; yannu vayaṃ sarve saṃbhūya devadattaṃ protsāhayāma iti

devadatta entrapped

sa bhadrikena śākyarājenāhūtaḥ; tataḥ sarvaiḥ sambhūyābhihitaḥ: devadatta vayaṃ sarve pravrajāmaḥ; tvaṃ kiṃ kariṣyasi; devadattaḥ saṃlakṣayati: yadi vakṣyāmi na pravrajāmīti bhadrikaḥ śākyarājo na pravrajiṣyati; tad upāyasaṃvidhānena enān vipralambhayāmi; api nu mayā yam eva divasaṃ bhagavatā nyagrodhārāme ṛddhiprātihāryaṃ vidarśitaṃ tadaiva me buddhir utpannā, yathaivānena anvāvartinyā māyayā mahājanakāyo 'nvāvartitaḥ, tathaiva mayā anvāvartitavyaḥ; iti viditvā kathayati: deva yūyaṃ pravrajatha; (a 422a) ahaṃ kimarthaṃ tiṣṭhāmīti; bhadrikaḥ śākyarājaḥ saṃlakṣayati: mṛṣāvādiko 'yam; pratijñāyāṃ sthāpayitvā mahājanakāyaḥ pratisaṃviditaḥ kartavya iti; tato rājñā tasya tad vacanaṃ patrābhilikhitaṃ kṛtvā kapilavastuni nagare ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam: śṛṇvantu bhavantaḥ kapilavastunivāsinaḥ paurā, bhadrikarevatāniruddhadevadattapramukhāni pañcaśākyaśatāni pravrajiṣyanti; śrutvā bhavadbhiḥ prāmodyam utpādayitavyam iti; śrutvā devadattasya mahad duḥkhadaurmanasyam utpannam; yadi mayā vijñātam abhaviṣyat bhadrikaḥ śākyarājo niścayena pravrajed iti, na mayā pratijñātam abhaviṣyat; idānīṃ yadi na pravrajiṣyāmi, mṛṣāvādika iti kṛtvā rājyam api na lapsye; sarvathā kim atra prāptakālam; pravrajāmi; pravrajita eva rājyam kārayiṣyāmīti

ordination of five hundred śākyas

atha rājñaḥ śuddhodanasya etad abhavat: apaścimāṃ śākyānāṃ vibhūtiṃ paśyāmīti; tena tan nagaram apagatapāṣāṇāśarkarakaṭhallaṃ vyavasthāpitaṃ, candanavāripariṣiktam ucchritadhvajapatākam āmuktapaṭṭadāmakalāpaṃ surabhidhūpaghaṭikopanibaddhaṃ nānāpuṣpāvakīrṇaṃ ramaṇīyam; tataḥ anekaśākyaśatasahasraparivāraḥ nagaradvāre siṃhāsane niṣaṇṇaḥ; śākyastriyaḥ śākyakumāryāś ca kutūhalajātā gavākṣavātāyanavedikāsv avasthitāḥ, śākyānām vibhūtiṃ draṣṭukāmaḥ (sbv i 204) nānādeśabhyāgataś ca janakāyaḥ rathyāvīthīcatvaraśṛṅgāṭakeṣu; naimittikā brāhamaṇā vipañcanakā āhūtāḥ śākyaparīkṣāṃ prati, ko 'trārādhakaḥ ko na veti; atha śākyā mātāpitrāv avalokya hārakaṭakakeyūrādyalaṅkāravibhūṣitāḥ pratyekapratyekaṃ ratheṣv abhiruhya nirgantum ārabdhāḥ; pūrvaṃ bhadrikaḥ śākyarājo nirgataḥ; naimittikair dṛṣṭaḥ; te kathayanti: eṣa tāvad ārādhako bhaviṣyatīti; evaṃ revatāniruddhaprabhṛtayo nirgatāḥ; te 'pi naimittikair vyākṛtāḥ; tato devadatto nirgataḥ; tasya nirgacchataḥ śyenakena śakunakena cūḍāmaṇir apahṛtaḥ; naimittikair dṛṣṭaḥ; te kathayanti: yādṛśam asya nimittaṃ niyatam ayaṃ śāstari prahṛtya narakaparāyaṇo bhavatīti; kokālikakhaṇḍadravyakaṭamorakatiṣyasamudradattānāṃ nirgacchatāṃ khareṇa vāśitam; te 'pi naimittikair vyākṛtāḥ: ete 'pi mahāśrāvakeṣu vāgduścaritaṃ kṛtvā narakaparāyaṇā bhaviṣyanti iti; upanandasya hastiskandhābhirūḍhasya itaś cāmutaś ca vyavalokayato muktāhāraḥ patitaḥ; sa hastiskandhād avatīrya gṛhītaḥ; so 'pi vyākṛtaḥ: anenātyantalobhān narakeṣūpapattavyam iti; tatas teṣāṃ śākyānāṃ

bhadrikāniruddhadevadattapramukhāni pañcaśākyaśatāni udyānayātrāpratispardhayā śobhayā yena bhagavāṃs tenopasaṅkrāntāni; bhagavān saṃlakṣayati: saced ahaṃ śākyān ehibhikṣukayā pravrājayiṣyāmi kecid ārādhakā bhaviṣyanti, kecid anārādhakāḥ; ye anārādhakās teṣāṃ bhaviṣyaty anyathātvam; sarvaś caihibhikṣuś caramabhavikaḥ; yanv ahaṃ sarvān eva bhikṣūn (a 422b) jñapticaturthena karmaṇā pravrājayeyam upasaṃpādayeyam; iti viditvā bhikṣūn āmantrayate: pravrājayata bhikṣavaḥ kāpilavāstavān śākyān, upasaṃpādayata jñapticaturthena karmaṇā iti; evaṃ bhadanteti te bhikṣavo bhagavataḥ pratyaśrauṣuḥ

upālin, the barber

śākyānām upālī nāma kalpakaḥ rājñā śuddodanena teṣāṃ pravrajatāṃ keśāvaropakaḥ preṣitaḥ; bhadrikasya śākyarājasya keśān avatārayan so 'śrudurdinavadano bāṣpoparuddhyamānahṛdayo muhur (sbv i 205) niśvāsaparāyaṇaḥ keśān avatārayati; bhadrikaḥ śākyarājaḥ kathayati: upālin kimarthaṃ rodiṣi? sa karuṇadīnavilambitair akṣaraiḥ kathayati: deva mayā jambūdvīpapradhānānāṃ puruṣāṇām upasthānaṃ kṛtvā, idānīṃ prākṛtapuruṣāṇām upasthānaṃ kartavyaṃ bhaviṣyati; kāmaṃ prāṇaviyogaḥ, na yuṣmābhiḥ parityaktasya jīvitam iti; bhadrikaḥ śākyarājaḥ kathayati: alam upālin darśitas tvayā svāmibhaktyanurāgaḥ; niyaccha śokam; ahaṃ tathā kariṣyāmi yathā prākṛtapuruṣāṇām upasthānaṃ na kariṣyasi; iti viditvā tenaikasmin pradeśe paṭakaḥ prasāritaḥ, śākyakumārāś ca abhihitāḥ: śṛṇvantu bhavantaḥ kumārā eṣo 'smākam upālī kalpakaḥ kṛtopasthānaḥ; tad asya jīvikānimittam alaṅkāraṃ paṭe sthāpayata; nāsmābhiḥ punar agāre vastavyam iti; tair hārārdhahārakaṭakakeyūrakuṇḍalānāṃ nānāratnapratyuptānām alaṅkāraviśeṣāṇāṃ paṭake mahān rāśiḥ kṛtaḥ; upālinā teṣām anupūrveṇa keśāvaropaṇaṃ kṛtam; te snātuṃ gatāḥ; sa saṃlakṣayati: ime tāvat kumārāḥ kulavibhavayauvanopetāḥ sphītāny antaḥpurāṇi, sphītāni kośakoṣṭhāgārāṇy apāsya pravrajitāḥ; aham asminn alaṅkāramātre sakto 'nayena vyasanam āpatsye; yady ahaṃ na nīcakulotpannaḥ syām, aham api svākhyāte dharmavinaye pravrajyodyujyeyaṃ, ghaṭeyaṃ, vyāyaccheyam, oghānām uttaraṇāya, yogānāṃ samatikramaṇāyeti dharmatā hy eṣā yathā buddhā bhagavantas trī rātreḥ, trir divasasya

buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayanti, evaṃ mahāśrāvakā api; adrākṣīd āyuṣmān śāriputraḥ upālinaṃ kalpakam atīva saṃvignam; dṛṣṭvā ca punar yenopālī kalpakas tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya upālinaṃ kalpakam idam avocat: kasmāt tvam upālin atīva saṃvignaḥ kare kapolaṃ datvā cintāparas tiṣṭhasīti; sa kathayati: katham ahaṃ bhadanta śāriputra na cintāparo bhavāmi yatredānīm amī kumārāḥ kulavibhavayauvanopetāḥ sphītāny antaḥpurāṇi sphītāni ca kośakoṣṭhāgārāṇy apāsya pravrajitāḥ; aham asminn alaṅkāramātre sakto 'nayena vyasanam āpatsye? yady ahaṃ na nīcakulotpannaḥ syām aham api svākhyāte dharmavinaye pravrajya udyujyeyaṃ, ghaṭeyaṃ, (sbv i 206) vyāyaccheyam oghānām uttaraṇāya, yogānāṃ samatikramaṇāyeti; āyuṣmān śāriputraḥ kathayati: bhadramukha nedaṃ munīndrapravacanaṃ jātisārakaṃ, na gotrasārakaṃ, na śrutasārakam; api tu pratipattisārakam idaṃ munīndrapravacanam; (a 423a) na jātikulagotrāṇi parīkṣante tathāgatāḥ; karmāṇi tu parīkṣante cirakālakṛtāny api; saced ākāṅkṣasi svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadāṃ bhikṣubhāvam, ehi bhagavatsakāśaṃ gacchāva; pravrājayiṣyati te bhagavān iti; tenādhivāsitam

upālin ordained

athāyuṣmān śāriputraḥ upālinaṃ kalpakam ādāya yena bhagavāṃs tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantam idam avocat: ayaṃ bhadanta upālī ākāṅkṣate svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvam; tato bhagavān pravrājayatu, upasaṃpādayatu, anukampām upādāyeti; sa bhagavatā ābhāṣitaḥ ehi bhikṣo cara brahmacaryam iti; bhagavato vāco 'vasānasamanantaram eva muṇḍaḥ saṃvṛttaḥ, saṅghāṭīprāvṛtaḥ, pātrakarakavyagrahastaḥ, saptāhāvaropitakeśaśmaśruḥ, varṣaśatopasampannasya bhikṣor īryāpathenāvasthitaḥ; āha cātra: ehīti coktaḥ sa tathāgatena muṇḍaś ca saṅghāṭiparītadehaḥ / sadyaḥ praśāntendriya eva tasthau nepathyito buddhamanorathena //

śākyāḥ pravrajitāḥ yathāvṛddhikayā sāmīcīṃ kāryante; bhadrikena śākyarājena sāmīcīṃ kurvatā upālinaḥ pādau pratyabhijñātau, tato mukhaṃ vyavalokitam; sa kathayati: bhagavann eṣa upālī; kim asyāpi mayā pādayor nipatitavyam iti; bhagavān āha: vatsa mānaprahāṇāya pravrajyā; tavaiṣa vṛddho nihatamadamānaḥ; nipateti; sa tasya pādayor nipatitaḥ; ṣaḍvikāraṃ pṛthivīkampo jātaḥ; iyaṃ mahāpṛthivī calati, saṃcalati, saṃpracalati; vyathate, pravyathate saṃpravyathate; pūrvā dig unnamati; paścimāvanamati; paścimā unnamati; purvā avanamati; dakṣiṇā unnamati; uttarā avanamati; uttarā unnamati; dakṣiṇā avanamati; (sbv i 207) madhya unnamati, anto 'vanamati; anta unnamati, madhyo 'vanamati; evam anupūrveṇa nipatitāḥ; devadatto na nipatati; bhagavān kathayati: vatsa mānaprahāṇāya pravrajyā, nipateti; sa kathayati; tava kiṃ vidyate? nāham asya pādayor nipatāmīti; sa na nipatatīti tatra devadattena bhagavatas tatprathamataḥ ājñā prativyūḍhā bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhadanta bhadrikena śākyarājena upālino vandanāyāṃ kṛtāyāṃ ṣaḍvikāraṃ pṛthivīkampo jātaḥ iti; bhagavān āha: na bhikṣava etarhi, yathātīte 'pi adhvany eṣā dharmatā; yo 'sau pādayor nipatitaḥ; ṣaḍvikāraś ca pṛthivīkampo jātaḥ; tac chrūyatām

sundara, the student, and bhadrā, the harlot

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati, ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca; tena khalu samayena vārāṇasyāṃ nagaryāṃ bhadrā nāma rūpājīvinī prativasati; sundarāś ca nāmnā māṇavakaḥ; sa tasyāḥ sakāśam upasaṅkrāntaḥ kathayati: bhadre āgaccha paricārayāma iti; sā kathayati; santi te pañca kārṣāpaṇaśatānīti; (a 423b) sa kathayati, na santi; gaccha, pañca kārṣāpaṇaśatāni gṛhītvā āgaccha; tasya vibhavo nāsti; sa tasyām atyartham adhyavasitaḥ; kālena kālaṃ nānāvicitrāṇi puṣpāṇi, phalāni copanāmyati; tasyās tasminn anunaya utpannaḥ; yāvad apareṇa samayena vārāṇasyāṃ parvā pratyupasthitaḥ; sarvās striyo vastramālyālaṅkāravibhūṣitāḥ svakasvakeṣu krīḍāratiharṣabahulā avatiṣṭhante; tā dṛṣṭvā sundaro māṇavaḥ paritasyati; bhadrā rūpājīvinī saṃlakṣayati: adya vārāṇaseyā manuṣyā vastrālaṅkāravibhūṣitā svakasvakābhiḥ strībhiḥ sārdhaṃ paricārayiṣyanti; sundaro māṇavakaḥ mayā sārdhaṃ paricārayiṣyati; sā caivaṃ cintayati; sundaraś ca māṇavakas taṃ pradeśam anuprāptaḥ; sā taṃ dṛṣṭvā pūrvopakārasañjanitasaumanasyā kathayati: māṇava gaccha; sugandhāni puṣpāṇy ādāyāgaccha; mayā sārdhaṃ paricārayiṣyasīti; sa naṣṭopalabdhaprāṇa iva vismayāvarjitasantatiḥ prakrāntaḥ; tasyā rūpayauvanacāturyaguṇān vikalpayan madāviṣṭaḥ kṛtsnāṃ rātriṃ jāgaritaḥ; prabhātāyāṃ rajanyām atyarthamiddharparyākulīkṛtanayanas tāvat supto yāvad ādhityodaya iti; sarvopayogāya lokena yadā sarvāṇi puṣpāṇy uccitāni tadā prativibuddhaḥ; puṣpanimittam itaś (sbv i 208) cāmutaś ca paribhramati; nārāgayati; śirīṣapuṣpāṇy ādāya tasyāḥ sakāśam upasaṅkrāntaḥ; sā gāthāṃ bhāṣate: alaso 'jinadhāry akarmaśīlo baṭukaḥ sundarako nirardhamāṣaḥ / paripuṣpitapādape 'dya kāle pradadāty eṣa hi yac chirīṣapuṣpam //

iti viditvā kathayati: gaccha anyāni puṣpāṇy ādāyāgaccheti; kāmān khalu pratisevamānasya saṃyojanāny upacayaṃ gacchantīti sa pravṛddhakāmarāgo grīṣmaṇāṃ paścime māse vyabhre dine vigatabalāhake, sthite madhyāhnasamaye, nagarād ativiprakṛṣṭadeśeṣv araṇyeṣu vaktrāparavaktraṃ gāyan puṣpāṇy uccinoti; rājā ca brahmadatto mṛgavadhāya nirgataḥ; sa tīkṣṇārkaraśmisantāpitaḥ chāyāyāḥ śītalaṃ pradeśam anuprāptaḥ; tasya gītaśabdaṃ śrutvā gāthāṃ bhāṣate: ūrdhvaṃ tapati ādityaḥ adhastād dahati vālukā / kasmād gāyasi gātrāṇi na te dahati ātapaḥ // iti;

sundarako 'pi gāthāṃ bhāṣate: na māṃ tāpayaty ādityaḥ saṅkalpās tāpayanti mām / kāryākāryāṇi loke 'smiṃs tāpayanti tu nātapaḥ // iti;

rājā saṃlakṣayati: nūnam ayaṃ māṇavaḥ śaityakathāsu kṛtāvī yena sthite madhyāhnasamaye puṣpāṇy uccinotīti; sa tenābhihitaḥ: kuru māṇava śaityāṃ tāvat kathām; śṛṇomīti; sa saṃlakṣayati; nūnam asya rājñaḥ śarīradāhaḥ, yenaivaṃ vadatīti; tena tasya vicitrā śaityakathā kṛtā, yāṃ śrutvā rājñaḥ śarīradāhaḥ prativigataḥ; rājā abhiprasannaḥ; amātyān pṛcchati; bhavanto yo rājño kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasya jīvitam anuprayacchati, tasya kaḥ pratyupakāraḥ? deva upārdharājyam; tatas sa rājñā abhihitaḥ; māṇava adya rājakule vāsaṃ kalpayasva; upārdharājyaṃ te prayacchāmi iti; tasya rājakule praṇītaṃ śayanāsanaṃ dattam; sa tasmin śayitaḥ bhadrām anusmṛtya cintayati; tad upārdharājyaṃ gṛhṇāmi yatra bhadrā rūpājīvinī iti; bhūyaḥ saṃlakṣayati: kīdṛśaḥ sa rājā yatra upārdharājyaṃ bhuṅkte; yanv aham enam jīvitād vyaparopayeyam iti; punaḥ saṃlakṣayati: (a 424a) alam anena rājyena yad rājānaṃ praghātya iti; gmathāṃ ca bhāṣate: (sbv i 209) aprāpte arthatarṣaḥ prāpte cārthe na tarṣavinivṛttiḥ / aprāpte ca vighātas tasmād arthe matir anarthāya //

iti yāvat prabhātā rajanī saṃvṛttā, sa vipratisārajātaḥ śayanād avatīrya kṛṣṇājīnam āstīrya bhūmau śayitaḥ; prabhātāyāṃ rajanyāṃ rājā kathayati: bhavantaḥ śabdayata taṃ māṇavam; upārdharājyaṃ tasmai anuprayacchāmīti; rājadūtā gatāḥ paśyanti; mahāśayanād avatīrya bhūmau śayitaḥ; dṛṣṭvā ca punar aprasādaṃ pravedayanto rājñaḥ sakāśaṃ gatāḥ kathayanti: deva nāsāv arhati rājyam; rājā kathayati, kimartham? te kathayanti: deva yo hi nāma praṇītaṃ śayanāsanam apahāya bhūmau kṛṣṇājine śayitas tasya hīnādhimuktasya kiṃ rājyeneti; rājā kathayati: bhavantaḥ sa prājñaḥ, kāraṇenātra bhavitavyam; śabdayata iti; tair asau śabditaḥ: rājñā pṛṣṭaḥ: bho māṇava kimarthaṃ tvaṃ mahāśayanāsanād kṛṣṇājine śayita iti; tena yathāvṛttaṃ rājñe samākhyātam; tataḥ kathayati: deva anujānīhi pravrajāmīti; rājā kathayati: samayato 'nujānāmi; yadi pravrajitvā kiñcid guṇagaṇam adhigacchasi mamārocayitavyam iti; tena pratijñātam evaṃ bhavatv iti; tatas tena śāntaṃ pradeśaṃ gatvā anācāryakeṇa anupādhyāyakena pratyekabodhir anugatā; sa pratyekabuddhaḥ saṃlakṣayati; mayā tasya rājñaḥ pratijñātam; gacchāmi tāṃ pūrvikāṃ pratijñāṃ niryātayāmi iti; sa rājñaḥ sakāśaṃ gatvā upari vihāyasam abhyudgamya jvalanatapanavarṣaṇavidyotanaprātihāryāṇi kartum ārabdhaḥ; rājā tasya pādayor nipatya gāthāṃ bhāṣate: paśyālpakalpaprabhavaṃ vipākaṃ mahān viśeṣo hy upagena labdhaḥ / lābhāḥ sulabdhā bata māṇavena yat prāvrajat kiṃ kuśalaṃ gaveṣī //

gaṅgāpāla, the barber

rājño brahmadattasya gaṅgāpālo nāma kalpakaḥ; tenāsau sundaraproktāṃ gāthāṃ gāthāṃ grāhitaḥ; uktaś ca: gaṅgāpāla bhūyo bhūyaḥ mām etāṃ gāthāṃ smārayiṣyasīti; gaṅgāpālaḥ kalpakaḥ svaśilpe atyarthaṃ kṛtāvī; sa yadā rājño brahmadattasya śmaśrukarma karoti tadāsau middham avakrāmati; ricchatayā prabodhyate; prabuddhaś (sbv i 210) ca gaṅgāpālaṃ vareṇa pravārayati, vada kaṃ te varam anuprayacchāmīti; sa kathayati, deva vijñāpayiṣyāmīti; yadā gaṅgāpālo rājānaṃ gāthāṃ smārayati tadā rājñaḥ kāmakathāyām api cittaṃ na krāmati; prāg eva kāmādhyācaraṇe; so 'ntaḥpuraṃ an vyavalokayati; antaḥpurikāḥ kleśamadāviṣṭāḥ gaṅgāpālasya kathayanti: mātula yadā te devo vareṇa pravārayati, tadā vaktavyam, yadi me devo 'bhiprasannaḥ tad asyā gāthāyā arthaṃ vistareṇa saṃprakāśayed iti; rājñā tasyā gāthāyā artho vistareṇa saṃvibhaktaḥ; sa saṃvignaḥ pādayor nipatya kathayati: deva kṛtopasthāno 'ham; pravrajāmy agārād anagārikām iti; rājā kathayati: yadi pravrājitaḥ kiñcid guṇagaṇam adhigamiṣyasi mama nivedayiṣyasīti; sa kathayati: deva evaṃ bhavatu nivedayiṣyāmīti; (a 424b) sa gatvā ṛṣīṇāṃ madhye pravrajitaḥ; tena pañcābhijñāḥ sākṣātkṛtāḥ; tasyaitad abhavat: mayā rājño brahmadattasya pratijñātam; gacchāmi, tāṃ pūrvikāṃ pratijñāṃ niryātayāmīti; sa yena rājā brahmadattas tena upasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya upari vihāyasam abhyudgamya jvalanatapanavarṣaṇavidyotanaprātihāryāṇi kartum ārabhaḥ; asti pṛthagjanasya ṛddhir āvarjanakarī; sa pādayor nipatya kathayati: ārya tvayā evaṃvidhaguṇagaṇā adhigatāḥ? adhigatāḥ; rājā brahmadattaḥ gaṅgāpālasya ṛṣeḥ <pādayor nipatati> ṣaḍvikāraḥ pṛthivīkampo jātaḥ; mātā cāsya gāthāṃ bhāṣate: etat te devāmravaṇaṃ brahmadattasya dhīmataḥ / pravibhajya hi yatraiṣa prāvrajat kṣurabhāṇḍikam // iti; rājā brahmadatto mātaram anusaṃjñapayan gāthāṃ bhāṣate: mā vocata gṅgapālam evaṃ kiñcin maunapadeṣu śikṣamāṇam / tasyaiṣa hi duṣkarasya kartā yatkṛtvā pṛthubuddhayo bhavanti //

tapasā hy abhibhūya sarvapāpam tapasā cāpy abhibhūya sarvalokam / tapasā hy abhibhūya karmabhāṇḍam tapasā bhāti na vācya eṣa kiñcit // iti; (sbv i 211) kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena brahmadatto nāma rājābhūd eṣa eva sa bhadrikaḥ śākyarājaḥ; yo 'sau gaṅgapālanāmā ṛṣir eṣa evāsāv upālī; tadāpi bhadrikena śākyarājena brahmadattabhūtena upālino gaṅgapālaṛṣibhūtasya praṇāme kṛte ṣaḍvikāraḥ pṛthivīkampo jātaḥ; etarhy api bhadrikena śākyarājena upālinaḥ pravrajitasya praṇāme kṛte ṣaḍvikāraḥ pṛthivīkampo jāta iti.

appendix ii

conversion of nandā and nandabalā

atha bhagavān nandāṃ ca nandabalāṃ ca grāmikaduhitarau dhārmyayā kathayā sandarśayitvā samādāpayitvā samuttejayitvā saṃpraharṣayitvotthāyāsanāt prakrāntaḥ

marvellous deeds of the buddha before urubilvā kāśyapa

a) the buddha subdues a nāga

(cps 24a.1) atha bhagavataḥ senāyanagrāmakāt prakramyaitad abhavat: astīha magadheṣu janapadeṣu kaścic chramaṇo vā brāhmaṇo vā suśīlaḥ saṃmato yam aham anvāvartayeyaṃ yasmin me 'nvāvṛtte 'lpakṛcchreṇa mahājanakāyo 'nvāvartiṣyate; tena khalu samayenorubilvākāśyapo jaṭilo jīrṇo vṛddho mahallako; sa viṃśativarṣaśatiko jātyā māgadhakānāṃ manuṣyāṇāṃ satkṛto gurukṛto mānito pūjito 'rhan saṃmataḥ; paṃcaśataparivāro nadyā nairaṃjanāyās tīra āśramapade śāmyate; atha bhagavata etad abhavat: ayam urubilvākāśyapo jaṭilo jīrṇo mahallakaḥ pūrvavad yāvac chāmyate; yanv aham urubilvākāśyapaṃ jaṭilam anvāvartayeyaṃ yasmin me 'nvāvṛtte 'lpakṛcchreṇa mahājanakāyo 'nvāvartiṣyate (cps 24a.4) atha bhagavān yenorubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapadaṃ tenopajagāma; adrākṣīd urubilvlākāśyapo jaṭilo bhagavantaṃ dūrata eva; dṛṣṭvā ca punar bhagavato 'rthāyāsanaṃ prajñapya bhagavantam idam avocat: āgaccha mahāśramaṇa svāgataṃ mahāśramaṇa; mahāśramaṇaś ciracirasya paryāyam akārṣīd ihāgamanāya; niṣīdatu mahaśṛamaṇaḥ prajñapta evāsane; nyaṣīdad bhagavān prajñapta evāsane; athorubilvākāśyapo bhagavatā sārdhaṃ saṃmodanīṃ saṃrañjanīṃ vividhāṃ kathāṃ vyatisāryaikānte nyaṣīdat; (sbv i 218) ekāntaniṣaṇṇaṃ bhagavān urubilvākāśyapaṃ jaṭilam idam avocat: yadi te kāśyapa agurv ahaṃ tavāgnyāgāra ekarātrīṃ vihareyaṃ; na me mahāśramaṇa aguru; api tu tatrāśīviṣo nāgaḥ prativasati; mā te sa viheṭhayiṣyati; aṅga tvaṃ kāśyapa anujānīhi na me sa viheṭayiṣyati; sacen mahāśramaṇa na te viheṭhayati tatra mahāśramaṇa vihara

yathāsukham eva; (cps 24a.9) atha bhagavān bahir agnyāgārasya pādau prakṣālya agnyāgāraṃ parviśya nyaṣīdat paryaṅkam ābhujya ṛjuṃ kāyaṃ praṇidhāya pratimukhāṃ smṛtim upasthāpya; adrākṣīd āśīviṣo nāgo bhagavantaṃ dūrata eva; dṛṣṭvā ca krodhānubhāvena dhūmayati; bhagavān apy ṛddhyānubhāvena dhūmayati; athāśiviṣo nāgaḥ krodhānubhāvena prajvalitaḥ; bhagavāṃś ca tejodhātusamādhiṃ samāpannaḥ; athāśīviṣasya nāgasya krodhānubhāvena bhagavataś ca ṛddhyānubhāvena sarvo 'gnyāgāra ādīptaḥ pradīptaḥ saṃprajvalita ekajvalībhūto dhyāyati; adrākṣīd urubilvākāśyapo jaṭilo rātryāḥ pratyūṣasamaye nakṣatrāṇi vyavalokayamānaḥ sarvam agnyāgāram ādīptaṃ pradīptaṃ saṃprajvalitam ekajvalībhūtaṃ dhyāyantaṃ; (cps 24a.13) dṛṣṭvā ca tasyaitad abhavat: tathā prāsādiko mahāśramaṇaḥ; mā haivāśīviṣeṇa nāgena bhasmīkṛto bhaviṣyati; hā kaṣṭaṃ mama vacanaṃ nāśrauṣīt; atha bhagavata etad abhavat: dharmadeśanārthāya urubilvākāśyapasya jaṭilasya sapariṣatkasya yanv ahaṃ tadrūpān ṛddhyabhisaṃskārān abhisaṃskuryāṃ yathāśīviṣasya nāgasya tejasā tejaḥ paryādadyāṃ na cāsya kāyaḥ klāmyeta dāntaṃ ca taṃ kṛtvā pātreṇādāya urubilvākāśyapasya jaṭilasya prayaccheyam; atha bhagavān tadrūpān ṛddhyabhisaṃskārān abhisaṃkaroti yathā samāhite citte āśīviṣasya nāgasya tejasā tejaḥ paryādadāti na cāsya kāyaḥ klāmyati; dāntaṃ ca taṃ kṛtvā pātreṇādāya yenorubilvākāśyapo jaṭilas tenopajagāma; (cps 24a.17) adrākṣīd urubilvākāśyapo jaṭilo bhagavantaṃ dūrata eva; dṛṣṭvā ca bhagavantam idam avocat: jīvasi mahāśramaṇa; jīvāmi kāśyapa; kiṃ

nu te mahāśramaṇa pātre; yasya te kāśyapa āśīviṣasya nāgasyānubhāvena tavāgnyāgār ....... sa mayā dāntaḥ kṛtvā pātreṇānītaḥ; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramano mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

b) the buddha hinders the lighting of the fires of kāśyapa's students

(cps 24b.1) tatredāniṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; tena khalu samayenorubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade pañca māṇavaśatāni agniṃ paricaranti; ekaikas trīṇy (sbv i 219) agnikuṇḍāni saṃkṣepeṇa pañcadaśāgnikuṇḍaśatāni; atha te māṇavakā agniṃ prajvālayitvā paricartukāmā na śaknuvanti prajvālayitum; atha te māṇavakā yenorubilākāśyapo jaṭilas tenopajagmuḥ; upetyorubulvākāśyapaṃ jaṭilam idam avocat: iha vayam upādhyāyāgniṃ prajvālayitvā paricartukāmā na śaknumaḥ prajvālayitum; (cps 24b.5) athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: mahāśramaṇo 'smākaṃ sāmantake prativasati; mā haiva tasyānubhāvo bhaviṣyati; athorubilvākāśyapo jaṭilo yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat: ihāsmakaṃ mahāśramaṇa te māṇavakā agniṃ prajvālayitvā paricartukāmā na śaknuvanti prajvālayitum; tasya me etad abhavat: mahāśramaṇo 'smākaṃ sāmantake prativasati mā haiva tasyānubhāvo bhaviṣyati; (cps 24b.8) prajvalatu kāśyapāgniḥ; prajvalatu mahāśramaṇa; atha so 'gniḥ svayam eva prajvalito yathāpitad buddhasya buddhānubhāvena devatānāṃ ca devatānubhāvena; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

c) the buddha hinders the extinction of the fire of kāśyapa's students

(cps 24c.1) tatredānīṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; atha te māṇavakā agniṃ paricaritvā nirvāpayitukāmā na śaknuvanti nirvāpayitum; atha te māṇavakā yenorubilākāśyapo jaṭilas tenopajagmuḥ; upetyorubulvākāśyapaṃ jaṭilam idam avocat: iha vayam upādhyāyāgniṃ paricaritvā nirvāpayitukāmā na śaknumo nirvāpayitum; (cps 24c.4) athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: mahāśramaṇo 'smākaṃ sāmantake prativasati; mā haiva tasyānubhāvo bhaviṣyati; athorubilvākāśyapo jaṭilo yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat: ihāsmakaṃ mahāśramaṇa te māṇavakā agniṃ paricaritvā nirvāpayitukāmā na śaknuvanti nirvāpayitum; tasya me tad abhavat: mahāśramaṇo 'smākaṃ sāmantake prativasati mā haiva tasyānubhāvo bhaviṣyati; (cps 24b.7) nirvātu kāśyapāgniḥ; nirvātu mahāśramaṇa; atha so 'gniḥ svayam eva nirvṛto yathāpitad buddhasya buddhānubhāvena devatānāṃ ca devatānubhāvena; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan (sbv i 220)

d) the buddha hinders the lighting of kāśyapas's fire

(cps 24d.1) tatredānīṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; tena khalu samayenorubilvākāśyapo jaṭilo 'gniṃ prajvālayitvā paricartukāmo na śaknoti prajvālayitum; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: mahāśramaṇo 'smākaṃ sāmantake prativasati; mā haiva tasyānubhāvo bhaviṣyati; athorubilvākāśyapo jaṭilo yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat: ihāhaṃ mahāśramaṇāgniṃ prajvālayitvā paricartukāmo na śaknomi prajvālayitum; tasya me tad abhavat: mahāśramaṇo 'smākaṃ sāmantake prativasati mā haiva tasyānubhāvo bhaviṣyati; prajvalatu kāśyapāgniḥ; prajvalatu mahāśramaṇa; atha so 'gniḥ svayam eva prajvalito yathāpitad buddhasya buddhānubhāvena devatānāṃ ca devatānubhāvena; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

e) the buddha hinders the extinction of kāśyapa's fire

(cps 24e.1) tatredānīṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; tena khalu samayenorubilvākāśyapo jaṭilo 'gniṃ paricarya nirvāpayitukāmo na śaknoti nirvāpayitum; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: mahāśramaṇo 'smākaṃ sāmantake prativasati; mā haiva tasyānubhāvo bhaviṣyati; athorubilvākāśyapo jaṭilo yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat: ihāhaṃ mahāśramaṇāgniṃ paricarya nirvāpayitukāmā na śaknomi nirvāpayitum; tasya me etad abhavat: mahāśramaṇo 'smākaṃ sāmantake prativasati mā haiva tasyānubhāvo bhaviṣyati; nirvātu kāśyapāgniḥ; nirvātu mahāśramaṇa; atha so 'gniḥ svayam eva nirvṛto yathāpitad buddhasya buddhānubhāvena devatānāṃ ca devatānubhāvena; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

f) the buddha sets fire to the fire-house of kāśyapa

(cps 24f.1) tatredānīṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; athāpareṇa samayenorubilvākāśyapasya jaṭilasya sarvo 'gnyāgāra ādīptaḥ pradīptaḥ saṃprajvalita ekajvālībhūto dhyāyati (sbv i 221) tam urubilvākāśyapaḥ sapariṣatko mahatā janakāyena sārdham udyato na śaknoti nirvāpayitum; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: mahāśramaṇo 'smākaṃ sāmantake prativasati; mā haiva tasyānubhāvo bhaviṣyati; athorubilvākāśyapo jaṭilo yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat: jānīhi mahāśramaṇa ihāsmākaṃ mahāśramano sarvo 'gnyāgāra ādīptaḥ pradīptaḥ saṃprajvalita ekajvālībhūto dhyāyati; tam ahaṃ sapariṣatko mahatā janakāyena sārdham udyato na śaknomi nirvāpayitum; tasya me etad abhavat: mahāśramaṇo 'smākaṃ sāmantake prativasati; mā haiva tasyānubhāvo bhaviṣyati; nirvāpaya kāśyapāgnyāgāraṃ; nirvāpayitu mahāśramaṇa; atha so 'gnyāgāraḥ svayam eva nirvṛto yathāpitad buddhasya buddhānubhāvena devatānāṃ ca devatānubhāvena; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

g) the four heavenly kings visit the buddha

(cps 24g.1) tatredānīṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; atha taṃ rātriṃ catvāro mahārājāno 'tikrāntavarṇā abhikrāntāyāṃ rātryāṃ yena bhagavāṃs tenopajagmuḥ; upetya bhagavatpādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdan; teṣām ayam eva rūpaātmabhāvas tadyathā caturṇām agniskandhānām ādīptānāṃ pradīptānāṃ saṃprajvalitānāṃ ekajvalībhūtānāṃ dhyāyatām; adrākṣīd urubilvākāśyapo jaṭilo rātryāḥ pratyūṣasamaye nakṣatrāṇi vyavalokayamāno bhagavataḥ purastāc catvāro mahānto 'gniskandhā ādīptāḥ pradīptāḥ saṃprajvalitā ekajvālībhūtā dhyāyanti; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: mā haiva mahāśramaṇo 'py agniṃ paricarati tathā hy asya purato catvāro mahānto 'gniskandhā ādīptāḥ pradīptāḥ saṃprajvalitā ekajvālībhūtā dhyāyanti; athorubilvākāśyapo jaṭila āśramapadam anvāhiṇḍya yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat; (cps 24g.7) ihāhaṃ mahāśramaṇādrākṣaṃ rātryāḥ pratyūṣasamaye nakṣatrāṇi vyavalokayamāno mahāśramaṇasya purastāc catvāro mahānto 'gniskandhā ādīptāḥ pradīptāḥ saṃprajvalitā ekajvālībhūta dhyāyanti; dṛṣṭvā ca punar me etad abhavat: mā haiva mahāśramaṇo 'py agniṃ paricarati tathā hy asya purastāc catvāro mahānto 'gniskandhā ādīptāḥ pradīptāḥ saṃprajvalitā ekajvālībhūtā dhyāyanti; nāhaṃ kāśyapa agniṃ paricarāmi; na agniṃ paricariṣye; api tu imāṃ rātriṃ catvāro mahārājāno 'tikrāntavarṇā abhikrāntāyāṃ rātryāṃ yenāhaṃ tenopasaṃkrāntāḥ; upetya mama pādau śirasā vanditvā (sbv i 222) ekānte nyaṣīdan; teṣām ayam eva rūpaātmabhāvas tadyathā caturṇām agniskandhānām ādīptānāṃ pradīptānāṃ saṃprajvalitānām ekajvālībhūtānāṃ dhyāyatām; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

h) śakra visits the buddha

(cps 24h.1) tatredānīṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; atha tāṃ rātriṃ śakro devendro 'tikrāntavarṇo abhikrāntāyāṃ rātryāṃ yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavatpādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat; tasyāyam eva rūpaātmabhāvas teṣām eva caturṇām agniskandhānām uttare atikrāntataraś ca praṇītataraś ca; adrākṣīd urubilvākāśyapo jaṭilo rātryāḥ pratyūṣasamaye nakṣatrāṇi vyavalokayamāno bhagavataḥ purastān mahān agniskandha ādīptaḥ pradīptaḥ saṃprajvalita ekajvālībhūto dhyāti; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: mā haiva mahāśramaṇo 'py agniṃ paricarati tathā hy asya purato mahān agniskandha ādīptaḥ pradīptaḥ saṃprajvalita ekajvālībhūto dhyāti; athorubilvākāśyapo jaṭila āśramapadam anvāhiṇḍya yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat; ihāhaṃ mahāśramaṇādrākṣaṃ rātryāḥ pratyūṣasamaye nakṣatrāṇi vyavalokayamāno mahāśramaṇasya purato mahān agniskandha ādīptaḥ pradīptaḥ saṃprajvalita ekajvālībhūto dhyāti; dṛṣṭvā ca punar me etad abhavat: mā haiva mahāśramaṇo 'py agniṃ paricarati tathā hy asya purato mahān agniskandha ādīptaḥ pradīptaḥ saṃprajvalita ekajvālībhūto dhyāti; nāhaṃ kāśyapa agniṃ paricarāmi; na mayāgniṃ paricaritaḥ; api tu tāṃ rātriṃ śakro devendra atikrāntavarṇa abhikrāntāyāṃ rātryāṃ yenāhaṃ tenopasaṃkrāntaḥ; upetya mama pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat; tasyāyam eva rūpaātmabhāvas teṣām eva caturṇām agniskandhānām uttare atikrantataraś ca praṇītataraś ca; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

h) brahma visits the buddha

(cps 24i.1) tatredānīṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; atha tāṃ rātriṃ brahmā sabhāpatir atikrāntavarṇo abhikrāntāyāṃ rātryāṃ yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavatpādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat; tasyāyam eva rūpaātmabhāvas (sbv i 223) teṣām eva paṃcānām agniskandhānām uttare atikrāntataraś ca praṇītataraś ca; adrākṣīd urubilvākāśyapo jaṭilo rātryāḥ pratyūṣasamaye nakṣatrāṇi vyavalokayamāno bhagavataḥ purastān mahān agniskandha ādīptaḥ pradīptaḥ saṃprajvalita ekajvālībhūto dhyāti; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: mā haiva mahāśramaṇo 'py agniṃ paricarati tathā hy asya purato mahān agniskandha ādīptaḥ pradīptaḥ saṃprajvalita ekajvālībhūto dhyāti; athorubilvākāśyapo jaṭila āśramapadam anvāhiṇḍya yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat; ihāhaṃ mahāśramaṇādrākṣaṃ rātryāḥ pratyūṣasamaye nakṣatrāṇi vyavalokayamāno mahāśramaṇasya purato mahān agniskandha ādīptaḥ pradīptaḥ saṃprajvalita ekajvālībhūto dhyāti; dṛṣṭvā ca punar me etad abhavat: mā haiva mahāśramaṇo 'py agniṃ paricarati tathā hy asya purato mahān agniskandha ādīptaḥ pradīptaḥ saṃprajvalita ekajvālībhūto dhyāti; nāhaṃ kāśyapa agniṃ paricarāmi; na mayāgniṃ paricaritaḥ; api tu tāṃ rātriṃ brahmā sabhāpatir atikrāntavarṇa abhikrāntāyāṃ rātrau yenāhaṃ tenopasaṃkrāntaḥ; upetya mama pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat; tasyāyam eva rūpaātmabhāvas teṣām eva paṃcānām agniskandhānām uttare atikrantataraś ca praṇītataraś ca; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

j) the buddha reads kāśyapa's thoughts

(cps 24j.1) tatredānīṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; tena khalu samayenorubilvākāśyapasya jaṭilasyāvasathe saptāhiko yajñaḥ pratyupasthitaḥ; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: saced māgadhakā manuṣyā jānīyur evaṃmahardhiko mahāśramaṇa evaṃmahānubhāvaḥ sthānam etad vidyate yad asyaiva kārā kartavyā manyeran na tathā mama; aho bata mahāśramaṇa idaṃ saptāham evānyatra viprakrameta; atha bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasya cetasā cittam ājñāya tat saptāham evānyatra viprakrāntaḥ; tat khalu saptāham urubilvākāśyapasya jaṭilasya mahāṃ lābhasatkāraḥ prādurbhūtaḥ prabhūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ saṃpannaṃ mahājanakāyaś ca vaśe vṛttaḥ; athorubilvākāśyapasya jaṭilasya tasya saptāhasyātyayād etad abhavat: aho tat saptāhaṃ me mahāṃ lābhasatkāraḥ prādurbhūtaḥ prabhūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ saṃpannaṃ mahājanakāyaś ca vaśe vṛttaḥ; aho bata mahāśramaṇa āgacchet so 'pītaḥ paribhuṃjīta; atha bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasya cetasā cittam ājñāya yenorubilvākāśyapo jaṭilas tenopajagāma (sbv i 224) adrākṣīd urubilvākāśyapo bhagavantaṃ dūrata eva; dṛṣṭvā ca punar evam āha: āgato 'si mahāśramaṇa; āgato 'smi kāśyapa; kasyārthaṃ tvaṃ mahāśramaṇa tat saptāham evānyatra viprakrāntaḥ; nanu te kāśyapa etad abhūd yadi māgadhakā manuṣyā jānīyur evaṃmaharddhiko mahāśramaṇa evaṃmahānubhāvaḥ sthānam etad vidyate yad asyaiva pūrvavad yāvad aho bata mahāśramaṇa idaṃ saptāham evānyatra viprakrameta; evaṃ mahāśramaṇa; ahaṃ tava cetasā cittam ājñāyānyatra viprakrāntaḥ; kasyārthaṃ tvaṃ mahāśramaṇa āgataḥ; nanu te kāśyapa tasya saptāhasyātyayād etad abhavad aho tat saptāhaṃ me mahāṃ lābhasatkāraḥ prādurbhūtaḥ prabhūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ saṃpannaṃ mahājanakāyaś ca vaśe vṛttaḥ; aho bata mahāśraṃaṇa āgacchet so 'pītaḥ paribhuṃjīta; evaṃ mahāśramaṇa; ahaṃ tava cetasā cittam ājñāyāgataḥ; paribhuṃktāṃ mahāśramaṇo yathāsukham eva; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavad āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

k) the buddha procures fruits of jambu etc.

(cps 24k.1) tatredānīṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; athorubilvākāśyapo jaṭilo bhagavantam idam avocat: tena hi mahāśramaṇāsmākaṃ sāmantake prativasa; ahaṃ te yātrādharmeṇa; adhivāsayati bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasya tūṣṇīṃbhāvena; athorubilvākāśyapo jaṭilo bhagavato 'rthāya bhojanaṃ pratipādayitvā yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat: samayo mahāśramaṇa sadyo bhaktaṃ yasyedānīṃ mahāśramaṇaḥ kālaṃ manyate; tena hi kāśyapa gaccha; eṣa āgacchāmi; atha bhagavān aciraprakrāntam urubilvākāśyapaṃ jaṭilaṃ viditvā yasyā jaṃbvā nāmnā jaṃbudvīpaḥ prajñāyate tato jaṃbupeśīnāṃ varṇagandharasopetānāṃ pātrapūram ādāya yenorubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapadaṃ tenopajagāma; upetya prajñapta evāsane nyaṣīdat; tataḥ paścād āgata urubilvākāsyapo jaṭilaḥ; adrākṣīd urubilvākāśyapo jaṭilo bhagavantam āśramapade niṣaṇṇam; dṛṣṭvā ca punar evam āha: āgato 'si mahāśramaṇa; āgato 'smi kāśyapa; kin nu te mahāśramaṇa pātre; ihāham aciraprakrānte tvayi tadrūpaṃ samādhiṃ samāpanno yathā samāhite citte yasyā jaṃbvā nāmnā jaṃbudvīpaḥ prajñāyate tato jaṃbupeśīnāṃ varṇagandharasopetānāṃ pātrapūram ādāyāgataḥ; saced ākāṃkṣasi paribhuṃkṣva; paribhuṃktāṃ mahāśramaṇo yathāsukham eva; athorubilvākāsyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; (sbv i 225) api tv aham apy arhan; (cps 24l-n) yathā jambupeśīnāṃ tathāpi āmalakapeśīnām; uttarakurudvīpaṃ gatvā akṛṣṭoptānāṃ taṇḍulaphalaśālīnāṃ pātrapūram ādāya

yenorubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapadaṃ tenopajagāma; upetya prajñapta evāsane nyaṣīdat; tataḥ paścād āgata urubilvākāśyapo jaṭilaḥ; adrākṣīd urubilvākāśyapo jaṭilo bhagavantam āśramapade niṣaṇṇam; dṛṣṭvā ca punar evam āha: āgato 'si mahāśramaṇa; āgato 'smi kāśyapa; kin nu te mahāśramaṇa pātre; ihāham aciraprakrānte tvayi tadrūpaṃ samādhiṃ samāpanno yathā samāhite citte uttarakurudvīpaṃ gatvā akṛṣṭoptānāṃ taṇḍulaphalaśālīnāṃ pātrapūram ādāya āgataḥ; saced ākāṃkṣasi paribhuṃkṣva; paribhuṃktāṃ mahāśramaṇo yathāsukham eva; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

o) śakra supplies the buddha with water

(cps 24o.1) tatredānīṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; athorubilvākāśyapo jaṭilo bhagavato 'rthāya bhojanaṃ pratipādayitvā yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat; samayo mahāśramaṇa sadyo bhaktaṃ yasyedānīṃ mahāśramaṇaḥ kālaṃ manyate; atha bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya yenorubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapadaṃ tenopajagāma; upetya prajñapta evāsane nyaṣīdat; athorubilvākāśyapo jaṭilaḥ sukhopaniṣaṇṇaṃ bhagavantaṃ viditvā śucinā praṇītena khādanīyabhojanīyena pātraṃ pūrayitvā partipāditaḥ; atha bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāntikāt piṇḍapātam ādāya anyatarasmiṃ pradeśe bhaktakṛtyam akārṣīt; tatra bhagavata udakenodakakāryam utpannam; atha śakro devendro bhagavata udakenotpannam udakakāryaṃ viditvā bhagavataḥ purataḥ pāṇinā pṛthivīṃ parāhanti; tatra mahad udapānaṃ prādurbhūtaṃ vāriviṣyandi; yato bhagavān udakakāryam akārṣīt; adrākṣīd urubilvākāśyapo jaṭila āśramapade caṃkraman mahad udapānaṃ prādurbhūtaṃ vāriviṣyandi; dṛṣṭvā ca tasyaitad abhavat: na idaṃ pūrve udapānaṃ mayā dṛṣṭam: etarhi udakaṃ kuta āgatam: athorubilvākāśyapo jaṭilo yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat: jānīhi mahāśramaṇa; ihāham āśramapade caṃkramann adrākṣaṃ mahad udapānaṃ vāriviṣyandi; dṛṣṭvā ca mamaitad abhavat: na idaṃ mahāśramaṇa pūrve udapānaṃ mayā dṛṣṭaṃ, etarhi udakaṃ kuta āgataṃ; atra tava kāśyapa antikāt piṇḍapātam ādāya anyatarasmiṃ pradeśe bhaktakṛtyaṃ kṛtvā mama udakenodakakāryam (sbv i 226) utpannam; atha śakro devendro mama udakenotpannam udakakāryaṃ viditvāsmiṃ pradeśe pāṇinā pṛthivīṃ parāhanti; atra mahad udapānaṃ prādurbhūtaṃ yato 'ham udakenodakakāryam akārṣam; pāṇikhātā nāma kāśyapa eṣā puṣkariṇī; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

p) an arjuna-tree inclines the branch

(cps 24p.1) tatredānīṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; atha bhagavān sāyāhne pratisaṃlayanād vyutthāya yena pāṇikhātā puṣkariṇī tenopajagāma; upetya pāṇikhātāyāḥ puṣkariṇyās tīre ekāntaṃ cīvarakāṇy upanikṣipya pāṇikhātāṃ puṣkariṇīm abhyavagāhya gātrāṇi pariṣicya pāṇikhātāyāḥ puṣkariṇyā uttartukāmo yena kakubhavṛkṣas tena bāhuṃ prasārayati; tataḥ sā mahatī kakubhaśākhā natā yām avalaṃbya bhagavān pāṇikhātāyāḥ puṣkariṇyā uttīrṇaḥ; adrākṣīd urubilvākāśyapo jaṭila āśramapadam anvāhiṇḍan pāṇikhātāyāḥ puṣkariṇyās tīre mahatīṃ kakubhaśākhāṃ natāṃ; dṛṣṭvā ca tasyaitad abhavat: naiṣā me pūrve kakubhaśākhā namati; na ko mahatīṃ kakubhaśākhāṃ namayati; athorubilvākāśyapo jaṭilo yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat: jānīhi mahāśramaṇa; ihāhaṃ āśramapadam anvāhiṇḍann adrākṣaṃ pāṇikhātāyāḥ puṣkariṇyās tīre mahatīṃ kakubhaśākhāṃ natām; dṛṣṭvā ca mamaitad abhavat: naiṣā me mahāśramaṇa pūrve kakubhaśākhā namati; mā kaścin mahatīṃ kakubhaśākhāṃ namayati; ihāhaṃ kāśyapa sāyāhne pratisaṃlayanād vyutthāya yena pāṇikhātā puṣkariṇī tenopajagāma; upetya pāṇikhātāyāḥ puṣkariṇyās tīre ekāntaṃ cīvarakāṇy upanikṣipya pāṇikhātāṃ puṣkariṇīm abhyavagāhya; gātrāṇi pariṣicya pāṇikhātāyāḥ puṣkariṇyā uttartukāmo yena kakubhavṛkṣas tena bāhuṃ prasārayami; tataḥ sā mahatī kakubhaśākhā namati yām avalaṃbya pāṇikhātāyāḥ puṣkariṇyā aham uttīrṇaḥ; bāhugṛhīto nāma kāśyapa eṣa kakubhaḥ; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

q) śakra makes the washing of clothes possible

(cps 24q.1) tatredānīṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; tena khalu samayena bhagavataḥ śāṇakāni pāṃsukūlāni saṃpannāni; atha bhagavata etad abhavat: kutra nv ahaṃ śāṇakāni (sbv i 227) pāṃsukūlāni praviṣiṃceyam; atha khalu śakro devendro bhagavataś cetasā cittam ājñāyānyatarasmāt pradeśāṃ mahatīṃ pāṣāṇaśilām ādāya yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat: iha bhagavāñ śāṇakāni pāṃsukūlāni praviṣiṃcatu; tatra bhagavatā śāṇakāni pāṃsukūlāni praviṣiktāni; atha bhagavata etad abhavat: kutra nv ahaṃ śāṇakāni pāṃsukūlāni śocayeyam; atha khalu śakro devendro bhagavataś cetasā cittam ājñāyānyatarasmāt pradeśān mahatīṃ pāṣāṇaśilām ādāya yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat: iha bhagavāñ śāṇakāni pāṃsukūlāni śocayatu; tatra bhagavatā śāṇakāni pāṃsukūlāni śocitāni; adrākṣīd urubilvākāśyapa āśramapadam anvāhiṇḍaṃs te mahatyau pāśāṇaśile; dṛṣṭvā ca tasyaitad abhavat: naite mahatyau pāṣāṇaśile pūrve abhūtam; kena te etarhy ānīte; atha urubilvākāśyapo jaṭilo yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat: jānīhi mahāśramaṇa; ihāham āśramapadam anvāhiṇḍann adrākṣaṃ mahatyau pāṣāṇaśile; dṛṣṭvā ca mamaitad abhavat: naite mahatyau pāṣāṇaśile pūrve abhūtam; kena te etarhy ānīte; iha mama kāśyapa śāṇakāni pāṃsukūlāni saṃpannāni; tasya me etad abhavat: kutra nv ahaṃ śāṇakāni pāṃsukūlāni praviṣiṃceyam; atha khalu śakro devendro mama cetasā cittam ājñāyānyatarasmāt pradeśāṃ mahatīṃ pāṣāṇaśilām ādāya yenāhaṃ

tenopajagāma; upetya mām idam avocat: iha bhagavāñ śāṇakāni pāṃsukūlāni praviṣiṃcatu; tatra mayā śāṇakāni pāṃsukūlāni praviṣiktāni; tasya me etad abhavat: kutra nv ahaṃ śāṇakāni pāṃsukūlāni śocayeyam; atha khalu śakro devendro mama cetasā cittam ājñāyānyatarasmāt pradeśān mahatīṃ pāṣāṇaśilām ādāya yenāhaṃ tenopajagāma; upetya mām idam avocat: iha bhagavāñ śāṇakāni pāṃsukūlāni śocayatu; tatra mayā śāṇakāni pāṃsukūlāni śocitāni; yakṣāhṛtā nāma kāśyapa eṣā mahatī pāṣāṇaśilā; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

r) buddha's command on the element water

(cps 24r.1) tatredānīṃ bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapade viharati vanagulmake; tena khalu samayena nairaṃjanāyā mahodakavāhaḥ prādurbhūtaḥ; atha bhagavān sādhikapauruṣeṇodakaskandhena parikṣipto reṇuhate 'bhyavakāśe caṃkramati; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: tathā prāsādiko mahāśramaṇaḥ; mā haivodakavāhena hṛto bhaviṣyati iti mahāśramaṇaṃ samanveṣiṣyāmīty ekavṛkṣikāṃ (sbv i 228) nāvam adhirohan bhagavantaṃ samanveṣati; adrākṣīd urubilvākāsyapo jaṭilo bhagavantaṃ sādhikapauruṣeṇodakaskandhena parikṣiptaṃ reṇuhate 'bhyavakāśe caṃkramantam; dṛṣṭvā ca punar bhagavantam idam avocat: jīvasi mahāśramaṇa; jīvāmi kāśyapa; adhiroha mahāśramaṇa; adhirokṣyasi mahāśramaṇa ekavṛkṣikāṃ nāvam; adhirohāmi kāśyapa; atha bhagavata etad abhavat: yanv ahaṃ tadrūpān ṛddhyābhisaṃskārān abhisaṃskuryāṃ yathā samāhite citte yathodakam eva ekavṛkṣikāṃ nāvam adhiroheyam; atha bhagavān tadrūpan ṛddhyābhisaṃskārān abhisaṃskaroti yathā samāhite citte yathodakam eva ekavṛkṣikāṃ nāvam adhirohati; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: āścaryaṃ yāvan maharddhiko mahāśramaṇo mahānubhāvaḥ; api tv aham apy arhan

conversion of urubilvākāśyapa and of his five hundred students

(cps 25a.1) atha bhagavān urubilvākāśyapasya jaṭilasya cetasā cittaṃ ājñāya urubilvākāśyapaṃ jaṭilam idam avocat: naiva tvaṃ kāśyapārhan naivārhatvaphalasākṣātkriyāṃ samāpanno naivājānāsy arhatvamārgam; athorubilvākāśyapasya jaṭilasyaitad abhavat: jānāti me mahāśramaṇaś cetasā cittam; iti viditvā bhagavantam idam avocat: labheyāhaṃ mahāśramaṇasyāntike pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvam; careyam ahaṃ mahāśramaṇasyāntike brahmacaryam; atha bhagavān urubilvākāśyapam āmantrayate: avalokitā te kāśyapa pariṣan no śramaṇa; tena hi kāśyapa pariṣadaṃ tāvad avalokaya; pariṣadavalokanam eva sādhu yathāpitat tvādṛśānāṃ yaśasvināṃ jñātamanuṣyāṇām; athorubilvākāśyapo jaṭilo māṇavakān āmantrayati: ahaṃ māṇavakā mahāśramaṇasyāntike brahmacaryaṃ cariṣyāmi; bhavantaḥ kiṃ kariṣyanti; yat kiñcid vayam upādhyāya prajānīmaḥ sarvaṃ tad upādhyāyam āgamya; saced upādhyāyo mahāśramaṇasyāntike brahmacaryaṃ cariṣyati te vayam upādhyāyaṃ pravrajitam anupravrajiṣyāmaḥ; tena hi yūyaṃ māṇavakā etāny ajināni valkalāni daṇḍakamaṇḍalūni srugbhājanāni nadyāṃ nairaṃjanāyāṃ prakṣipata; evam upādhyāya; iti te māṇavakā ajināni valkalāni daṇḍakamaṇḍalūni srugbhājanāni nadyāṃ nairaṃjanāyāṃ prakṣipya yenorubilvākāśyapo jaṭilas tenopajagmuḥ; upetyorubilvākāśyapaṃ jaṭilam idam avocan: upādhyāya evam asmābhiḥ kṛtam; asti kiṃcit karaṇīyam; athorubilvākāsyapo jaṭilaḥ paṃcaśataṃ jaṭilamāṇavakān ādāya yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavantam idam avocat: avalokitā me mahāśramaṇa pariṣat; labheyāhaṃ svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ (sbv i 229) bhikṣubhāvam; careyam ahaṃ mahāśramaṇasyāntike brahmacaryam; labdhavān urubilvākāśyapo jaṭilo bhagavato 'ntike brahmacaryam; sā evāsyāyuṣmataḥ pravrajyābhūd upasaṃpad bhikṣubhāvaḥ

conversion of nadī- and gayākāśyapa with their two hundred and fifty students

(cps 25b.1) tena khalu samayenorubilvākāśyapasya jaṭilasya nadīgayākāśyapau bhrātarāv ardhatṛtīyaśataparivārau nadyā nairaṃjanāyā adhastādbhāgenāśramapade śāmyete; adrāṣṭāṃ nadīgayākāśyapau bhrātarāv ajināni valkalāni daṇḍakamaṇḍalūni srugbhājanāni nadyāṃ nairaṃjanāyām uhyamānāni; dṛṣṭvā ca kāśyapayor etad abhavat: mā haivāvayoḥ sabrahmacāriṇāṃ kaścid evādīnavo bhaviṣyati rājato vā caurato vā agnito vā udakato vā; yanv cāvāṃ sabrahmacāriṇo 'nveṣeva; atha nadīgayākāśyapau bhrātarāv anveṣantāv urubilvākāśyapaṃ yenorubilvākāśyapasya jaṭilasyāśramapadam tenopajagmatuḥ; tena samayenorubilvākāśyapo jaṭilo muṇḍaḥ saṃghāṭīprāvṛto bhagavataḥ purato niṣaṇṇaḥ dharmaśravaṇāya; apaśyatāṃ nadīgayākāśyapau bhrātarāv urubilvākāśyapaṃ jaṭilaṃ muṇḍaṃ saṃghāṭīprāvṛtaṃ bhagavataḥ purato niṣaṇṇaṃ dharmaśravaṇāya; dṛṣṭvā coruvilvākāsyapaṃ jaṭilam idam ūcatuḥ; etat kāśyapa varaṃ nedam; idaṃ kāśyapau varaṃ naitat; atha nadīgayākāśyapayor etad abhavat: na batāvaro buddho bhaviṣyati nāvaraṃ dharmākhyānaṃ yatredānīṃ urubilvākāśyapo jaṭilo jīrṇo vṛddho mahallakaḥ sa viṃśativarṣaśatiko jātyā māgadhakānāṃ manuṣyāṇāṃ satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito 'rhan sammataḥ sa mahāśramaṇasyāntike dvir api pravrajyām upagataḥ; yanv āvām api mahāśramaṇasyāntike brahmacaryāṃ careva; iti viditvā bhagavantam idam avocatāṃ: labhevahy āvāṃ mahāśramaṇa svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvam; careva āvāṃ mahāśramaṇasyāntike brahmacaryam; avalokitā vāṃ kāśyapau pariṣan no mahaśramaṇa; tena hi kāśyapau

pariṣadaṃ tāvad avalokayatām; pariṣadavalokanam eva sādhu yathāpitad yuṣmadvidhānāṃ yaśasvināṃ jñātamanuṣyāṇām; atha nadīgayākāśyapau bhrātarau yena svakīyāśramas tenopajagmatuḥ; upetya svakān māṇavakān idam avocatām: āvāṃ māṇavakā mahāśramaṇasyāntike brahmacaryaṃ cariṣyāvaḥ; bhavantaḥ kiṃ kariṣyanti; yat kiṃcid vayam upādhyāyau prajānīmaḥ sarvaṃ tad upādhyāyāv āgamya; saced upādhyāyau mahāśramaṇasyāntike brahmacaryaṃ cariṣyatas te vayam upādhyāyau pravrajitāv anupravrajiṣyāmaḥ; yasyedānīṃ māṇavakāḥ kālaṃ manyadhve; atha nadīgayākāśyapau (sbv i 230) bhrātarāv ardhatṛtīyśataparivārau yena bhagavāṃs tenopajagmatuḥ; upetya bhagavantam idam avocatām; avalokitā nau mahāśramaṇa pariṣat; labhevahy āvāṃ mahāśramaṇasyāntike pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvam; carevāvāṃ mahāśramaṇasyāntike brahmacaryam; labdhavantau nadīgayākāśyapau bhrātarau bhagavato brahmacaryam; sā evānayor āyuṣmantoḥ pravrajyābhūd upasaṃpad bhikṣubhāvaḥ

the sermon at gayāśīrṣa

(cps 26.1) atha bhagavāṃs tad jaṭilasahasraṃ pravrājayitvopasaṃpādayitvā yathābhiramyam urubilvāyāṃ vihṛtya yena gayā tena cāryāṃ prakrāntaḥ; anupūrveṇa cāryāṃ caran gayām anuprāptaḥ; viharati gayāśīrṣe caitye sārdhaṃ bhikṣusahasreṇa sarvaiḥ purāṇajaṭilaiḥ; tatra bhagavāṃs tad bhikṣusahasraṃ tṛbhiḥ prātihāryair avavadati; ṛddhiprātihāryeṇādeśanāprātihāryeṇānuśāsanīprātihāryeṇa; tatredaṃ bhagavata ṛddhiprātihāryam; atha bhagavāṃs tadrūpaṃ samādhiṃ samāpanno yathā samāhite citte svasminn āsane 'ntarhitaḥ pūrvasyān diśy upari vihāyasam abhyudgamya caturvidham īryāpathaṃ kalpayati caṃkramati tiṣṭhati niṣīdati śayyāṃ kalpayati; tejodhātum api samāpadyate; tejodhātuṃ samāpannasya buddhasya bhagavato vividhāny arcīṃṣi kāyān niścaranti nīlāni pītāni lohitāny avadātāni māṃjiṣṭhāni spaṭikavarṇāni; yamakāni ca prātihāryāṇi vidarśayati; adhaḥ kāyaḥ prajvalati; uparimāt kāyāc chītalā vāridhārāḥ syandante; uparimaḥ kāyaḥ prajvalati; adhaḥ kāyāc chītalā vāridhārāḥ syandante; evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimasyām uttarasyān diśy; atha caturdiśaṃ caturvidhaṃ vividham ṛddhiprātihāryaṃ vidarśayitvā tān ṛddhyabhisaṃskārān pratiprasrabhya purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane nyaṣīdat; idaṃ tatra bhagavata ṛddhiprātihāryam; tatredaṃ bhagavata ādeśanāprātihāryam; yuṣmākaṃ bhikṣavaś cittam evam; mana idam; vijñānam idaṃ; vitarkayatedaṃ mā vitarkayatedam; manasikurutedaṃ; na manasikurutedam; prajahatedaṃ; mā prajahatedam; idaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharata; idaṃ tatra bhagavatā

ādeśanāprātihāryam; tatredaṃ bhagavato 'nuśāsanīprātihāryam; sarvaṃ bhikṣavaḥ ādīptaṃ; kiṃ ca sarvam ādīptaṃ; cakṣur ādīptaṃ rūpaṃ cakṣurvijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaḥ; yad api cakṣuḥsaṃsparśapratyayam ādhyātmam utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkham asukhaṃ vā tad apy ādīptaṃ; evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mana ādīptam; ādīptaṃ manovijñānaṃ manaḥsaṃsparśaḥ; yad api manaḥsaṃsparśapratyayam (sbv i 231) adhyātmam utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkham asukhaṃ vā tad apy ādīptaṃ; kenādīptaṃ; rāgāgninā dveṣāgninā mohāgninā; ādīptaṃ jātijarāvyādhimaraṇaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ; ādiptaṃ duḥkheneti; idaṃ tatra bhagavato 'nuśasanīprātihāryam; asmin khalu dharmaparyāye bhāṣyamāṇe tasya bhikṣusahasrasyānupādāyāsravebhyaś cittaṃ vimuktaṃ

the first anouncement of the birth of a great man

(cps 27a.1) atha bhagavān gayāyāṃ gayāśīrṣe caitya eva viharati sārdhaṃ bhikṣusahasreṇa sarvaiḥ purāṇajaṭilaiḥ sarvaiś cārhadbhiḥ kṣīṇāsravaiḥ kṛtakṛtyaiḥ kṛtakaraṇīyair avahṛtabhārair anuprāptasvakārthaiḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaiḥ samyagājñayā suvimuktacittaiḥ; aśrauṣū rājño māgadhasya śraiṇyasya biṃbisārasya pauruṣeyā janapadān anvāhiṇḍantaḥ; śākyānāṃ kumāra utpanno 'nuhimavatpārśve nadyā bhāgirathyās tīre kapilasyarṣer āśramapadasya nātidūre; sa brāhmaṇair nimittikair vipaṃcanakair vyākṛtaḥ; saced agāram adhyāvatsyati rājā bhaviṣyati cakravartī caturantyāṃ vijetā dhārmiko dharmarājā saptaratnasamanvāgataḥ; tasyaivaṃrūpāṇi sapta ratnāni bhaviṣyanti tadyathā cakraratnaṃ hastiratnaṃ aśvaratnaṃ maṇiratnaṃ strīratnaṃ gṛhahapatiratnaṃ pariṇāyakaratnam eva saptamam; pūrṇaṃ cāsya bhaviṣyati sahasraṃ putrāṇāṃ śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṅgarūpiṇāṃ parasainyapramardakānām; sa imāṃ samudraparyantāṃ mahāpṛthivīm akhilām akaṇṭakām anutpātām adaṇḍenāśastreṇa dharmeṇa samenābhinirjityādhyavatsyati; sacet keśaśmaśrūṇy avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayāgārād anagārikāṃ pravrajiṣyati tathāgato bhaviṣyaty arhan samyaksaṃbuddho vighuṣṭaśabdo loke; śrutvā ca punar yena rājā māgadhaḥ śraiṇyo biṃbisāras tenopajagmuḥ; upetya rājānaṃ māgadhaṃ śraiṇyaṃ biṃbisāram idam avocan: yat khalu deva jānīyāḥ; iha vayam aśrauṣma devasya janapadān anvāhiṇḍantaḥ; śākyānāṃ kumāra utpanno 'nuhimavatpārśve nadyā bhāgirathyās tīre kapilasyarṣer āśramapadasya nātidūre; sa brāhmaṇair nimittikair

vipaṃcanakair vyākṛtaḥ; saced agāram adhyāvatsyati rājā bhaviṣyati cakravartī caturantyāṃ vijetā pūrvavad yāvad pariṇāyakaratnam eva saptamam; pūrṇaṃ cāsya bhaviṣyati sahasraṃ putrāṇāṃ pūrvavad yāvad dharmeṇa samenābhinirjityādhyavatsyati; sacet keśaśmaśrūṇy avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya pūrvavad yācad arhan samyaksaṃbuddho vighuṣṭaśabdo loke; taṃ devo ghātayatu; (sbv i 232) m #### grāmaṇya śākyānāṃ kumāra utpanno 'nuhimavatpārśve nadyā bhāgirathyās tīre kapilasyarṣer āśramapadasya nātidūre pūrvavad yāvat saced agāram adhyāvatsyati rājā bhaviṣyati cakravartī pūrvavad yāvad dharmeṇa samenābhinirjityādhyavatsyati; purvavad yāvat sacet keśaśmaśrūṇy avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayāgārād anagārikāṃ pravrajiṣyati tathāgato bhaviṣyaty arhan samyaksaṃbuddho vighuṣṭaśabdo loke; taṃ devo ghaṭayitu; m ### mā grāmanya evaṃ vocata; tat kasya hetoḥ; (cps 27a.14) mā grāmanya śākyānāṃ kumāra utpanno iti pūrvavad yāvat sacet rājā bhaviṣyati cakravartī anuyātrakā asya bhaviṣyāmaḥ; atha rājā māgadhaḥ śraiṇyo biṃbisāra upari prāsādatalagataḥ paṃcāyācanavastūny āyācate; aho batāyaṃ mama vijite tathāgata utpadyetārhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān; taṃ cāhaṃ darśanāyopasaṃkramayeyam; upasaṃkrāntasya ca me dharmaṃ deśayet; taṃ cāhaṃ dharmaṃ ājānīyāṃ; ājñātadharmasya ca me śikṣāṃ prajñāpayet; yac cāhaṃ tāṃ śikṣāṃ samādāya vaseyam; tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate; eṣa bhikṣavo

rājā māgadhaḥ śrainyo biṃbisāra upari prāsādatalagataḥ paṃcāyācanavastūny āyācate: aho batāyaṃ me vijite tathāgata utpadyetārhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān; taṃ cāhaṃ darśanāyopasaṃkramayeyam; upasaṃkrāntasya ca me dharmaṃ deśayet; taṃ cāhaṃ dharmaṃ ājānīyāṃ; ājñātadharmasya ca me śikṣāṃ prajñāpayet; yac cāhaṃ tāṃ śikṣāṃ samādāya vaseyam

the buddha in magadha. the invitation of bimbisāra

(cps 27b.1) aśrauṣū rajño māgadhasya śraiṇyasya bimbisārasya pauruṣeyā janapadān anvāhiṇḍantaḥ: śākyānāṃ kumāra utpanno 'nuhimavatpārśve nadyā bhāgirathyās tīre kapilasyarṣer āśramapadasya nātidūre; sa brāhmaṇair nimittikair vipaṃcanakair vyākṛtaḥ pūrvavad yāvad vighuṣṭaśabdo loke; sa keśaśmaśrūṇy avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayāgārād anagārikāṃ pravrajitaḥ; so 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho gayāyāṃ viharati gayāśīrṣe caitye sārdhaṃ bhikṣusahasreṇa sarvaiḥ purāṇajaṭilaiḥ sarvaiś cārhadbhiḥ (sbv i 233) kṣīṇāsravaiḥ kṛtakṛtyaiḥ kṛtakaraṇīyair avahṛtabhārair anuprāptasvakārthaiḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaiḥ samyagājñayā suvimuktacittaiḥ; śrutvā ca punar yena rājā māgadhaḥ śraiṇyo bimbisāras tenopajagmuḥ; upetya rājānaṃ māgadhaṃ śraiṇyaṃ bimbisāram idam avocan: yat khalu jānīyāḥ; iha vayaṃ aśrauṣma devasya janapadān anvāhiṇḍantaḥ: yaḥ śākyānāṃ kumāra utpannaḥ pūrvavad yāvad vighuṣṭaśabdo loke; sa keśaśmaśrūṇy avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayāgārād anagārikāṃ pravrajitaḥ; so 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho gayāyāṃ gayāśīrṣe caitye eva viharati sārdhaṃ bhikṣusahasreṇa sarvaiḥ purāṇajaṭilaiḥ sarvaiś cārhadbhiḥ kṣīṇāsravaiḥ kṛtakṛtyaiḥ pūrvavad yāvad samyagājñayā suvimuktacittaiḥ; tan devaḥ paryupāsīta; evaṃ devaḥ ### bhaviṣyati; atha rājā māgadhaḥ śraiṇyo biṃbisāro 'nyatamaṃ puruṣam āmantrayate: ehi bhoḥ puruṣa yena bhagavāṃs tenopasaṃkrama; upetyāsmākaṃ vacanena bhagavataḥ pādau śirasā vandasva; alpābādhatāṃ ca

pṛcchālpātaṅkatāṃ ca laghūtthānatāṃ ca yātrāṃ ca balaṃ ca sukhaṃ cānavadyatāṃ ca sparśavihāratāṃ ca; evaṃ ca vada; āgacchatu bhagavān rājagṛham; ahaṃ bhagavantaṃ yāvajjīvam upasthāsyāmi cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ sārdhaṃ bhikṣusaṃghena; evaṃ deveti sa puruṣo rājño māgadhasya śraiṇyasya biṃbisārasya pratiśrutya yena bhagavāṃs tenopajagāma; upetya bhagavatpādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat; ekāntaniṣaṇṇaḥ sa puruṣo bhagavantam idam avocat: rājā bhadanta māgadhaḥ śraiṇyo biṃbisāro bhagavatpādau śirasā vandaty alpābādhatāṃ ca pṛcchaty alpātaṅkatāṃ ca pūrvavad yāvat sparśavihāratāṃ ca; sukhī bhavatu puruṣa rājā māgadhaḥ śraiṇyo biṃbisāras tvaṃ ca

the visit of biṃbisāra. urubilvākāśyapa and the buddha

(cps 27b.14) rājā bhadanta māgadhaḥ śraiṇyo biṃbisāra evaṃ vadati: āgacchatu bhagavān rājagṛham; ahaṃ bhagavantaṃ yāvajjīvam upasthāsyāmi cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ sārdhaṃ bhikṣusaṃghena; adhivāsayati bhagavāṃs tasya puruṣasya tūṣṇīṃbhāvena; atha so puruṣo bhagavatas tūṣṇīṃbhāvenādhivāsanāṃ viditvā bhagavatpādau śirasā vanditvā bhagavato 'ntikāt prakrāntaḥ; (cps 27c.1) atha bhagavān mahatā bhikṣusaṃghena sārdhaṃ bhikṣusahasreṇa sarvaiḥ (sbv i 234) purāṇajaṭilaiḥ sarvaiś cārhadbhiḥ kṣīṇāsravaiḥ kṛtakṛtyaiḥ kṛtakaraṇīyair avahṛtabhārair anuprāptasvakārthaiḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaiḥ samyagājñayā suvimuktacittair māgadheṣu janapadeṣu caryāṃ caran yena yaṣṭivanaṃ supratiṣṭhito māgadhakānāṃ caityas tena caryāṃ prakrāntaḥ; atha bhagavān supratiṣṭhitaṃ caityaṃ anuprāpto yaṣṭivane supratiṣṭhite viharati māgadhakānāṃ caitye; aśrauṣīd rājā māgadhaḥ śrainyo biṃbisāraḥ; bhagavān mahatā bhikṣusaṃghena sārdhaṃ bhikṣusahasreṇa sarvaiḥ pūrvavad yāvat samyagājñayā suvimuktacittair māgadheṣu janapadeṣu caryāṃ caran yena yaṣṭivanaṃ supratiṣṭhito māgadhakānāṃ caityas tenānuprāpto yaṣṭivane viharati māgadhakānāṃ caitye

fol. 513ff. first ed. in msv iv 213ff.

uddānam:

kauṇḍinyo nandīpālaś ca modakā udakaṃ pibet / pūpako madhuvāsiṣṭho vinayāgraṃ gaṇitena ca //

karakaḥ kalabhuś caiva viśvabhug vanarathena ca / chatraṃ kītaśirāmaitrī tathā ghaṇṭena ghoṣitā //

yadā āyuṣmatā kauṇḍinyena sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam <iti> bhagavatā saṅghāṭīdhvajadhāriṇām agro nirdiṣṭaḥ, tadā bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kiṃ bhadanta āyuṣmatā kauṇḍinyena karma kṛtam yena bhagavatā saṅghāṭīdhvajadhāriṇām agro nirdiṣṭaḥ? bhagavān āha: kauṇḍinyena bhikṣuṇā karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāny oghavat pratyupasthitāny avaśyabhāvīni; kauṇḍinyenaiva karmāṇi kṛtāny upacitāni ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau; (sbv ii 2) api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca;

na praṇaśyanti karmāṇy api kalpaśatair api / sāmagrīm prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām //

story of kauṇḍinya

bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ asminn eva bhadrake kalpe varṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi, vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān; *sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati karakacchedake parvate; yāvad apareṇa samayena kāśyapaḥ samyaksaṃbuddhaḥ pūrvāhṇe nivāsya, pātracīvaram ādāya vārāṇasīṃ praviśati; pañcamātrāṇi ca goṣṭhikaśatāni nirgacchanti; adrākśus te goṣṭhikās taṃ buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtam, aśityā cānuvyañjanair virājitagatram, vyāmaprabhālaṅkṛtaṃ, sūryasahasrātirekaprabham, jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam; sahadarśanāc ca prasādajātāḥ sañjalpaṃ kartum ārabdhāḥ: bhavanto 'smābhir asya sakāśe pravrajitavyam iti; teṣām evaṃ kṛtasaṅketānāṃ kecin mahāsamudram avatīrṇāh; kecid deśāntaraṃ gatāḥ; kecit kāladharmeṇa saṃyuktāḥ; ṣodaśajanāḥ pariśiṣṭāḥ; te kara<ka>cchedakaṃ parvataṃ gatvā kāśyapasya samyaksaṃbuddhasya sakāśe pravrajitāḥ; te tatra dhyānādhyayanayogenāvasthitāḥ; yāvad apareṇa samayena kāśyapaḥ samyaksaṃbuddhaḥ sakalaṃ buddhakāryaṃ kṛtvā indhanakṣayād ivāgniḥ ṛṣivadane mṛgadāve nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtah; teṣāṃ devatābhir ārocitam: bhavantaḥ kāśyapaḥ parinirvṛtaḥ; saptāhaparinirvṛtasya cāsya śāsanam antarhitam; kiṃ yūyam aphalakaṃbukā puratastiṣṭhata iti; te śrutvā akṛtakāryatvān mahatā duḥkhenābhyāhatāh; pañca sahaśravaṇād eva karakacchedakāt parvatād avatīrya vārāṇasīṃ praviṣṭāḥ; ṣaḍbhis tenaiva saṃvegena

vīryam avalambya pratyekabodhiḥ sākṣātkṛtā; pañca paścād avatīrya vārāṇasīṃ praveṣṭum (sbv ii 3) ārabdhāḥ; yāvac chakaṭasārtho nirgacchati; ekasya śākaṭikasya balīvardā durbalāḥ; sa tān pratodayaṣṭyā bhūyo tāḍayati; durbalaprāṇatvān na śaknuvanti gantum; sa ca śākaṭikas tasya śakaṭasārthasyāgrato yāyī; sa tair bhikṣubhir uktaḥ: bhoḥ śākaṭika taveme balīvardā durbalāḥ; kim etān pratodayaṣṭyā bhūyobhūyas tāḍayasi? yadi na śaknuvanti gantum, visrabdhagatipracāratayā pṛṣṭhato 'nugaccheti; sa kathayati: mamāgrato gacchato na śakyam anena śakaṭasārthena sārdhaṃ gantum; yady ahaṃ pṛṣṭhato 'nugacchāmi, nūnam ayaṃ śakaṭasārtho chorayitvā gacchatīti; te śākaṭikasyāntike asadvikalpasaṃjñanitavaimukhyāḥ parasparaṃ kathayanti: bhavantaḥ kāśyape samyaksaṃbuddhe parinirvṛte vayaṃ vilambitā ity anenāsmākam eṣā codanā kṛtā; yan nu vayaṃ vīryam ārabhemahi; iti viditvā gāthāṃ bhāṣante: yady apy antarhito dharmaḥ kāśyapasya mahāmuneḥ /

vīryaṃ na sraṃsayiṣyāmaḥ samyaksaṃbuddhadeśitam //

parikṣayaṃ na yāsyanti yady apy asmākam āsrāvāḥ / śrāvakāgrā bhaviṣyāmaḥ śākyasiṃhasya tāyinaḥ // iti;

te vārāṇasīṃ praviśya piṇḍapātaṃ caritvā punar api karakacchedakaṃ parvataṃ gatvā dhyānādhyayanayogenāvasthitāḥ; teṣāṃ catvāraḥ kālagatāḥ; eko 'vasthitaḥ; sa utsuka udānam udānayati: ayam eva sa karakacchedakaḥ parvato yatra mayā kāśyapaḥ samyaksaṃbuddhaḥ paryupāsitaḥ; dṛṣṭaś ca tasya viṃśatibhikṣusaharāṇām ekaḥ (a 425b) sakalajambūdvīpe 'pi saṅghāṭīdhvajadhārīti; sa praṇidhānaṃ kartum ārabdhaḥ: yan mayā bhagavati kāśyape samyaksaṃbuddhe yāvadāyur brahmacaryaṃ caritam; na kaścid guṇagaṇo 'dhigataḥ; anenāhaṃ kuśalamūlena yo 'sau bhagavatā kāśyapena samyaksaṃbuddhena uttaro nāma māṇavo vyākṛtaḥ, bhaviṣyasi tvaṃ māṇava varṣaśatāyuṣi prajāyāṃ śākyamunir nāma tathāgataḥ arhan samyaksaṃbuddhaḥ iti; tasyāhaṃ śāsane pravrajya tatprathamataḥ sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkuryām; māṃ ca bhagavān śākyamuniḥ saṅghāṭīdhvajadhāriṇām agraṃ nirdiśed iti. kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ? yo 'sau tena kālena samayena bhagavataḥ kāśyapasya samyaksaṃbuddhasya parinirvṛtasya viṃśatibhikṣusaharāṇām (sbv ii 4) sakalajambūdvīpe eko bhikṣur avaśiṣṭaḥ saṅghāṭīdhvajadhārī, yena tatkarakacchedake parvate praṇidhānaṃ kṛtam, eṣa evāsau kauṇḍinyo bhikṣuḥ; tatpraṇidhānvaśād etarhi bhagavatā saṅghāṭīdhvajadhāriṇām agratāyāṃ nirdiṣṭaḥ; iti hi bhikṣavaḥ ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ; tasmāt tarhi bhikṣavaḥ ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ; ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam. yadā bhagavatā

āyuṣmataḥ kauṇḍinyasya ākāryākārya dharmo deśitaḥ, ājñātas te kauṇḍinya dharmaḥ? ājñato bhagavan; ājñatas te kauṇḍinya dharmaḥ? ājñatas sugata, iti, tadā bhikṣavaḥ saṃśayajātaḥ sarvasaṃśayachettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kiṃ bhadanta ājñātakauṇḍinyena karma kṛtaṃ yenāsya bhagavatā ākāryākārya dharmo deśitaḥ, ājñātas te kauṇḍinya dharmaḥ? ājñato bhagavan; ājñatas te kauṇḍinya dharmaḥ? ājñatas sugata iti; bhagavān āha: kauṇḍinyenaiva bhikṣavo bhikṣuṇā karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pūrvavad yāvat phalanti khalu dehinām.

story of kāśisundaraka (kṣāntivādin) (concerning a previous birth of kauṇḍinya)

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati, ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca; so 'pareṇa samayena devyā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati; tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ devī āpannasatvā saṃvṛttā; aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā; dārako jātaḥ, abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ; tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate, kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti; amātyāḥ ūcuḥ: deva ācaritaṃ madhyadeśe yo 'bhirūpo bhavati prāsādikaḥ sa sundara ity ucyate; ayaṃ ca dārakaḥ abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ, kāśirājasya ca putraḥ; bhavatu dārakasya kāśisundara iti nāmeti; tasya kāśisundara iti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam; kāśisundaro dārakaḥ aṣṭābhyo dhātrībhyo dattaḥ; dvābhyām aṅgadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ (a 426a) maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām; aṣṭābhir dhātrībhir unnīyate kṣīreṇa (sbv ii 5) dadhnā navanītena sarpiṣā sarpirmaṇḍena anyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣair āśu vardhate hradastham iva paṅkajam. bhūyo 'pi rājñaḥ krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ devī āpannasatvā saṃvṛttā; sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā; dārako jātaḥ; yasminn eva divase vārāṇasyāṃ paurajānapadānāṃ mahān kalir utpannaḥ; tasyāpi jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate, kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti; antaḥpurajanaḥ kathayati: deva asya janmani vārāṇasyāṃ paurajānapadānāṃ mahān kalir abhūt; tasmād bhavatu dārakasya kalibhūr iti

nāmeti; rājā brahmadattaḥ dharmādharmeṇa rājyaṃ kārayati; kāśisundaraḥ kumāraḥ paśyati pitaraṃ dharmādharmeṇa rājyaṃ kārayantam; dṛṣṭvā ca punar asyaitad abhavat: aham api pitur atyayād rājā bhaviṣyāmi; aham api dharmādharmeṇa rājyaṃ kārayitvā narakaparāyaṇo bhaviṣyāmi; yannv aham agārād anagārikāṃ pravrajeyam iti; sa pitus sakāśam upasaṃkrāntaḥ; pādayor nipatya kathayati: tāta anujāniṣva, pravrajāmy agārād anagārikām iti; sa kathayati: putra yasyārthe yajñā ijyante, homā hūyante, tapāṃsi tapyante, tat tava karatalagataṃ rājyam; kasyārthe apāsya pravrajasīti; sa gāthāṃ bhāṣate: varaṃ vane valkalacīravāsasā phalāśinā vyāḍamṛgaiḥ sahoṣitam / na rājyahetor vadhabandhatāḍanaṃ budhena kartuṃ paralokabhīruṇā //

iti; rāja kathayati; yat khalu kumāra jānīyās tvam asmākam ekaputraḥ priyo manāpaḥ kṣānto 'pratikūlaḥ; maraṇena te vayam akāmakā viyujyema; na tu jīvantaṃ parityakṣyāmaḥ; kāśisundaraḥ kumāraḥ kathayati; tāta saced anujñāsyasīty evaṃ kuśalam; no ced anujñāsyasi, adya na bhokṣye, na pāsyāmīti; tatra kāśisundaraḥ kumāraḥ ekam api bhaktacchedam akārṣīd, dvau, trīn, yāvad ṣaḍ bhaktacchedān akārṣīt; atha rāja brahmadattaḥ kāśisundaraṃ kumāram idam avocat: (sbv ii 6) yat khalu tāta kumāra jānīyā duścaraṃ brahmacaryam, duṣkaraṃ prāvivekyaṃ, durabhiramam ekatve, durabhisaṃbudhāny araṇyavanaprasthāni, prāntāni śayanāsanāny adhyāvastum, duḥkham ekākino 'raṇye vāsaḥ; yāvajjīvaṃ te vyāḍamṛgaiḥ saha vastavyam; yāvajjīvaṃ te paradattabhojino bhavitavyam; yāvajjīvaṃ te mānuṣakebhyaḥ kāmebhyaḥ āvaraṇaṃ kartavyam; yāvajjīvaṃ te mānuṣikābhyo ratikrīḍābhya āvaraṇaṃ kartavyam; ehi tvaṃ tāta kumāra ihaiva sthito yauvarājyaṃ kāraya; kāmāṃś ca paribhuṃkṣva; dānāni ca dehi puṇyāni ca kuru; evam ukta kāśisundaraḥ kumāras tūṣṇīm. atha rājā brahmadattaḥ antaḥpuram amātyān paurohitāṃś codyojayati; aṅga tāvad bhavantaḥ kumāram utthāpayata; evaṃ devety antaḥpurāmātyapaurohitā yena kāśisundaraḥ kumāras tenopasaṃkrāntāḥ; upasaṃkramya kāśisundaraṃ kumāraṃ idam avocan: yat khalu (a 426b) tāta kumāra jānīyās, tvaṃ hi sukumāraḥ sukhaiṣī; na tvaṃ jñātā duḥkhasya; duścaraṃ brahmacaryam; duṣkaraṃ prāvivekyaṃ, durabhiramam ekatve, durabhisaṃbudhāny araṇyavanaprasthāni, prāntāni śayanāsanāny adhyāvastum, duḥkham

ekākino 'raṇye vāsaḥ; yāvajjīvaṃ te vyāḍamṛgaiḥ saha vastavyam; yāvajjīvaṃ te paradattabhojino bhavitavyam; yāvajjīvaṃ te mānuṣakebhyaḥ kāmebhyaḥ āvaraṇaṃ kartavyam; yāvajjīvaṃ te mānuṣikābhyo ratikrīḍābhya āvaraṇaṃ kartavyam; ehi tvaṃ tāta kumāra ihaiva sthito yauvarājyaṃ kāraya; kāmāṃś ca paribhuṃkṣva; dānāni ca <dehi puṇyāni ca> kuru; evam ukta kāśisundaraḥ kumāras tūṣṇīm. atha rājā brahmadattaḥ kāśisunadrasya kumārasya pāṃsukrīḍanakāmātyaputrān paurohitaputrān anyāṃś ca kumārāṇ udyojayati; aṅga tāvad kumārakāḥ kāśisundaraṃ kumāram utthāpayata; athāmātyaputrāḥ purohitaputrāḥ kumārāś ca rājño brahmadattasya pratiśrutya, yena kāśisundaraḥ kumāras tenopasaṃkrāntāḥ; upasaṃkramya kāśisundaraṃ kumāraṃ idam avocan: yat khalu somya kumāra jānīyās tvaṃ hi sukumāraḥ sukhaiṣī; na tvaṃ jñātā duḥkhasya; duścaraṃ brahmacaryam; duṣkaraṃ prāvivekyaṃ, durabhiramam ekatve; durabhisaṃbudhāny araṇyavanaprasthāni, prāntāni śayanāsanāny adhyāvastum, duḥkham ekākino 'raṇye vāsaḥ; yāvajjīvaṃ te vyāḍamṛgaiḥ (sbv ii 7) saha vastavyam; yāvajjīvaṃ te paradattabhojino bhavitavyam; yāvajjīvaṃ te mānuṣakebhyaḥ kāmebhyaḥ āvaraṇaṃ kartavyam; yāvajjīvaṃ te mānuṣikābhyo ratikrīḍābhyaḥ āvaraṇaṃ kartavyam; ehi tvaṃ somya kumāra ihaiva sthito yauvarājyaṃ kāraya; kāmāṃś ca paribhuṃkṣva; dānāni <ca> dehi; puṇyāni ca kuru; evam ukta kāśisundaraḥ kumāras tūṣṇīm. athāmātyaputrāḥ purohitaputrāḥ ca yena rājā brahmadattas tenopasaṃkrāntāḥ; upasaṃkramya rājānaṃ brahmadattam idam avocan: anujānīhi deva somyaṃ

kāśisundaraṃ kumāram; kiṃ hi mṛtena kariṣyasi? vijñapraśastā hi pravrajyā; saced abhiraṃsyase, jīvantam enaṃ drakṣyasi; no ced abhiraṃsyase, punar āvartikā hi ṛṣayo bhavanti; kānyā putrasya gatir, anyatra mātāpitṛbhyām. rājā brahmadattaḥ kathayati: kumārakā yady evam, anujñato bhavatu; athāmātyaputrāḥ purohitaputrāḥ kumārāś ca yena kāśisundaraḥ kumāras tenopasaṃkrāntāḥ; upasaṃkramya kāśisundaraṃ kumāraṃ idam avocan: yat khalu somya kumāra jānīyāḥ, anujñato 'si rājñā pravrajyāyai, yasyedānīṃ kālaṃ manyase: atha kāśisundaraḥ kumāraḥ maṇḍānupūrvīṃ kṛtvā kāyasya sthāma ca balaṃ ca vīryaṃ ca sañjanya vārāṇasyāḥ ca niṣkramya ṛṣīṇāṃ madhye pravrajitaḥ; tenodyacchamānena, vyāyacchamānena, kāmeṣu vairagyaṃ kṛtvā maitrī samadhigatā; so 'tyantaṃ satveṣu dayāvān saṃvṛttaḥ; tasyaitayā matryā vyāḍamṛgā apy āśramapade viśvāsam āpadyante; nāparādhyante; tasya kṣāntivādī kṣāntīvādīti saṃjñāsaṃvṛttā; yāvad apareṇa samayena (a 427a) rājā brahmadattaḥ kālagataḥ; kalabhū rājye pratiṣṭhāpitaḥ; sa dharmādharmeṇa <rājyaṃ> kārayati; kṣāntivādī ṛṣiḥ kathayati: upādhyāya mamānnapānābhivarjitam; na śaknomy āraṇyakābhir oṣadhībhir yāpayitum; grāmāntaṃ samavasarāmīti; kathayati: vatsa grāme vāraṇye <vā> vasato ṛṣiṇo rakṣitavyāṇy evendriyāṇi; gaccha vārāṇasīsāmantakam; gatvā śākhāparṇakuṭīrakāṇi kṛtvā vāsaṃ kalpayeti; sa upādhyāyāl labdhānujño vārāṇasīṃ (sbv ii 8) gatvā śāntavihārasamanveṣaṇayā itaś cāmutaś ca paribhramann anupūrveṇa pituḥ santakam udyānaṃ gataḥ; tena tasmin paryaṭatā śāntaḥ pradeśo

dṛṣṭaḥ; sa tatrāvasthitaḥ. yāvad apareṇa samayena kalabhū rājā saṃprāpte vasantakālasamaye saṃpuṣpiteṣu pādapeṣu haṃsakrauñcamayūraśukaśārikākokilajīvañjīvakonnādite vanaṣaṇḍe antaḥpurasahīyaḥ udyānabhūmiṃ nirgataḥ; sa tatrodyāne sukham anubhūya khedam āpanno middham avakrāntaḥ; puṣpaphalalolupo mātṛgrāmas tasminn udyāne itaś ca amutaś ca paribhramitum ārabdhaḥ; yāvat paśyanti kṣāntivādinam ṛṣim ekānte śānteryāpathe niṣaṇṇam; dṛṣṭvā ca punar gauravāpyāyitacittasantatyaḥ tasya ṛṣeḥ praṇāmaṃ kṛtvā parivāryāvasthitāḥ; kṣāntivādī ṛṣis tās striyo śāntatareṇeryāpathena dharmaṃ deśayitum ārabdhaḥ; yāvat kalabhū rājā nidrāklamaṃ prativinodya prabuddho na paśyaty antaḥpurajanam; sa khaḍgam ādāya yuvatijanaṃ samanveṣitum ārabdhaḥ; yāvat paśyati kṣāntivādinaṃ riṣiṃ parivārya avasthitāḥ; dṛṣṭvā ca punar īrṣyājanitakrodhaparyākulīkṛtātmabhāvaḥ tasya riṣeḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ; mātṛgrāmo rājñaḥ sakāśam avasthānaṃ dṛṣṭvā santrasto vidrutaḥ; rājā sāvaṣṭambhaṃ kṣāntivādinam uvāca: bhoḥ puruṣa, kas tvaṃ? sa kathayati: kṣāntivādī; kalabhū rājā kathayati: mayi vikupite kṣāntivādinam ātmānaṃ pratijānīṣe? idānīṃ kṣāntivādī vā bhavān na veti tena tasya hastau chinnau; bhūyaḥ pṛcchati; ko bhavān iti; sa kathayati, kṣāntivādī; tena tasya pādau chinnau; sa chidyamāneṣv aṅgapratyaṅgeṣu gāthāṃ bhāṣate: yadi tilaśatam api kṛtvā kṣepsyase kāyam urvyām na tyajāmi kṣāntiṃ tilaśato 'pi cūrṇitagātraḥ / yasya mama śubhā maitrī cetasi paribhāvitā sadā kṣāntim tāṃ notsahe vihantuṃ sutam iva sutavatsalā jananī

//

sa evaṃ gāthābhir gītena rujaṃ vinodya praṇidhānaṃ kartum ārabdhaḥ: yathaiṣa rājā kleśābhiniviṣṭabuddhir mamākāryākārya aṅgapratyaṅgāni chinatti; tathāhaṃ kṣāntisauratyasamanvāgatena (sbv ii 9) kuśalamūlena kleśagaṇam ātmīyam abhinirjitya anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau abhisaṃbuddhaḥ syām; tataḥ prajñāśastreṇasya ākāryākārya tatprathamataḥ kleśān pramlāyeyam iti. atha yā devatā kṣāntivādiny abhiprasannā sā saṃlakṣayati: anena kalirājena ayam ṛṣir adūṣy anapakārī karacaraṇaśūnyo vyavasthāpitaḥ; yanv aham asya vairaṃ niryātayeyam; iti viditvā tīvreṇa (a 427b) paryavasthānena kṣāntivādinaḥ purastād gāthāṃ bhāṣate: kalabhūṃ saputradāraṃ sabandhuvargaṃ sapaurajānapadam / kṛtsnaṃ ca jīvalokam ājñāpaya nāśayiṣyāmi // iti; so 'pi gāthāṃ bhāṣate: karacaraṇanāśavikalaṃ kṛtaṃ mama śarīram ākulaṃ yena / tasyāpi pāpam aṇv api necchāmi kutaḥ punar adūṣino jagataḥ //

tasyāpi yā devatā vārāṇasyām ītis tata itaḥ sṛṣṭā; mūṣikāḥ śalabhāḥ śukāḥ prabalāḥ saṃvṛttāḥ; devo na varṣati; janakāyo mriyate; rājñā naimittikā āhūya pṛṣṭāḥ: bhavantaḥ kimarthaṃ devo na varṣati? muṣikāḥ śalabhāḥ śukāḥ prabalāḥ saṃvṛttāḥ; janakāyaś ca mriyate iti; te kathayanti: deva devatāprakopa iti; yā devatā kṣāntivādino ṛṣer abhiprasannā sā kupitā; tayā eṣā ītiḥ sṛṣṭā iti; rājā kathayati: bhavantaḥ katham atra pratipattavyam iti; naimittikāḥ kathayanti: deva balimālyopahāreṇa devatāḥ prakupitā ārādhyante; balimālyopahāraṃ kṛtvā kṣamāpayitavyā sa ca ṛṣir iti; tato rājñā vārāṇasyāṃ ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam: śṛṇvantu bhavanto vārāṇasīnivāsinaḥ paurāḥ, udyānanivāsinī devatā kṣāntivādino ṛṣer abhiprasannā; tayā ītir utsṛṣṭā; yena devo na varṣati; mūṣikāḥ śalabhāḥ śukāḥ prabalāḥ saṃvṛttāḥ; janakāyaś ca mriyate; tad yuṣmābhir ītivyupaśamārthaṃ śvo balimālyopahārasametair udyānaṃ gatvā tasyāḥ pūjā saṃvidhātavyā iti. (sbv ii 10) janakāyas tām eva rātriṃ balimālyopahāraṃ samudānīya tad udyānaṃ gataḥ; rājā cāntaḥpurasahīyaḥ; tato janakāyena śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakebhyo dānāni datvā devatāsthāne ca mahatīṃ pūjāṃ kṛtvā sā devatā kṣamitā; tato rājā ṛṣeḥ kṣāntivādinaḥ sakāśaṃ gatvā pādayor nipatya kṣamayitum ārabdhaḥ: kṣamasva me maharṣe yan mayā viṣayādhyavasitena krodhaparyākulīkṛtamatinā tavāparāddham iti; kṣāntivādī kathayati: kṣāntaṃ mahārāja; yathākathaṃ jñāyate? sa gāthāṃ bhāṣate: gātreṣu vahasi śastraṃ maitrī me sarvasatveṣu / yadi saṃśayo 'tra bhavatāṃ paśyata rudhiraṃ

prasannaṃ me //

iti; tasya tad rudhiraṃ parāvṛtam; pāpakarmakārī sa rājā prātihāryasandarśanenāpi na śraddhatte; sa bhūyaḥ kathayati, kṣamasva maharṣe; kṣāntaṃ mahārāja; yathākathaṃ jñāyate? tato bodhisatvaḥ chinnāny aṅgapratyaṅgāni yathāsve sthāne sthāpayitvā satyopayācanayā gāthāṃ bhāṣate: chidyamāneṣu gātreṣu tvayā rājan yathā na me / āghāto 'sti susūkṣmo 'pi syān me kāyas tathā purā // iti; tasya satyopayācanayā śarīraṃ yathāpuraṃ saṃvṛttam; tato rājā vismayotphullalocano gāthāṃ bhāṣate: aho vratam idaṃ siddham aho dharmas svanuṣṭhitaḥ / chidyamāneṣu gātreṣu yasya te nāsti vikriyā //

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.