Nibandhāvalī

na tāvadasyāsiddhirabhidhātuṃ śakyate, pratyakṣapramāṇaprasiddhasadbhāve vijñānātmakanīlādyākāracakre dharmiṇi prakāśamānatāyāḥ pratyakṣasiddhatvāt / na cāsya (#nibandh 130#) hetorviruddhatā saṃbhavati, vicitrākāramadhyavartini nīlākāre dṛṣṭāntadharmiṇi prakāśamānatālakṣaṇasya sādhanasya dṛṣṭatvāt / nanu caikatve sādhye yadaparamekatvādhikaraṇaṃ tadiha dṛṣṭāntīkartumucitam / na cāsya nīlākārasya ekatā vidyate, viruddhadharmādhyāsaprasiddhasyānekatvasya saṃbhavāt / deśakālākārabhedo hi viruddhadharmādhyāsaḥ / tataśca yathā citritākāracakrasyākārabhedato bhedastathā nīlākārasyāpi deśabhedato bhedaḥ / tadayaṃ sādhyaśūnyo dṛṣṭānto hetuśca vipakṣe paridṛśyamāno yadi tatraiva niyatastadā viruddhaḥ //

tatrāpi saṃbhave 'naikānta iti cet / atrocyate / yadi deśabhedato vijñānātmakasthūlanīlākārasya bhedastadāsya pratiparamāṇudeśabhede bhedasaṃbhavātu paramāṇupracayamātrātmako vijñānātmakasthūlanīlākāraḥ syāt / tathā ca sati sarveṣāṃ vijñāna(a)tmakanīlaparamāṇūnāṃ svasvarūpanimagnatvena saṃtamasanimagnānekapuruṣavat vyativedanābhāvāt sthūlanīlākhaṇḍalakapratibhāsābhāvaprasaṅgaḥ saṅgataḥ syāt, grāhyagrāhakalakṣaṇayoḥ purastādapakartavyatvāt / na caivaṃ vaktavyam paramāṇūnāṃ svarūpanimagnatve 'pyekopādānatayā puñjātmaiva sthūlaḥ sthūlamātmānaṃ jñāsyatīti, satyapyekopādānatve svasvarūpanimagnatvādeva sthūlavyavasthāpakasya bhinnasyātmano 'nyonyaṃ vā grāhyagrāhakabhāvasyāyogāt / tādātmyena vyativedanasya cānabhyupagamāt /

vargo vargaṃ vetti

ityasyānupadatvāt / na ca yathā bāhyārthavāde sthūlaikākārajñānapratibhāsa eva bāhyaparamāṇupracayapratibhāsavyavasthā gatyantarābhāvāt, tathā jñānaparamāṇupracayavyavasthā(paka) sthūlaikākārayogivijñānāntarasthānabhyupagamāt / abhyupagame vā tasyaiva dṛṣṭāntatvāt / tasmād yāvad yāvat pratibhāsastāvattāvat sthūlatayaiva vyāptaḥ / asthūle paramāṇau sthūlanivṛttimātre ca pratibhāsasya dṛśyānupalambhabādhitatvāt / yathā prasiddhānumāne sattvaṃ kṣaṇikatvena vyāptaṃ kramākramakāritvenāpi, kṣaṇikatvābhāvācca karmākramanivṛttau nivartamānaṃ kṣaṇikatve niyataṃ sidhyati, tathātrāpi prakāśamānatvaṃ sādhanamekatvenāpi sthaulyenāpi, ekatvābhāvācca vipakṣāt paramāṇupuñjātmana ekatvanivṛttimātrātmanaśca svaviruddhopalambhāt sthaulyasya vyāpakasya nivṛttau nivartamānamekatvaṃ niyataṃ sidhyati / tataśca yathā bahirvyāptipakṣe ghaṭe dṛṣṭāntadharmiṇi viparyayabādhakapramāṇabalāt sattvaṃ kṣaṇikatvaniyatamavadhārya sattvāt pakṣe kṣaṇabhaṅgasiddhiḥ, ta(thā) trāpi nīlākāre dṛṣṭāntadharmiṇi viparyayabādhakapramāṇabalādeva prakāśamānatvamekatvaniyatamavagamya prakāśamānatvād vicitrākāracakre sādhyadharmiṇyekatvasiddhiriti na dṛṣṭāntasya sādhyaśūnyatvam / nāpi hetorviruddhatā / na cānaikāntikatā //

nanvekatve sādhye tatpracyutirdvitvaṃ ca vipakṣaḥ, tasmācca vipakṣāddhetuvyatirekapratipattyavasare kiṃ vipakṣātmā prakāśate na vā / pratibhāsapakṣe prakāśamānatvasya (#nibandh 131#) hetoḥ sādhāraṇānaikāntikatā, vipakṣe 'pi dṛṣṭatvāt / atha na prakāśate tadā sandigdhavyatirekitvam, kuto vyatireka ityavadherevāprakāśamānaśarīratvāt kathamataḥ sādhyasiddhipratyāśā /

atrocyate / iha dvividho vijñānānāṃ viṣayaḥ grāhyo 'dhyavaseyaśca / pratibhāsamāno grāhyaḥ / agṛhīto 'pi pravṛttiviṣayo 'dhyavaseyaḥ / tatrāsarvajñe 'numātarisakalavipakṣapratibhāsābhāvānna grāhyatayā vipakṣo viṣayo vaktavyaḥ, sarvānumānocchedaprasaṅgāt, sarvatra sakalavipakṣapratibhāsābhāvāt tato vyatirekāsiddheḥ / pratibhāse ca deśakālasvabhāvāntaritasakalavipakṣa sākṣātkāre sādhyātmāpi varākaḥ sutarāṃ pratīyata ityanumānavaiyarthyam / tasmādapratibhāse 'pyadhyavasāyasiddhādeva vipakṣād dhūmādervyatireko niścitaḥ / tat kimarthamatra vipakṣapratibhāsaḥ prārthyate / yadi punarasyādhyavasāyo 'pi na syāttadā vyatireko na niścīyata iti yuktam, pratiniyataviṣayavyavahārābhāvāt //

nanvasmanmate vastvavastvātmakasakalavipakṣapratipattisaṃbhavāt tato hetuvyatirekaḥ saṃpratyetuṃ śakyata eva / na ca pratibhāsamātreṇa sattvaprasaṅgaḥ, arthakriyākāritvalakṣaṇatvāt sattvasya / tvanmate tu prakāśa eva vastutvam / ato vipakṣayorekatvapracyutirdvitvayoḥ pratibhāse prakāśamānatvasādhanasya vipakṣasādhāraṇatā / apratibhāse casandigdhavyatirekitvamiti codyaṃ duruddharameveti cet / tadetadasaṅgatam / tathā hi dhūmādiravahnyādervipakṣād vyāvṛtto vahnyādiniyataḥ sidhyati, tasya ca vastvavastvātmakasakalavipakṣapadārtharāśeḥ svarūpanirbhāsa iti kiṃ nirvikalpakajñāne kalpanāyāṃ vā / nirvikalpe cet / pratibhāsa iti ca ko 'rthaḥ / kiṃ nirākāre jñāne sakalavipakṣādisvarūpasya sākṣāt sphuraṇam, yadi vā tadarpitabuddhisvabhāvabhūtasadṛśākāraprakāśaḥ, atha samanantarapratyayabalāyātabuddhigatabāhyasadṛśākārapratibhāsaḥ, āhosvid buddherātmabhūtavipakṣasadṛśālīkākāraparisphūrtiḥ /

na tāvadādyaḥ pakṣo yuktaḥ, deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭānāṃ padārthānāmarvācīne jane nirākāre ca jñāne sphuraṇāyogādityasyārthasya śāstre eva vistareṇa prasādhanāt / sphuraṇe cāsādhyasyāpi prakāśanaprasaṅge 'numānavaiyarthyasya pratipādanāt /

nāpi dvitīyaḥ pakṣaḥ, deśādiviprakṛṣṭatvādeva sākṣātsvākārasamarpaṇasāmarthyābhāvāt /

na ca tṛtīyaḥ saṅgataḥ, sādṛśyasaṃbhave 'pi samanantarabalādevāyātasya bāhyena saha pratyāsatterabhāvāt /

na caturtho 'pi prakāra saṃbhavati, asatprakāśayorvirodhāt, sphurato 'lokatvāyogāt / tathā hyasatprakāśa iti kimasadīśvarādeḥ khyātiḥ, bhāsamāno vā ākāro 'san, san vā na kaścit khyātīti vivakṣitam / tatra yasya padārthasya svarūpaparinirbhāsaḥ sa kathamasanniti prāṇadhāribhirabhidhātavyaḥ / sphurataḥ keśoṇḍukākārasya (#nibandh 132#) bāhyarūpatayā bādhyatve 'pi jñānarūpatayārthatvasya ācāryeṇa pratipāditatvāt grāhakābhimatanirākāraprakāśasyāpyasattvābhidhānaprasaṅgāt //

pratibhāse 'pi bādhanādasatyatvamiti cet / kiṃ tad bādhakam, pratyakṣamanumānaṃ vā / yadyekatra svarūpasākṣātkāriṇi pratyakṣe 'viśvāsaḥ kathamanyatra bādhake svarūpāntaraprakāśa eva nirvṛttistatpūrvakamanumānaṃ ca sutarāmaviśvāsabhājanamiti na bādhakavārtāpi / yadāhurguravaḥ

yasya svarūpanirbhāsastadevāsatkathaṃ bhavet / bādhāto yadi sāpyekā pratyakṣānumayornanu //

pratyakṣe yadyaviśvāsaḥ ekatrānyatra kā gatiḥ / tatpūrvamanumānaṃ ca kathamāśvāsagocaraḥ // iti /

nanu

dṛṣṭameva dvicandrādipratibhāse 'pi bādhitam / na dṛṣṭe 'nupapannatvaṃ tajjñātamapi bādhyate //

iti cet / na / bādhyasyāpratibhāsanāt / pratibhāsinaścābādhyatvāt / tathā hi buddhyākārasya nirbhāso bādhā bāhyasya vastunaḥ / sphūrtāvapyaviśvāse kva viśvāsa iti kīrtitam //

etena bhāsamāno vā ākāro 'sanniti dvitīyo 'pi pakṣaḥ pratikṣiptaḥ, pratibhāsādeva sattāsiddherbādhakābakāśābhāvāt /

tathā san vā kaścinna khyātīti tṛtīyasaṅkalpo 'pi vyākulaḥ, prakāśavyāptatvāt sattāyāḥ / aprakāśasyāsattayā grastatvāt //

nanu prakāśo nāmaḥ vastunaḥ sattāsādhakaṃ pramāṇam / na ca pramāṇanivṛttāvarthābhāvaḥ / arthakriyāśaktistu sattvam / taccāprakāśasyāpi na virudhyata iti cet / satyametat / bahirarthabāde 'prakāśasyāpi sāmarthyābhyupagamāt / keśoṇḍukādipratibhāse 'dhyavasitasyārthakriyāśaktiviyogādevābhāvasiddheḥ / sarvathā bahirabhāve tu jñānasya prakāśāvyabhicārāttāvataiva sattve kimarthakriyayā /

kathamanyahṛdaḥ sattvaṃ prakāśādeva nāsya cet / nārthakriyāpi sarvasmai kvacicced bhāsanaṃ na kim //

iti / nirvikalpe tāvat svasaṃvedanasiddhasvākāramantareṇa vipakṣādayo na parisphuranti / athāmī vikalpe pratibhāsanta iti dvitīyaḥ saṅkalpo 'bhyupagamyate, asminnapi pakṣe pratibhāsamāna ākāro 'sādhāraṇo 'śabdasaṃsṛṣṭatayā svasaṃvedanatādātmye praviṣṭatvādvastusanneva /

adhyavaseyatayā vipakṣādayo gṛhyanta iti cet / tadāpi teṣāṃ svarūpasya nirbhāso 'sti na vā / nirbhāse pratyakṣasiddhataiva, nāsatkhyātiḥ / śāstre 'pi

(#nibandh 133#) 'svarūpasākṣātkāritvameva pratyakṣatvam'

uktam / tasya cetarapratyakṣeṣviva vikalpe 'pi svīkāre viruddhavyāptopalambhena vikalpabhrāntatvayordūramapāstatvādvikalpe 'pi tvanmate pratyakṣatvamakṣatam / tat kathaṃ tatsiddhasya pratyakṣāntarānumānābhyāṃ bādhābhidhānam, tayorapi svarūpāntaraprakāśapauruṣatvāt //

atha vikalpabhrāntatvayorvyāpakaviruddhayoḥ saṃbhavāt vikalpe pratyakṣatvamevāsaṃbhavi / nanvasya pratyakṣatvamasaṃbhavīti svarūpasākṣātkāritvamasaṃbhavītyuktam / atha vipakṣādirartho 'smin prakāśata iti vācā svarūpasākṣātkāritvaṃ kathitamiti mātā me bandhyeti vṛttāntaḥ / iṣyate ca tvayā vipakṣādisvarūpasākṣātkāritvaṃ bikalpasyeti pratyakṣatānatikramaḥ, apratyakṣatve vastusvarūpasphuraṇāyogāt / tataśca tatpratibhāsino 'pi rūpasya sata eva khyātirnāsatkhyātiḥ / na ca tadeva vikalpe parisphuradrūpamasatāmīśvarādīnāṃ svarūpam, asattvasyaivābhāvaprasaṅgāt / svarūpasphuraṇe 'pyasattve 'nyatrāpi prakāśinyanāśvāsāt /

tato yat sākāravāde jalpitam

nityādayaḥ santa eva syuḥ

iti tadātmana eva patitam / yadāhurguravaḥ

svarūpasākṣātkaraṇādadhyakṣatvaṃ na cāparam / vikalpabhramabhūmitvamata eva hi bādhitam //

yadi nādhyakṣatā tasya rūpanirbhāsa eva na / tatastadasadīśādi pratibhātītyasaṅgatam //

yadi tu pratibhāseta rūpamasya sadeva tat / tadasatpratibhātīti tacca bhātyasadeva vaḥ //

athādhyavasāye 'dhyavaseyasvarūpasya pratibhāso nāstītyucyate / na tadā kasyacidadhyavasāyaḥ / kathamataḥ pratiniyatavastuvyavasthāsiddhiḥ / kiṃ ca ko 'yamadhyavasāyonāma / kiṃ vyāvṛttibhedaparikalpitasya prakāśāṃśasya, svākārāṃśasya, alīkākārasya, bāhyavastuno 'vastuno vā sphuraṇamadhyavasāyārthaḥ / yadi vā svākāre bāhyāropaḥ, bāhye vā svākārāropaḥ, svākārabāhyayoryojanā, tayorekīkaraṇamekapratipattirabhedena pratipattiḥ bhedāgraho 'dhyavasāyārtha iti vikalpāḥ /

tatra na tāvadādimau pakṣau kalpanāmarhataḥ / svarūpe sarvasyaiva sphuraṇasya nirvikalpatvādavasāyānupapattiḥ / itarathā nirvikalpakajñānābhāvaprasaṅgāt /

alīkasphuraṇaṃ tu prāk pratyākhyātam /satyapi sphuraṇe 'sphuṭatvānnirvikalpakametat / dvicandrādijñānavat / astu svagrāhye tannirvikalpakam, bāhye tu adhyavaseye (#nibandh 134#) adhyavasāya iti cet / na tatsaṃbandhābhāvāta, tadapratibhāsācca / anyathātiprasaṅgādityuktaprāyam / bāhyavastusvarūpasphuraṇe tu pratyakṣapratipattirevāsāviti ko 'dhyavasāyaḥ / avastusphuraṇaṃ punastridhā vikalpya prāgeva pratyākhyātam /

svākāre tu bāhyāropo na saṃbhavatyeva / tathā hi jñānaṃ kenacidākāreṇa satyenālīkena vopajātaṃ nāma / bāhyāropastu tadākāre tatkṛto 'nyakṛto vā syāt / tatkṛtatve na tāvat tatkāla eva vyāpārāntaramanubhūyata iti kutastadāropaḥ / kālāntare ca svayamevāsat kasya vyāpāraḥ syāt /

dvitīyapakṣe jñānāntaramapi nākārāroparāgasaṅginīmutpattimantareṇa vyāpārāntareṇa kvacit kiñcitkaraṃ nāma / tadetadarvācīnajñānasadṛśākāragocarīkaraṇe 'pi na bāhyāropavyāpāramaparaṃ spṛśati tadākāraleśānukāramapahāya / na ca śabdāmukhīkaraṇamatirikto vyāpāraḥ, śabdākārasyāpi svarūpa evāntarbhāvāditi nākārādanyo jñānavyāpāraḥ / āropyamāṇaścāsāvartho bāhyaḥ / tatra buddhau yadi svarūpeṇa sphurati satyapratītirevāsau, ka āropaḥ / atha na parisphurati tathāpi ka āropaḥ / sphuraṇe vā adhikaraṇabhūtasvākārātiriktasyāropyamāṇākārasyāpi pratibhāsaprasaṅgaḥ /

tadākārasphuraṇameva tasya sphuraṇamiti cet / na / tasyāropaviṣayatvāt / na hi marīcisphuraṇameva jalasphuraṇamiti na svākāre bāhyāropaḥ / ata eva bāhye svākārāropo nāsti, āropaviṣayasya bāhyasyāsphuraṇāt / tata eva svākārabāhyayoryojanāpyasaṃbhavinī, yogyayorapratibhāsāt / na caikīkaraṇamadhyavasāyaḥ / ko 'yamekīkaraṇārthaḥ / yadyekatāpattau prayojakatvaṃ tadāropyāropaviṣayayoḥ kadācidekībhāvābhāvādasaṃbhava eva / na hi śaśaviṣāṇe kāraṇaṃ kiñcit / na ca pūrvamanekamekatāmetīti kṣaṇikavādinaḥ sāṃpratam / arthāntarotpattimātraṃ tu syāt / na ca tadupalabdhigocaro 'nyatrāropaviṣayāt svākārāt / na ca tāvatāpyarthasya kiñciditi kathamekīkaraṇam /

athaikapratītiradhyavasāyaḥ / tathāpi na dvayorekapratipattiradhyavaseyānubhavābhāvāt / na ca dvayoḥ pratītirityevādhyavasāyaḥ nīlapītavat /

na cābhedena pratītiradhyavasāyaḥ / yataḥ paryudāsapakṣe aikyapratītiruktā bhavati / sā ca pratyuktā, adhyavaseyapratipattyabhāvāt / bhedena pratītiniṣedhamātre 'pi na bāhyasya pratītirukteti kutastadadhyavasāyaḥ / yadi hi bāhyaṃ prakāśeta ekatvenānekatvena vā satā asatā vā pratītiriti yuktam /

sarvākāratatsvarūpatiraskāreṇa sā pratītirityekapratītiriti cet / tatsvarūpatiraskāre tarhi tadapratibhāsanameva / kasyacidaṃśasya pratibhāsanāditi cet / na / niraṃśatvādvastunaḥ sarvātmanā pratibhāso 'pratibhāso veti śāstramevātra vistareṇa parīkṣyate /

(#nibandh 135#) na ca bhedāgraho 'dhyavasāyo vaktavyaḥ / tathā hi kiṃ bāhye gṛhyamāṇe 'gṛhyamāṇe vā / na ca prathamaḥ pakṣaḥ, bāhyagrahaṇasya pratikṣiptatvāt / grahaṇe vādhyavasāyasya pratyakṣatāprasaṅgāt / agṛhyamāṇe tu bāhye pravṛttiniyamo na syāt, anyeṣāmapi tadānīmagrahaṇādanyatrāpi pravṛttiprasaṅgāt /

trilocano 'pītthamadhyavasāyaṃ dūṣayati / ko 'yamadhyavasāyaḥ / kiṃ grahaṇam, ahosvit karaṇam, uta yojanā, atha samāropaḥ / tatra svābhāsamanarthamartha kathaṃ gṛhṇīyāt, kuryād vā vikalpaḥ / na hi nīlaṃ pītaṃ śakyaṃ grahītuṃ kartuṃ vā śilpakuśalenāpi / nāpyagṛhītena svalakṣaṇena svākāraṃ yojayitumarhati vikalpaḥ / na ca svalakṣaṇaṃ vikalpagrahaṇagocaraḥ / na ca svākāramanarthamarthamāropayati / na tāvadagṛhītasvākāraḥ śakya āropayitumiti tadgrahaṇameṣitavyam / tatra kiṃ gṛhītvā āropayati, atha yadaiva svākāraṃ gṛhṇāti tadaivāropayati / nādyaḥ / na hi kṣaṇikaṃ vikalpavijñānaṃ kramavantau grahaṇasamāropau kartumarhati / uttarasmiṃstu kalpe 'vikalpasvasaṃvedanapratyakṣādvikalpākārādahaṅkārāspadādanahaṅkārāspadaḥ samāropyamāṇo vikalpena svagocaro na śakyo 'bhinnaḥ pratipattum / nāpi bāhyasvalakṣaṇakatvena śakyaḥ pratipattum, vikalpākāre svalakṣaṇasya bāhyasyāpratibhāsanāditi /

bācaspatirapi adhyavasāyaṃ pratikṣipati / anarthaṃ svābhāsamarthamadhyavasyatīti nirvacanīyametat / nanvayamāropayatīti kiṃ vikalpasya svarūpānubhava evāropaḥ, uta vyāpārāntaraṃ svarūpānubhavāt / na tāvat pūrvaḥ kalpaḥ, anubhavasamāropayorvikalpāvikalparūpatayā dravakaṭhinavattādātmyānupapatteḥ / vyāpārāntaratve tu kramaḥ samānakālatā vā / na tāvat kramaḥ, kṣaṇikasya vijñānasya kramavadvyāpārāyogāt / akṣaṇikavādināmapi buddhikarmaṇorviramya vyāpārānupapatteḥ na kramavadvyāpārasaṃbhavaḥ / anubhavasamāropau samānakālāviti cet / bhavatu samānakālatvaṃ kevalam / ātmā svabhāvasthita eva vedyaḥ, parabhāvena vedane svarūpavedanānupapatteḥ / tathā cātmā jñānasya grāhyagrāhakākāro 'nubhūto 'rthaśca samāropitaḥ / na tvātmā vedyamānaḥ samāropito nārthaḥ samāropyamāṇaḥ pratyakṣavedyaḥ / sa ca samāropaḥ sato 'sato vā grahaṇameva / na ca jñānātiriktasya grahaṇaṃ saṃbhavatītyupapāditam /

svapratibhāsasya bāhyādbhedāgraho bāhyasamāropastato bāhye vṛttiriti cet / sa kiṃ gṛhyamāṇe bāhye na vā / na tāvad gṛhyamāṇe / uktaṃ hyetanna tadgrahaṇaṃ saṃbhavatīti / agṛhyamāṇe tu bhedāgrahe na pravṛttiniyamaḥ syāt, anyeṣāmapi tadānīmagrahādanyatrāpi pravṛttiprasaṅgāditi / tasmād yathā yathāyamadhyavasāyaścintyate tathā tathā viśīryata eva / tathā vikalpāropābhimānagrahaniścayādayo 'pyadhyavasāyavat svākāraparyavasitā eva sphuranto bāhyasya vārtāmātramapi na (#nibandh 136#) jānantītyadhyavasāyasvabhāvā eva śabdapravṛttimittabhede 'pi tatkathaṃ yuktyāgamabahirbhūto 'nātmasphuraṇamācakṣīta /

nanvevaṃ vikalpādīnāmasaṃbhave saṃbhave 'pyanātmaprakāśakatvānabhyupagame sarvajanaprasiddhavidhipratiṣedhavyavahārocchedaprasaṅga iti lokavirodhaḥ / vikalpa ityadhyavasāyaityāropa ityabhimāna iti graha iti niścaya ityādikaṃ śāstre pratipadaṃ pratipāditam, tatsiddhaṃ ca bahirarthādikamabhyupagatamityācāryavirodhaḥ, nyāyavirodhaśca / tathā hi savareva prakārairaviparītasvarūpasaṃvedanād bhrānteratyantamabhāvaḥ syāt / tataśca sarvasattvāḥ sadaiva samyaksambuddhā bhaveyuḥ /

vikalpitā buddhirbhrāntiḥ, svapratibhāse 'narthe 'rthādhyavasāyāditi cet / kathamavasīyamānastayā so 'rtho na prakāśate / prakāśamāno vā kathamasau tasyāṃ na prakāśate / atha prakāśata eva, tadārthasya tādātmyaprasaṅgaḥ / asati cārthe sārasyāt abhūnmāndhātā, bhaviṣyati śaṅkho 'styātmā, nityaḥ śabda iti sarvātmanā ca niścayaḥ syāt / gauriti spaṣṭena ca svena lakṣaṇena prakāśeta / svalakṣaṇe ca saṅketāyogāt vikalpikaiva sā buddhirna syāt / tasmādaśeṣagovyaktisādhāraṇena gotvena gobuddhiralīkena sābhilāpena viplavāt prakhyātīti tathā prakāśanamasyā gavārthāvasāya ityeṣṭavyam / evaṃ hyete doṣā na syuḥ, apratibhāsamānasyāpi svalakṣaṇasya bhrāntyāvasāyāditi //

atrābhidhīyate / na tāvallokaśāstravirodhau, agṛhīte 'pi bāhye pravṛttinivṛttyādisamarthanāt svaparavādiduratikramādhyavasāyasvarūpanirvacanāt / nyāyavirodhasya tu gandho 'pi nāsti /

tathā hi kā punariyaṃ bhrāntirasatkhyātiratasmiṃstadgraho vā yadabhāvādidānīmeva muktirāsajyate /

na tāvadādyaḥ pakṣaḥ, asatkhyāteḥ pratyākhyānāt / yadāhurguravaḥ

yasya svarūpanirbhāso bādhakād yadi tanna sat / bādhake 'pi ka āśvāsaḥ svarūpāntarabhāsini //

anyasvarūpopanayāt tatsvarūpanivāraṇam / tatrāpi saṃśayo jātaḥ pūrvabādhopalabdhitaḥ //

iyamevāgrahe bādhā nādyajasyāparā yadi / asya pūrvaiva bhavatu rūpanirbhāsanaṃ samam //

nānyā va bhāvinītyatra pramāṇaṃ kiñcidasti vaḥ / api svarūpanirbhāse yadā bādhakasaṃbhavaḥ //

(#nibandh 137#) anirbhāse svarūpasya hetuśodhanaviplave / bādhaśaṅkāvinirbhāse 'pyevaṃ ced viplavo mahān // iti //

śāstre ca atasmiṃstadgrahāt svapratibhāse 'narthe 'rthādhyavasāyād dṛśyavikalpyayorekīkaraṇād bhrāntiruktā / tāmayaṃ samarthayitumasamarthaḥ svātantryeṇālīkasphuraṇaṃ bhrāntiriti kāvyaṃ viracayya vistārayati //

nanvatasmiṃstadgraho 'pi bhramaḥ svākāraparyavasitajñānādatirikto bahubhirbahudhā vicāryaṃ pratyākhyātaḥ / tat kathaṃ tasminnapi pakṣe na bhrāntikṣatiryenedānīmeva muktiprasaṅgo na syāditi cet / tadetad bhagavato bhāṣyakārasya matavidveṣaviṣavyākulavikrośitamatikātarayati kṛpāparavaśadhiyaḥ / tathā hi samanantarapratyayabalāyātasvapratibhāsaviśeṣavedanamātrādagṛhīte 'pi paratra pravṛttyākṣepo 'dhyavasāyaḥ / na cāsau pūrvoktavāgjālaiḥ pratihantuṃ śakyaḥ, sarvaprāṇabhṛtāṃ pratyātmaviditatvāt, kaiścidapyanudbhinnatvāt / ayameva ca saṃsārastatkṣayo mokṣa iti kvedānīmeva tadvārtāpi / tathā hi vicitrānādivāsanāvaśāt prabodhakapratyayaviśeṣāpekṣayā vikalpaḥ kenacidākāreṇopajāyamāna eva bahirmukhapravṛttyanukūlamarthakriyāsmaraṇābhilāṣādiprabandhamādhatte / tataḥ puruṣārthakriyārthino bahirarthānurūpāṇi pravṛttinivṛttyavadhāraṇāni bhavanti / pṛthagjanasantānajñānakṣaṇānāṃ tādṛśo hetuphalabhāvasya niyatatvāt / aniścitārthasaṃbandhavikalpakāle 'pi sadasattānirṇayādipravṛttiprasavaḥ / tatra yadubhayathā pravṛttisādhanasāmarthyamasya svahetubalāyātamayameva pravṛttiviṣayatvāropo 'dhyavasāyāparanāmā / yathā candrādijñānasya bhrāntasyābhrāntasya vā taddarśanāvasāyajananameva grahaṇavyāpāraḥ /

svavidapīyamarthavideva kāryato draṣṭavyeti

nyāyāt / tathā vikalpasyāpyagniratretyādinākāreṇotpadyamānasya pravṛttyākṣepakatvameva bāhyāvasānaṃ nāma / yathā ca nirvikalpadvicandrādyākārataiva tathāvasāyasādhanī, evamavasāyasyāpi tādṛśākārataiva viṣayāntaravimukhapravṛttisādhanī //

nanu tathā ca tacca tena pratipādyate na ca tajjñāne tat prakāśata iti śapathenāpi na saṃpratyaya iti cet / asaṃbaddhametat / na hyadhyavasāyād bāhyasya paṭādervastuno bādhakāvatārāt pūrvasandigdhavastubhāvasya kṣaṇikāderavastuno vā śaśaviṣāṇāderasphuraṇe 'pi siddhipratibandho brahmaṇāpi pratividhātuṃ śakyaḥ / dvividho hi viṣayavyavahāraḥ, pratibhāsādadhyavasāyācca / tadiha pratibhāsābhāve 'pi parāpoḍhasvalakṣaṇāderadhyavasāyamātreṇa viṣayatvamuktam, sarvathā nirviṣayatve pravṛttinivṛttyādisakalavyavahārocchedaprasaṅgāt / tataśca tena ca tat pratipādyate na ca jñāne tatprakāśa iti saṅgatirastyeva, prakāśyaprakāśakabhāvābhāve 'pyadhyavasāyādhyavasāyakabhāvenāpi viṣayaviṣayibhāvopapatteḥ /

(#nibandh 138#) nanu yadi nādhyavaseyapratītistadāgṛhīte 'pi svalakṣaṇādau pravṛttiriti sarvatrāviśeṣeṇa prasajyeta, sarvatrāgṛhītatvena viśeṣābhāvāt, tataśca prāptirapi nābhimatasya niyamenetyanumānamapi viplutam / atra brūmaḥ / yadyadhyavaseyamagṛhītaṃ viśvamapyagṛhītam, tathāpi niyataviṣayaiva pravṛttirna sarvatra, tathābhūtasamanantarapratyayabalāyātaniyatākāratayā niyataśaktitvādvikalpasya / niyataśaktayo bhāvā hi pramāṇapariniṣṭhitasvabhāvāḥ, na śaktisāṅkaryaparyanuyogabhājaḥ, asadutpattivat sarvatrāsattve 'pi hi bījādaṅkurasyaivotpattiḥ, tatraiva tasya śakteḥ pramāṇena nirūpaṇāt / tathehāpi hutavahākārasya vikalpasya dāhapākādyarthakriyārthinastatsmaraṇavato hutavahaviṣayāyāmeva pravṛttau sāmarthyaṃ pramāṇapratītaṃ kathamatiprasaṅgabhāgi / pratyāsatticintāyāṃ ca tāttvikasyāpi vahnerjvaladbhāsvarākāratvaṃ vikalpollikhitasyāpīti, tāvatā tatraiva pravartanaśaktirjvalanavikalpasya na jalādau //

nanu ca sādṛśyāropeṇa kiṃ svākārasya bāhye svākāre vā bāhyasyāropaḥ / ubhayathāpyasaṅgati, āropyāropaviṣayayoḥ svākārabāhayayordvayorgrahaṇāsaṃbhavāditi cet / na vayamāropeṇa pravṛttiṃ brūmaḥ / kiṃ tarhi, svavāsanāparipākavaśādupajāyamānaiva sā buddhirapaśyantyapi bāhayaṃ bāhaye pravṛttimātanotīti viplutaiva saṃsārātmikā ca / yat śāstraṃ

na jñāne tulyamutpattito dhiyaḥ / tathāvidhāyāḥ

iti / tasmānna rūpyādivadāropadvāreṇa pravṛttirapi tu tathāvidhākārotpattipratibaddhaśaktiniyamāt / na ca vicārakasya vastvadarśananiścayādapravṛttiḥ saṅgacchate / darśane 'pi hi pravṛttirarthakriyārthitayā / arthakriyāprāptiśca vastusattāniyame / sa ca niyamo yathā darśanād vastupratibandhakṛtaḥ, tathā vikalpaviśeṣādapi pāramparyeṇa vastuprativastupratibandhakṛta ityadarśane 'pi adhyavasāyāt pravṛttiryujyata iti nānumānamanavasthitam / etena tacca na pratīyate, tena cābhedābhāsanamityupālambho 'saṃbhavītyupadarśitam, apratibhāse 'pi pravṛttiviṣayīkaraṇamityabhedādiniṣṭhāyā darśitatvāt / tasmādavicāraramaṇīyo 'tasmiṃstadgraha eva bhrāntirāropāparanāmā, tatkṣayaśca mokṣa iti yuktam /

yadāhurguravaḥ

tasmātpravṛtterākṣepe vikalpākārajanmani / mato jalādyāropo 'pi satyāsatyasamaśca saḥ //

tato yadyapi tattvena nāropo nāma kasyacit / vyavahārakṛtastveṣa pratiṣeddhuṃ na śakyate //

marīcau jalavad yāvadanātmanyātmakalpanam / bhrama eva hi saṃsāro nirvāṇaṃ tattvasaṃsthitiḥ //

(#nibandh 139#) tataśca yāvanna vicārasaṃbhavo bhavo 'yamanyaḥ śama ityayaṃ nayaḥ / vicāralīlālalite tu mānase bhavaḥ śamo vā ka iheti kathyatām //

tathā āryamaitreyanāthapādā api

na cāntaraṃ kiṃcana vidyate 'nayoḥ sadarthavṛttyā śamajanmanoriha / tathāpi janmakṣayato vidhīyate śamasya lābhaḥ śubhakarmakāriṇām //

āryanāgārjunapādāśca

nirvāṇaṃ ca bhavaścaiva dvayameva na vidyate / parijñānaṃ bhavasyaiva nirvāṇamiti kathyate //

iti sarvaireva prakāśairaviparītasvarūpasaṃvedane 'pi bhrāntivyavasthāsaṃbhavādasti saṃsāraḥ //

yadapyuktaṃ vikalpasyāviṣayaśca bāhyam grahaṇaṃ cāsya śabdena saṃyojyeti vikalpatvamapi duryojam, ātmani ca śabdayojanā nāstīti vikalpo nāma nāstyeva, tatkasya vikalpacinteti / atrabhidhīyate / ihāgniratretyadhyavasāyo yathā kāyikīṃ vṛttiṃ prasūte tathāgnirmayā pratīyata iti vācikīmapi prasūte, etadākārānuvyavasāyarūpāṃ mānasīmapi prasavati / evaṃ ca sati yathā vikalpenāyamartho gṛhīta iti niścayaḥ, tathā śabdena saṃyojya gṛhīta ityapi, arthākāraleśavacchabdākārasyāpi sphuraṇāt / tasmādarthagrahābhimānavān mānavastāvadabhidhānasaṃyuktagrahaṇābhimānavānapītyavasāyānurodhādeva vikalpavyavasthā na tattvataḥ / yadāhurguravaḥ

na śabdaiḥ saṃsargaḥ kvacidapi bahirvā manasi vā- kṣarākārākīrṇaḥ sphurati punararthākṛtilavaḥ / ubhāvapyākārau yadapi dhiya evādhyavasitir vidhatte tau bāhye vacasi ca vikalpasthitirataḥ //

abhāne pratibhāne vā na cāropo 'pi kasyacit / pratītyotpādabhedena vyavasthāmātramīdṛśam //

nirvikalpādvikalpasya bhāve leśānukāriṇaḥ / saṅketakārivacanād buddhyākāre viśeṣiṇi //

(#nibandh 140#) saṅketaḥ kṛta ityāsthā tādṛk śabdaśrutau punaḥ / pravṛttyākṣepabuddhyātmabhāve vācyavyavasthitiḥ //

iti /

tasmād vastu vā ghaṭapaṭādi sandigdhavastu vā sādhakabādhakātikrāntam, avastu vātmadikkālākṣaṇikādikamadhyavasitamiti, apratibhāse 'pi pravṛttiviṣayīkṛtamityarthaḥ / ayameva cāropaikīkaraṇādhyavasāyābhedagrahādīnāmarthaḥ sarvatra śāstre boddhavyaḥ / tasmādadhyavasāyasyākāraviśeṣayogādagṛhīte 'pi pravartanayogyatā nāma yo dharmastayā bāhyādhyavasāyayorgrāhyagrāhakabhāvaścet saṃvṛttyā duṣpariharaḥ, tadā viṣayiviṣayabhāvo 'pi labdha ityadhyavasāyamātreṇa viṣayaviṣayitvamuktamiti yuktam / yadāha alaṅkārakāraḥ

kathaṃ tadviṣayatvaṃ tatra pravartanāditi /

etena yaduktam kathamavasīyamānastayātmārtho na prakāśyata ityādi, tannirastam, tadaprakāśe 'pi tadadhyavasāyasya vyavasthāpitatvāt / asati cārthe sā na syādityapyayuktam, ātmāderadhyavaseyasya pratibhāsapratikṣepe buddhyā saha tādātmyābhāvāt / na ca sarvākāraniścayaprasaṅgadoṣaḥ saṅgataḥ / sarvākāraniścayo hi sarveṣvākāreṣu pravṛttikārakatvātmā niruktaḥ, na caikākārollekhino vikalpasyākārāntare pravartanaśaktiranubhavaviṣaya iti kutaḥ śabdapramāṇāntarānapekṣeti yuktam / tatra nirvikalpakaṃ spaṣṭapratibhāsatvād grāhakaṃ vyavasthāpyate / vikalpastu spaṣṭaikavyāvṛttyullekhādāropakādivyavahārabhājanam / yathā ca bāhye sati kvacid bhramavyavasthā tathāntarnaye 'pi sarvatra / kevalaṃ bahirmukhapravṛtyapekṣayā kriyamāṇo nātmani kaścid bhrama ityuktaṃ bhavati / na ca gosvalakṣaṇaprakāśāvakāśaḥ, svākārasyaiva sphuraṇāt, svalakṣaṇe ca saṃketāyogāt / vikalpikaiva na syāditi tu svarūpāpekṣayā siddhasādhanam / bāhyāpekṣayā tvadhyavasāyavad vikalpikaiva sā buddhistathā / tasmādaśeṣagovyaktisādhāraṇena gotvena gobuddhiralīkena sābhilāpena viplavāt prakhyātīti tathā prakhyānamasyā gavāvasāya ityeṣṭavyamityapi neṣṭavyameva, caraṇamardanādinā pratyavasthāne 'pi yuktiśāstrabahirbhūtatvādetadabhāve 'pi kathitadoṣapradhvaṃsāt / na hi vikalpabuddhāvalīkākārasphuraṇameva bāhyasyādhyabasāya iti kācidarthasaṅgatiḥ, arthasyeti saṃbandhānupapatte / buddheratra kramābhāvāt pratyakṣataiva, kathamadhyavasāyaḥ / apratibhāsamānasyāpi svalakṣaṇasya bhrāntyāvasāyāditi tu na budhyāmahe / avasāyena hi tadvitisparśe pratibhāsaḥ ko 'paraḥ / tadvittāvapyaspaṣṭatvādadhyavasāya ityapyayuktam, tadrūpavittāvaspaṣṭatvasyaivābhāvāt /

jāto nāmāśrayo 'nyonyaścetasāṃ tasya vastunaḥ / ekasyaiva kuto rūpaṃ bhinnākārāvabhāsi yat //

(#nibandh 141#) iti ācāryaḥ smaryatām / na ca tadāsau bhrāntirbhavitumarhati, vastusvarūpasyaiva nirbhāsāt //

alīkavṛtteriti cet / saivāstu / bāhyasyāsphurato 'dhyavasāyaḥ katham / saiva sa iti cet / alīkamidamiti viduṣo bāhyādhyavasāyavyasthābhāvāt, bāhyāsphuraṇāt tadapratibaddhatvācca / pratibandhe 'pi tasyepi syāt, na punastadadhyavasāyaḥ, tadasphuraṇasphuraṇayorapi tadayogādityalamatinirbandhena / tadevamapratibhāsino 'pi vipakṣādadhyavasāyamātrasiddhādeva vyāvṛtto doṣatrayanirmuktaḥ prakāśamānatātmako heturyāvatprakāśāvadhijñānātmakacitrākāracakrasyaikatvaṃ sādhayatyeva //

yadāhurguravaḥ

bhāsate yattadekaṃ tadyathā citre sitākṛtiḥ / bhāsate cākhilaṃ citraṃ pītaśītasukhādikam //

nātrāsiddhiḥ prakāśasya citre dharmiṇi darśanāt / na ca sādhyaviyuktatvaṃ dṛṣṭāntasyāpi dṛśyate //

ekaikāṇunimagnatvāt saṃvittirna parasparam / na caikāṇuprakāśo 'sti sthūlameva sphuratyataḥ //

bāhyāṇūnāṃ pratībhāso buddhirekā sthavīyasī / jñānāṇūnāṃ ka ekastu pratibhāso bhaviṣyati //

tasmāt sthūlatayā vyāpto nirbhāsastannivṛttitaḥ / nivartamāno 'nekasmādekatve viniyamyate //

yathā sajātīyamatād bhāgādbhedanirākriyā / anābhāsaprasaṅgena vijātīyamatāt tathā //

tannāstu sādhyo dṛṣṭānto na ca śaṅkāviparyaye / ato nirdoṣato hetościtrādvaitavyavasthitiḥ //

saṃgrahaślokaśca

ekatvena yathāptimānabhimato bhāsastathā vyāpyate sthaulyenāpyaṇuśo na hi kvacididaṃ svapne 'pi nirbhāsanam / tena pratyaṇubhedanetyuparataṃ tadvyāpakasyātyayād ekatvena parītamākṛticayaścāyaṃ vinirbhāsate //

iti //

nanu cātra dṛṣṭāntadārṣṭāntikayorubhayamātrāpyekatvaṃ pratyakṣato 'numānācca viruddhadharmādhyāsalakṣaṇāt pratihatam, tat kathamanumānādekatvasiddhiriti cet / ucyate / yadetat pratyakṣaṃ bhedasādhakamupanīyate, tat kiṃ nīlādīnāmanātmabhūtamātmabhūtaṃ (#nibandh 142#) vā / prathamapakṣe, āstāṃ tāvadeṣāmato bhedasiddhiḥ, sattāmātramapi na sidhyet / sa hi nīlādiko 'rtho jaḍo vijñānāntarātmālīkasvabhāvo vā svīkartavyaḥ / triṣvapi pakṣeṣu prakāśyaprakāśakabhāvābhāvaḥ / tathā hi jñānasya prakāśakatvaṃ nāma kiṃ vidyamānatvaṃ vyāpārāveśo vā / prathamapakṣe sarvasarvadarśitvaprasaṅgaḥ, sarvapuruṣajñānavidyamānatāyāḥ sarvaṃ pratyaviśiṣṭatvāt / tathā nīlādibhirapi jñānasya grahaṇaprasaṅgaḥ, teṣāmapi vidyamānatvalakṣaṇagrāhakatvasaṃbhavāt //

atha jñānatve sati vidyamānatvamiti saviśeṣaṇaṃ lakṣaṇamucyate / tat kiṃ nīlādīnāmajñānatve kośapānamāyuṣmatā kartavyam, yena sattāmātreṇa samasamayaṃ sphuratorvijñānanīlādyoḥ pratijñāmātrādekasya jaḍatvālīkatvabādhyatvāprakāśatvādi vyavasthāpyate /

atha dvitīyastadā sa kiṃ vyāpāraḥ pratyakṣasyātmā jñānāntaram, arthasyātmārthāntaraṃ vā syāt / prathamavikalpe svātmani kāritravirodhaḥ / dvitīyapakṣe jñānāntaraṃ yadyanyaviṣayam arthasya na kiñcit / tadviṣayatvaṃ cādyāpi na siddham, tatpratyāsattereva cintyamānatvāt //

tṛtīye punaḥ saṅkalpe nīlādikaṃ kṛtameva syāt, na prakāśitam, tailavartyādibhiriva pradīpaḥ / prakāśastu svayameva / tathā ca jñānāntaratvāt santānāntaravadapratibhāsaprasaṅgaḥ /

caturthe tu vikalpe arthāntare kṛte nīlādikaṃ tadavasthameva / na cānātmaprakāśanasāmarthyaṃ jñānasya svīkartumucitam, vyāpāravat prakāśanasyāpyevaṃ nirākartavyatvāt / na cāgnidhūmayoḥ kāryakāraṇabhāva iva jñānajñeyayorapi svābhāviko grāhyagrāhakabhāvo vaktavyaḥ, pramāṇasiddhakāryakāraṇabhāvavad grāhyagrāhakasvarūpayoradyāpi nirvaktumaśakyatvāditi kva nīlādivārtāpi yadbhedasiddhipratyāśā pratyakṣataḥ sampadyate //

athātmabhūtaṃ tat pratyakṣamiti dvitīyaḥ pakṣaḥ, tadātmasvasaṃvedanameva bhedasādhakamabhyupagataṃ bhavet / tacca yadi pratyākāraṃ bhinnaṃ tadā sarveṣāṃ svasvarūpanimagnatvāccitraprakāśapraṇāśaprasaṅga ityuktam /

athaitaddoṣabhayāt sarveṣāmākārāṇāmekatvameva svabhāvabhūtaṃ svasaṃvedanamiṣyate, tadaitadeva citrādvaitaṃ vijñānamucyate, yadanekābhimatānāṃ sahopalabdhānāṃ nīlasukhādyākārāṇāṃ svabhāvabhūtākhaṇḍasvasaṃvedanapratyakṣaṃ nāma / yadāhurguravaḥ

bhramābhramākalpanakalpanāni, śātāsitādīnyakhilākṣajāni / jñānānyabhinnāni sahopalabdheḥ, pūrvāparatvaṃ tu na vedyameva // iti /

(#nibandh 143#) tadevaṃ dṛṣṭāntadārṣṭāntikayorubhayatrāpi svasaṃvedanapratyakṣasiddhamekatvamavidyāvaśād vipratipattau satyāmanumānataḥ sādhyate / ata eva svasaṃvedanapratyakṣādanumānācca ekatvasiddhau na pratyakṣāntaram / nāpi viruddhadharmādhyāsalakṣaṇamanumānaṃ bhedasādhanāya prāptāvasaram, bhedagrāhakasya bhinnasya pratyakṣasyoktakrameṇāprāmāṇyāt, pakṣasya pratyakṣādibādhitatvāt /

nanu brūyānnāma kiñcit, tathāpi pratibhāsabhedād bheda eva, na hi dṛṣṭe 'nupapannaṃ nāmeti cet / hanta 1 pratibhāsaśabdena kimabhipretam, kimākāracakraṃ sphuraṇaṃ vā / tatra yadi prathamaḥ pakṣaḥ, tadā bāhye 'rthe pratyetavye buddhyākāraḥ pramāṇam / tathācākārabhedo vyavahartavya eva / anyathā bāhyabhedo na sidhyet / yadā punarākāracakrameva prameyam svasaṃvedanaṃ ca pramāṇaṃ tadā tenaiva nīlādīnāṃ svabhāvabhūtenākhaṇḍātmanā ekīkṛtānāṃ kathamapramādī bhedamācakṣīta /

dvitīyapakṣe tu sphuraṇaṃ svabhāvabhūtākhaṇḍasvasaṃvedanamevoktamiti / tathāpi kathaṃ bhedastasmād yathordhvamindriyapratyakṣataḥ kṣaṇabhede pratīte 'pyavidyāvaśādekatvādhyavasāyaḥ tathā tiryaksvasaṃvedanapratyakṣeṇākārābhede 'dhigate 'pyavidyāvaśādeva bhedāvasāyaḥ //

yadyevaṃ viruddhadharmādhyāsato vijñānākāracakravad vyāpto 'pi na bhidyeteti cet / na, bāhye dharmiṇyanekatvasya sādhyasya pratyakṣādyabādhitatvāt / buddhyākārakadambake tūktakrameṇa svasaṃvedanādisiddhaikatve 'nekatvasya pratyākhyānād bādhakāvatāra eva nāsti / tasmād vijñānatve satīti hetuviśeṣaṇaṃ kartavyam yena bāhyasyaiva bhedaḥ sidhyati //

nanu yadi vijñānātmakaṃ vicitrākāracakramekaṃ tadā nīlākāra eva pītādyākāravṛndaṃ praviśet / tathā prakāśākāracakrayorabhedo vyaktisāmānyavat prakāśa eva, ākāracakrameva vā syāditi cet / asadetat / tathā hi dvayorapyanayoḥ prasaṅgaviparyayayoḥ bhedaḥ, sa ca bāhyārthavāda eva yujyate, tatra bhedagrāhakasyendriyapratyakṣasyeṣṭatvāt / vijñānavāde tvanātmaprakāśābhāvāt svasaṃvedanamevaikaṃ pramāṇam / tato 'pi viparyayasya bhedasya siddheḥ prasaṅgo 'pyasaṅgataḥ ityadvaitameva /

kiṃ ca evaṃ sthūlanīlādyākāro 'pi paramāṇumātre praviśedityapratibhāsaṃjagadāpadyeta / asti ca pratibhāsaḥ / tasmād yathāvasthitānāmevākārāṇāmakhaṇḍasvasaṃvedanātmataivaikatvam, na bhedo na saṃkocaḥ svīkartavyo 'pratibhāsaprasaṅgāt / tathā kṛtakatvasyānityatvavastutvādibhirabhede kṛtakatvamevānityatvameva vā syādityapi prasaṅgo vaktavya āpadyeta, sāmānyavyaktyoriva tayorvastuto 'bhedo 'khaṇḍātmatvāt //

vyāvṛttibheda eva paramiti cet / yadyevaṃ prakāśanīlādyorapyayameva kramo jāgartītyekāvaśeṣaprasaṅgo bālapralāpaḥ / tadevaṃ

(#nibandh 144#) bāhyaṃ na naśyati bhidāṇutayāpi sattvādarthaktriyāvirahasaṃkaratātmabhede / buddhistu naśyati bhidaiva vidaiva sattvāccitrāpyato na bhidameti kimatra kurmaḥ //

nanu deśavitānāptirnātmāntaraviyoginaḥ / deśavitānahānau na bhāsa ityapi śakyate //

iti cet /

na svātmāntaramanyātmā sa bāhyasyaiva yujyate / buddheḥ svavittiniṣṭhāyāḥ yaḥ parastasya kā gatiḥ //

hanta tathāpi

nīlādivattadekaṃ ca kathametat sametu cet / nīlamaṃśāntaraṃ caikaṃ kathaṃ tadbhāti saṅgatam //

neṣṭaṃ tadapi cet tarhi kvāṇvantarbhidi bhāsanam / na parīkṣākṣamaṃ cāṇuḥ kutastasya tadā bhidā //

mā bhūdavastubhāvāccet so 'pyekatvahatau bhavet / nirbhāsādekatāsiddhau svavittervastutā sthitā //

na pratītyasamutpādo 'nutpādo vāsya bādhakaḥ / ekānekaviyoge 'pi sphūrtimātreṇa sattvataḥ //

kiṃ ca pūrvāparajñānamadvaite yanna vidyate / pratītyotpannatā tasmādasiddherapyasādhanam //

anutpādo 'pyanekānto 'kāryakāraṇarūpakam / hāne 'pi hetuphalayoḥ sphuradrūpaṃ kva gacchatu //

ekānekatayā vastuvyāptiḥ siddhā yadi kvacit / sarvaśūnyatvasamaye heturiṣṭavighātakṛt //

atha lokapra(si)ddhau ca na sarvalokakalpitam / vastuvyavasthā śaraṇaṃ kiṃ tu mānena saṅgatam //

na cādhyakṣānumānābhyāmanaṅgaṃ kvacidīkṣitam / yasya rāśiranekaṃ syānnāpi vastu ca kiñcina //

yasya caikataratvābhyāṃ sattvavyāptiḥ sa hanyatām / abhrāntavittimātreṇa sattāvādī tu jitvaraḥ //

// samāptaścitrādvaitaprakāśavādo 'yam //

grāhayaṃ na tasya grahaṇaṃ (na) tena jñānāntaragrāhayatāpi śūnyaḥ / tathāpi ca jñānamayaḥ prakāśaḥ pratyakṣapakṣastu tavāvirāsīt //

(#nibandh 145#)

// 10 //

// santānāntaradūṣaṇam //

atheha prakāśasahopalambhādisādhanabalena jaḍapadārtharāśāvapāste nīlapītādyaśeṣapadārthajāte ca svacittapratibhāsātmani svapnamāyādivadadvayarūpe siddhe santānāntarasadasattānirūpaṇārthamidamārabhyate /

evaṃ hi kecidāhuḥ / astyeva santānāntaramanumānapratītam / tathā hīcchācittasamanantaravyāhāravyavahārābhāsasya darśanāt tadabhāve cādarśanādupalambhānupalambhasādhanamanvayavyatirekaśarīramicchācittena saha vyāhārādyābhāsasya kāryakāraṇabhāvamātmasantāne 'vadhāryecchācittasyāpratisaṃvedanasamaye 'pi vicchinnavyāhārādyābhāsadarśanāt tatkāraṇabhūtamicchācittamanumīyamānaṃ santānāntarameva vyavatiṣṭhata iti /

atredamālocyate / tadicchācittaṃ vyāhārādyābhāsasya kāraṇatayā vyavasthāpyamānamanumāturdarśanayogyamatha dṛśyādṛśyaviśeṣaṇānapekṣamicchāmātram / yaditāvadādyovikalpastadānumāturdarśanayogyatvādicchācittasyānumānakāle 'nupalabdhirabhāvameva gamayatītyanupalambhākhyapratyakṣabādhitatvāt kvānumānāvakāśastasya / yadi punaricchācittamanumānakāle 'pyanubhūyeta, tadā kimasyānumānena / athaivamagnidhūmayostadutpattisiddhyanantaraṃ naganikuñje dhūmamupalabhamāno nāgnimapyanuminuyāt, tatrāpyagneranupalabdhibādhitatvāt, upalambhe cānumānavaiphalyāt / naivam, anumānasamaye deśaviprakarṣavato vahnerdarśanāyogyatvena dṛśyānupalabdhivirahāt, adṛśyānupalambhasya cābhāvasādhanatvavirodhāt / icchācittasya tu nāsti deśaviprakarṣaḥ / icchācittaṃ hi svasaṃbaddhamevānumāturdarśanayogyam, tasya ca deśādiviprakarṣa ityalaukikametat / atha dvitīyo vikalpaḥ / tathā hīcchācittamātraṃ svaparasantānasādhāraṇadṛśyādṛśyaviśeṣaṇānapekṣaṃ vyāhārādyābhāsaṃ prati kāraṇatayāvadhāryate / tadavadhāraṇaṃ kena pramāṇena / vyāhārādyābhāsasya hīcchāmātrābhāve 'bhāvaṃ pratītya tadutpattisiddhigaveṣaṇā / na cecchāmātrasya svaparasantānasādhāraṇasya svasaṃvedanenānyena vābhāvaḥ śakyāvagamaḥ / yathā hi vahnimātrasya deśakālavyavahitasyāpi dhūmotpādadeśakālayoryadi syādupalabhyetaiva mayeti saṃbhāvitasyānumātṛpuruṣendriyapratyakṣeṇa (#nibandh 146#) dhūmotpādāt prāgabhāve 'vadhāryamāṇastadutpattisiddhimadhyāsayatīti vyavahitadeśakālasyāpi vahnerdhūmamātraṃ prati kāraṇatvāvadhāraṇam, svabhāvaviprakṛṣṭasya tu jaṭharabhavādisādhāraṇasya sarvathānumātṛpuruṣāśakyābhāvapratītikasya vyāptibahirbhāva eva / tathātrāpīcchācittaṃ parasantānasādhāraṇamapi yāvadyadīya syādupalabhyetaiva mayeti yadi saṃbhāvayituṃ śakyeta tadā tadvyatirekasiddhidvāreṇa kāraṇatayāvadhāryate / kevalaṃ svabhāvaviprakṛṣṭe cittamātre 'stamiteyaṃ katheti //

na ca paracittaṃ kālaviprakṛṣṭaṃ vartamānatvādasya, atītānāgatayoreva kālaviprakṛṣṭatvena vyavahārāt /

nāpi deśaviprakṛṣṭam, yasminneva hi śuklaśaṅkhādideśe svacittaṃ śuklākārapratibhāsi svasaṃvedanena vedyate taddeśavartyeva pītākārapratibhāsi parasantānabhāvi cittaṃ na vedyate / tat kathameṣa deśaviprakarṣaḥ //

athecchācittamātraṃ svasaṃvedanamātrāpekṣayā na svabhāvaviprakṛṣṭam / na hyagnirapyeko yenaivendriyavijñānena dṛśyate tenaivānyo 'pi dṛśyam / tatra yathā cakṣurvijñānamātrāpekṣayā agnimātraṃ dṛśyamiti vyavasthāpyate tathātrāpi svasaṃvedanamātrāpekṣayā icchācittamātraṃ svaparasantānasādhāraṇamapi dṛśyameveti /

atrocyate / kimatra mātraśabdenānumātṛpuruṣasaṃbandhāsaṃbandhābhyāmaviśeṣitaṃ yasya kasyacit puruṣasyendriyajñānaṃ vastuviṣayīkurvāṇamasya dṛśyatāsaṃbhave 'pinānimitamabhimatam / yadyevaṃ piśācādirapi dṛśyaḥ syāt / so 'pi hi kasyacit puṃso yogyādeḥ svajātīyasya vā piśācāntarasya bhavatyevendriyajñānagocara iti na kaścit svabhāvaviprakṛṣṭaḥ syāt / tasmādanumātṛpuruṣasaṃbandhitvamanapāsya vijñānasya svalakṣaṇādibhedanirāsapara eva mātraśabdo yuktaḥ / etadevāśaṅkaya dharmottareṇābhihitam -

ekapratipattrapekṣaṃ cedaṃ pratyakṣalakṣaṇam /

ityādi / tenaivaṃ dṛśyatāsaṃbhāvanā yadīha deśe kāle vā syād ghaṭādirniyamenopalabhyeta, madīyasya cakṣurvijñānamātrasya viṣayībhavediti / paracitte tu na śakyamevam / yadīha paracittaṃ syāt niyamena madīyasya svasaṃveda(na) mātrasya viṣayi syāditi //

yadi cecchācittamātraṃ tadutpattigrahaṇasamaye dṛśyatayā saṃbhāvayitavyam, tadānumānakāle 'pi dṛśyatayā saṃbhāvya tadanupalambhenābhāvasādhane kathamanumānaṃ pravartayitumidamārabdham, pratyakṣeṇaiva pakṣabādhāt / na ca kālabhedena svabhāvaviprakarṣetarāviti yatkiñcidetat / tasmādicchācittamātrasya svaparasantānasādhāraṇasya dṛśyatayā saṃbhāvayitumaśakyatvāt vyahārādyutpādāt prāganupalambhe 'pyabhāvasiddhau na tadabhāvaprayukto vyāhārādyabhāvaḥ pratīyata iti kathaṃ kāraṇatvasiddhiryataḥ kāryahetudvāreṇānumīyeta / icchācittaviśeṣastu svasantānabhāvī na bhavatyevānumāturdṛśyaḥ / kiṃ tu tasya dṛśyānupalambhājjijñāsitaviśeṣe dharmiṇi bādhitasya kathamanumānamityuktameva //

(#nibandh 147#) tadevamicchācittaviśeṣe svasantānabhāvini sādhye pakṣasya pratyakṣabādhaḥ, icchācittamātre 'pi svaparasantānasādhāraṇe sādhye yadyanupalambhamātreṇa dṛśya viśeṣaṇānapekṣeṇa pratibandhasiddhisamaye tasyābhāvaḥ pratīyate, tadā pakṣīkṛte dharmiṇi tatheti sa eva doṣaḥ / atha na pratīyate tadā sandigdhavyatireko hetvābhāso vyāhārādiriti sthitam /

evaṃ tarhi santānāntarasādhakasyābhāvād bādhakasyāpi kasyacidadarśanādbhavatu tatra sandeha eveti kecit / tairidaṃ bādhakamabhidhīyamānamavadhīyatām / yadi hi santānāntaraṃ saṃbhavet tadā tato bhedena svasantānasyāvaśyaṃ bhavitavyam / anyathā svasantānādapi prakāśamānāttasya parasantānābhimatasya bhedo na syāt / na cābhedastayoriti svasantānād bhedābhedābhyāmabādhyasya parasantānasya sāmānyaśaśaviṣāṇādivadabhāva evāyāta iti kathaṃ sandehaḥ / tasmāt parasantānāpekṣayā svasantānasya bhedo 'pyavaśyambhāvyaḥ / sa ca bhedaḥ santānasya svabhāvaḥ svasantāne pratibhāsamāne niyamena pratibhāseta / kathamaparathā pratibhānāpratibhānalakṣaṇaviruddhadharmādhyāse 'pi svasantānasya parasantānād bhedaḥ svabhāvatāmāsādayet //

na cāsau bhedaḥ pratibhāsate / bhedapratibhāse hi upagamyamāne tadavadhibhūtasyāpi parasantānasya pratibhāso durapahnavaḥ syāt /

asmādbhinnamitīdaṃ cet svarūpaṃ svasya cetasaḥ / sāvadherasya bhāsaḥ syānna vā grāhyaṃ tadātmanā //

bhede 'nyaleśamapi naiti kuto bhinnaḥ /

evamādikamaśeṣamiha pravacanapradīpaśrīsākārasaṅgrahādivacanamanusmaryatām /

yathā hi svasantānamātre parisphurati śaśaviṣāṇādasphurato na bhedaḥ pratibhāti tathā parasantānādapi sphuraṇavirahiṇo na bhātyeva bhedaḥ / na hi parasantānāpekṣayā kaścid viśeṣaleśaḥ svasantānasya parisphurati yo nāsti śaśaviṣāṇāpekṣayā / na ca śaśaviṣāṇaparasantānāvapekṣya samāne svasantānapratibhāse śaśaviṣāṇāpekṣayā na bhedo nāpyabhedaḥ pratibhāti / parasantānāpekṣayā tu bheda eva bhātītyevamavasthāpayituṃ śakyam /

bhedābhedayorabhāvaparihāreṇa hi yathā bhedo vyavasthitaḥ tadvad bhedapratibhāso 'pi bhedābhedābhāvapratibhāsavilakṣaṇa evocito bhavitum, na ca tathānubhūyate / tathāpi bhedaḥ pratibhātīti vacanaracanametat / bhāṣyakāranyāyo 'pyatra bhedapratibhāsadūṣaṇe vistarato 'vagantavyaḥ //

(#nibandh 148#) yadi cāvadhipratibhāsavirahe 'pi bhedapratibhānamidaṃ paracittānu(kampayā) kṣamitavyaṃ (tarhi) bahirarthasyāpi kathamabhāvaḥ sidhyati / śakyaṃ hi tatrāpi sandehamavatārayitum, na bahirarthaḥ kasyacidābhāsate, parasantānastu parasya pratibhāsata eva, tataścātraiva sandeho na bahirartha iti cet / etadapi sakalaṃ sandigdhameva / na hyavaśyaṃ parasantānaḥ parasyābhāsate, kadācidasau nāstyeva na cāsāvavabhāsata ityapi vaktuṃ śakteḥ /

kiṃ ca mā nāma bhāsīṣṭa bahirarthaḥ kasyacidapi tathāpi kathaṃ tadabhāvasiddhirbhedapratibhāsābhyupagamavādina itīyanmātramiha vivakṣitam / na cātra kaścid doṣaḥ / tasmād bahirarthena sādhāraṇaṃ santānāntaramiti kathaṃ vijñaptivādināmapi saṃmataṃ bhaviṣyati / kiṃ ca kāryakāraṇabhāvo 'pi vijñānadvayasya bhedapratibhāsavādinā bādhitumaśakyaḥ / pūrvabhāvinī hi saṃvittiḥ parasaṃvittyapekṣayā bhedaṃ pūrvatvaṃ cātmano gṛhṇātyevāvadhipratibhāsavigame 'pi //

parabhāvinyapi saṃvittiḥ pūrvasaṃvittyapekṣayā bhedaṃ paratvaṃ cātmano 'dhigacchatyeva santānāntaravaditi niyatapūrvāparabhāvalakṣaṇe kāryakāraṇabhāve 'vabhāsamāne 'vasīyamāne ca nīlādicitrākāravat katham

saṃvṛttyāstu yathā tathā

iti bhagavato vārtikakārasya vacanena phalitamatra mate / api ca citrākāracakre dharmiṇyadvaitasādhanārthamupanyastasya prakāśamānatvādihetorbhedagrāhakapratyakṣāpahṛtaviṣayatvamudbhāvayataḥ prativādino bhedagrahaṇamanumanyamānena santānāntarasandehaṃ ca vinā kathamuttaritavyaṃ bhavatā //

nanvevamapi santānāntarābhāvaḥ kena pramāṇena siddhaḥ / na tāvat pratyakṣeṇa, tasya vidhiviṣayasya pratiṣedhasādhanātadhikārāt / nāpyanumānena, tasya dṛśyābhāvasādhananiyatasyātīndriyaparacittābhāvasādhane 'navatārāditi cet / atra brūmaḥ / santānāntarasaṃbhave niyatabhāvaḥ tatao bhedaḥ svacittasya / abhede svasantānāt parasantāna eva syāt / yathā ca yadupalabhyamānaṃ yenaṃ rūpeṇa na bhāsate na tat tena rūpeṇa sadvyavahārayogyaṃ yathā nīlaṃ pītarūpeṇa / nopalabhyate ca svacittamupalabhyamānaṃ parasantānād bhinne(na)rūpeṇeti bhedasya svacittatādātmyaniṣedhe dṛśyaviśeṣaṇaprayogānapekṣā svabhāvānupalabdhiriyam //

nāpyasiddhiḥ, bhedapratibhāse tadavadherapi pratibhāsaprāpteḥ / avadhyapratibhāse tu bhedapratibhāsābhāvaḥ śaśaviṣāṇabhedapratibhāsābhāvavat siddha eva / evamanena pramāṇena santānāntarasya svacittāpekṣayā bhede pratikṣipte abhede ca svayamevāsaṃbhavini bhedābhedābhyāmavācyatvaṃ siddham / sāmānyādivad vastutāpahatiriti, kathaṃ (#nibandh 149#) bādhakābhāvāt santānāntare sandeho 'bhidhīyate / etacca śāstrīyaprameyasmāraṇamātraphalaṃ kiñcillikhitamiti / paramiha svayamanusandheyam /

api ca santānāntare tāvadarvāgdṛśāṃ sandeho bhavadbhiranumanyate / bhagavatastu kimavasthāpyatām / saṃdehāvasthāpane kathaṃ sarvajñatā / vidyamānameva kadācit santānāntaraṃ bhagavatā nāvadhāryate tathāpyasau sarvajña iti kathametat / anumānaṃ ca santānāntaraviṣayaṃ prāgeva cintitam / na cānumānena pratītāvapi sarvajñatā bhavitumarhati / pratyakṣeṇa paracittapratītau grāhyagrāhakabhāvo 'pi paracittasya bhagavaccittena sahāyāta iti bahirarthavāda eva mukhāntareṇopagataḥ syāt, kathamayaṃ vañcayati vādaḥ //

asmadīyamatena tu paracittaṃ nāstyeveti tadavadhāraṇakṛto(na) bhagavataḥ sarvajñatākṣatidoṣaḥ / yāvacca bhedagrahaṇābhimānarūpā saṃvṛsttitāvat santānāntare sandehāttadavabodhanārthaṃ vacanādirapi pravartata iti svavacanavirodho 'pi na saṃbhavatyeva / na khalu santānāntaraviṣayaḥ sarvathā sandeho nāstyevetyabhimatamasmākam, api tu paramārthagatiriyamupadarśitā / idaṃ hi santānāntarābhāvasādhanamadvayasādhanena sādhāraṇamiti naikaniyataḥ svavacanādivirodhastatparihāro vā / citrākārasaṃbhavamātreṇāpi ca vedāntadhvāntāpasāro bhāṣyakāreṇa darśitaḥ / tathā ca

ātmā sa tasyānubhavaḥ sa ca nānyasya kasyacit

ityādivārtikavyākhyānabhāṣyam /

ātmavādastarhi prasakta iti cet / na citrākārasaṃvedanāt ityādi dveṣavikaluṣāśeṣā eva tuṣākāro 'pi vedāntasiddhānta iti alakṣita tadgranthānutthāpayantī santānāntarāpekṣayā paṭhitavatītyavasthā (?) sarvā saṃvṛtisatyāntaḥ pātinī hyevāpai(tī) ti sakalamanākulamiti //

// santānāntaradūṣaṇaṃ samāptam //