Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 2/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Nibandhāvalī

Tác giả
Ratnakīrti
Thông tin
GRETIL — Anantalal Thakur: Ratnakīrti Nibandhāvalī. Patna : Kashiprasad Jayaswal Research Institute, 1975, pp. 1-149.CC BY-NC-SA 4.0

iheti buddheḥ samavāyasiddhiriheti dhīśca dvayadarśanena / na ca kvacit tadviṣaye tvapekṣā svakalpanāmātramato 'bhyupāyaḥ //

etena seyaṃ pratyayānuvṛttiranuvṛttavastvanuyāyinī kathamatyantabhedinīṣu vyaktiṣu vyāvṛttaviṣayapratyayabhāvānupātinīṣu bhavitumarhatītyūhāpravartanamasya pratyākhyātam / jātiṣveva parasparavyāvṛttatayā vyaktīyamānāsvanuvṛttapratyayena vyabhicārāt /

yat punaranena viparyaye bādhakamuktam, abhidhānapratyayānuvṛttiḥ kutaścinnivṛttya kvacideva bhavantī nimittavatī, na cānyannimittamityādi / tanna samyak / anuvṛttamantareṇāpyabhidhānapratyayānuvṛtteratadrūpaparāvṛttasvarūpaviśeṣādavaśyaṃ svīkārasya sādhitatvāt / tasmāt -

tulye bhede yayā jātiḥ pratyāsattyā prasarpati / kvacinnānyatra saivāstu śabdajñānanibandhanam //

yat punaratra nyāyabhūṣaṇoktaṃ na hyevaṃ bhavati, yayā pratyāsattyā daṇḍasūtrādikaṃ prasarpati kvacinnānyatra saiva pratyāsattiḥ puruṣasphaṭikādiṣu daṇḍisūtritvādivyavahāranibandhanamastu, kiṃ daṇḍasūtrādineti / tadasaṅgatam / daṇḍasūtrayorhi puruṣasphaṭikapratyāsannayoḥ dṛṣṭayo daṇḍisūtritva pratyayahetutvaṃ nāpalapyate / sāmānyaṃ tu svapne 'pi na dṛṣṭam / tad yadīdaṃ parikalpanīyaṃ tadā varaṃ pratyāsattireva sāmānyapratyayahetuḥ parikalpyatām, kiṃ gurvyā parikalpanayetyabhiprāyāparijñānāt /

(#nibandh 65#) athedaṃ jātiprasādhakamanumānamabhidhīyate / yadviśiṣṭajñānaṃ tadviśeṣaṇagrahaṇanāntarīyakam / yathā daṇḍijñānam / viśiṣṭajñānaṃ cedaṃ gaurayamityarthataḥ kāryahetuḥ / viśeṣaṇānubhavakāryaṃ hi dṛṣṭānte viśiṣṭabuddhiḥ siddheti / atrānuyogaḥ / viśiṣṭabuddherbhinnaviśeṣaṇagrahaṇanāntarīyakatvaṃ vā sādhyaṃ viśeṣaṇamātrānubhavanāntarīyakatvaṃ vā /

prathamapakṣe pakṣasya pratyakṣabādhā sādhanāvadhānamanavakāśayati, vastugrāhiṇaḥ pratyakṣasyobhayapratibhāsābhāvāt / viśiṣṭabuddhitvaṃ ca sāmānyaheturanaikāntikaḥ, bhinnaviśeṣaṇagrahaṇamantareṇāpi darśanāt / yathā svarūpavān ghaṭaḥ, gotvaṃ sāmānyamiti vā /

dvitīyapakṣe tu siddhasādhanam / svarūpavān ghaṭa ityādivat gotvajātimān piṇḍa iti parikalpitaṃ bhedamupādāya viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasyeṣṭatvādagovyāvṛttānubhavabhāvitvād gaurayamiti vyavahārasya / tadevaṃ na sāmānyasiddhiḥ / bādhakaṃ ca sāmānyaguṇakarmādyupādhicakrasya kevalavyaktigrāhakaṃ paṭupratyakṣaṃ dṛśyānupalambho vā prasiddhaḥ /

tadevaṃ vidhireva śabdārthaḥ / sa ca bāhyo 'rtho buddhyākāraśca vivakṣitaḥ / tatra na buddhyākārasya tattvataḥ saṃvṛtyā vā vidhiniṣedhau, svasaṃvedanapratyakṣagamyatvāt / anadhyavasāyācca / nāpi tattvato bāhyasyāpi vidhiniṣedhau, tasya śābde pratyayepratibhāsanāt / ata eva sarvadharmāṇāṃ tattvato 'nabhilāpyatvaṃ pratibhāsādhyavasāyābhāvāt / tasmād bāhyasyaiva sāṃvṛtau vidhiniṣedhau / anyathā saṃvyavahārahāniprasaṅgāt / tadevaṃ

nākārasya na bāhyasya tattvato vidhisādhanam / bahireva hi saṃvṛtyā saṃvṛtyāpi tu nākṛteḥ //

etena yad dharmottaraḥ āropitasya bāhyatvasya vidhiniṣedhāvityalaukikamanāgamamatārkikīyaṃ kathayati, tadapyapahastitam /

nanvavyavasāye yadyadhyavaseyaṃ vastu na sphurati tadā tadadhyavasitamiti ko 'rthaḥ / apratibhāse 'pi pravṛttiviṣayīkṛtamiti yo 'rthaḥ / apratibhāsāviśeṣe viṣayāntaraparihāreṇa kathaṃ niyataviṣayā pravṛttiriti cet / ucyate / yadyapi viśvamagṛhītaṃ tathāpi vikalpasya niyatasāmagrīprasūtatvena niyatākāratayā, niyataśaktitvāt niyataiva jalādau pravṛttiḥ / dhūmasya parokṣāgnijñānajananavat /

(#nibandh 66#) niyataviṣayā hi bhāvāḥ pramāṇapariniṣṭhitasvabhāvā na śaktisāṃkaryaparyanuyogabhājaḥ / tasmāt tadadhyavasāyitva mākāraviśeṣayogāt tatpravṛttijanakatvam / na ca sādṛśyādāropeṇa pravṛttiṃ brūmaḥ, yenākāre bāhyasya bāhye vā ākārasyāropadvāreṇa dūṣaṇābakāśaḥ / kiṃ tarhi svavāsanāvipākavaśādupajāyamānaiva buddhirapaśyantyapi bāhyaṃ bāhye pravṛttimātanotīti viplutaiva / tadevamanyābhāvaviśiṣṭo vijātivyāvṛtto 'rtho vidhiḥ / sa eva cāpohaśabdavācyaḥ śabdānāmarthaḥ pravṛttinivṛttiviṣayaśceti sthitam /

atra prayogaḥ / yad vācakaṃ tatsarvamadhyavasitātadrūpaparāvṛtavastumātragocaram / yatheha kūpe jalamiti vacanam / vācakaṃ cedaṃ gavādiśabdarūpamiti svabhāvahetuḥ / nāyamasiddhaḥ / pūrvoktena nyāyena pāramārthikavācyavācakabhāvasyābhāve 'pyadhyavasāyakṛtasyaiva sarvavyavahāribhiravaśyaṃ svīkarttavyatvāt / anyathā sarvavyavahārocchedaprasaṅgāt / nāpi viruddhaḥ / sapakṣe bhāvāt / na cānaikāntikaḥ / tathā hi śabdānāmadhyavasitavijātivyāvṛttavastumātraviṣayatvamanicchadbhiḥ paraiḥ paramārthato

vācyaṃ svalakṣaṇamupādhirupādhiyogaḥ sopādhirastu yadi vā kṛtirastu buddhaḥ /

gatyantarābhāvāt / aviṣayatve ca vācakatvāyogāt /

tatra ādyantayorna samayaḥ phalaśaktihānermadhye 'pyupādhivirahāt tritayena yuktaḥ //

tadevaṃ vācyāntarasyābhāvāt viṣayavattvalakṣaṇasya vyāpakasya nivṛttau vipakṣato nivarttamānaṃ vācakatvamadhyavasitabāhyaviṣayatvena vyāpyata iti vyāptisiddhiḥ /

mahāpaṇḍitaratnakīrtipādavira(ci) tamapohaprakaraṇaṃ samāptam //

(#nibandh 67#) // 4 //

// kṣaṇabhaṅgasiddhiḥ //

/ anvayātmikā //

ṃamastārāyai //

ākṣiptavyatirekā yā vyāptiranvayarūpiṇī / sādharmyavati dṛṣṭānte sattvahetorihocyate //

yat sat tat kṣaṇikam / yathā ghaṭaḥ / santaśvāmī vivādāspadībhūtā padarthā iti /

hetoḥ parokṣārthapratipādakatvaṃ hetvābhāsatvaśaṅkānirākaraṇamantareṇa na śakyate pratipādayitum / hetvābhāsāśca aśiddhaviruddhānaikāntikaprabhedena trividhāḥ /

tatra na tāvadayamasiddho hetuḥ / yadi nāma darśane darśane nānāprakāraṃ sattvalakṣaṇamuktamāste, arthakriyākārittvaṃ, sattāsamavāyaḥ, svarūpasattvam, utpādavyayadhrauvyayogitvaṃ, pramāṇaviṣayattvaṃ tadupalambhakapramāṇagocaratvaṃ, vyapadeśaviṣayatvamityādi, tathāpi kimanenāprastutenedānīmeva niṣṭaṅkitena / yadeva hi pramāṇato nirūpyamāṇaṃ kadārthānāṃ sattvamupapannaṃ bhaviṣyati tadeva vayamapi svīkariṣyāmaḥ / kevalaṃ tadetadarthakriyākāritvaṃ sarvajanaprasiddhamāste tat khalvatra sattvaśabdenābhisandhāya sādhanatvenopāttam / tacca yathāyogaṃ pratyakṣānumānapramāṇaprasiddhasadbhāveṣu bhāveṣu pakṣikṛteṣu pratyakṣādinā pramāṇena pratītamiti na svarūpeṇāśrayadvāreṇa bāsiddhisaṃbhāvanāpi //

nāpi viruddhatā,sapakṣīkṛte ghaṭe sadbhāvāt / nanu kathamasya sapakṣatvam, pakṣavadatrāpi kṣaṇabhaṅgāsiddheḥ / na hyasya pratyakṣataḥ kṣaṇabhaṅgasiddhiḥ, tathātvenāniścayāt / nāpi sattvānumānataḥ,punarnidarśanāntarāpekṣāyāmanavasthānaprasaṅgāt / na cānyadanumānamasti / saṃbhave vā tenaiva pakṣe 'pi kṣaṇabhaṅgasiddheralaṃ sattvānumāneneti cet /

ucyate / anumānāntarameva prasaṅgaprasaṅgaviparyayātmakaṃ ghaṭasya kṣaṇabhaṅgaprasādhakaṃ pramāṇāntaramasti / tathā hi ghaṭo vartamānakṣaṇe tāvadekāmarthakriyāṃ (#nibandh 68#) karoti / atītānāgatakṣaṇayorapi ki tāmevārthakriyāṃ kuryāt, anyāṃ vā, na vā kāmapi kriyāmiti trayaḥ pakṣāḥ //

nātra prathamaḥ pakṣo yuktaḥ, kṛtasya karaṇāyogāt /

atha dvitīyo 'bhyupagamyate, tadidamatra vicāryatām / yadā ghaṭo vartamānakṣaṇabhāvi kāryaṃ karoti tadā kimatītānāgatakṣaṇabhāvinyapi kārye śakto 'śakto vā / yadi śaktastadā vartamānakṣaṇabhāvikāryavadatītānāgatakṣaṇabhāvyapi kāryaṃ tadaiva kuryāt / tatrāpi śaktatvāt / śaktasya ca kṣepāyogāt / anyathā varttamānakṣaṇabhāvino 'pi kāryasyākaraṇaprasaṅgāt / pūrvāparakālayorapi śaktatvenāviśeṣāt / samarthasya ca sahakāryapekṣāyā ayogāt / athāśaktaḥ, tadaikatra kārye śaktāśaktatvaviruddhadharmādhyāsāt kṣaṇavidhvaṃso ghaṭasya durvāraprasaraḥ syāt /

nāpi tṛtīyaḥ pakṣaḥ saṅgacchate, śaktasvabhāvānuvṛttereva / yadā hi śaktasya padārthasya vilambo 'pyasahyastadā dūrotsāritamakaraṇam / anyathā vārtamānikasyāpi kāryasyākaraṇaṃ syādityuktam /

tasmād yad yadā yajjananavyavahārapātraṃ tattadā tat kuryāt / akurvacca na jananavyavahārabhājanam / tadevamekatra kārye samarthetarasvabhāvatayā pratikṣaṇaṃ bhedād ghaṭasya sapakṣatvamakṣatam //

atra prayogaḥ / yad yadā yajjananavyavahārayogyaṃ tat tadā tajjanayatyeva / yathā antyā kāraṇasāmagrī svakāryam /

atītānāgatakṣaṇabhāvikāryajananavyavahārayogyaścāyaṃ ghaṭo vartamānakṣaṇabhāvikāryakaraṇakāle sakalakriyātikramakāle 'pīti svabhāvahetuprasaṅgaḥ / asya ca dvitīyādikṣaṇabhāvikāryakaraṇavyavahāragocaratvasya prasaṅgasādhanasya vārtamānikakāryakaraṇakāle sakalakriyātikramakāle ca ghaṭe dharmiṇi parābhyupagamamātrataḥ siddhatvādasiddhistāvadasaṃbhavinī /

nāpi viruddhatā, sapakṣe 'ntyakāraṇasāmagryāṃ sadbhāvasaṃbhavāt /

nanvayaṃ sādhāraṇānaikāntiko hetuḥ / sākṣādajanake 'pi kuśūlādyavasthitavījādau vipakṣe samarthavyavahāragocaratvasya sādhanasya darśanāditi cet / na / dvividho hi samarthavyavahāraḥ - pāramārthika aupacārikaśca / tatra yatpāramārthikaṃ jananaprayuktaṃ jananavyavahāragocaratvaṃ tadiha sādhanatvenopāttam / tasya ca kuśūlādyavasthitabījādau kāraṇakāraṇatvādaupacārikajananavyavahāraviṣayabhūte saṃbhavābhāvāt kutaḥ sādhāraṇānaikāntikatā /

(#nibandh 69#) na cāsya sandigdhavyatirekitā, viparyaye bādhakapramāṇasadbhāvāt / tathā hīdaṃ jananavyavahāragocaratvaṃ niyataviṣayatvena vyāptamiti sarvajanānubhavaprasiddham / na cedaṃ nirnimittam, deśakālasvabhāvaniyamābhāvaprasaṅgāt / na ca jananādanyannimittamupalabhyate, tadanvayavyatirekānuvidhānadarśanāt /

yadi ca jananamantareṇāpi jananavyavahāragocaratvaṃ syāt tadā sarvasya sarvatra jananavyavahāra ityaniyamaḥ syāt / niyataścāyaṃ pratītaḥ / tato jananābhāve vipakṣe niyataviṣayatvasya vyāpakasya nivṛttau nivartamānaṃ jananavyavahāragocaratvaṃ janana eva viśrāmyatīti vyāptisiddheranavadyo hetuḥ / na caiṣa ghaṭo varttamānakāryakaraṇakṣaṇe sakalakriyātikramaṇe cātītānāgatakṣaṇabhāvi kārya janayati / tato na jananavyavahārayogyaḥ, sarvaḥ prasaṅgaḥ prasaṅgaviparyayaniṣṭha iti nyāyāt //

atrāpi prayogaḥ / yad yadā yanna karoti na tattadā tatra samarthavyavahārayogyam / yathā śālyaṅkuramakurvan kodravaḥ śālyaṅkure / na karoti caiṣā ghaṭo vartamānakṣaṇabhāvikāryakaraṇakāle sakalakriyātikramakāle cātītānāgatakṣaṇabhāvi kāryamitivyāpakānupalabdhirbhinatti samarthakṣaṇādasamarthakṣaṇam //

atrāpyasiddhirnāsti, vartamānakṣaṇabhāvikāryakaraṇakāle sakalakriyātikramakāle cātītānāgatakṣaṇabhāvikāryakaraṇasyāyogāt /

nāpi virodhaḥ, sapakṣe bhāvāt /

na cānaikāntikatā, pūrvoktena nyāyena samarthavyavahāragocaratvajanakatvayorvidhibhūtayoḥ sarvopasaṃhāravatyā vyāpteḥ prasādhanāt //

yat punaratroktam, yad yadā yanna karoti na tattadā tatra samarthamityatra kaḥ karotyarthaḥ / kiṃ kāraṇatvam / uta kāryotpādānuguṇasahakārisākalyam / ahosvit kāryāvyabhicāraḥ / kāryasaṃbandho veti / tatra kāraṇatvameva karotyarthaḥ / tataḥ pakṣāntarabhāvino doṣā anabhyupagamapratihatāḥ /

na cātra pakṣe kāraṇatvasāmarthyayoḥ paryāyatvena vyāpakānupalambhasya sādhyāviśiṣṭatvamabhidhātumucitam, samarthavyavahāragocaratvābhāvasya sādhyatvāt / kāraṇatvasamarthavyavahāragocaratvayośca vṛkṣaśiṃśapayoriva vyāvṛttibhedo 'stītyanavasara evaivaṃvidhasya kṣudrapralāpasya /

tadevaṃ prasaṅgaprasaṅgaviparyayahetudvayabalato ghaṭe dṛṣṭānte kṣaṇabhaṅgaḥ siddhaḥ / tat kathaṃ sattvādanyadanumānaṃ dṛṣṭānte kṣaṇabhaṅgasādhakaṃ nāstītyucyate / na caivaṃ sattvahetorvaiyarthyam, dṛṣṭāntamātra eva prasaṅgaprasaṅgaviparyayābhyāṃ kṣaṇabhaṅgaprasādhanāt //

(#nibandh 70#) nanvābhyāmeva pakṣe 'pi kṣaṇabhaṅgasiddhirastviti cet / astu, ko doṣaḥ / yo hi pratipattā prativastu yad yadā yajjananavyavahārayogyaṃ tattadā tajjanayati ityādikamupanyasitumanalasastasya tata eva kṣaṇabhaṅgasiddhiḥ / yastu prativastu tannyāyopanyāsaprayāsabhīruḥ sa khalvekatra dharmiṇi yad yadā yajjananavyavahārayogyaṃ tattadā tajjanayati ityādinyāyena sattvamātramasthairyavyāptamavadhārya sattvādevānyatra kṣaṇikatvamavagacchatīti, kathamapramato vaiyarthyamasyācakṣīta / tadevamekakāryakāriṇo ghaṭasya dvitīyādikṣaṇa bhāvikāryāpekṣayā samarthetarasvabhāvaviruddhadharmādhyāsād bheda eveti kṣaṇabhaṅgitayā sapakṣatāmāvahati ghaṭe sattvaheturupalabhyamāno na viruddhaḥ /

na cāyamanaikāntikaḥ, atraiva sādharmyavati dṛṣṭānte sarvopasaṃhāravatyā vyāpteḥ prasādhanāt / nanu viparyayabādhakapramāṇabalād vyāptisiddhiḥ / tasya copanyāsavārtāpi nāsti / tatkathaṃ vyāptiḥ prasādhiteti cet / tadetat taralabuddhivilasitam / tathā hi uktametad vartamānakṣaṇabhāvikāryakaraṇakāle 'tītānāgatakṣaṇabhāvikārye 'pi ghaṭasya śaktisaṃbhave tadānīmeva tatkaraṇam / akaraṇe ca śaktāśaktasvabhāvatayā pratikṣaṇaṃ bheda iti kṣaṇikatvena vyāptaiva sā arthakriyāśaktiḥ //

nanvevamanvayamātramastu / vipakṣāt punarekāntena vyāvṛttiriti kuto labhyata iti cet / vyāptisiddhereva / vyatirekasandehe vyāptisiddhireva kathamiti cet / na / dvividhā hi vyāptisiddhiḥ / anvayarūpā ca kartṛdharmaḥ sādhanadharmavati dharmiṇi sādhyadharmasyāvaśyambhāvo yaḥ, vyatirekarūpā ca karmadharmaḥ sādhyābhāve sādhanasyāvaśyambhāvoyaḥ / enayoścaikatarapratītirniyamena dvitīyapratītimākṣipati / anyathaikasyā evāsiddheḥ / tasmād yathā viparyaye bādhakapramāṇabalāt niyamavati vyatireke siddhe 'nvayaviṣayaḥ saṃśayaḥ pūrvaṃ sthito 'pi paścāt parigalati tato 'nvayaprasādhanārthaṃ na pṛthak sādhanamucyate tathā prasaṅgatadviparyayahetudvayabalato niyamavatyanvaye siddhe vyatirekaviṣaye pūrvaṃ sthito 'pi sandehaḥ paścāt parigalatyeva /

na ca vyatirekaprasādhakamanyat pramāṇaṃ vaktavyam / tataśca sādhyābhāve sādhanasyaikāntiko vyatirekaḥ / sādhane sati sādhyasyāvaśyamanvayo veti na kaścidarthabhedaḥ / tadevaṃ viparyayabādhakapramāṇamantareṇāpi prasaṅgaprasaṅgaviparyayahetudvayabalādanvayarūpavyāptisiddho sattvahetoranaikāntikatvasyābhāvādataḥ sādhanāt kṣaṇabhaṅgasiddhiranavadyeti //

(#nibandh 71#) nanu ca sādhanamidamasiddham / na hi kāraṇabuddhyā kārya gṛhyate, tasya bhāvitvāt / na ca kāryabuddhyākāraṇam, tasyātītatvāt / na ca vartamānagrāhiṇā jñānenātītānāgatayorgrahaṇam, atiprasaṅgāt / na ca pūrvāparayoḥ kālayorekaḥ pratisandhātā asti, kṣaṇabhaṅgabhaṅgaprasaṅgāt / kāraṇābhāve tu kāryābhāvapratītiḥ svasaṃvedanavādino manorathasyāpyaviṣayaḥ / nanu ca pūrvottarakālayoḥ saṃvitto, tābhyāṃ vāsanā, tayā ca hetūphalāvasāyo vikalpa iti cet tadayuktam /

sa hi vikalpo gṛhītānusandhāyako 'tadrūpasamāropako vā / na prathamaḥ pakṣaḥ / ekasya pratisandhāturabhāve pūrvāparagrahaṇayorayogāt /vikalpavāsanāyā evābhāvāt / nāpi dvitīyaḥ / marīcikāyāmapi jalavijñānasya prāmāṇyaprasaṅgāt / tadevamanvayavyatirekayorapratipatterarthakriyālakṣaṇaṃ sattvamasiddhamiti //

kiṃ ca prakārāntarādapīdaṃ sādhanamasiddham / tathā hi bījādīnāṃ sāmarthyaṃ bījādijñānāt tatkāryādaṅkurādervā niścetavyam / kāryatvaṃ ca vastutvasiddhau sidhyati / vastutvaṃ ca kāryāntarāt / kāryāntarasyāpi kāryatvaṃ vastutvasiddhau / tadvastutvaṃ ca tadaparakāryāntarādityanavasthā /

athānavasthābhayāt paryante kāryāntaraṃ nāpekṣate, tadā tenaiva pūrveṣāmasattvaprasaṅgānnaikasyāpyarthasāmarthya sidhyati /

nanu kāryatvasattvayorbhinnavyāvṛttikatvāt sattāsiddhāvapi kāryatvasiddhau kā kṣatiriti cet / tadasaṅgatam / satyapi kāryatvasattvayorvyāvṛttibhede sattāsiddho kutaḥ kāryatvasiddhiḥ / kāryatvaṃ hyabhūtvābhāvitvam / bhavanaṃ ca sattā / sattā ca saugatānāṃ sāmarthyameva / tataśca sāmarthyasandehe bhavatītyeva vaktumaśakyam / kathamabhūtvābhāvitvaṃ kāryatvaṃ setsyati / apekṣitaparavyāpāratvaṃ kāryatvamityapi nāsato dharmaḥ / sattvaṃ ca sāmarthyam / tacca sandigdhamiti kutaḥ kāryatvasiddhiḥ / tadasiddhau pūrvasya sāmarthyaṃ na sidhyatīti sandigdhāsiddho hetuḥ //

tathā viruddho 'pyayam / tathā hi kṣaṇikatve sati na tāvadajātasyānanvayaniruddhasya vā kāryārambhakatvaṃ saṃbhavati / na ca niṣpannasya tāvān kṣaṇo 'sti yamupādāya kasmaicit kāryāya vyāpāryeti / ataḥ kṣaṇikapakṣa evārthakriyānupapatterviruddhatā / atha vā vikalpena yadupanīyate tat sarvamavastu / tataśca yastvātmake kṣaṇikatve sādhye 'vastūpasthāpayannanumānavikalpo viruddhaḥ / yadvā sarvasyaiva hetoḥ kṣaṇikatve sādhye viruddhatvaṃ deśakālāntarānanugame sādhyasādhanabhāvābhāvāt / anugame ca nānākālamekamakṣaṇikaṃ kṣaṇikatvena virudhyata iti //

(#nibandh 72#) anaikāntiko 'pyayam, sattvasthairyayorvirodhābhāvāditi /

atrocyate / yattāvaduktaṃ sāmarthyaṃ na pratīyata iti, tat kiṃ sarvathaiva na pratīyate, kṣaṇabhaṅgapakṣe vā /

prathamapakṣe sakalakārakajñāpakahetucakrocchedānmukhaspandanamātrasyāpyakaraṇaprasaṅgaḥ / anyathā yenaiva vacanena sāmarthyaṃ nāstīti pratipādyate tasyaiva tatpratipādanasāmarthyamavyāhatamāyātam / tasmāt paramapuruṣārthasamīhayā vastutattvanirūpaṇapravṛttasya śaktisvīkārapūrvikaiva pravṛttiḥ / tadasvīkāre tu na kaścit kvacit pravarteteti nirīhaṃ jagajjāyeta /

atha dvitīyaḥ pakṣaḥ / tadāsti tāvat sāmarthyapratītiḥ / sā ca kṣaṇikatve yadi nopapadyate tadā viruddhaṃ vaktumucitam / asiddhamiti tu nyāyabhūṣaṇīyaḥ pāpo vilāpaḥ / na ca satyapi kṣaṇikatve sāmarthyapratītivyāghātaḥ / tathā hi kāraṇagrāhijñānopādeyabhūtena kāryagrāhiṇā jñānena tadarpitasaṃskāragarbheṇa asya bhāve asya bhāva ityanvayaniścayo janyate / tathā kāraṇāpekṣayā bhūtalakaivalyagrāhijñānopādeyabhūtena kāryāpekṣayā bhūtalakaivalyagrāhiṇā jñānena tadarpitasaṃskāragarbheṇa asyābhāve asyābhāva iti vyatirekaniścayo janyate / yadāhurguravaḥ -

ekāvasāyasamanantarajātamanyavijñānamanvayavimarśamupādadhāti / evaṃ tadekavirahānubhavodbhavānyavyāvṛttidhīḥ prathayati vyatirekabuddhim //

evaṃ sati gṛhītānusandhāyaka evāyaṃ vikalpaḥ, upādānopādeyabhūtakramipratyakṣadvayagṛhītānusandhānāt / yadāhālaṅkāraḥ-

yadi nāmaikamadhyakṣaṃ na pūrvāparavittimat / adhyakṣadvayasadbhāve prākparāvedanaṃ katham // iti //

nāpi dvitīyo 'siddhaprabhedaḥ / sāmarthyaṃ hi sattvamiti saugatānāṃ sthitireṣā / na caitatprasādhanārthamasmākamidānīmeva prārambhaḥ / kiṃ tu yatra pramāṇapratītebījādau vastubhūte dharmiṇi pramāṇapratītaṃ sāmarthyaṃ tatra kṣaṇabhaṅgaprasādhanāya / tataścāṅkurādīnāṃ kāryādarśanādāhatya sāmarthyasandehe 'pi paṭupratyakṣaprasiddhamasatparāvṛttaṃ sanmātratvamavāryameva / anyathāṅkurādau sattāmātrānabhyupagame pratidarśanaṃ lakṣaṇabhedapraṇayanāyogāt / sarvatra sadvyavahārābhāvaprasaṅgācca / tasmācchāstrīyasattvalakṣaṇasandehe (#nibandh 73#) 'pi paṭupratyakṣabalāvalambitavastubhāve 'ṅkurādau kāryatvamupalabhyamānaṃ bījādeḥ sāmarthyamupasthāpayatīti nāsiddhidoṣāvakāśaḥ //

nāpi kṣaṇikatve sāmarthyakṣatiḥ, yato viruddhatā syāt / kṣaṇikatvaniyataprāgbhāvitvalakṣaṇakāraṇatvayorvirodhābhāvāt kṣaṇamātrasthāyino 'pi sāmarthyasaṃbhavāditi nādimo virodhaḥ / nāpi dvitīyo virodhaprabhedaḥ / avastuno vastuno vā svākārasya grāhyatvepi adhyavaseyavastvapekṣayaiva sarvatra prāmāṇyapratipādanād vastusvabhāvasyaiva kṣaṇikatvasya siddhiriti kva virodhaḥ /

yacca gṛhyate yaccādhyavasīyate te dve apyanyanivṛttī na vastunī, svalakṣaṇāvagāhitve 'bhilāpasaṃsargānupapatteriti cet / na / adhyavasāyasvarūpāparijñānāt / agṛhīte 'pi vastuni mānasyādipravṛttikārakatvaṃ vikalpasyādhyavasāyitvam / apratibhāse 'pi pravṛttiviṣayīkṛtatvamadhyavaseyatvam / etaccādhyavaseyatvaṃ svalakṣaṇasyaiva yujyate, nānyasya / arthakriyārthitvādarthipravṛtteḥ / evaṃ cādhyavasāye svalakṣaṇasyāsphuraṇameva / na ca tasyāsphuraṇai 'pi sarvatrāviśeṣeṇa pravṛttyākṣepaprasaṅgaḥ, pratiniyatasāmagrīprasūtāt, pratiniyatasvākārāt, pratiniyataśaktiyogāt, pratiniyataevātadrūpaparāvṛtte 'pratīte 'pi pravṛttisāmarthyadarśanāt, yathā sarvasyāsattve 'pi bījādaṅkurasyaivotpattiḥ, dṛṣṭasya niyatahetuphalabhāvasya pratikṣeptumaśakyatvāt / paraṃ bāhyenārthena sati pratibandhe prāmāṇyam / anyathā tvaprāmāṇyamiti viśeṣaḥ //

tathā tṛtīyo 'pi pakṣaḥ prayāsaphalaḥ / nānākālasyaikasya vastuno vastuto 'saṃbhave 'pi sarvadeśakālavartinoratadrūpaparāvṛttayoreva sādhyasādhanayoḥ pratyakṣeṇa vyāptigrahaṇāt / dvividho hi pratyakṣasya viṣayaḥ grāhyo 'dhyavaseyaśca / sakalātadrūpaparāvṛttaṃ vastumātraṃ sākṣādasphuraṇāt pratyakṣasya grāhyo viṣayo mā bhūt, tadekadeśagrahaṇe tu tanmātrayorvyāptiniścāyakavikalpajananādadhyavaseyo viṣayo bhavatyeva / kṣaṇagrahaṇe santānaniścayavat / rūpamātragrahaṇe rūparasagandhasparśātmakaghaṭaniścayavacca / anyathā sarvānumānocchedaprasaṅgāt //

tathā hi vyāptigrahaḥ sāmānyayoḥ, viśeṣayoḥ, sāmānyaviśiṣṭasvalakṣaṇayoḥ svalakṣaṇa viśiṣṭasāmānyayorveti vikalpāḥ /

nādyo vikalpaḥ, sāmānyasya bādhyatvāt / abādhyatve 'pyadṛśyatvāt / dṛśyatve 'pi puruṣārthānupayogitayā tasyānumeyatvāyogāt / nāpyanumitāt sāmānyād viśeṣānumānam / sāmānyasarvasvalakṣaṇayorvakṣyamāṇanyāyena pratibandhapratipatterayogāt /

(#nibandh 74#) nāpi dvitīyaḥ, viśeṣasyānanugāmitvāt /

antime tu vikalpadvaye sāmānyādhāratayā dṛṣṭa eva viśeṣaḥ sāmānyasya viśeṣyo viśeṣaṇaṃ vā karttavyaḥ / adṛṣṭa eva vā deśakālāntaravartī / yadvā dṛṣṭādṛṣṭātmako deśakālāntarvarttyatadrūpaparāvṛttaḥ sarvo viśeṣaḥ /

na prathamaḥ pakṣo 'nanugāmitvāt / nāpi dvitīyaḥ, adṛṣṭatvāt / na ca tṛtīyaḥ, prastutaikaviśeṣadarśane 'pi deśakālāntaravartināṃ viśeṣāṇāmadarśanāt /

atha teṣāṃ sarveṣāmeva viśeṣāṇāṃ sadṛśatvāt, sadṛśasāmagrīprasūtatvāt, sadṛśakāryakāritvāditi pratyāsattyā ekaviśeṣagrāhakaṃ pratyakṣamatadrūpaparāvṛttamātre niścayaṃ janayadatadrūpaparāvṛttaviśeṣamātrasya vyavasthāpakam / yathaikasāmagrīpratibaddharūpamātragrāhakaṃ pratyakṣaṃṃ ghaṭe niścayaṃ janayad ghaṭagrāhakaṃ vyavasthāpyate / anyathā ghaṭo 'pi ghaṭasantāno 'pi pratyakṣato na sidhyate, sarvātmanā grahaṇābhāvāt / tadekadeśagrahaṇaṃ tvatadrūpaparāvṛtte 'pyaviśiṣṭam / yadyevamanenaiva krameṇa sarvasya viśeṣasya viśeṣaṇaviśeṣyabhāvavat vyāptipratipattirapyastu / tat kimarthaṃ nānākālamekamakṣaṇikamabhyupagantavyaṃ yena kṣaṇikatva sādhanasya viruddhatvaṃ syāditi na kaścidvirodha prabhedaprasaṅgaḥ //

na cāyamanaikāntiko 'pi hetuḥ, pūrvoktakrameṇa sādharmyadṛṣṭānte prasaṅgaviparyayahetubhyāmanvayarūpavyāpteḥ prasādhanāt / nanu yadi prasaṅgaviparyayahetudvayabalato ghaṭedṛṣṭānte kṣaṇabhaṅgaḥ sidhyet tadā sattvasya niyamena kṣaṇikatvena vyāptisiddheranaikāntikatvaṃ nasyāditi yuktam / kevalamidamevāsambhavi / tathā hi śakto 'pi ghaṭaḥ kramikasahakāryapekṣayā kramikāryaṃ kariṣyati /

na caitad vaktavyam / samartho 'rthaḥ svarūpeṇa karoti / svarūpaṃ ca sarvadāstītyanupakāriṇī sahakāriṇyapekṣā na yujyata iti / satyapi svarūpeṇa kārakatve sāmarthyābhāvāt kathaṃ karotu / sahakārisākalyaṃ hi sāmarthyam / tadvaikalyaṃ cāsāmarthyam / na ca tayorāvirbhāvatirobhāvābhyāṃ tadvataḥ kācit kṣatiḥ, tasya tābhyāmanyatvāt / tasmādarthaḥ samartho 'pi syāt, na ca karotīti sandigdhavyatirekaḥ prasaṅgahetuḥ //

atrocyate / bhavatu tāvat sahakārisākalyameva sāmarthyam / tathāpi so 'pi tāvad bhāvaḥ svarūpeṇa kārakaḥ / tasya ca yādṛśaścaramakṣaṇe 'kṣepakriyādharmā svabhāvastādṛśa eva cet prathamakṣaṇe tadā tadāpi prasahya kurvāṇo brahmaṇāpyanivāryaḥ / na ca so 'pyakṣepakriyādharmā svabhāvaḥ sākalye sati jāto bhāvād bhinna evābhidhātuṃ (#nibandh 75#) śakyaḥ, bhāvasyākartṛtvaprasaṅgāt / evaṃ yāvad dharmāntaraparikalpastāvattāvadudāsīno bhāvaḥ / tasmād yadrūpamādāya svarūpeṇāpi janayatītyucyate tasya prāgapi bhāve kathamajaniḥ kadācit / akṣepakriyāpratyanīkasvabhāvasya vā prācyasya paścādanuvṛttau kathaṃ kadācidapi kāryasaṃbhavaḥ //

nanu yadi sa evaikaḥ kartā syād yuktametat / kiṃ tu sāmagrī janikā / tataḥ sahakāryantaravirahavelāyāṃ balīyaso 'pi na kāryaprasava iti kimatra viruddham / na hi bhāvaḥ svarūpeṇa karotīti svarūpeṇaiva karoti, sahakārisahitādeva tataḥ kāryotpattidarśanāt / tasmād vyāptivat kāryakāraṇabhāvo 'pyekatrānyayogavyavacchedenānyatrāyogavyacchedenāvaboddhavyaḥ, tathaiva laukikaparīkṣakāṇāṃ saṃpratipatteriti //

atrocyate / yadā militāḥ santaḥ kāryaṃ kurvate tadaikārthakaraṇalakṣaṇaṃ sahakāritvameṣāmastu, ko niṣeddhā / militaireva tu tat kāryaṃ karttavyamiti kuto labhyate / pūrvāparayoarekasvabhāvatvād bhāvasya sarvadā jananājananayoranyataraniyamaprasaṅgasya durvāratvāt / tasmāt sāmagrī janikā, naikaṃ janakamiti sthiravādināṃ manorathasyāpyaviṣayaḥ /

dṛśyate tāvadidamiti cet / dṛśyatām / kiṃ tu pūrvasthitādeva sāmagrīmadhyapraviṣṭād bhāvāt kāryotpattiranyasmādeva vā viśiṣṭād bhāvādutpannāditi vivādapadam / tatra prāgapi saṃbhave sarvadaiva kāryotpattirna vā kadācidapīti virodhamasamādhāya cakṣuṣī nimīlya tata eva kāryotpattidarśanāditi sādhyānuvādamātrapravṛttaḥ kṛpāmarhatīti /

na ca pratyabhijñādibalādekatvasiddhiḥ / tat pauruṣasya lūnapunarjātakeśanakhādāvapyupalambhato nirdalanāt / lakṣaṇabhedasya ca darśayitumaśakyatvāt / sthirasiddhadūṣaṇe cāsmābhiḥ prapañcato nirastatvāt / tasmāt sākṣāt kāryakāraṇabhāvāpekṣayobhayatrāpyanyayogavyavacchedaḥ / vyāptau tu sākṣāt paramparayā kāraṇamātrāpekṣayā kāraṇe vyāpake 'yogavyavacchedaḥ / kārye vyāpye 'nyayogavyavacchedaḥ / tathā tadatatsvabhāve vyāpake 'yogavyavacchedaḥ / tatsvabhāve ca vyāpye 'nyayogavyavacchedaḥ / vikalpārūḍharūpāpekṣayā vyāptau dvividhamavadhāraṇam /

nanu yadi pūrvāparakālayorekasvabhāvo bhāvaḥ sarvadā janakatvenājanakatvena vā vyāpta upalabdhaḥ syāt, tadāyaṃ prasaṅgaḥ saṃgacchate / na ca kṣaṇabhaṅgavādinā pūrvāparakālayorekaḥ (#nibandh 76#) kaścidupalabdha iti cet / tadetadatigrāmyam / tathā hi pūrvāparakālayorekasvabhāvatve satītyasyāyamarthaḥ / parakālabhāvī janako yaḥ svabhāvo bhāvasya sa eva yadi pūrvakālabhāvī, pūrvakālabhāvī vā yo 'janakaḥ svabhāvaḥ sa eva yadi parakālabhāvī tadopalabdhameva jananamajananaṃ vā syāt / tathā ca sati siddhayoreva svabhāvayorekatvārope siddhameva jananamajananaṃ vāsajyata iti /

nanu kāryameva sahakāriṇamamekṣate, na tu kāryotpattihetuḥ / yasmād dvividhaṃ sāmarthyaṃ nijamāgantukaṃ na sahakāryantaram, tato 'kṣaṇikasyāpi kramavat sahakārinānātvādapi kramavat kāryanānātvopapatteraśakyaṃ bhāvānāṃ pratikṣaṇamanyānyatvamupapādayitumiti cet / ucyate / bhavatu tāvannijāgantukabhedena dvividhaṃ sāmarthyam / tathāpi yat prātisvikaṃ vastusvalakṣaṇamarthakriyādharmakamavaśya mabhyupagantavyam, tat kiṃ prāgapi paścādeva veti vikalpya yaddūṣaṇamudīritaṃ tatra kimuktamaneneti na pratīmaḥ / yattu kāryeṇaiva sahakāriṇo 'pekṣyanta ityupaskṛtaṃ tadapi nirupayogam / yadi hi kāryameva svajanmani svatantraṃ syād yuktametat / kevalamevaṃ sati sahakārisākalyasāmarthyakalpanamaphalam / svatantrādeva hi kāryaṃ kādācitkaṃ bhaviṣyati / tathā ca sati santo hetavaḥ sarvathāsamarthāḥ / asadetat kāryaṃ svatantramiti viśuddhā buddhiḥ /

atha kāryasyaivāyamaparādho yadidaṃ samarthe kāraṇe satyapi kadācinnopapadyata iti cet / na tattarhi tatkāryaṃ svātantryāt / yadbhāṣyam

sarvāvasthāsamāne 'pi kāraṇe yadyakāryatā / svatantraṃ kāryamevaṃ syānna tatkāryaṃ tathā sati //

atha na tadbhāve bhavatīti tatkāryamucyate / kiṃtu tadabhāve na bhavatyeveti, vyatirekaprādhānyāditi cet / na / yadi hi svayaṃ bhavan bhāvayedeva hetuḥ svakāryam, tadā tadabhāvaprayukto 'syābhāva iti pratītiḥ syāt / no ced yathā kāraṇe satyapi kārya svātantryānna bhavati, tathā tadabhāve 'pi svātantryādeva na bhūtamiti śaṅkā kena nivāryeta / yad bhāṣyam

tadbhāve 'pi na bhāvaścedabhāve 'bhāvitā kutaḥ / tadabhāvaprayukto 'sya so 'bhāva iti tat kutaḥ /

tasmād yathaiva tadabhāve niyamena na bhavati tathaiva tadbhāve niyamena bhavedeva / abhavacca na tatkāraṇatāmātmanaḥ kṣamate /

(#nibandh 77#) yaccoktaṃ prathamakāryotpādanakāle hi uttarakāryotpādanasvabhāvaḥ, ataḥ prathamakāla evāśeṣāṇi kāryāṇi kuryāditi / tadidaṃ mātā me bandhyetyādivat svavacanavirodhādayuktam / yo hi uttarakāryajananasvabhāvaḥ sa kathamādau kāryaṃ kuryāt / na tarhi tatkāryakaraṇasvabhāvaḥ / na hi nīlotpādanasvabhāvaḥ pītādikamapi karotīti /

atrocyate / sthirasvabhāvatve hi bhāvasyottarakālamevedaṃ kāryaṃ na pūrvakālamiti kuta etat / tadabhāvācca kāraṇamapyutarakāryakaraṇasvabhāvamityapi kutaḥ / kiṃ kurmaḥ / uttarakālameva tasya janmeti cet / astu sthiratve tadanupapadyamānamasthiratāmādiśatu /

sthiratve 'pyeṣa eva svabhāvastasya yaduttarakṣaṇa eva karotīti cet / hatedānīṃ pramāṇapratyāśā / dhūmādatrāgnirityatrāpi svabhāva evāsya yadidānīmatra niragnirapi dhūma iti vaktuṃ śakyatvāt / tasmāt pramāṇaprasiddhe svabhāvālambanam / na tu svabhāvāvalambanena pramāṇavyālopaḥ / tasmād yadi kāraṇasyottarakāryakārakatvamabhyupagamya kāryasya prathamakṣaṇabhāvitvamāsajyate, syāt svavacanavirodhaḥ / yadā tu kāraṇasya sthiratve kāryasyottarakālatvamevāsaṅgatamataḥ kāraṇasyāpyuttarakāryajanakatvaṃ vastuto 'sambhavi tadā prasaṅgasādhanamidam / jananavyavahāragocaratvaṃ hi jananena vyāptamiti prasādhitam / uttarakāryajananavyavahāragocaratvaṃ ca tvadabhyupagamāt prathamakāryakaraṇakāla eva ghaṭe dharmiṇi siddham / atastanmātrānubandhina uttarābhimatasta karyasya prathame kṣaṇe 'saṃbhavā deva prasaṅgaḥ kriyate / na hi nīlakārake 'pi pītakārakatvārope pītasaṃbhavaprasaṅgaḥ svavacanavirodho nāma / tadevaṃ śaktaḥ sahakāryanapekṣitatvād jananena vyāptaḥ / ajanaryaśca śaktāśaktatvaviruddhadharmādhyāsād bhinna eva //

nanu bhavatu prasaṅgaviparyayabalādekakāryaṃ prati śaktāśaktatvalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsaḥ / tathāpi na tato bhedaḥ sidhyati / tathā hi bījamaṅkurādikaṃkurvad yadi yenaiva svabhāvenāṅkurādikaṃ karoti tenaiva kṣityādikaṃ tadā kṣityādīnāmapyaṅkurasvābhāvyāpattiḥ / nānāsvabhāvatvena tu kārakatve svabhāvānāmanyonyābhāvāvyabhicāritvādekatra bhāvābhavau parasparaviruddhau syātāmityekamapi bījaṃ bhidyeta / evaṃ pradīpo 'pi tailakṣayavarttidāhādikam / tathā pūrvarūpamapyuttararūparasagandhādikamanaikaiḥ svabhāvaiḥ parikalitaṃ karoti / teṣāṃ ca svabhāvānāmanyo 'nyābhāvāvyabhicārādviruddhānāṃ yoge pradīpādikaṃ bhidyeta / na ca bhidyate /

(#nibandh 78#) tanna viruddhadharmādhyāso bhedakaḥ / tathā bījasyāṅkuraṃ prati kārakatvaṃ gardabhādikaṃ pratyakārakatvamiti kārakatvākārakatve api viruddho dharmau / na ca tadyoge 'pi bījabhedaḥ / tadevamekatra bīje pradīpe rūpe ca vipakṣe paridṛśyamānaḥ śaktāśaktatvādirviruddhadharmādhyāso na ghaṭāderbhedaka iti /

atra brūmaḥ / bhavatu tāvad bījādīnāmanekakāryakāritvāddharmabhūtānekasvabhāvabhedaḥ, tathāpi kaḥ prastāvo viruddhadharmādhyāsasya / svabhāvānāṃ hyanyonyābhāvāvyabhicāre bhedaḥ prāptāvasaro na virodhaḥ / virodhastu yadvidhāne yanniṣedho yanniṣedhe ca yadvidhānaṃ tayorekatra dharmiṇi parasparaparihārasthitatayā syāt / tadatraikaḥ svabhāvaḥ svābhāvena viruddho yukto bhāvābhāvavat / na tu svabhāvāntareṇa ghaṭatvavastutvavat / evamaṅkurādikāritvaṃ tadakāritvena viruddhaṃ na punarvastvantarakāritvena / pratyakṣavyāpāraścātra yathā nānādharmairadhyāsitaṃ bhāvamabhinnaṃ vyavasthāpayati tathā tatkāryakāriṇaṃ kāryāntarākāriṇaṃ ca / tad yadi pratiyogitvābhāvādanyonyābhāvāvyabhiocāriṇāvapi svabhāvāvaviruddhau tatkārakatvānyākārakatve vāviṣayabhedādaviruddhe tat kimāyātamekakāryaṃ prati śaktāśaktatvayoḥ parasparapratiyoginorviruddhayordharmayīḥ / etayorapi punaravirodhe virodho nāma dattajalāñjaliḥ //

bhavatu tarhyekakāryāpekṣayaiva sāmarthyāsāmarthyayorvirodhaḥ / kevalaṃ yathā tadeva kāryaṃ prati kvaciddeśe śaktirdeśāntare cāśaktiriti deśabhedādaviruddhe śaktyaśaktī tathaikatraiva kāryakālabhedādapyaviruddhe / yathā pūrvaṃ niṣkriyaḥ sphaṭikaḥ sa eva paścāt sakriya iti cet / ucyate / na hi vayaṃ paribhāṣāmātrādekatra kārye deśabhedādaviruddhe śaktyaśaktī brūmaḥ, kiṃ tu virodhābhāvāt / taddeśakāryakāritvaṃ hi taddeśakāryākāritvena viruddham / na punardeśāntare tatkāryākāritvenānyakāryakāritvena vā //

yadyevaṃ tatkālakāryakāritvaṃ tatkālakāryākāritvena viruddham / na punaḥ kālāntare tatkāryākāritvenānyakāryakāritvena vā / tatkathaṃ kālabhede 'pi virodha iti cet / ucyate / dvayorhi dharmayorekatra dharmiṇyanavasthitiniyamaḥ parasparaparihārasthitilakṣaṇo virodhaḥ / sa ca sākṣātparasparapratyanīkatayā bhāvābhāvavad vā bhavet, ekasya vā niyamena pramāṇāntareṇa bādhanānnityatvasattvavad vā bhavediti na kaścidarthabhedaḥ / tadatraikadharmiṇi tatkālatat kāryakāritvādhāre kālāntare tatkāryākāritvasyānyakāryakāritvasya vā niyamena pramāṇāntareṇa bādhanādvirodhaḥ / tathā hio yatraiva dharmiṇi tatkālakāryakāritvamupalabdhaṃ na tatraiva kālāntare (#nibandh 79#) tatkāryākāritvamanyakāryakāritvaṃ vā brahmaṇāpyupasaṃhartuṃ śakyate, yenānayoravirodhaḥ syāt / kṣaṇāntare kathitaprasaṅgaviparyayahetubhyāmavaśyaṃbhāvena dharmibhedaprasādhanāt //

na ca pratyabhijñānādekatvasiddhiḥ, tatpauruṣasya nirmūlitatvāt / ata eva vajro 'pi pakṣakukṣau nikṣiptaḥ / kathamasau sphaṭiko barākaḥ kālabhedenābhedaprasādhanāya dṛṣṭāntībhavitumarhati / na caivaṃ samānakālakāryāṇāṃ deśabhede 'pi dharmibhedo yukto bhedaprasādhakapramāṇābhāvāt / indriyapratyakṣeṇa nirastavibhramāśaṅkenābhedaprasādhanācceti na kālabhede 'pi śaktyaśaktyorvirodhaḥ svasamayamātrādapahastayituṃ śakyaḥ, samayapramāṇayorapravṛtteriti //

tasmāt sarvatra viruddhadharmādhyāsasiddhireva bhedasiddhiḥ / vipratipannaṃ prati tu viruddhadharmādhyāsād bhedavyavahāraḥ sādhyate //

nanu tathāpi sattvamidamanaikāntikamevāsādhāraṇatvāt sandigdhavyatirekitvād vā / yathā hīdaṃ kramākramanivṛttāvakṣaṇikānnivṛttaṃ tathā sāpekṣatvānapekṣatvayorekatvānekatvayorapi vyāpakayornivṛttau kṣaṇikādapi / tathā hi upasarpaṇapratyayena devadattakarapallavādinā sahacaro bījakṣaṇaḥ pūrvasmādeva puñjāt samartho jāto 'napekṣa ādyātiśayasya janaka iṣyate / tatra ca samānakuśūlajanmasu bahuṣu bījasantāneṣu kasmāt kiñcideva bījaṃ paramparayāṅkurotpādānuguṇamupajanayati vījakṣaṇaṃ nānye bījakṣaṇā bhinnasantānāntaḥ pātinaḥ / na hi upasarpaṇapratyayāt prāgeva teṣāṃ samānāsamānasantānavartināṃ bījakṣaṇānāṃ kaścit paramparātiśayaḥ / athopasarpaṇapratyayāt prāṅ na tatsantānavartino 'pi janayanti, paramparayāpyaṅkurotpādānuguṇaṃ bījakṣaṇaṃ bījamātrajananāt teṣām / kasyacideva bījakṣaṇasyopasarpaṇa pratyayasahabhuva ādyātiśayotpādaḥ / hanta tarhi tadabhāve satyutpanno 'pi na janayedeva / tathā ca kevalānāṃ vyabhicārasaṃbhavādādyātiśayotpādakamaṅkuraṃ vā pratikṣityādīnāṃ parasparāpekṣāṇāmevotpādakatvamakāmenāpi svīkarttavyam / ato na tāvadanapekṣā kṣaṇikasya sambhavinī / nāpyapekṣā yujyate, samasamayakṣaṇayoḥ savyetaragoviṣāṇayorivopakāryopakārakabhāvāyogāt iti nāsiddhaḥ prathamo vyāpakābhāvaḥ / api cāntyo bījakṣaṇo 'napekṣāṅkurādikaṃ kurvan yadi yenaiva rūpeṇāṅkuraṃ karoti tenaiva kṣityādikaṃ tadā kṣityādīnāmapyaṅkurasvābhāvyāpattirabhinnakāraṇatvāditi na tāvadekatvasaṃbhavaḥ //

nanu rūpāntareṇa karoti / tathā hi bījasyāṅkuraṃ pratyupādānatvam / kṣityādikaṃ tu prati sahakāritvam / yadyevaṃ sahakāritvopādānatve kimekaṃ tattvaṃ nānā vā / (#nibandh 80#) ekaṃ cet kathaṃ rūpāntareṇa janakam / nānātve tvanayorbījādbhedo 'bhedo vā / bhede kathaṃ bījasya janakatvaṃ tābhyāmevāṅkurādīnāmutpatteḥ / abhede vā kathaṃ bījasya na nānātvaṃ bhinnatādātmyāt, etayorvaikatvamekatādātmyāt /

yadyucyeta kṣityādau janayitavye tadupādānaṃ pūrvameva kṣityādibījasya rūpāntaramiti / na tarhi bījaṃ tadanapekṣaṃ kṣityādīnāṃ janakam / tadanapekṣatve teṣāmaṅkurādbhedānupapatteḥ / na cānupakārakāṇyapekṣanta iti tvayaivoktam / na ca kṣaṇasyopakārasaṃbhavo 'nyatra jananāt, tasyābhedyatvādityanekatvamapi nāstīti dvitīyo 'pi vyāpakābhāvo nāsiddhaḥ / tasmādasādhāraṇānaikāntikatvaṃ gandhavattvavaditi /

yadi manyetānupakārakā api bhavanti sahakāriṇo 'pekṣaṇīyāśca kāryeṇānuvihitabhāvābhāvācca sahakaraṇācca /

nanvanena krameṇākṣaṇiko 'pi bhāvo 'nupakārakānapi sahakāriṇaḥ kramavataḥ kramavatkāryeṇānukṛtānvayavyatirekānapekṣiṣyate / kariṣyate ca kramavatsahakārivaśaḥ krameṇa kāryāṇīti vyāpakānupalabdherasiddheḥ sandigdhavyatirekamanaikāntikaṃ sattvaṃ kṣaṇikatva siddhāviti /

atra brūmaḥ / kīdṛśaṃ punarapekṣārthamādāya kṣaṇike sāpekṣānapekṣatvanivṛttirucyate / kiṃ sahakāriṇamapekṣata iti sahakāriṇāsyopakāraḥ karttavyaḥ / atha pūrvāvasthitasyaiva bījādeḥ sahakāriṇā saha saṃbhūyakaraṇam / yadvā pūrvāvasthitasyetyanapekṣyamilitāvasthasya karaṇamātramapekṣārthaḥ / atra prathamapakṣasyāsaṃbhavādanapekṣaiva kṣaṇikasya, kathamubhayavyāvṛttiḥ / yadyanapekṣaḥ kimityupasarpaṇapratyayābhāve 'pi na karoti / karotyeva yadi syāt / svayamasaṃbhavī tu kathaṃ karotu / atha tadvā tādṛgvāsīditi na kaścidviśeṣaḥ /

tatastādṛksvabhāvasaṃbhave 'yakaraṇaṃ sahakāriṇi nirapekṣatāṃ na kṣamata iti cet / asaṃbaddhametat, varṇasaṃsthānasāmye 'pyakartṛṃstatsvabhāvatāyā virahāt / sa cādyātiśayajanakatvalakṣaṇaḥ svabhāvaviśeṣo na samānāsamānasantānavartiṣu bījakṣaṇeṣu sarveṣveva saṃbhavī / kiṃ tu keṣucideva karmakarakarapallavasahacareṣu /

nanvekatra kṣetre niṣpattilavanādipūrvakamānīyaikatra kuśūle kṣiptāni sarvāṇyeva bījāni sādhāraṇarūpāṇyeva pratīyante / tat kutastyo 'yamekabījasaṃbhavī viśeṣo 'nyeṣāmiti cet / ucyate / kāraṇaṃ khalu sarvatra kārye dvividham - dṛṣṭamadṛṣṭaṃ (#nibandh 81#) ceti sarvāstikaprasiddhametat / tataḥ pratyakṣaparokṣasahakāriapratyayasākalyamasarvavidā pratyakṣato na śakyaṃ pratipattum / tato bhavedapi kāraṇasāmagrīśaktibhedāttādṛśaḥ svabhāvabhedaḥ keṣāñcideva bījakṣaṇānāṃ yena ta eva bījakṣaṇā ādyātiśayamaṅkuraṃ vā paramparayā janayeyuḥ / nānye ca bījakṣaṇāḥ /

nanu yeṣūpasarpaṇapratyayasahacareṣu svakāraṇaśaktibhedādādyātiśayajanakatvalakṣaṇo viśeṣaḥ saṃbhāvyate sa tatrāvaśyamastīti kuto labhyamiti cet / aṅkurotpādādanumitādādyātiśayalakṣaṇāt kāryāditi brūmaḥ /kāraṇānupalabdhestarhi tadabhāva eva bhaviṣyatīti cet / na / dṛśyādṛśyasamudāyasya kāraṇasyādarśane 'pyabhāvāsiddheḥ kāraṇānupalabdheḥ sandigdhāsiddhatvāt / tadayamarthaḥ

pāṇisparśavataḥ kṣaṇasya na bhidā bhinnānyakālakṣaṇād bhedo veti matadvaye mitibalaṃ yasyāstvasau jitvaraḥ / tatraikasya balaṃ nimittavirahaḥ kāryāṅgamanyasya vā sāmagrī tu na sarvathekṣaṇasahā kāryaṃ tu mānānugam // iti //

tadevaṃ nopakāro 'pekṣārtha ityanapekṣaiva kṣaṇikasya sahakāriṣu nobhayavyāvṛtiḥ //

atha saṃbhūyakaraṇamapekṣārthaḥ, tadā yadi pūrvasthitasyeti viśeṣaṇāpekṣā tadā kṣaṇikasya naivaṃ kadācidityanapekṣaivākṣīṇā /

atha pūrvasthitasyetyanapekṣya militāvasthitasyaiva karaṇamapekṣārthastadā sāpekṣataiva, nānapekṣā / tathā ca nobhayavyāvṛttirityasiddhaḥ prathamo vyāpakānupalambhaḥ / tathaikatvānekatvayorapi vyāpakayoḥ kṣaṇikād vyāvṛttirasiddhā / tattadvyāvṛttibhedamāśrityopādānatvādikālpanikasvabhāvabhede 'pi paramārthata ekenaiva svarūpeṇānekakāryaniṣpādanādubhayavyāvṛtterabhāvāt /

yacca bījasyaikenaiva svabhāvena kārakatve kṣityādīnāmaṅkurasvābhāvyāpattiranyathā kāraṇābhede 'pi kāryabhede 'pi kāryasyāhetukatvaprasaṅgādityuktam tadasaṅgatam / kāraṇaikatvasya kāryabhedasya ca paṭunendriyapratyakṣeṇa prasādhanāt / ekakāraṇajanyatvaikatvayorvyāpteḥ pratihatatvāt / prasaṅgasyānupadatvāt /

yacca kāraṇābhede kāryābheda ityuktaṃ tatra sāmagrīsvarūpaṃ kāraṇamabhipretam / sāmagrīsajātīyatve na kāryavijātīyatetyarthaḥ / na punaḥ sāmagrīmadhyagatenaikenānekaṃ kāryaṃ na kartavyaṃ nāma, ekasmādanekotpatteḥ pratyakṣasiddhatvāt / na caivaṃ pratyabhijñānāt kālabhede 'pyabhedasiddhirityuktaprāyam / na cendriyapratyakṣaṃ bhinnadeśaṃ sapratighaṃ (#nibandh 82#) dṛśyamarthadvayamekamevopalambhayatīti kvacidupalabdham yena tatrāpi bhede śaṅkā syāt / śaṅkāyāṃ vā paṭupratyakṣasyāpyapalāpe sarvapramāṇocchedaprasaṅgāditi /

nāpi sattvahetoḥ sandigdhavyatirekitvam, kṣityāderdravyāntarasya bījasvabhāvatvenāsmābhirasvīkṛtatvāt / anupakāriṇyapekṣāyāḥ pratyākhyātatvāt vyāpakānupalambhasyāsiddhatvāyogāt /

tadetau dvāvapi vyāpakānupalambhāvasiddhau na kṣaṇikāt sattvaṃ nivartayata iti nāyamasādhāraṇo hetuḥ //

api ca vidyamāno bhāvaḥ sādhyetarayoraniścitānvayavyatireko gandhavattādivadasādhāraṇo yuktaḥ / prakṛtavyāpakānupalambhācca sarvathārthakriyaivāsatī ubhābhyāṃ vādibhyāmubhayasmādvinivartitatvena nirāśrayatvāt /

tat kathamasādhāraṇānaikāntiko bhaviṣyatītyalaṃ pralāpini nirbandhena /

tadevaṃ śaktasya kṣepāyogāt samarthavyavahāragocaratvaṃ jananena vyāptamiti prasaṅgaviparyayayoḥ satve hetorapi nānaikāntikatvam / ataḥ kṣaṇabhaṅgasiddhiritisthitam //

iti sādharmyadṛṣṭānte 'nvayarūpavyāptyā

kṣaṇabhaṅgasiddhiḥ samāptā //

kṛtiriyaṃ mahāpaṇḍitaratnakīrtipādānāmiti //

(#nibandh 83#) // 5 //

// kṣaṇabhaṅgasiddhiḥ //

// vyatirekātmikā //

// namastārāyai //

vyatirekātmikā vyāptirākṣiptānvayarūpiṇī / vaidharmyavati dṛṣṭānte sattvahetorihocyate //

yat sat tat kṣaṇikam / yathā ghaṭaḥ / santaścāmī vivādāspadībhūtāḥ padārthā iti svabhāvahetuḥ /

na tāvadasyāsiddhiḥ saṃbhavati, yathāyogaṃ pratyakṣānumānapramāṇapratīte dharmiṇi sattvaśabdenābhipretasyārthakriyākāritvalakṣaṇasya sādhanasya pramāṇasamadhigatatvāt /

na ca viruddhānaikāntikate, vyāpakānupalambhātmanā viparyaye bādhakapramāṇena vyāpteḥ prasādhanāt / yasya kramākramau na vidyete na tasyārthakriyāsāmarthyam / yathā śaśaviṣāṇasya / na vidyete cākṣaṇikasya kramākramāviti vyāpakānupalambhaḥ / na tāvadayamasiddho hetuḥ, akṣaṇike dharmiṇi kramākramasadbhāvāyogāt / tathā hi prāptāparakālayorekatve nityatvam / tasya kramākramayoge kṣaṇadvaye 'pyavaśyaṃ bhedaḥ / bhedābhedayośca parasparavirodhāt kuto 'kṣaṇike kramākramasaṃbhavaḥ / kṣaṇadvaye 'pi bhede kramākramayogaḥ / abhede hi prathama eva kṣaṇe śaktatvād bhāvino 'pi kāryasya karaṇaprasaṅge kathaṃ kāryāntarakaraṇe kramāntarāvakāśaḥ / na cākṣaṇikasyākrameṇaiva sakalasvakāryaṃ kṛtvā svāsthyam / kṣaṇāntare 'pi śaktatvāt punastatkāryakaraṇaprasaṅgāt /

tasmādakṣaṇikamiti pūrvāparakālayorabhedaḥ / kramākramayoga iti pūrvāparakālayorbhedaḥ / anayośca parasparaparihārasthitilakṣaṇo virodhaḥ /

tadayamakṣaṇike dharmiṇi kramākramābhāvalakṣaṇo heturnāsiddho vaktavyaḥ / kramākramayogitvākṣaṇikatvayorvirodhādeva /

(#nibandh 84#) nāpi viruddhaḥ, sapakṣe bhāvāt /

na cānaikāntikaḥ, kramākramābhāvasyārthakriyāsāmarthyābhāvena vyāptatvāt /

yenaiva hi pratyakṣātmanā pramāṇenāparaprakārābhāvādvidhibhūtābhyāṃ kramākramābhyāṃ vidhibhūtasyārthakriyāsāmarthyasya vyāptiḥ prasādhitā, tenaivārthakriyāsāmarthyābhāvena kramākramābhāvasya vyāptiḥ prasādhiteti svīkarttavyam / na hi dahanādinā dhūmādervyāptisādhakapramāṇādaparaṃ dhūmādyabhāvena dahanādyabhāvasya vyāptisādhakaṃ kiñcit pramāṇaṃ śaraṇabhūtamasti / tasmādvidhyoreva vyāptisādhakaṃ pramāṇamabhāvayorapi vyāptisādhakamiti nyāyasya duratikramatvāt sattvābhāvena kramākramābhāvo vyāpta eveti nānaikāntika ityanavadyo vyāpakānupalambhaḥ / tadayamakṣaṇikād vinivartamānaḥ svavyāpyaṃ sattvaṃ nivartyaṃ kṣaṇike viśrāmayatīti sattvahetoḥ kṣaṇabhaṅgasiddhirapyanavadyā /

(#nibandh 85#) nanu vyāpakānupalambhataḥ sattvasya kathaṃ svasādhyapratibandhasiddhiḥ, asyāpyanekadoṣaduṣṭatvāt / tathā hi na tāvadayaṃ prasaṅgo hetuḥ, sādhyadharmiṇi pramāṇasiddhatvāt, parābhyupagamasiddhatvābhāvāt, viparyayaparyavasānābhāvācca / atha svatantraḥ, tadāśrayāsiddhaḥ / akṣaṇikasyāśrayasyāsaṃbhavāt / apratītatvādvā / pratītarhi pratyakṣeṇānumānena vikalpamātreṇa vā syāt /

prathamapakṣadvaye sākṣāt pāramparyeṇa vā svapratītilakṣaṇārthakāritve maulasādhāraṇo hetuḥ vyāpakānulambhaśca svarūpāsiddhaḥ syāt / arthakriyākāritve kramākramayoranyatarasyā vaśyaṃbhāvāt / antimapakṣe tu na kaściddheturanāśrayaḥ syāt / vikalpamātrasiddhasya dharmiṇaḥ sarvatra sulabhatvāt /

api ca, tat kalpanājñānaṃ pratyakṣapṛṣṭhabhāvi vā syāt, liṅgajanma vā, saṃskārajaṃ vā, sandigdhavastukaṃ vā, avastukaṃ vā /

tatrādyapakṣadvaye 'kṣaṇikasya sattaivāvyāhatā / kathaṃ bādhakāvatāraḥ / tṛtīye tu na sarvadākṣaṇikasattāniṣedhaḥ, tadarpitasaṃskārābhāve tatsmaraṇāyogāt / caturthe tu sandigdhāśrayatvaṃ hetudoṣaḥ / pañcame ca tadviṣayasyābhāvo na tāvat pratyakṣataḥ sidhyati, akṣaṇikātmanaḥ sarvadaiva tvanmate 'pratyakṣatvāt / na cānumānatastadabhāvastatpratibaddhaliṅgānupalambhādityāśrayāsiddhistāvaduddhatā / evaṃ dṛṣṭānto 'pi pratihantavyaḥ /

svarūpāsiddho 'pyayaṃ hetuḥ, sthirasyāpi kramākramisahakāryapekṣayā kramākramābhyāmarthakriyopapatteḥ / nāpi kramayaugapadyapakṣoktadoṣaprasaṅgaḥ / tathā hi kramisahakāryapekṣayā kramikāryakāritvaṃ tāvadaviruddham /

tathā ca śaṅkarasya saṃkṣipto 'yamabhiprāyaḥ / sahakārisākalyaṃ hi sāmarthyam / tadvaikalyaṃ cāsāmarthyam / na ca tayorāvirbhāvatirobhāvābhyāṃ tadvataḥ kācit kṣatiḥ, tasya tābhyāmanyatvāt / tatkathaṃ sahakāriṇo 'napekṣya kāryakaraṇaprasaṅga iti /

trilocanasyāpyayaṃ saṃkṣiptārthaḥ / kāryameva hi sahakāriṇamapekṣate / na kāryotpattihetuḥ / yasmāt dvividhaṃ sāmarthyaṃ nijamāgantukaṃ ca sahakāryantaram, tato 'kṣaṇikasyāpi kramavatsahakārinānātvādapi kramavatkāryanānātvopapatteraśakyaṃ bhāvānāṃ pratikṣaṇamanyānyatvamupapādayitumiti /

nyāyabhūṣaṇo 'pi lapati / prathamakāryotpādanakāle hi uttarakāryotpādanasvabhāvaḥ / ataḥ prathamakāla evāśeṣāṇi kāryāṇi kuryāditi cet / tadidaṃ mātā me bandhyetyādivat svavacanavirodhādayuktam / yo hi uttarakāryajananasvabhāvaḥ sa (#nibandh 86#) kathamādau tat kāryaṃ kuryāt / (atha kuryāt) na tarhi tatkāryakaraṇasvabhāva / nahi nīlotpādanasvabhāvaḥ pītādikamapi karotīti /

vācaspatirapi paṭhati / nanvayamakṣaṇikaḥ svarūpeṇa kāryaṃ janayati / taccāsya svarūpaṃ tṛtīyādiṣviva kṣaṇeṣu dvitīye 'pi kṣaṇe saditi tadāpi janayet / akurvan vā tṛtīyādiṣvapi na kurvīta, tasya tādavasthyāt / atādavasthye vā tadevāsya kṣaṇikatvam //

atrocyate / satyaṃ svarūpeṇa kāryaṃ janayati na tu tenaiva / sahakārisahitādeva tataḥ kāryotpattidarśanāt / tasmād vyāptivatkāryakāraṇabhāvo 'pyekatrānyayogavyavacchedena / anyatrāyogavyavacchedenāvavoddhavyaḥ / tathaiva laukikaparīkṣakāṇāṃ saṃpratipatteriti na kramikāryakāritvapakṣoktadoṣāvasaraḥ //

nāpyakṣaṇike yaugapadyapakṣoktadoṣāvakāśaḥ / ye hi kāryamutpāditavanto dravyaviśeṣāsteṣāṃ vyāpārasya niyatakāryotpādanasamarthasya niṣpādite kārye 'nuvartamāneṣvapi teṣu dravyeṣu nivṛttārthādūnā sāmagrī jāyate / tatkathaṃ niṣpāditaṃ niṣpādayiṣyati / na hi daṇḍādayaḥ svabhāvenaiva kartāro yenāmī niṣpatterārabhya kāryaṃ vidadhyuḥ / kiṃ tarhi vyāpārāveśinaḥ / na ceyatā svarūpeṇa na kartāraḥ, svarūpakārakatvanirvāhaparatayā vyāpārasamāveśāditi //

kiṃ ca kramākramābhāvaśca bhaviṣyati na ca sattvābhāva iti sandigdhavyatireko 'pyayaṃ vyāpakānupalambhaḥ / na hi kramākramābhyāmanyasya prakārasyābhāvaḥ siddhaḥ, viśeṣaniṣedhasya śeṣābhyanujñāviṣayatvāt /

kiṃ ca prakārāntarasya dṛśyatve nātyantaniṣedhaḥ / adṛśyatve tu nāsattāniścayo viprakarṣiṇāmiti na kramākramābhyāmarthakriyāsāmarthyasya vyāptisiddhiḥ / ataḥ sandigdhavyatireko 'pi vyāpakānupalambhaḥ /

kiṃ ca dṛśyādṛśyasahakāripratyayasākalyavataḥ kramayaugapadyasyātyantaparokṣatvāt tena vyāptaṃ sattvamapi parokṣameveti na tāvatpratibandhaḥ pratyakṣataḥ sidhyati / nāpyanumānataḥ, tatpratibaddhaliṅgābhāvāditi /

api ca kramākramābhyāmarthakriyākāritvaṃ vyāptamityatisubhāṣitam / yadi krameṇa vyāptaṃ kathamakrameṇa / athākrameṇa na tarhi krameṇa / kramākramābhyāṃ vyāptamiti tu bruvatā vyāpterevābhāvaḥ pradarśito bhavati / na hi bhavati dhūmo vahnibhāvābhāvābhyāṃ vyāpta iti / ato vyāpteranaikāntikatvam /

api ca kimidaṃ bādhakamakṣaṇikānāmasattāṃ sādhayati, utasvidakṣaṇikāt sattvasya vyatirekam, atha sattvakṣaṇikatvayoḥ pratibandham / na pūrvo vikalpaḥ, (#nibandh 87#) uktakrameṇa hetorāśrayāsiddhatvāt / na ca dvitīyaḥ / yato vyāpakanivṛttisahitā vyāpyanivṛttirvyatirekaśabdasyārthaḥ / sā ca yadi pratyakṣeṇa pratīyate tadā taddhetuḥ syāditi sattvamanaikāntikam / vyāpakānupalambhaḥ svarūpāsiddhaḥ / atha sā vikalpyate tadā pūrvoktakrameṇa pañcadhā vikalpya vikalpo dūṣaṇīyaḥ / ata eva na tṛtīyo 'pi vikalpaḥ, vyatirekāsiddhau sambandhāsiddheḥ /

kiṃ ca na bhūtalavadatrākṣaṇiko dharmī dṛśyate / na ca svabhāvānupalambhe vyāpakānupalambhaḥ kasyacit dṛśyasya pratipattimantareṇāntarbhāvayituṃ śakyata iti /

kiṃ cāsyābhāvadharmatve āśrayāsiddhatvamitaretarāśrayatvaṃ ca / bhāvadharmatve viruddhatvaṃ ca / ubhayadharmatve cānaikāntikatvamiti na trayīṃ doṣajātimatipatati /

yat punaruktamakṣaṇikatve kramayaugapadyābhyāmarthakriyāvirodhāditi / tatra virodhasiddhimanusaratā virodhyapi pratipattavyaḥ / tatpratītināntarīyakatvād virodhasiddheḥ / yathā tuhinadahanayoḥ sāpekṣadhrūvabhāvayośca / pratiyogī cākṣaṇikaḥ pratīyamānaḥ pratītikāritvāt sanneva syāt, ajanakasyāprameyatvāt /

saṃvṛtisiddhenākṣaṇikatvena virodhasiddhiriti cet / saṃvṛtisiddhamapi vāstavaṃ kālpanikaṃ vā syāt /

yadi vāstavaṃ kathaṃ tasyāsattvam / kathaṃ cārthakriyākāritvavirodhaḥ / arthakriyāṃ kurvaddhi vāstavamucyate /

atha kālpanikam / tatra kiṃ virodho vāstavaḥ, kālpaniko vā / na tāvad vāstavaḥ, kalpitavirodhivirodhatvāt, bandhyāputravirodhavat / atha virodho 'pi kālpanikaḥ na tarhi sattvasya vyatirekaḥ pāramārthika iti kṣaṇabhaṅgo dattajalāñjaliriti /

ayameva codyaprabandho 'smadgurubhiḥ saṃgṛhītaḥ

nityaṃ nāsti na vā pratītiviṣayastenāśrayāsiddhatā hetoḥ svānubhavasya ca kṣatirataḥ kṣiptaḥ sapakṣo 'pi ca / śūnyaśca dvitayena sidhyati na cāsattāpi sattā yathā no nityena virodhasiddhirasatā śakyā kramāderapi // iti //

atrocyate / iha vastunyapi dharmidharmavyavahāro dṛṣṭo yathā gavi gotvam, paṭe śuklatvam, turage gamanamityādi / avastunyapi dharmidharmavyavahāro dṛṣṭo yathā śaśaviṣāṇe tīkṣṇatvābhāvo bandhyāputre vaktṛtvābhāvo gaganāravinde gandhābhāva (#nibandh 88#) ityādi / tatrāvastuni dharmitvaṃ nāstīti kiṃ vastudharmeṇa dharmitvaṃ nāsti, āhosvidavastudharmeṇāpi /

prathamapakṣe siddhasādhanam / dvitīyapakṣe tu svavacanavirodhaḥ / yadāhurguravaḥ

dharmasya kasyacidavastuni mānasiddhā bādhāvidhivyavahṛtiḥ kimihāsti no vā / kvāpyasti cet kathamiyanti na dūṣaṇāni nāstyeva cet svavacanapratirodhasiddhiḥ //

avastuno dharmitvasvīkārapūrvakatvasya vyāpakasyābhāvādā śrayāsiddhidūṣaṇasyānupanyāsaprasaṅga ityarthaḥ / yenaiva hi vacanenāvastuno dharmitvaṃ pratiṣidhyate, tenaivāvastuno dharmitvābhāvena dharmeṇa dharmitvamabhyupagatam / parantu pratiṣidhyata iti vyaktamidamīśvaraceṣṭitam / tathā hyavastuno dharmitvaṃ nāstīti vacanena dharmitvābhāvaḥ kimavastuni vidhīyate, anyatra vā, na vā kvacidapīti trayaḥ pakṣāḥ /

prathamapakṣe 'vastuno na dharmitvaniṣedhaḥ, dharmitvābhāvasya dharmasya tatraiva vidhānāt / dvitīye 'vastuni kimāyātam anyatra dharmitvābhāvavidhānāt / tṛtīyastu pakṣo vyartha eva nirāśrayatvāditi kathamavastuno dharmitvaniṣedhaḥ / tasmādyathā pramāṇopanyāsaḥ prameyasvīkārapūrvakatvena vyāptaḥ, vācakaśabdopanyāso vā vācyasvīkārapūrvakatvena vyāptastathāvastuno dharmitvaṃ nāstīti vacanopanyāso 'vastuno dharmitvasvīkārapūrvakatvena vyāptaḥ / anyathā tadvacanopanyāsasya vyarthatvāt / tad yadi vacanopanyāso vyāpyadharmastadāvastuno dharmitvasvīkāro 'pi vyāpakadharmo durvāraḥ / atha na vyāpakadharmaḥ tadā vyāpyasyāpi vacanopanyāsasyāsaṃbhava iti mūkataivātra balādāyāteti kathaṃ na svavacanapratirodhasiddhiḥ /

yadāhācāryaḥ - na hyabruvan paraṃ bodhayitumīśaḥ / bruvan vā doṣamimaṃ parihartumiti mahati saṃkaṭe praveśaḥ /

avastuprastāve sahṛdayānāṃ mūkataiva yujyata iti cet / aho mahadvaidagdhyam / avastuprastāve svayameva yathāśakti valgitvā bhagno mūkataiva nyāyaprāpteti paribhāṣayā niḥsartumicchati / na cāvastuprastāvo rājadaṇḍena vinā caraṇamardanādināniṣṭimātreṇa vā pratiṣeddhaṃ śakyate / tataśvātrāpi kramākramabhāvasya sādhanatve sattvābhāvasya ca sādhyatve sandigdhavastubhāvasyāvastvātmano vā kṣaṇikasya dharmitvaṃ kena pratiṣidhyate /

(#nibandh 89#) trividho hi dharmo dṛṣṭaḥ / kaścit vastuniyato nīlādiḥ / kaścidavastuniyato yathā sarvopākhyāvirahaḥ / kaścidubhayasādhāraṇo yathānupalabdhimātram / tatra vastudharmeṇāvastuno dharmitvaniṣedha iti yuktam / na tvavastudharmeṇa, vastvavastudharmeṇa vā, svavacanasyānupanyāsaprasaṅgādityakṣaṇikasyābhāve sandehe 'pi vā vastudharmeṇa dharmitvamavyāhatamiti nāyamāśrayāsiddho vyāpakānupalambhaḥ /

akṣaṇikāpratītā vāśrayāsiddho heturiti yuktamuktam, tadapratītau tadvyavahārāyogāt / kevalamasau vyavahārāṅgabhūtā pratītirvastvavastunorekarūpā na bhavati / sākṣātpāramparyeṇa vastusāmarthyabhāvino hi vastupratītiḥ / yathā pratyakṣamanumānaṃ pratyakṣapṛṣṭhabhāvī ca vikalpaḥ / avastunastu sāmarthyābhāvādvikalpamātrameva pratītiḥ / vastuno hi vastubalabhāvinī pratītiryathā sākṣātpratyakṣam, paramparayā tatpṛṣṭhabhāvī vikalpo 'numānaṃ ca / avastunastu na vastubalabhāvinī pratītistatkārakatvenāvastutvahāniprasaṅgāt / tasmādvikalpamātramevāvastunaḥ pratītiḥ / na hyabhāvaḥ kaścidvigrahavān yaḥ sākṣātkartavyo 'pi tu vyavahartavyaḥ / sa ca vyavahāro vikalpādapi sidhyatyeva / anyathā sarvajanaprasiddho 'vastuvyavahāro na syāt / iṣyate ca taddharmitvapratiṣedhānubandhādityakāmakenāpi vikalpamātrasiddho 'kṣaṇika svīkartavya iti nāyamapratītatvādapyāśrayāsiddho heturvaktavyaḥ /

tataścākṣaṇikasya vikalpamātrasiddhatve yaduktam, na kaściddheturanāśrayaḥ vikalpamātrasiddhasya dharmiṇaḥ sarvatra sulabhatvāditi tadasaṅgatam / vikalpamātrasiddhasya dharmiṇaḥ sarvatra saṃbhave 'pi vastudharmeṇa dharmitvāyogāt / vastudharmahetutvāpekṣayā āśrayāsiddhasyāpi hetoḥ saṃbhavāt / yathātmano vibhutvasādhanārthamupanyastaṃ sarvatropalabhyamānaguṇatvāditi sādhanam / vikalpaścāyaṃ hetūpanyāsāt pūrvaṃ sandigdhavastukaḥ / samarthite tu hetāvavastuka iti brūmaḥ /

na cātra sandigdhāśrayatvaṃ nāma hetudoṣaḥ / āstāṃ tāvat / sandigdhasyāvastuno 'pi vikalpamātrasiddhasyāvastudharmāpekṣayā dharmitvaprasādhanāt / vastudharmahetvapekṣayaiva sandigdhāśrayasya hetvābhāsasya vyavasthāpanāt / yatheha nikuñje mayūraḥ kekāyitāditi / avastukavikalpaviṣayasyāsattvaṃ tu vyāpakānupalambhādeva prasādhitam / evaṃ dṛṣṭāntasyāpi vyomotpalāderdharmitva vikalpamātreṇa pratītiścāvagantavyā / tadeva mavastudharmāpekṣayāvastuno dharmitvasya vikalpamātreṇa pratīteścāpahnotumaśakyatvānnāyamāśrayāsiddho hetuḥ / na ca dṛṣṭāntakṣatiḥ /

na caiṣa svarūpāsiddhaḥ, akṣaṇike dharmiṇi kramākramayorvyāpakayorayogāt / tathā hi yadi tasya prathame kṣaṇe dvitīyādikṣaṇabhāvikāryakaraṇasāmarthyamasti tadā (#nibandh 90#) prathamakṣaṇabhāvikāryavat dvitīyādikṣaṇabhāvyapi kāryaṃ kuryāt, samarthasya kṣepāyogāt / atha tadā sahakārisākalyalakṣaṇasāmarththaṃ nāsti, tadvaikalyalakṣaṇasyāsāmarthyasya saṃbhavāt / na hi bhāvaḥ svarūpeṇa karotīti svarūpeṇaiva karoti, sahakārisahitādeva tataḥ kāryotpattidarśanāditi cet / yadā tāvadamī militāḥ santaḥ kāryaṃ kurvate tadaikārthakaraṇalakṣaṇaṃ sahakāritvameṣāmastu, ko niṣeddhāḥ / militaireva tu tatkāryaṃ karttavyamiti kuto labhyate / pūrvāparakālayorekasvabhāvatvād bhāvasya sarvadā jananājananayoranyataraniyamaprasaṅgasya durvāratvāt / tasmāt sāmagrī janikā, naikaṃ janakamiti sthiravādināṃ manorājyasyāpyaviṣayaḥ /

kiṃ kurmo dṛśyate tāvadevamiti cet / dṛśyatām, kiṃ tu pūrvasthitādeva paścāt sāmagrīmadhyapraviṣṭād bhāvāt kāryotpattiranyasmādeva viśiṣṭasāmagrīsamutpannāt kṣaṇāditi vivādapadametat / tatra prāgapi saṃbhave sarvadaiva kāryotpattirna vā kadācidapīti virodhamasamādhāya tata eva kāryotpattiriti sādhyānuvādamātrapravṛttaḥ kṛpāmarhati /

na ca pratyabhijñānādevaikatvasiddhiḥ, tatpauruṣasya lūnapunarjātakeśakuśakadalīstambādau nirdalanāt / vistareṇa ca pratyabhijñādūṣaṇamasmābhiḥ sthirasiddhidūṣaṇe pratipāditamiti tata evāvadhāryam /

nanu kāryameva sahakāriṇamapekṣate / na tu kāryotpattihetuḥ / yasmād dvividhaṃ sāmarthyaṃ nijamāgantukaṃ ca sahakāryantarama, tato 'kṣaṇikasyāpi kramavatsahakārinānātvādapi kramavatkāryanānātvamiti cet / bhavatu tāvat nijāgantukabhedena dvividhaṃ sāmarthyam / tathāpi tat prātisvikaṃ vastusvalakṣaṇaṃ sadyaḥ kriyādharmakamavaśyābhyupagantavyam / tadyadi prāgapi, prāgapi kāryaprasaṅgaḥ / atha paścādeva, na tadā sthiro bhāvaḥ /

na ca kāryaṃ sahakāriṇo 'pekṣata iti yuktam, tasyāsattvāt / hetuśca sannapi yadi svakāryaṃ na karoti, tadā tatkāryameva tanna syāt, svātantryāt /

yaccoktam - yo hi uttarakāryajananasvabhāvaḥ sa kathamādau kāryaṃ kuryāt, (atha kuryāt) na tarhi tatkāryakaraṇasvabhāvaḥ, na hi nīlotpādanasvabhāvaḥ pītādikamapi karotīti tadasaṅgatam / sthirasvabhāvatve bhāvasyottarakālamevedaṃ na pūrvakālamiti kuta etat / tadabhāvācca kāraṇamapyuttarakāryasvabhāvamityapi kutaḥ /

kiṃ kurmaḥ, uttarakālameva tasya janmeti cet / sthiratve tadanupapadyamānamasthiratāmādiśatu / sthiratve 'pyeṣa eva svabhāvastasya yaduttarakṣaṇa eva kāryaṃ karotīti (#nibandh 91#) cet / na / pramāṇabādhite svabhāvābhyupagamāyogāditi na tāvadakṣaṇikasya kramikāryakāritvamasti / nāpyakramikāryakāritvasaṃbhavaḥ, dvitīye 'pi kṣaṇe kārakasvarūpasadbhāve punarapi kāryakaraṇaprasaṅgāt /

kāryeniṣpanne tadviṣayavyāpārābhāvādūnā sāmagrī na niṣpāditaṃ niṣpādayediti cet / na / sāmagrīsaṃbhavāsaṃbhavayorapi sadyaḥ kriyākārakasvarūpasaṃbhave janakatvamavāryamiti prāgeva pratipādanāt / kāryasya hi niṣpāditatvāt punaḥ kartumaśakyatvameva kāraṇamasamarthamāvedayati / tadayamakṣaṇike kramākramikāryakāritvābhāvo na siddhaḥ / na ca kramākramābhyāmaparaprakārasaṃbhavo yena tābhyāmavyāptau sandigdhavyatireko hetuḥ syāt / prakārāntaraśaṅkāyāṃ tasyāpi dṛśyatvādṝśyatva prakāradvayadūṣaṇe 'pi svapakṣe 'pyanāśvāsaprasaṅgāt / tasmādanyonyavyavacchedasthitayornāparaḥ prakāraḥ saṃbhavati / svarūpāpraviṣṭasya vastuno 'vastuno vātatsvabhāvatvāt / prakārāntarasyāpi kramasvarūpāpraviṣṭatvāt / tathātīndriyasya sahakāriṇo 'dṛśyatve 'pyayogavyavacchedena dṛśyasahakārisahitasya dṛśyasyaiva sattvasya dṛśyakramākramābhyāṃ vyāptiḥ pratyakṣādeva sidhyati / evaṃ kramākramābhyāmarthakriyākāritvaṃ vyāptamiti kramākramayoranyonyavyavacchedena sthitatvādetatprakāradvayaparihāreṇārthakriyākāritvamanyatra na gatamityarthaḥ / ata evaitayorvinivṛttau nivartate //

trilocanasyāpi vikalpatraye prathamadūṣaṇamāśrayāsiddhidoṣaparihārato nirastam / dvitīyaṃ cāsaṅgatam, vikalpajñānena vyatirekasya pratītatvāt / na hyabhāvaḥ kaścidvigrahavān yaḥ sākṣātkartavyaḥ, api tu vikalpādeva vyavahartavyaḥ / na hyabhāvasya vikalpādanyā pratipattirapratipattirvā sarvathā / ubhayathāpi tadvyavahārahāniprasaṅgāt / evaṃ vaidharmyadṛṣṭāntasya hetuvyatirekasya ca vikalpādeva pratipattiḥ / tṛtīyamapi dūṣaṇamasaṅgatam / vyāpakānupalambhena nirdoṣeṇa sattvasya kṣaṇikatvena vyāpteravyāhatatvāt / tadayaṃ vyāpakānupalambho 'kṣaṇikasyāsattvam sattvasya tato vyatirekaṃ kṣaṇikatvena vyāptiṃ va sādhayatyekavyāpārātmakatvāditi sthitam //

nanu vyāpakānupalabdhiriti yadyanupalabdhimātraṃ tadā na tasya sādhyabuddhijanakatvamavastutvāt / na cānyopalabdhirvyāpakānupalabdhirabhidhātuṃ śakyā bhūtalādivadanyasya kasyacidanupalabdheriti cet / tadasaṅgatam / dharmyupalabdherevānyatrānupalabdhitayā vyavasthāpanāt / yathā hi neha śiṃśapā vṛkṣābhāvādityatra vṛkṣāpekṣayākevalapradeśasya dharmiṇa upalabdhirvṛkṣānupalabdhiḥ / śiṃśapāpekṣayā ca kevalapradeśasya dharmiṇa upalabdhireva rśiśapāyā abhāvopalabdhiriti svabhāvahetuparyavasāyivyāpāro (#nibandh 92#) vyāpakānupalambhaḥ / tathā nityasya dharmiṇo vikalpabuddhyavasitasya kramikāritvākramikāritvāpekṣayā kevalagrahaṇādeva kramikāritvākramikāritvānupalambhaḥ / artha kriyāpekṣayā ca kevalapratītirevārthakriyāyogapratītiriti vyāpakānupalambhāntarādasya na kaścidviśeṣaḥ //

adhyavasāyāpekṣayā va bāhye 'kṣaṇike vastuni vyāpakābhāvād vyāpyābhāvasiddhivyavahāraḥ / adhyavasāyaśca samanantarapratyayabalāyātākāraviśeṣayogādagṛhīte 'pi pravartanaśaktirboddhavyaḥ / īdṛśaścādhyavasāyo 'smaccitrādvaitasiddhau nirvāhitaḥ / sa cāvisaṃvādī vyavahāraḥ parihartumaśakyaḥ / yad vyāpakaśūnyaṃ tadvayāpyaśūnyamiti / etasyaivārthasyānenāpi krameṇa pratipādanāt / ayaṃ ca nyāyo yathā vastubhūte dharmiṇi tathāvastubhūte 'pīti ko viśeṣaḥ / tathā hyekajñānasaṃsargyatra vikalpya eva / yathā ca hariṇaśirasi tenaikajñānasaṃsargi śṛṅgamupalabdhaṃ śaśaśirasyapi tena sahaikajñānasaṃsargitvasaṃbhāvanayaiva śṛṅgaṃ niṣidhyate, tathā nīlādāvapariniṣṭhitanityānityabhāve kramākramau svadharmiṇā sārdhamekajñānasaṃsargiṇau dṛṣṭau, yadi nitye bhavataḥ, nityagrāhijñāne svadharmiṇā nityena sahaiva gṛhyeyātāmiti saṃbhāvanayā ekajñānasaṃsargadvārakameva pratiṣidhyate / kathaṃ punaretasminnityajñāne kramākramayorasphuraṇamiti yāvatā kramākramakroḍīkṛtameva nityaṃ vikalpayāma iti cet / ata eva bādhakāvatāro viparītāropa mantareṇa tasya vaiyarthyāt / kālāntare 'pyekarūpatayā nityatvam / kramākramau ca kṣaṇadvaye bhinnarūpatayā / tato nityatvasya kramākramikāryaśakteśca parasparaparihārasthiti lakṣaṇatayā durvāro virodha iti kathaṃ nitye kramākramayorantarbhāvaḥ anantarbhāvācca śuddhanityavikalpena dūrīkṛtakramākramasamāropeṇa kathamullekhaḥ / tataśca pratiyogini nitye 'pi vikalpyamāne ekajñāna saṃsargilakṣaṇaprāpte nityopalabdhireva nityaviruddhasyānupalabhyamānasya kramākramasyānupalabdhiḥ / tata eva cārthakriyāśakteranupalabdhiḥ / tasmād vyāpakavivekidharmyupalabdhitayā na vyāpakānupalambhāntarādasya viśeṣaḥ //

na tvetadavastu dharmitvopayogivastva dhiṣṭhānatvāt pramāṇavyavasthāyā iti cet / kimidaṃ vastvadhiṣṭhānatvaṃ nāma / kiṃ paramparayāpi vastunaḥ sakāśādāgatatvam, atha vastuni kenacidākāreṇa vyavahārakāraṇatvam, vastubhūtadharmipratibaddhatvaṃ vā /

(#nibandh 93#) yadyādyaḥ pakṣastadā kramākramasyārthakriyāyāśca vyāptigrahaṇagocaravastupratibaddhatvamasyāpi na kṣīṇam / na dvitīye 'pi pakṣe doṣaḥ saṃbhavati, kṣaṇabhaṅgivastusādhanopāyatvādasya / na cāntimo 'pi vikalpaḥ kalpyate, tasyaiva nityavikalpasya vastuno dharmibhūtasya kramākramavadbāhyanityopādānaśūnyatvenārthakriyāvad bāhyanityopādānaśūnyatve prasādhanāt / paryudāsavṛttyā buddhisvabhāvabhūtākṣaṇikākāre vastubhūte dharmiṇi pratibaddhatvasaṃbhavāt //

ayameva nyāyo na vaktā bandhyāsutaścaitanyābhāvādityādau yojyaḥ / etena yathā vṛkṣābhāvādirantarbhāvayituṃ śakyate na tathāyamiti trilocano 'pi nirastaḥ //

na ca kramādyabhāvastrayīṃ doṣajātiṃ nātikrāmati, abhāvadharmatve 'pi āśrayāsiddhidoṣaparihārāt / yattvanena pramāṇāntarānnityānāmasattvasiddhau kramādivirahasyābhāvadharmatā sidhyatītyuktam, tadvālasyāpi durabhidhānam / nityo hi dharmī / asattvaṃ sādhyam / kramikāryakāritvākramikāryakāritvaviraho hetuḥ / asya cābhāvadharmatvaṃ nāma asattvalakṣaṇasvasādhyāvinābhāvitvamucyate / tacca kramākrameṇa sattvasya vyāptisiddhau sattvasya vyāpyasyābhāvena kramākramasya vyāpakasya viraho vyāptaḥ sidhyatītyabhāvadharmatvaṃ prāgeva vidhyorvyāptisādhanāt pratyakṣādanumānādekasmādvā pramāṇāntarāt siddhamiti netaretarāśrayadoṣaḥ /

na ca sattāyāmivāsattāyāmapi tulyaḥ prasaṅgo bhinnanyāyatvāt / vastubhūtaṃ hi tatra sādhyaṃ sādhanaṃ ca / tayordharmyapi vastveva yujyate / vastunastu pratyakṣānumānābhyāmeva siddhiḥ / tayorabhāve niyamenāśrayāsiddhiriti yuktam / asattāsādhane tvavastudharmo heturavastu vikalpamātrasiddhe dharmiṇi nāśrayāsiddhidoṣeṇa dūṣayituṃ śakyaḥ / tathā akṣaṇikasya kramayaugapadyābhyāmarthakriyāvirodhaḥ sidhyatyeva / tathā vikalpādevākṣaṇiko virodhī siddhaḥ / vikalpollikhita ścāsya svabhāvo nāpara ityapi vyavahartavyam / anyathā tadanuvādena kramākramādirahitatvādiniṣedhādikamayuktam, tatsvarūpasyānullekhādanyasyollekhā dityakṣaṇikaśaśaviṣāṇādiśabdānuccāraṇaprasaṅgaḥ / asti ca / ato yathā pramāṇābhāve 'pi vikalpasiddhasya (#nibandh 94#) bandhyāsutādeḥ saundaryādiniṣedho 'nurūpastathā vikalpopanītasyaivākṣaṇikarūpasya tata eva pratyanīkākāreṇa saha virodhavyavasthāyāṃ kīdṛśo doṣaḥ syāt / yadi cākṣaṇikānubhavābhāvād virodhapratiṣedhastarhi bandhyāputrādyanubhavābhāvādeva saundaryādiniṣedho 'pi mā bhūt //

nanvevaṃ virodhasyāpāramārthikatvam / taddvāreṇa kṣaṇabhaṅgasiddhirapyapāramārthikī syāditi cet / na hi virodho nāma vastvantaraṃ kiñcidubhayakoṭidattapādasaṃbandhābhidhānamiṣyate asmābhirūpapadyate vā yenaikasaṃbandhino vastutvābhāve 'pāramārthikaṃ syāt / yathā tviṣyate tathā pāramārthika eva / viruddhābhimatayoranyo 'nyasvarūparihāramātraṃ virodhārthaḥ / sa ca bhāvābhāvayoḥ pāramārthika eva / na bhāvo 'bhāvarūpamāviśati, nāpyabhāvo bhāvarūpaṃ praviśatīti yo 'yamanayorasaṃkaraniyamaḥ sa eva pāramārthiko virodhaḥ / kālāntaraikarūpatayā hi nityatvam / kramākramau kṣaṇadvaye 'pi bhinnarūpatayā / tato nityatvakramākramikāryakāritvayorbhāvābhāvavad virodho 'styeva //

nanu nityatvaṃ kramayaugapadyavattvaṃ ca viruddhau dharmau vidhūya nāparo virodho nāma, kasya bāstavatvamiti cet / na / na hi dharmāntarasya saṃbhavena virodhasya pāramārthikatvaṃ brūmaḥ / kiṃ tu viruddhayordharmayoḥ sadbhāve / anyathā virodhanāmadharmāntarasaṃbhave 'pi yadi na viruddhau dharmau kva pāramārthikavirodhasaṃbhavaḥ / viruddhauceddhamau tāvataiva tāttviko virodhavyavahāraḥ kimapareṇa pratijñāmātrasiddhena virodhanāmnā vastvantareṇa /

tadayaṃ pūrvapakṣasaṃkṣepaḥ

nityaṃ nāsti na vā pratītiviṣayastenāśrayāsiddhatā hetoḥ svānubhavasya ca kṣatirataḥ kṣiptaḥ sapakṣo 'pi ca / śanyaśya dvitayena sidhyati na cāsattāpi sattā yathā no nityena virodhasiddhirasatā śakyā kramāderapi // iti //

atra siddhāntasaṃkṣepaḥ

dharmasya kasyacidavastuni mānasiddhā bādhāvidhivyavahṛtiḥ kimihāsti no vā / kvāpyasti cet kathamiyanti na dūṣaṇāni nāstyeva cet svavacanapratirodhasiddhiḥ //

(#nibandh 95#) tadevaṃ nityaṃ na kramikāryakāritvākramikāryakāritvayogīti paramārthaḥ / tataśca sattāyuktamapi naiveti paramārthaḥ / tataśca kṣaṇikākṣaṇikaparihāreṇa rāśyantarābhāvādakṣaṇikānnivartamānamidaṃ sattvaṃ kṣaṇika eva viśrāmyattena vyāptaṃ sidhyatīti sattvāt kṣaṇikatvasiddhiravirodhinī //

prakṛtiḥ sarvadharmāṇāṃ yadbodhānmuktiriṣyate / sa eva tīrthyanirmāthī kṣaṇabhaṅgaḥ prasādhitaḥ //

iti kṛtiriyaṃ ratnakīrteḥ //

(#nibandh 96#) // 6 //

// pramāṇāntarbhāvaprakaraṇam //

pramāṇadvitayādanyapramāṇagaṇadūṣaṇam / nāpūrvamucyate tattu prayogeṇātra mudrayate //

iha khalu pramāṇamātre na kecid vipratipadyante / antataścārvākasyāpi saṃpratipatteḥ / pramāṇamātrocchedavādī ca tattadāṅśakya pratividhānādasmadgurubhiravajñātaḥ

pramāṇamapramāṇaṃ ced vicārāvasaro hataḥ / bruvatā niyataṃ kiñcit sādhyaṃ vā bādhyameva vā //

tatrāyuktiṃ bruvāṇasya ślāghā sadasi kīdṛśī / nānumāyāḥ parāyuktiḥ kiṃ siddhaṃ tadanādare //

svīkṛtā tena setyasmāttanmatyā bādhanaṃ yadi / abādhane 'syāḥ svīkārāttadbhiyā bādhanaṃ katham //

sādhyaṃ na kiñciditi ced bādhāyā api sādhyatā / sāpi neti vaco vyarthaṃ praśnamātre 'pi kiṃ phalam //

phalaṃ yadi giraḥ kvāpi nānyattaccāvabodhanāt / vācaḥ pratyāyane śaktā nākṣadhūmādi sundaram //

saṃ(vṛ)tau mānamiṣṭaṃ ced vicāro 'pyeṣa saṃvṛtiḥ / saṃvṛtāvapi neṣṭaṃ ced vadan jetā yathā tathā //

saṃvṛtiśca vinā mānaṃ vāṅmātreṇa na sidhyati / mānato yadi duarvāraḥ pramāṇasya parigrahaḥ //

ācāryopyāha -

aniṣṭeścet pramāṇaṃ hi sarveṣṭīnāṃ nibandhanam / bhāvābhāvavyavasthāṃ kaḥ kartuṃ tena vinā prabhuḥ //

iti /

tadevaṃ pramāṇamātrāpratikṣepe pratyakṣaṃ tāvadādau gaṇanīyam, tanmūlatvādaparapramāṇopapatteḥ / na ca cārvāko 'pyanumānamanavasthāpya sthātuṃ prabhavati, vyāpāratrayakaraṇāt /

(#nibandh 97#) tacchāstre hi pratyakṣetarasāmānyayoḥ pramāṇetaravidhānaṃ lakṣaṇapraṇayanato vidhātavyam / tacca lakṣaṇaṃ pratyakṣe dharmiṇi lakṣye prāmāṇye pratyetavye svabhāvo hetuḥ / parabuddhipratipattau ca kāyādivyāpāraḥ kāryahetuḥ / paralokapratiṣedhe ca dṛśyānupalambho 'ṅgīkartavya iti kathamanumānāpalāpaḥ / yadācāryaḥ

pramāṇetarasāmānyasthiteranyadhiyo gateḥ / pramāṇāntarasadbhāvapratiṣedhācca kasyacit //

api ca

arthasyāsaṃbhave 'bhāvātpratyakṣe 'pi pramāṇatāḥ / pratibaddhasvabhāvasya taddhetutve samaṃ dvayam //

ityanumānamapi pramāṇam / prāmāṇyaṃ ca pramāṇāntarāgṛhītaniścitapravṛttiviṣayārthatayā tatprāpaṇe śaktiḥ //

nanvastu prāpaṇe śaktiḥ prāmāṇyam, paramasaunārthādutpatteḥ, api tvarthadarśanādi(ti) cet / kimidamarthadarśanam / arthasya dharmo dṛśyatvam / jñānasya dharmo draṣṭṛtvam / prathamapakṣe nīlatvavad dṛśyatvasyāpi sādhāraṇatvādekagocaro 'rthaḥ sarvagocaraḥ syāt / na hi pratipuruṣamarthānāṃ bhedo nairātmyaprasaṅgāt / dvitīyapakṣe tu kathamanyasmin jñānasvabhāve draṣṭṛtve satyanyasyāsamba(ddha)syārthasya pratyāśā syāt / draṣṭṛtvaṃ dṛśyatvamantareṇānupapadyamānaṃ tadākṣipatīti cet / nanu jñānārthayorutpattisārūpyabalato draṣṭṛdṛśyatvavyavasthā(pa)nametat / anabhyupagame draṣṭṛtvaṃ dṛśyatvaṃ ca na saṃbhavatīti kiṃ kenākṣipyatām / bhavatu vā prakārāntareṇāpi draṣṭṛdṛśyabhāvastathāpi bhede satyavyabhicārastadutpattireva prāptinimittam / sā ca prāpaṇaśaktiḥ pratyakṣānumānayoraviśiṣṭeti pramāṇe eva /

nanvanyadapi śābdopamānādikaṃ pramāṇamasti / tathā hi śabdāccodanārūpādasannikṛṣṭe 'rthe svargādau yajjñānamutpadyate tadapi śābdaṃ jñānaṃ pramāṇameva / pratyayitoditavākyaprasūtaṃ ca jñānaṃ pramāṇam / yadāha kumārilaḥ

taccākartṛkato vākyādanyādvā pratyayito (?) ditāt / iti /

tatra yadā śabdasamutthaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ tadopādānādibuddhiḥ phalam / yadā tu śabdastadā tadālambanaṃ jñānaṃ phalamiti / naiyāyikasya punaḥ

āptopadeśaḥ śabdaḥ

iti śabdapramāṇalakṣaṇasūtram / tatra śabda iti lakṣyapadam / āptopadeśa iti lakṣaṇapadam / asyāyaṃ saṃkṣepārthaḥ / āptopadiṣṭaḥ śabdaḥ pramāṇamiti / āptaśca (#nibandh 98#) sākṣātkṛtaheyopādeyatattvo yathādṛṣṭasya cārthasyācikhyāsayā prayukta upadeṣṭā abhidhīyate / pramāṇaphalavyavasthā ca pūrvavad draṣṭavyeti /

tathā mīmāṃsakānāmupamānaṃ pramāṇam / yaduktaṃ śabarasvāminā upamānamapi sādṛśyamasannikṛṣṭe 'rthe buddhimutpādayati / yathā gavayadarśanaṃ goḥ smaraṇasyeti /

asyāyamarthaḥ / ekatra dṛśyamānaṃ sādṛśyaṃ kartṛ / pratiyogyantare dṛśyamānapratiyogisādṛśyaviśiṣṭatayaitatsādṛśyaviśiṣṭo 'sau ityasannikṛṣṭe 'rthe yāṃ buddhimutpādayati tadupamānaṃ pramāṇamiti / yattadoradhyāhāra iti / tasmāt smaratīti smaraṇaṃ puruṣaḥ / tenāyamarthaḥ - yathā gavaye dṛśyamānaṃ sādṛśyaṃ gāṃ smarato manuṣyasya etatsādṛśyaviśiṣṭo 'sau gauriti buddhimutpādayatīti /

na cedamupamānaṃ smaraṇaṃ kartavyam, gavayasādṛśyaviśiṣṭasya gorgoviśiṣṭasya ca sādṛśyasya prameyatvāt / gosādṛśyayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvasyopamānapramāṇaviṣayasya gogrāhiṇā gavayagrāhiṇā vā pratyakṣeṇa kenacidagrahaṇāt / yadāha bhaṭṭaḥ

pratyakṣe 'pi yathā deśe smaryamāṇe ca pāvake / viśiṣṭasyānyataḥ siddheranumānapramāṇatā //

pratyakṣeṇāvabuddhe ca sādṛśye gavi ca smṛte / viśiṣṭasyānyato 'siddherupamānapramāṇatā //

na ca grahaṇamantareṇa smaraṇamasti / tasmānnopamānaṃ smaraṇamataḥ pramāṇamiti / naiyāyikādīnāṃ tūpamānasūtram,

prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanamupamānam iti /

asyāyamarthaḥ / prasiddhaṃ sādharmyaṃ yasya tasmād gavayādeḥ sādhyasya saṃjñāsaṃjñisambandhasya sādhanaṃ siddhistadupamānaphalam / samākhyāsambandhapratipattiheturupamānamityarthaḥ / ayamasya prapañcaḥ / yaḥ pratipattā gāṃ jānāti na gavayam, ādiṣṭaśca svāminā gacchāraṇyam gavayamānayāsmāditi, gavayaśabdavācyamarthama jānāno vanecaramanyaṃ vā tajjñaṃ pṛṣṭavān, bhrātaḥ kīdṛśo gavaya iti / tena cādiṣṭaṃ yathā gaustathā gavaya iti / tasya śrutātideśavākyasya kasyāñcidaraṇyānyāmupagatasyātideśavākyārthasmaraṇasahakāri yad gavayasārūpyajñānaṃ tatprathamata evāsau gavayaśabdavācyo 'rtha iti pratipattiṃ prastuvānamupamānaṃ pramāṇamiti /

(#nibandh 99#) tathārthāpattisaṃjñaṃ pramāṇaṃ mīmāṃsakasya / arthāpattirapi dṛṣṭaḥ śruto vārtho 'nyathā nopadyamāno yadarthāntaraṃ parikalpayati / sārthāpattiḥ / yathā jīvati devadatte gṛhābhāvadarśanena bahirbhāvasyārthasya parikalpanā / asyāyamarthaḥ / pratyakṣādibhiḥ ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ prasiddhoḥ yo 'rthaḥ sa yena vinā na yujyate tasyārthasya kalpanamarthāpattiriti / sā ca ṣaṭpramāṇapūrvikā ṣaṭprakāraiveti //

pratyakṣānumānādipramāṇapañcakābhāvasvabhāvamabhāvākhyaṃ pramāṇam / prameyaṃ ghaṭādyabhāvaḥ / nāstīha ghaṭādīti jñānaṃ ghaṭādyabhāvālambanaṃ phalam / yadāha kumārilaḥ

pratyakṣāderanutpattiḥ pramāṇābhāva ucyate / sātmano 'pariṇāmo vā vijñānaṃ vānyavastuni //

pramāṇapañcakaṃ yatra vasturūpe na jāyate / vastusattāvabodhārthaṃ tatrābhāvapramaṇatā //

iti //

etāni ṣaṭ pramāṇāni pratyakṣādīnyasaṃkīrṇasvasvalakṣaṇayogitvādanyonyāpraviṣṭasvabhāvāni pratyetavyānīti //

atrocyate / codanāyāstāvad vāhye 'rthe pratibandhābhāvānna prāmāṇyam / prayogaḥ - yasya yatra pratibandho nāsti na tasya tatra prāmāṇyam / yathā dahane 'pratibaddhasya rāsabhasya / apratibaddhāśca bahirarthe vaidikāḥ śabdāḥ iti vyāpakānupalabdhiḥ / na tāvadayamasiddho hetuḥ / śabdānāṃ vastutaḥ pratibandhābhāvāt / pratibaddhasvabhāvatā hi pratibandhaḥ / na ca sā nirnibandhanā, sarveṣāṃ sarvatra pratibaddhasvabhāvatāprasaṅgāt / nibandhanaṃ cāsyāstādātmyatadutpattibhyāmanyannopalabhyate, atatsvabhāvasyātadutpatteśca tatrāpratibaddhasvabhāvatvāt / na hi śabdānāṃ vahirarthasvabhāvatāsti bhinnapratibhāsāvabodhaviṣayatvāt / nāpi śabdā bahirarthādupajāyante, arthamantareṇāpi puruṣasyecchāpratibaddhavṛtteḥ śabdasyotpādadarśanāt /

nanu yogyatayaiva kiñcat pratibaddhasvabhāvamupalabhyate / yathā cakṣurindriyaṃ rūpe / cakṣuḥ khalu vyāpāryamāṇam rūpamevopalabhbhayati / tathaivaite vaidikāḥ śabdāstādātmyatadutpattiviyuktā api yogyatāmātreṇātīndriyamarthaṃ bodhayiṣyanti tatkathaṃ tādātmyatadutpattivirahamātreṇāpratibandho yenaivaṃ vyāpakānupalabdhiḥ sidhyatīti / naiṣa doṣaḥ / yataścakṣurindriyamapi rasādiparihāreṇa rūpa eva prakāśakatvena pratiniyataṃ tatkāryatvāt / rūpaṃ hi cakṣurupakaroti / na sattāmātreṇa cakṣū rūpaṃ prakāśayati, vyavahitasyāpi rūpopalabdhiprasaṅgāt / tasmād rūpād yogyadeśasannihitāt tajjñānajananayogyatāmāsādya cakṣū rūpajñānamutpādayattatkāryamiti vyaktamavasīyate / anyathā tadupakārānapekṣasya tasyāpi tatprakāśananiyamo nopapadyate / (#nibandh 100#) na hyanupakāryatvāviśeṣe cakṣū rūpasyaiva prakāśakam, na rasāderiti ghaṭāmupaiti niyamaḥ / ayameva tarhi niyamaḥ kuto yad rūpeṇaiva cakṣurūpakartavyam, na rasādineti / yadi vastuvaśādeva rūpamupakaroti na rasādikam, hanta tarhi yathopakāryatvaṃ prati niyamaścakṣuṣo rūpeṇa, tathā śabdānāmapi svābhāvika evāstu bahirarthapratyāyananiyama iti /

atrocyate / na cakṣuṣaḥ svābhāviko rūpopakāryatāniyamaḥ, kasyacid vastunaḥ svābhāvikatvānupapatteḥ / tathā hi svābhāvikatvaṃ vastudharmasyānujānānaḥ praṣṭavyaḥ - kiṃ svābhāvika iti svato bhavati, āhosvit parataḥ, athāhetutaḥ / yadi svato bhavati, tadasaṅgatam, svātmani kriyāvirodhāt / athāhetutaḥ tadayuktam, ahetordeśādiniyamāyogāt / tasmānna svābhāviko rūpopakāryatāpratiniyamaścakṣuṣaḥ / kiṃnibandhanastarhi svahetupratibaddha iti, brūmaḥ - cakṣūḥ khalu svahetunā janyamānaṃ tādṛśameva janitam yadrūpopakartavyameva bhavati / rūpamapi tādṛśameva svahetunā janitaṃ yattadupakārakasvabhāvam /

śabdānāmapi sa svabhāvaḥ svahetupratibaddho yenaite bāhyārthāvyabhicāriṇa iti cet / na śakyamevamabhidhātum, nityatvābhyupagamādvedavākyānām / athānityatvamabhyupagamyāyamākṣepaḥ parihartumiṣyate, tadapi duṣkaram, doṣāntaraprasaṅgāt / yadi svahetunaiva te niyamārthopadarśanaśaktimanto janitāḥ, tadāvyutpannasamayasyāpi svārthamavavodhayeyuḥ / yathā cakṣuḥ svaheto rūpaprakāśakamutpannaṃ sat prakāśayatyeva rūpamasaṅketavido 'pi, na ca śabdāduccaritāt prāgapratītasamayasyāpi viśeṣāvagamaḥ samasti / tasmānna svahetupratibaddhaścakṣurāderiva śabdānāmarthapratipādananiyama iti niścayaḥ //

atha svahetubhirevāyamīdṛśasteṣāṃ svabhāvo datto yena te saṃketaviśeṣasahāyā eva kamapyarthamavabodhayanti / na tarhi saṅketaparāvṛttau padārthāntaravṛttayo bhaveyuḥ / yadi hyayamagnihotraśabdaḥ saṃketāpekṣo yāgaviśeṣapratipādakaḥ, kathaṃ saṅketānyatvenārthāntaraṃ pratipādayati / na hi kṣityādyapekṣeṇa bījena svahetoraṅkurajananasvabhāvenotpannena rāsabhaḥ śakyo janayitum, tathā śabdo 'pi yadarthapratipādananiyatastameva prakāśayet //

atha tattatsaṅketāpekṣastattadarthapratyāyanayogya evāyaṃ jāta ityucyate / tadapi na prastutopayogi / na hyevamasya prāmāṇyamavatiṣṭhate / yadā hi saṅketenāpuruṣārtha pratipādanamapi saṃbhāvyata eva, tadā na śakyamupakalpayituṃ kimayamabhimatasyaivārthasya dyotako na veti / tarhi vācyavācakalakṣaṇaḥ śabdārthayoḥ saṃbandho bhaviṣyati / tathā cāha

vācyavācakasaṃbandhāḥ santi yadyapi vāstavāḥ / saṅketairanabhivyaktā na te 'rthavyaktihetavaḥ //

(#nibandh 101#) iti cet / nanu tasya vāstavatve 'saṅketavido 'pyarthapratipattirbhavedityuktam, saṅketāpekṣāyāṃ cārthāntare na pravartetetyādyabhihitam / ataḥ pūrvamevāyaṃ pratyākhyāto vācyavācakalakṣaṇaḥ sambandhaḥ / tasmānna bahirarthe pratibandhaḥ śabdānāmiti nirṇayaḥ //

tataśca nāsiddho hetuḥ //

nāpi viruddhaḥ, viparyayavyāptyabhāvāt / tadabhāvaśca sapakṣe vṛttyupadarśanāt / na hi viruddhasya sādharmyavati dharmiṇi sadbhāvo yuktaḥ, sādhyaviparyayasya tatrābhāvāt / na ca vyāpakamantareṇa vyāpyasya saṃbhavaḥ, tatpracyutiprasaṅgāt //

nāpyanaikāntiko hetuḥ, viparyaye bādhakapramāṇasaṃbhavāt / prāmāṇyapratiṣedhe hi sādhye pramāṇyameva vipakṣaḥ / na ca tasmin pratibandhābhāvalakṣaṇo heturasti, svaviruddhena pratibandhena vyāptatvāt / na khalvayaṃ prādeśikaḥ pramāṇaśabdo jñāneṣu nirnibandhana eva, sarvajñāneṣu prāmāṇyavyapadeśaprasaṅgāt / nibandhanaṃ ca svaviṣayapratibandhādanyannopapadyate / tasmāt pramāṇasya pramāṇavyapadeśaviṣayatvaṃ svaviṣayapratibandhane vyāptam / ataḥ pramāṇe dharmiṇi vipakṣe prāmāṇyasya viruddhavyāptasyopalambhena vipakṣe vyavacchedasiddhernānaikāntiko hetuḥ /

na cānyo doṣaḥ saṃbhavī / tasmānnirastāśeṣadoṣeṇa hetunā yat prasiddhaṃ tadupādeyameva satām (iti) paṇḍitaśrījitāripādaireva vedāprāmāṇye darśitam /

evaṃ ca vaidikaśabdānāṃ pramāṇye niraste tadutthaṃ jñānamapyapramāṇameva / āptapraṇītasya punarvacanasyārthāvyabhicāre tajjanmano jñānasyāvyabhicārasaṃbhave 'pi na prāmāṇyamupagantuṃ śakyate, paracittavṛttīnāmaśakyaniścayatvenāptatvāparijñānāt vacanasyāpi tatpraṇītatvāpratipatteḥ / prayogaścātra -

yad yena rūpeṇa na niścitaṃ na tat tena rūpeṇa vyavahriyate / yathā rathyāpuruṣaḥ sarvajñatvena / na pratīyate cābhimatapuruṣa āptatveneti vyāpakānupalabdhiḥ //

nāyamasiddhaḥ, āptābhimatasya tathātvāniścayāt / tathā hi paracittavṛttayo 'tīndriyatvānna pratyakṣasamadhigamyā iti kāyavāgvyavahārato 'numātavyāḥ / tau ca kāyavāgvyavahārau buddhipūrvamanyathāpi kartuṃ śakyete / tatastatpratibaddhatvenāniścayāt kathaṃ kāyavāgvyavahārato viśiṣṭaparacittavṛttyanumānam //

nāpi viruddhaḥ, sapakṣe sadbhāvasaṃbhavāt //

nāpyanaikāntikaḥ, prāmāṇikatadrūpavyavahartavyatvaniścitatvayorvyāpyavyāpakabhūtayorvidhibhūtayorvṛkṣatvaśiṃśapātvayoriva pratyakṣānupalambhābhyāṃ sarvopasaṃhāreṇa (#nibandh 102#) vyāpteḥ siddhatvāt / tadataḥ sādhanād doṣatrayarahitāt sādhyaṃ siddhyadavācyameva / tadevamāptatvasya durbodhatvena tatpraṇītatvāniścayādekaprahāranihatamāptavacasaḥ prāmāṇyam /

ato yadetasya prāmāṇyaprasiddhyarthaṃ vācaspatiprabhṛtīnāṃ valgitaṃ tadaprāptāvasarameva / evaṃ pratyayoditamapi bhaṭṭābhimataṃ śābdaṃ pramāṇyaṃ vyastamiti boddhavyam / tasmāt sthitametat na śābdaṃ bahirarthe pramāṇamastīti / buddhyākāre tu tatkāryaprasūtatvāttadanumānameveti /

mīmāṃsakoktaṃ tāvadupamānaṃ mānameva na bhavati, nirviṣayatvādasya / ihāpi prayogaḥ -

yasya na viṣayavattvaṃ na tasya prāmāṇyam / yathā keśoṇḍukajñānasya / na siddhaṃ ca viṣayavattvamupamānajñānasyeti vyāpakānupalambhaḥ /

nāyamasiddho hetuḥ, nirviṣayatvādupamānasya / tathā hi sādṛśyaviśiṣṭaḥ piṇḍaḥ piṇḍaviśiṣṭaṃ vā sādṛśyamupamānasya viṣayo varṇyate / na sadṛśavastuvyatiriktaṃ sādṛśyaṃ vyavasthāpayituṃ śakyate, pramāṇenāpratītatvāt /

nanu sādṛśyaṃ vastu durvārameva / yadāha

sādṛśyasya ca vastutvaṃ na śakyamapavādhitum / bhūyo 'vayasāmānyayogo jātyantarasya tat //

iti / atrocyate / yadi sadṛśātiriktaṃ sādṛśyaṃ vastu dṛśyaṃ syāt, tadā dṛśyānupalambhagrastameva, śāstrānāhitasaṃskāreṇāpi kenacittasyādarśanāt / tasya cāstitve sarva sarvatrāstītyapravṛttinivṛttikaṃ jagadāpadyeta / athādṛśyaṃ tatsādṛśyamupeyate, tathāpi tatra prasiddhaliṅgābhāvādasiddhameva / siddhena ca tena viṣayavattopamānasya sidhyeta / sādṛśyapratyayastu svahetostathotpannena sadṛśavastunāpi kriyamāṇoghaṭata eva iti na sādṛśyamupasthāpayituṃ prabhavati / upamānapramāṇabalādeva sādṛśyasiddhiriti cet / na / pramāṇāntarasiddhayoreva sādṛśyapiṇḍayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvasyopamānaviṣayatvāt kathaṃ sādṛśyamātrasyopamānāt siddhiḥ / tataśca sādṛśyasyāsiddherna tadviśiṣṭaḥ piṇḍaḥ piṇḍaviśiṣṭaṃ vā sādṛśyamupamānasya viṣayaḥ / tadevamupamānasya nirviṣayatvaṃ siddhamiti nāsiddho hetuḥ /

nāpi viruddhaḥ, sapakṣe bhāvāt /

na cānaikāntikaḥ / tathā hi prāmāṇyābhāve sādhye pramāṇyameva vipakṣaḥ / tacca viṣayavattayā vyāptam, nirnimittatve sarvajñānaprāmāṇyaprasaṅgāt / tadayaṃ viruddhavyāptopalabdhyā vipakṣānnivartamāno viṣayavattvābhāvalakṣaṇo hetuḥ prāmāṇyābhāvalakṣaṇa eva viśrāmyatīti vyāptisiddhiḥ / ato nopamānaṃ pramāṇamiti /

(#nibandh 103#) naiyāyikaparikalpitopamānanirākaraṇāryamapyayameva prayogo draṣṭavyaḥ, tasyāpi nirviṣayatvāt / tathā hi samākhyāsaṃbandhastasya viṣayo varṇyate / sa ca paramārthato nāsti / sa hi saṃbandhaḥ saṃbandhibhyāṃ bhinno 'bhinno vā / yadi bhinnastadā tayoriti kutaḥ / na ca saṃbandhāntarāditi vaktavyam, tadapi kathaṃ teṣāmiti cintāyāmanavasthāprasaṅgaḥ / na ca yathā pradīpaḥ prakāśāntaramantareṇa prakāśate tathā saṃbandho 'pi saṃbandhāntaramantareṇa saṃbaddho bhaviṣyatīti vaktumucitam / pramāṇasiddhe hi vasturūpe 'yamasya svabhāva iti varṇyate / yathā pradīpasyaiva / saṃbandhastu na pramāṇapratītaḥ / tatka evaṃ jānātvayamasya svabhāva iti, yadvā nāstyevāyamiti / ayamanayoḥ saṃbandhaḥ saṃbaddhāvetāviti tu buddhiḥ svahetubalāt saṃbaddhavastudvayādapi saṃbhāvyamānā na saṃbandhamākṣeptuṃ prabhavati / tasmānna bhinnasaṃbandhasiddhiḥ / athābhinnaḥ tadā saṃbandhināveva kevalāviati na samākhyāsaṃbandho nāma, yaḥ kaścidupamānasya viṣayaḥ syāt /

nanu saṃbandhabuddhijanakatvaṃ saṃbaddhapadārthādbhinnamabhinnaṃ vā / bhede ca sa eva sambandhaḥ, nāmni paraṃ vivādaḥ / athābhinnam, tadā yathā saṃbaddhapadārthasya svabhāvaḥ sarvapadārthasādhāraṇastathā tadapi rūpaṃ tadavyatibhinnaṃ sarvapadārthasādhāraṇamiti sa padārtho 'bhimatapadārtheneva parairapi padārthaiḥ saha saṃbaddhaḥ syāt /

nacaivam, tasmādbhinnaṃ tatsabandhabuddhijanakatvaṃ saṃbaddhapadārthādeṣṭavyamiti cet / nanvetadāśaṅkya rājakulapādaiḥ parihṛtameva / tathā hi

saṃbaddhaṃ svayameva cennanu yathā taṃ tasya saṃbandhinaṃ pratyātmā jagatīmapi prati tathā tatkena yogo 'sya na / saṃbandhe parato 'pi tulyamakhilaṃ tenaiva cet saṃyamo hetuḥ kiṃ na niyāmakaḥ sa ca kathaṃ yogaḥ kvacinnāpare //

iti / tasmāt saṃbandhābhāvāt pūrvoktena nyāyena sārūpyābhāvāccāsiddhaṃ naiyāyikasyāpi nirviṣayamupamānaṃ pramāṇamato 'nantareṇaiva vyāpakānupalambhena nirākṛtam /

arthāpattirapi / yadetat sāmānyalakṣaṇaṃ pratyakṣādipratīto yo 'rthaḥ sa yena vinā nopapadyate tasyārthasya parikalpanamarthāpattirityatra vicāryate / yasyārthasya darśanād yo 'rthaḥ parikalpyate tayoryadi pratibandho 'stitadārthāpattiranumānameva / arthāpattiriti nāmāntarakaraṇe nāsmākaṃ kācidvipratipattiḥ / tathā hi pramāṇaparidṛṣṭo 'rthaḥ kenacidvinā nopapadyata iti kuto labhyate, yadi paridṛśyamānaparikalpyamānayoḥ kaścit saṃbandhaḥ syāt / anyathā tena vinā nopapadyata ityahrīkādanyo na brūyāt, (#nibandh 104#) ghaṭapaṭavat / sa ca sambandhaḥ kvacit pūrvamavaśyaṃ pratyakṣānupalambhataḥ kvacidadṛśyatve 'pi viparyayabādhakapramāṇabalādvā niścetavyaḥ / anyathā tena vinānupapattijñānasyaivānupapatteḥ / sati caivam, ekaṃ saṃbandhinaṃ dṛṣṭvā yatrasthena vinā tatrasthaṃ nopapadyate, tasya dvitīyasya saṃbandhinaḥ kalpanamanumānameva / tatra svabhāvapratibandhe svabhāvahetujaiva sārthāpattiḥ / tadutpattipratibandhe kāryāliṅgajaiva / taduktam - anyathānupapannatvamanvayavyatirekiṇyarthe bhavati yat, tasmānnārthāpattiḥ pramāṇāntaramiti / tasmāt paridṛśyamānaparikalpyamānayoḥ sati pratibandhe nārthāpattiḥ pramāṇāntaramiti / atha tayorna pratibandhaḥ, tadārthāpattiḥ pramāṇameva na bhavatīti mantavyam, sākṣāt pāramparyeṇa ca saṃbandhābhāvāt / yasya yatra pratibandho nāsti na tasya tatra prāmāṇyamityādirveda nirākaraṇārtha yaḥ pūrvamupanyastaḥ sa evāsyā api prāmāṇyanirākaraṇāya draṣṭavyaḥ / sāmānyenaivārthāpattau nirākṛtāyāṃ pratyakṣādipūrvakatvalakṣaṇastatprapañco nirasto bhavatyeveti tadarthaṃ na prabandho 'bhidhīyate, gavi nirākṛte śāvaleyanirākṛtivat / tasmānnārthāpattiḥ pramāṇāntaramiti /

tathā abhāvapramāṇasyāpi prāmāṇyaṃ nopapadyate, tasyāpi nirviṣayatvāt / tataśca mīmāṃsakopavalgitopamānanirākaraṇārthamupanyasto yo viṣayavattvābhāvalakṣaṇo 'nupalambhaḥ sa evāsyāpi nirāsārthamupanyasitavyaḥ / nanu cātrāsiddho hetuḥ / tathā hi yadi ghaṭābhāvo vāstavaḥ prameyabhūto na syāt, tadā nāstīha ghaṭa iti pratyayaḥ kathamutpadyata iti cet / kevalapradeśagrāhipratyakṣāditi brūmaḥ / nanu yadi kaivalyaṃ praveśasvarūpaṃ tattarhi saghaṭe 'pi pradeśe vidyata iti tatrāpi tasya pratyayasya sadbhāvaprasaṅgaḥ / athātiriktaḥ, mukhāntareṇābhāva evābhyupagato bhavatīti cet, na / kaivalyaṃ tadviviktatvamasaṅkīrṇatvamityādibhiḥ padaiḥ pradeśasya ghaṭaṃ pratyanāpannādhārabhāvasya svahetuta utpannasya ghaṭapradeśādanya evātmābhidhīyate / sa eva cābhāvapratyayaṃ janayatīti kimapareṇābhāvena kartavyam /

nanu ghaṭaṃ pratyanāpannādhārabhāvasya pradeśasyeti ghaṭābhāvayuktasya pradeśasyetyuktaṃ bhavatīti cet / tarhi ghaṭābhāvo 'pi ghaṭaṃ pratyanāpannādhārabhāvaḥ kimabhāvāntareṇa svarūpeṇaiva vā / prathamapakṣe 'navasthā / atha tadabhāvarūpatvādabhāvāntaramantareṇaiva ghaṭābhāvo ghaṭaṃ pratyanāpannādhārabhāvaḥ / yadyevamasahāyaḥ pradeśaviśeṣo 'pi paryudāsavṛttyā ghaṭābhāvarūpatvādabhāvaṃ vinaiva ghaṭaṃ pratyanāpannādhārabhāvo yukta iti kimakāṇḍamāhopuruṣikayā mithyāpralāpenābodhaviklavaṃ śiṣyapudgalamākulayasi / tasmād bhūtalātiriktasyābhāvasyāsiddhatvānnāyaṃ viṣayavattābhāvalakṣaṇo heturasiddhaḥ / pramāṇapañcakābhāvādeva tu prameyābhāvasiddhipratyāśāpi na yujyate, vipratipattiviṣayatvādasyā nenaiva prameyābhāvasiddherayogāt /

viruddhānaikāntikatve ca pūrvameva hetoḥ parihṛte / tadataḥ siddhamabhāvapramāṇābhimatasyāprāmāṇyamiti /

(#nibandh 105#) athavābhāvapramāṇasvarūpameva nirūpyatām / kaḥpunaḥ pramāṇābhāvātmābhimato bhavatām, kiṃ prasajyavṛttyā pramāṇānutpattimātram, atha vā paryudāsavṛttyā bhāvāntaram / vastvantaramapi jaḍarūpaṃ jñānarūpaṃ vā / jñānarūpamapi jñānamātrakamekajñānasaṃsargivastujñānaṃ veti ṣaḍ vikalpāḥ /

tatra na tāvannivṛttirūpo 'bhāvo yujyate / sa khalu nikhilaśaktivikalatayā na kiñcit / yacca na kiñcit tatkathamabhāvaṃ paricchindyāt, tadviṣayaṃ vā jñānaṃ janayet, pratītaṃ vā tatkathamiti sarvamandhakāranartanam / yadāhuḥ -

na hyabhāvaḥ kasyacit pratipattiḥ pratipattiheturvā tasyāpi kathaṃ pratipattiriti / nāpi vastvantaratāpakṣe jaḍarūpo 'bhāvaḥ saṅgacchate, tasyābhāvalakṣaṇaprameyaparicchedābhāvāt, paricchedasya jñānadharmatvāt / nāpi jñānamātrasvabhāvo 'bhāvo vaktavyaḥ, deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭasyāpi tato 'bhāvaprasaṅgāt, tadapekṣayāpi jñānamātratvāt tasya / athaikajñānasaṃsargivastujñānasvabhāvo 'numanyate tadāstamabhāvapramāṇapratyāśayā, pratyakṣaviśeṣasyaivābhāvanāmakaraṇāt / tasya cāsmābhirdṛśyānupalambhākhyasādhanatvena svīkṛtatvāt / ato na kācid vipratipattirnāma / tasmādabhāvapramāṇasvarūpamarpi nirūpyamāṇaṃ viśīryata eva / yadapyasya lakṣaṇamuktam

pratyakṣāderanutpattiḥ pramāṇābhāva ucyate /

ityādi, tadapi yācitakamaṇḍanam / tasmāt sthitametat, pramāṇasya sato 'traivāntarbhāvāt pramāṇe eva //

pramāṇāntarbhāvaprakaraṇaṃ samāptam //

(#nibandh 106#) // 7 //

// vyāptinirṇayaḥ //

iha dahanādinā dhūmāderarthāntarasya vyāptistadutpattilakṣaṇā / sā ca viśiṣṭānvayavyatirekagrahaṇapravaṇaviśiṣṭapratyakṣānupalambhasādhaneti nyāyaḥ / atra ca bhaṭṭaprabhṛtayo vipratipadyante / tathā hi te 'gnimati pradeśe dhūmasya bhūyodarśanaṃ tadviyukte ca tathaivādarśanamityanvayavyatirekitvaṃ kalpayāmbabhūvuḥ /

nanu bhūyasāpi pravṛtte darśanādarśane ghaṭakulaṭādāvupalabdho vyabhicāra iti cet / kimetāvatā tatrāpyanumānamastu, tadvadvā dhūmādāvapi bhā bhūt / prathamapakṣastāvad vyabhicārādeva nirastaḥ / dvitīyo('pi) vyabhicārādeva / na hyanyasya vyabhicāre dhūmasya kiñcit / tasmādagnidhūmayoravyabhicārasyāsaṃbhave śatamapi tadupapattayaḥ tatprasādhakaviśiṣṭapratyakṣānupalambhā vā nānumānopayoginaḥ / saṃbhave vā kiṃ tadutpattyā tadupayoginā viśiṣṭapratyakṣānupalambhena, darśanādarśanābhyāmevāvyabhicārasiddheḥ / tathā ca kāśikākāraḥ prācīnānekadarśanajanitasaṃskārasahāyenacarameṇa cetasā dhūmasyāgniniyatatvaṃ gṛhyata iti //

trilocanastvāha - pratyakṣānupalambhayorviśeṣaviṣayatvāt kathaṃ tābhyāṃ sāmānyayoḥ saṃbandhapratipattiḥ / athānagnivyāvṛttenādhūmavyāvṛttasya saṃbandhaḥ pratīyata eveti / nanu so 'pi kasya pramāṇasya viṣayaḥ / na tāvatpratyakṣasya, svalakṣaṇaviṣayatvāttasya / nāpyanumānasya, tasyāpi tatpūrvakatvāt / na ca vyāvṛtyoḥ kaścitsaṃbandhaḥ / atha pratyakṣapṛṣṭhabhāvī vikalpo dṛṣṭe bhede 'bhedamadhyavasyati, tadeva sāmānyam / evamapi vikalpānāṃ na vastvena viṣayaḥ / api tu grāhyākāraḥ / sa ca na vastu / vastu tu teṣāṃ parokṣameveti, kathaṃ tenāpi sambandhagrahaḥ / asmākaṃ tu bhūyodarśanasahāyena manasā tajjātīyānāṃ saṃbandho gṛhīto bhavati / ato dhūmo nāgniṃ vyabhicarati / tadvyabhicāre dhūma upādhirahitaṃ saṃbandhamatikrāmediti hetovipakṣaśaṅkānivartakaṃ pramāṇamupalabdhilakṣaṇaprāptopādhivirahaheturanupalambhākhyaṃ pratyakṣameva / tataḥ siddhaḥ svābhāvikaḥ sambandhaḥ //

vācaspatestu prapañcaḥ / tathā hi dhumādīnāṃ vahnyādibhiḥ svābhāvikaḥ saṃbandhaḥ / na tu vahnyādīnāṃ dhūmādibhiḥ / te hi vināpi dhūmādibhirupalabhyante / vahnyādayastu yadārdrendhanasaṃbandhamanubhavanti tadā dhūmādibhiḥ saṃbadhyante / vahnyādīnāṃ (#nibandh 107#) tu sphuṭamārdrendhanādyupādhikṛtaḥ saṃbandho na tu svābhāvikaḥ / tato 'niyataḥ / svābhāvikastu dhūmādīnāṃ vahnayādibhiḥ saṃbandhaḥ, tadupādheranupalabhyamānatvāt / kvacid vyabhicārasyādarśanāt anupalabhyamānasyāpi kalpanānupapatteḥ / na cādṛśyamāno 'pi darśanānarhatayā sādhakabādhakapramāṇābhāvena sagdihyamāna upādhiḥ saṃbandhasya svābhāvikatvaṃ pratibadhnātīti yuktam /

avaśyaṃ śaṅkayā bhāvyaṃ niyāmakamapaśyatām

iti tu dattāvakāśā laukikamaryādātikrameṇa śaṅkāpiśācī labdhaprasarā na kvacinnāstīti nāyaṃ kvacit pravarteta / sarvatraiva kasyacidanarthasya kathañcicchaṅkāspadatvāt / anarthaśaṅkāyāśca prekṣāvatāṃ nivṛttyaṅgatvāt / antataḥ snigdhānnapānopayoge 'pi maraṇadarśanāt / tasmāt prāmāṇikalokayātrāmanupālayatā yathādarśanamevaśaṅkanīyam / na tvadṛṣṭapūrvamapi / viśeṣasmṛtyapekṣa eva hi saṃśayo nāsmṛterbhavati / na ca smṛtirananubhūtacare bhavitumarhati / taduktaṃ mīmāṃsāvārtikakṛtā -

nāśaṅkā niḥpramāṇikā iti /

tasmādupādhiṃ prayatnenānviṣyanto 'nupalabhamānā nāstītyavagamya svābhāvikatvaṃ saṃbandhasya niścinumaḥ /

syādetat / anyasyānyena sahākāraṇena cet svābhāvikaḥ saṃbandho bhavet, sarvaṃ sarveṇa svabhāvataḥ saṃbadhyeta / sarvaṃ sarvasmād gamyeta / athānyasya cedanyat kāryaṃ kasmāt sarvaṃ sarvasmānna bhavati, anyatvāviśeṣāt / tataśca sa evātiprasaṅgaḥ / yadyucyeta na bhāvasvabhāvāḥ paryanuyojyāḥ, tasmādanyatvāviśeṣe 'pi kiñcideva kāraṇaṃ kāryaṃ ca kiñciditi / nanveṣa svabhāvānāmanuyogo bhinnānāmakāryakāraṇabhūtānāmapi svabhāvapratibandhe tulya eva / tasmād yatkiñcidetadapi / kena punaḥ pramāṇenaiṣa svābhāvikaḥ saṃbandho gṛhyate / pratyakṣasaṃbandhiṣu pratyakṣeṇa / tathā hi abhijāatamaṇibhedatattvavad bhūyodarśanajanitasaṃskārasahāyamindriyameva dhūmādīnāṃ vahnyādibhiḥ svābhāvikāsaṃbandhagrāhīti yuktamutpaśyāmaḥ / evaṃ mānāntaraviditasaṃbandheṣu mānāntarāṇyeva yathāsvaṃ bhūyodarśanasahāyāni svābhāvikasaṃbandhagrahaṇe pramāṇānyunnetavyāni / svabhāvataśca pratibaddhā hetavaḥ svasādhyena yadi (#nibandh 108#) sādhyamantareṇa bhaveyuḥ, svabhāvādeva pracyaveranniti tarkasahāyā nirastasādhyavyatirekavṛttisandehā yatra dṛṣṭāstatra svasādhyamupasthāpayantyeveti //

atrocyate / iha khalu bhede tadutpattireva vyāptiḥ / na cāsāvanyo vā svata evāvinābhāvalakṣaṇaḥ svābhāvikaḥ saṃbandho bhūyodarśanamātrataḥ sidhyati / tathā hi, kiṃ yatra bhūyodarśanapravṛttistatra niyatatvavyavasthā, yatra vā niyatatvamasti tatraiva bhūyodarśanapravṛttiḥ / prathamapakṣe ghaṭādapi kulaṭā, pārthivatvādapi lohalekhyatvaṃ sidhyet, bhūyodarśanasaṃbhave 'pi niyatatvasaṃbhavāt /

vyabhicāradarśanānnaivamiti cet / kasya punarvyabhicāradarśanam yasya kasyacit śāstrakārasya, pratipatturvā / prathamapakṣe pratipattuḥ kimāyātaṃ yato nānumānamayaṃ kuryāt / anyathānyasya tadviṣayapratyakṣīkāreṇaiva so 'pi kṛtārtha iti kimavaśyamanumānamanveṣate / na cāptavacanādavyabhicāradarśanādanumānam / āptasya niścetumaśakyatvādityanyatra prasādhanāt / śāstrakāraṃ ca pṛṣṭvā dṛṣṭasaṃbandho 'pi dhṛmādagnimanumāsyata ityalaukikam / pratipattustu nāvaśyaṃ sannapi vyabhicāro gocarībhavati / na hi yatra vyabhicārastatraiva tāvati kāle deśe vāvaśyaṃ pratītimavatarati / apratīyamānaśca nāstyeveti na niyamaḥ / satyapi vyabhicāre darśanasāmagrayabhāvāt tasmādarśanāt / aticirakālavyavadhāne 'pi darśanāt brāhmaṇyādivyabhicāravat //

ghaṭapārthivādau pratipattaiva pravṛttaḥ / tadaiva krameṇa vā vyabhicāraṃ paśyediti cet / yadi tāvadasau kathañcit pravartate, pravṛtto 'pi vā sāmagryabhāvāvyabhicāraṃ na paśyet / vajraṃ vā lohena vyāpārayet / vyaktaṃ tasya tāvat tadapyamānamāpannamiti mahat pāṇḍityam / tasmād yadi vyabhicārādarśanādanumānaṃ tadādṛṣṭavyabhicārasya pratipatturghaṭapārthivatvādapyasti / tathā adarśanamātreṇa vyabhicārābhāvo na sidhyati, yogyānupalabdhereva sarvatrābhāvasādhane 'dhikārāt / tato bahulaṃ sahacāramātreṇa na vyabhicārī na vāvyabhicārī niścita iti śaṅkāvakāśaḥ //

yadyevamadṛṣṭavyabhicārādapi dhūmādanumānaṃ mā bhūt / na / īdṛśasya śaṅkāvakāśasya sarvatra tadutpattirahite saṃbhavāditi / atha kadācit pratipattā pravṛtto vyabhicāraṃ paśyati / na tarhi yatra bhūyodarśanam, tatra niyatatvasthitiḥ / tatra kuto dhūme pratibandhasiddhiḥ / bhūyodarśanasyānyatra niyatatvopasthāpakatvakṣatau malinapauruṣatvena sarvatrānāśvāsāt //

yadyevaṃ dvicandrādau cakṣurādipratyakṣaṃ malinapauruṣamupalabdhamiti ghaṭādikamapi nopasthāpayediti cet / na / indriyaviṣayakāryaṃ hi pratyakṣam / na dvicandrādijñānamīdṛśamarthakāryatvābhāvāt / (#nibandh 109#) tato bhinnalakṣaṇasya pratyakṣābhāsattve 'pi ghaṭajñānaṃ pratyakṣameva / na caivaṃ dhūmādau pārthivatvādau ca vyāptigrāhakasya bhūyodarśanasya lakṣaṇabhedo yenaikatrāśvāsaḥ syāt //

ete evārthakāryatvākāryatve lakṣaṇabheda iti cet / na / ghaṭādijñānasya hyarthakāryatvavivāde pramāṇāntarato 'rthakriyālābhato vā niścayaḥ, na pratijñāmātreṇa / na cātra dhūmasyāgnisahacāraḥ sadātano 'yamatha suhṛddvayasyeva sātyayo gṛhīta iti saṃśaye sadātanasahacāraprasādhakapramāṇāntarasaṅgatirasti, tatkāryaṃ vā kiñcidupalabhyate / tarhi bādhyamānatvābādhyamānatvalakṣaṇo lakṣaṇabhedo bhaviṣyatītyapi na vaktavyam, avyabhicāragrāhakasya bhūyodarśanasya bādhitatvāsiddheḥ / abādhamātraṃ hi prasajyapratiṣedho 'pramāṇam / pramāṇāntarasaṅgatirarthakriyālābho vā paryudāsaścāsiddha iti na tāvat prathamaḥ pakṣaḥ / nāpi dvitīyaḥ / niyatatvābhāve 'pi pārthivatvādau bhūyodarśanasaṃbhavāditi na bhūyodarśanagamyā vyāptiḥ //

trilocanacodye 'pi brūmaḥ / yadi pratyakṣaṃ svalakṣaṇaviṣayamityayogavyavacchedenocyate tadā siddhasādhanam / anyayogavyavacchedastvasiddhaḥ, pratyakṣānumānādisarvajñānānāṃ grāhyāvaseyabhedena viṣayadvaividhyānatikramāt / yadvi yatra jñāne pratibhāsate tad grāhyam / yatra tu tat pravartate tadadhyavaseyat / tatra pratyakṣasya svalakṣaṇaṃ grāhyam / adhyavaseyaṃ tu sāmānyam, atadrūpaparāvṛttasvalakṣaṇamātrātmakam / anumānasya tu viparyayaḥ / tataśca sāṃvyavahārikapramāṇāpekṣayā rūparasagandhasparśasamudāyātmakasya ghaṭasya rūpabhedamātragrahaṇe 'pi pratyakṣataḥ samudāyasiddhivyavasthā / tathaikasyātadrūpaparāvṛttasya grahaṇe 'pi sādhyasādhanasāmānyayoratadrūpaparāvṛttavastumātrātmanorayogavyavacchedena viṣayabhūtayorvyāptigraho yukta eva / ata eva vikalpānāmavastveva viṣayaḥ, vastu tu teṣāṃ parokṣamevetyapi durjñānam, sarvavikalpānāmadhyavaseyāpekṣayā vastuviṣayatvāt / śāstre 'pi tathaiva pratipādanāt / na ca manasā tajjātīyānāṃ vyāptigrahaḥ śakyaḥ, manaso bahirasvātantryāt / anyathā andhabadhirādyabhāvaprasaṅgāt / na ca vahnivyabhicāre dhūma upādhirahitaṃ āṃbandhamatikrāmediti vaktumucitam, svakapolakalpitasvābhāvikasaṃbandhasya yācitakamaṇḍanatvāditi //

yadapi vācaspatijalpitam, yo yatropādhinā niyatastatra tasya svābhāvikaḥ saṃbandhaḥ / yathā dahane dhūmasya / tadupādherdṛśyasyānupalabhyamānatvāt kvacid vyabhicārasyādarśanādityatredaṃ vicāryate / yasyādarśanataḥ svābhāvikaḥ saṃbandho vyavasthāpanīyaḥ, sa khalu dhūmasvarūpādarthāntaramupādhirvaktavyo yathā dahanādindhanam / arthāntaraṃ ca kiñcid dṛśyamadṛśyaṃ ca kiñcit, na tu sarvameva dṛśyatāniyatam / tataśca dhūmasyāpi hutāśane syādupādhiḥ, na copalabhyate ityupādhimātrānupalabdhiranaikāntikī / tatkathamadarśanamātrānnāstyevopādhiḥ, yataḥ svābhāvikasaṃbandhasiddhiḥ (#nibandh 110#) syāt / dṛśyopādhyabhāvasādhane tu siddhasādhanam / paramadṛśyopādhiśaṅkāsaṃbhave svābhāvikatvapratirodhastadavastha eva / kvacid vyabhicārādarśanādityasaṃbaddhameva, upādhivat vyabhicārasyāpyadarśanamātrādabhāvāsiddheḥ / vyabhicārasya sarvadeśakālayoḥ saṃbhave 'pi dṛśyatve 'pi sarvadā sarvatra sarveṇa sāmagryabhāvādapi niścetumaśakyatvāt / brāhmaṇyādivyabhicāravadevāhatyādarśane 'pi deśakālāntare taddarśanasya niṣeddhumaśakyatvāt /

nanu yadi dhūmasyāpekṣaṇīyamarthāntaramupādhiḥ syāt kathaṃ dhūma ityeva pāvakasattāniyama iti cet / nanvidameva cintyate kiṃ dhūme satyavaśyamagniḥ saṃbhavīna veti / kadācidarthāntaramupādhimapekṣya dhūmo 'pi syānnāgniriti kimatra niṣṭabdhaṃ kāraṇam / tasmāt pāvakaparādhīnodayo dhūmaḥ pariniṣṭhitaḥ kathaṃ tadabhāve bhāvaṃ svīkuryādityeva sādhu /

atha vyaktau jātau vā vahnivyabhicāro na dṛṣṭaḥ, kathaṃ tatra śaṅkayata iti cet / tat kiṃ sthāṇuvyaktau jātau vā puruṣatvaṃ dṛṣṭaṃ yena sthāṇau śaṅkayate / anyatrordhvatāliṅgite dṛṣṭamiti cet / ihāpyanyatra bhūyaḥ sahacāriṇi pārthivatvādau dṛṣṭa eva vyabhicāraḥ / yatraiva tu yat saṃśayyate tatraiva tasya darśanamapekṣyata ityalaukikam / yadi dhūmavyaktau vyabhicāro dṛṣṭastadā dhūmasāmānyaṃ vyāptau bahirbhūtameva, kathaṃ saṃśayaḥ / atha jātau dṛṣṭastadāpi vyabhicāraniścaya eva, kathaṃ saṃśayaḥ / ato dhūmajātāvadṛśyamāno 'pi vyabhicāra upādhirvā darśanāyogyatayā niṣeddhumaśakya iti saṃśayo durvāraprasaraḥ / sa cedānīmupādhervyabhicārasya vā saṃśayaḥ svābhāvikatvasaṃśayasvabhāvaḥ svābhāvikatvaniścayaṃ tāvadavaśyaṃ pratibadhnāti / tasmāt svābhāvikatvaniścayapratibandha evārthataḥ, niścayamantareṇa gamakasya svayamakiñcitkaratvāt / tadevamupādhyanupalabdhirvyabhicārasyānupalabdhirvānaikāntikī na tayorabhāvaṃ sādhayati, yataḥ saṃbandhasya svābhāvikatvasiddhiḥ syāt / asiddhā ceyamupādhyanupalabdhiḥ / yathā dahano nendhanena vinā dhūmena saṃbadhyate tathā dhūmo 'pi na tena vināgninā saṃbadhyata iti samānamupādhitvamindhanasyobhayatra /

atha siddhasyāgnerindhanasāhityena dhūmalābha ityupādhivyavasthā, asiddhasya tu dhūmasya tannimittātmalābhatayāvyabhicārāt svābhāvikaḥ saṃbandha iti vyavasthā pyata iti cet / evamapi saiva tadutpattirāyātā / saiva svābhāvikaḥ saṃbandhaḥ / na punaḥ pratijñāsiddhaḥ sahacāramātrātmakaḥ / kiṃ ca svābhāvikatvādavyabhicāraḥ sarvatra, sarvatrāvyabhicārācca svābhāvikatvamitītaretarāśrayatvamanivāryam / yasya tu sakṛttadutpattipratītireva sarvatrāvyabhicārapratītistasya nāyaṃ prasaṅgaḥ /

yadyevaṃ mamāpi bhūyodarśanādavyabhicārasiddhiriti cet / na / bhūya ityapariniṣṭhitavārasaṃkhyatvāt kiyatā darśanena lakṣaṇānusārī nirvṛtimāsādayet / asmākaṃ (#nibandh 111#) tu pratyakṣānupalabdhau parigaṇitasaṃkhyāveva / yadāhuḥ

prāgadṛṣṭau kramāt paśyan vetti hetuphalasthitim / dṛṣṭau vā kramaśo 'paśyannanyathā tvanavasthi(ti)riti //

yattvanupalabhyamānasyāpi kalpanānupapatteriti vilapitam, tadvālasyāpyasāmpratam / anupalabhyamāne 'rthe ca kalpanāvakāśāt / na hi dṛśyamāno ghaṭaḥ kalpita ucyate / na ca sandihyamāna upādhiḥ saṃbandhasya svābhāvikatvaṃ pratibadhnātīti yuktam, sādhakabādhakābhāva eva saṃśayasya nyāyaprāptatvāt / ata eva na sarvatra śaṅkāpiśācāvakāśaḥ / tatkathaṃ nāyaṃ pravartetaṃ /

pramāṇaviṣaye 'pi śaṅkā kartuṃ śakyata iti cet / na / svīkṛtapramāṇasya hi niścayaphalatvāt pramāṇasyāvipratipannapramāṇaviṣaye niścayasvīkāranāntarīyaka eva tatsvīkāraḥ / na ca śaṅketyeva na pravṛttiḥ, arthasaṃśayenāpi pravṛtteranivāryatvāt snigdhānnapānopayogavat / tadupayoge kadācinmaraṇadarśane 'pi koṭiśo jīvitadarśanāt / na ca prāmāṇikalolayātrākṣatiḥ, prāmāṇikaireva pramāṇābhāve saṃśayasya vihitatvāt / yathādarśanamāśaṅkanīyamityādyapi siddhasādhanam, anyatra dṛṣṭasyaivopādhervyabhicārasya vā śaṅkitatvāt / kiṃ ca bādhakādarśane 'pi sādhakabhāvādapi śaṅkā syādeva /

yadapi syādetaditi valgitaṃ tadapi niḥsāram / pramāṇasiddhe hi rūpe svābhāvāvalambanam / natu svabhāvāvalambanenaiva vastusvarūpavyavasthā / tadyadi niyataviṣayānvayavyatirekagrāhakapratyakṣānupalambhapramāṇasiddhe hetuphalabhāve svabhāvavādastat kimāyātaṃ svābhāvikasaṃbandhe / yatra tadutpattisāmagrīṃ hṛdayena dūrīkṛtyānyataḥ sahacaritadvayād viśeṣaṃṇa pratītau pratyupāya eva devīyān / tatsāmagryapekṣaṇe ca tadutpattireva sā / kimāhopuruṣikayā nāmāntarakaraṇena / kena punaḥ pramāṇena eṣa svābhāvikaḥ saṃbandho gṛhyata ityādistadgrahaṇaprakāraḥ pūrvameva nirākṛtaḥ / tathā svābhāvikatvāsiddhau svabhāvataśca pratibaddhā hetava ityādyupasaṃhāropi manorājyamātram / tasmādarthāntare gamye kāryahetustadbhāvasiddhiśca pratyakṣānupalambhāditi sthitam / tadevaṃ svābhāvikavādena hṛdayānulepanamaśucineva parihāryaṃ dūrata iti /

// vyāptinirṇayaḥ samāpto ratnakīrtipādānām //

(#nibandh 112#) // 8 //

// sthirasiddhidūṣaṇam //

namastārāyai //

yadyogādandhavadviśvaṃ saṃsāre bhramadiṣyate / sā kṛpāvaśagaiḥ pāpā sthirasiddhirapāsyate //

iha pare sakalapadārthasthairyaprasādhanārthaṃ pratyakṣamanumānamarthāpattiṃ(ca) pramāṇānyācakṣate / tathā hi sa evāyaṃ ghaṭasphaṭikādiriti pratyabhijñākhyaṃ pratyakṣamudīyamānaṃ sthairyamutthāpayati / na cedamapramāṇamabhighātavyam / aprāmāṇyaṃ hi bhavadaprāmāṇyakāraṇopapattyā vā bhavet, prāmāṇyalakṣaṇavirahād vā / yadyādyaḥ pakṣaḥ kimaprāmāṇyakāraṇam, mithyātvamajñānaṃ saṃśayo vā / na tāvadatra mithyātvam / mithyātvaṃ hi tadviṣaye bādhakapratyayād vā hetūtthadoṣato vā saṃbhāvyeta / na tāvad bādhagandho 'pi saṃbhavati, deśakālanarāntareṣvapyasaṃbhavāt / na cānavagatāpi bādhā kadācidapi bhaviṣyatīti śaṅkā yuktimatī, nirbījaśaṅkānupapatteḥ /

avaśyaṃ śaṅkayā bhāvyaṃ niyāmakamapaśyatām /

iti dattāvakāśā saṃśayapiśācī labdhaprasarā na kvacinnāstīti nāyaṃ kvacitpravarteta / antataḥ snigdhānnapānopayoge 'pi maraṇadarśanena sarvatra śaṅkānivṛtteḥ / tasmāt prāmāṇikalokayātrāmanupālayatā yathādarśanameva śaṅkanīyaṃ nādṛṣṭapūrvamapi / yaduktaṃ kārikāyāṃ

nāśaṅkā niṣpramāṇikā /

iti /

bṛhaṭṭīkāyāmapi

utprekṣeta hi yo mohādajñātamapi bādhakam / sa sarvavyavahāreṣu saṃśayātmā kṣayaṃ vrajet //

iti /

kṣaṇabhaṅgasādhanaṃ bādhakamasyeti cet / na / anumānasya paramparayāpi pratyakṣapūrvakatvāt pratyakṣaṃ pradhānam / prādhānyāccānumānasya bādhakam / na tvanumānamasya / pratyakṣāntaraṃ tu bādhakaṃ bhavati / yathā sarpādipratyayasya rajvādipratyakṣam / taccātra na saṃbhavati /

nanu pratyakṣe 'pi bādhake kasmānna bhavati parasparapratibandhena dvayorapyapratyakṣatā / na / arthakriyāsamarthavastuviṣayāviṣayatvena samānatvābhāvādekasya pratyakṣābhāsatvāditi na (#nibandh 113#) sadviṣayatvaṃ bādhakapratyayānmithyātvam / nāpi hetūtthadoṣattaḥ, deśakālanarāntare 'rthavisaṃvādāt / nāpyajñānamaprāmāṇyakāraṇamatrāsti, pratyabhijñānasaṃvedanasaṃbhavāt / na ca saṃśayaḥ / na hi tadevedaṃ syād vā na veti sphaṭikādiṣūdayati matiḥ,kiṃ tu tadevedaṃ sphaṭikādikamiti nirastavibhramāśaṅkā / tannāprāmāṇyakāraṇopapattyā pratyabhijñānasyāprāmāṇyam / nāpi lakṣaṇakṣayāt / yadeva hi utpannamasandigdhamaduṣṭakāraṇajanyaṃ deśakālanarāntareṣvabādhitaṃ ca tadeva pramāṇamiti naḥ siddhāntaḥ / taduktam

tasmād dṛḍhaṃ yadutpannaṃ na visaṃvādamṛcchati / jñānāntareṇa vijñānaṃ tatpramāṇaṃ pratīyatām //

tathā bṛhaṭṭīkāpi

tatrāpūrvārthavijñānaṃ niścitaṃ bādhavarjitam / aduṣṭakāraṇārabdhaṃ pramāṇaṃ lokasaṃmatam //

iti / etacca lakṣaṇamuktanyāyena pratyabhijñāne 'pi saṃbhavatīti pramāṇamevedam / nanvidamekameva na bhavati, kāraṇabhedāt, viṣayabhedāt, svabhāvavirodhācca / tathā hi sa iti saṃskārakāryam, ayamiti cendriyakāryam / na ca kāraṇabhede 'pi kāryābhedo viśvavaicitryāhetukatvaprasaṅgāt / tathā satyapi sphaṭikaḥ sphaṭika iti vyapadeśābhede pūrvadeśakālasaṃbandhāparadeśakālasaṃbandhābhyāṃ viruddhadharmābhyāṃ yogāt sphaṭikaḥ pūrvāparakālayorbhidyata iti viṣayabhedo vaktavyaḥ / tathā sa iti parokṣam, ayamiti sākṣātkāraḥ / na cānayoḥ svabhāvaviruddhayordahanatuhinayoriva śakyā śakreṇāpyekatā āpādayitum, trailokasyaikyaprasaṅgāt / na cāsya prāmāṇyam, vikalpatvenāvastunirbhāsitvāt,smārtādaviśeṣācca / tasmāt pratyabhijñā ekatvaṃ sthāpayati bhāvānāmiti manorathamātram //

atrocyate / ekamevedaṃ pratyabhijñānaṃ samākhyātam / yadyapīndriyaṃ kevalamasamartham, yadyapi saṃskāramātram, saṃskārasadhrīcīnaṃ tu indriyaṃ bhāvayiṣyati pratyabhijñānam, tadbhāvābhāvānuvidhānāt pratyabhijñābhāvābhāvayoḥ / na hi nājījanad bījamātramaṅkuramiti mṛdādisahitamapi na janayati / atha bhavatu deśakālayostatsaṃsargayorvā parasparanānātvam, na tadavacchinnasya padmarāgasya, tasya tābhyāṃ tatsaṃsargābhyāṃ cānyatvāt //

tato 'nyatve tatsaṃsargayoḥ kutastadīyatvamiti cet / svabhāvādeveti saṃsargaparīkṣāyāṃ nipuṇataramupapādayiṣyate / na ca svabhāvavirodhaḥ, anumānasyāpyanekatvaprasaṅgāt / tadapi hi pratyakṣamapratyakṣaṃ ca, avikalpo vikalpaśca, asamāropaḥ samāropaśca / svānubhavāvasthāpitābhedasya svarūpatadgrāhyabhedāpekṣayā pratyakṣādīnāmavirodha iti cet / na, ihāpi sāmyāt / na khalvetadapi vijñānaṃ (#nibandh 114#) tattedantādhikaraṇamekamābhyāmanuraktaṃ sphaṭikaṃ gocarayadabhinnaṃ nānubhūyate nāvasīyate vā / ekatve 'pi ca vastunastadanurañjakatattedantābhedāpekṣayā pratyakṣatāparokṣate na virotsyete, sahasaṃbhavāt, vijñānaikatvasya ca pramāṇasiddhatvāt / na ca sa iti pūrvadeśakālasaṃsargo 'yamiti ca sannihitadeśakālasaṃsargaṃ ekasya virudhyate, yato yuktaṃ yatpadmarāgasya svarūpe paricchidyamāne tadabhāvo vyavacchidyata iti tadavyavacchede tatsvarūpāparicchedāt svapracyutivyavacchedyasvabhāvatvāt padmarāgabhāvasya tadanavacchede tatparicchedānupapatteḥ //

kasmāt punastadanye puṣparāgādayo vyavacchidyante / tadabhāvāvinābhāvāditi cet / sa eva kutaḥ / pratyakṣeṇa kadācidapi puṣparāgapadmarāgayostādātmyānupalambhāditi cet / yatra tarhi tatastādātmyapratītiḥ, na tatra tadavinābhāvaḥ / samasti ca so 'yaṃ padmarāga iti deśakālāvasthānugatamekaṃ padmarāgamavabhāsayantī sākṣātkāravatī pratītiḥ / na vikalparūpatayāsyā aprāmāṇyam, abhilāpasaṃsargapratibhāsatvaprāmāṇyayoravirodhāt / na cedaṃ smārtam, adeśakālāvasthāvato 'yaṃ deśakālāvasthānugatatvenādhikyāditi //

atha keśakuśakadalīstambādau satyapi bhede pratyabhijñānamutpannamiti cet / utpadyatāṃ ko doṣaḥ / kimanena pratipāditaṃ bhavati / kiṃ pratyabhijñāyāḥ sādhāraṇānaikāntikatvam, atha śabdasāmyādubhayorapyaprāmāṇyam, uta saṃśayāpādanamātram / prathamaḥ pakṣo 'nabhyupagamādeva nirastaḥ / na hīyamanumānatvenopanyastā / anumānatve 'pyabādhitatvāditi viśeṣaṇe na doṣa iti pratipādayiṣyāmaḥ / nāpi dvitīyaḥ pakṣaḥ, dṛṣṭāntamātrataḥ sādhyasiddherayogāt / keśoṇḍukādiviṣayasya cakṣurvijñānasyāpyaprāmāṇye ghaṭādipratyakṣasyāprāmāṇyaprasaṅgāt / saṃśayamātraṃ tu vyavahārocchedakatvānnāśrayaṇīyamevati pratipāditamiti na tṛtīyo 'pio pakṣaḥ //

kiṃ ca keśādau yadi pratyabhijñā vyabhicāriṇo, kāryakāraṇapratītiḥ kiṃ na vyabhicāriṇī / yā vyabhicāriṇo sā kāryakāraṇapratītireva na bhavatīti cet / yadyevaṃ yā visaṃvādinī sā pratyabhijñaiva na bhavati tadābhāsatvāditi samānam / pratyabhijñānasya ca sati prāmāṇye 'numānādiṣvanantarbhāve pratyakṣataiva, saṃskārasahāyendriyānvayavyatirekānuvidhāyitvācca / satsaṃprayoge satīndriyāṇāṃ bhāvācca / tadiyaṃ pratyabhijñā anekadeśakālāvasthāsaṃbaddhamekaṃ sphaṭikādikaṃ gocarayantī sthairyaṃ vyavasthāpayati //

tathānumānato 'pi sthiratāsiddhiḥ / prayogaḥ - vivādādhyāsitaḥ sa evāyaṃ sphaṭikaṃ ityādipratyabhijñāpratyayo yathārthaḥ, abādhitapratyayatvāt / yāvānabādhitapratyayaḥ sa sarvo yathārtha upalabdhaḥ / yathā svasaṃvedanapratyayaḥ / abādhitaścāyam / tasmāttatheti / abādhitatvaṃ ca parodbhāvitakṣaṇikatvasādhanabādhakoddhārānniśceyam //

(#nibandh 115#) athāparaḥ prayogaḥ / vivādādhyāsitā bhāvāḥ pūrvāparakālayorekasvabhāvāḥ, abādhitapratyabhijñayā pratyabhijñāyamānatvāt / yadyadabādhitapratyabhijñayā pratyabhijñāyate tatsarvamabhinnam / yathā yastvayā dṛṣṭo nīlo 'rthaḥ sa eva mayā dṛṣṭa iti nīlo 'rthaḥ pratyabhijñāyate / tathā caite bhāvāḥ / tasmāttatheti / pūrvaṃ pratyayasya dharmitā, adhunā bhāvānāmiti viśeṣaḥ /

kiṃ ca sahetukatvādvināśasya sthairya siddham / prayogaḥ - vivādāspadībhūtā bhāvā yathāsvaṃ vināśahetusannidheḥ prāṅ na vināśinaḥ, sahetukavināśatvāt / yadyaddhetukaṃ tattadasannidhau na bhavati / yathā vahnyādyabhāve dhūmādiḥ / sahetukavināśāścāmī bhāvāḥ / tasmāttatheti / sahetukavināśatvaṃ ca ghaṭasyāgnidhūmayoriva pratyakṣānupalambhato mudgaravināśayorapi kāryakāraṇabhāvasiddhau siddham / na ca vināśahetorasāmarthyavaiyarthyābhidhānamucitam, aṅkurādihetorapi tathātvaprasaṅgāt / śakyaṃ hi vaktumarthasyābhaviṣṇutāyāmasamartho janmahetuḥ, bhaviṣṇutāyāṃ vyartha iti / api ca akṣaṇikāḥ santaḥ, kāraṇavattvāt / yat kāraṇavattadakṣaṇikam / yathā bhāvavināśaḥ / kāraṇavantaśceme santaḥ / tasmādakṣaṇikā iti /

kāraṇavattvasya sādhyaviparyaye vṛttiśaṅkā vināśasya sahetukatvameva nivartayatīti prasiddhavyāptikāt kāraṇavattvādakṣaṇikatvasiddhiriti //

tathā śaṅkaraḥ sthirasiddhau prāha / notpattyanantaravināśī bhāvaḥ, prameyatvāt, vastuvyāvṛttivaditi / avidyamānavipakṣatvādanvayyeva hetuḥ / prameyatvasya kṣaṇikatvena virodhābhāvāt sandigdhavyatirekitvamiti cet / na khalu kṣaṇikatve kasyacitprameyatvaṃ sidhyati, kṣaṇasthitidharmaṇaḥ pramāṇakāle 'pātāt / atītasya ca prameyatve 'tiprasaṅgāditi /

evameva prayogamupastuvan trilocano 'pyāha / akṣaṇikāḥ sarvabhāvāḥ, prameyatvāt / yat pramīyate tadakṣaṇikam / yathā bhāvavināśaḥ / prameyāśca sarvabhāvāḥ / tasmādakṣaṇikā iti /

asiddho dṛṣṭāntadharmīti cet / na / svakāraṇakalāpādutpannavato bhāvasyāntareṇa nivṛttiprasavaṃ sarvadāvasthānaprasaṅgāt / tadaiva bhāvo 'sti na pūrvaṃ na praścādityapi śabdaḥ kṣaṇikaparyāyatveneṣyamāṇaḥ kṣaṇādūrdhvaṃ sattvāvicchedopajananamantareṇa nārthavān devairapi śakyaḥ parikalpayitum / vināśakālāpekṣayā hi kṣaṇo 'lpīyān kālaḥ / tena so 'syāstīti kṣaṇiko vaktavyaḥ / itarathā janmavināśayorekasmin kāle bhavatoḥ tulyahetukatvenaikatvaprasaṅgaḥ / ekatve tu dvayorekataraḥ prahātavyaḥ / tatra janmaprahāṇe bhāvā niḥsvabhāvāḥ prasajyeran / nivṛttiparityāge ca janmino bhāvā nityā iti durnivāraḥ prasaṅgaḥ / tat siddho dṛṣṭāntaḥ //

(#nibandh 116#) nanu prameyatvakṣaṇikatvayorvirodhāsiddheḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttikaṃ prameyatvamiti cet / naitadasti / yasmādarthaṃ kañcit prāpayat pratyakṣaṃ tena pratyāsannatvātprāpayati / pratyāsattiśca tadutpatirevāvakalpate, na tādātmyam, sākāranirākāravādayoraprakṛtatvāt / anyatra nirākṛtatvācca / sā ca niyatavastupratibhāsākṣiptā kāryakāraṇabhāvalakṣaṇā pratyāsattistulyakālaṃ pramāṇaprameyayoranupapannā, savyetaraviṣāṇayoriva / tataḥ pramāṇamarthasattāṃ bodhayattadadhīnotpādatayā bodhayati / kāraṇabhāvamātrānubandhitvācca tasya pūrvakālasattayā bhavitavyam / ataḥ pūrvakālasattvena vyāptaṃ prameyatvam / pūrvakālasattvaṃ ca kṣaṇikatve 'nupapannamiti vyāpakānupalabdhyā vipakṣāt kṣaṇikatvād vyāvartamānaṃ prameyatvamakṣaṇikatvena vyāpyata iti asandigdho vyatirekaḥ / tadevamanumānapramāṇasiddho 'kṣaṇika iti //

evamarthāpattirapyasya sādhikā / tathā hi kāryakāraṇabhāvagrahaṇaṃ kramayaugapadyagrahaṇasmaraṇam abhilāṣaḥ svayaṃnihitapratyanumārgaṇaṃ duṣṭārthakutūhalaviramaṇaṃ karmaphalasaṃbandhaḥ saṃśayapūrvakanirṇayaḥ bandhamokṣaḥ mokṣaprayatnaḥ śubhodarke karmaṇi pravṛttiḥ pratyabhijñā kāryakāraṇabhāvaḥ upādānopādeyabhāvaprabhṛtayaḥ sthirasattāmantareṇānupapadyamānāḥ sthairya sādhayanti / pratikṣaṇaṃ bhede satyanubhaviturvinaṣṭatve 'nyasya kāryakāraṇabhāvagrahaṇādyanupapatteriti kathaṃ kṣaṇabhaṅgaśaṅkāpi //

atrābhidhīyate / apramāṇamevāyaṃ pratyabhijñākhyo vikalpo mithyātvaṃ ca sadviṣayatvabādhakapratyayāt / nanvasya bādhakaṃ pratyakṣamasambhavi, anumānaṃ cāsamarthamāveditamiti cet / nanvasya pratyabhijñānasya svārthāvinābhāvadārḍhye pratyakṣasahasreṇāpi kim / saṃvādaśaithilye tu bādhakapratyakṣavadanumānamapi prāptāvakāśam, pramāṇasyaiva siddhibādhayoradhikārāt / tathā hi māyākāraḥ śirasi nimajjitaṃ golakamāsyena niḥsārayatīti pratyabhijñā śirasi cchidraprasaṅgasaṅgatenānumānena bādhyamānā pratītaiva / bādhyamānā na pratyabhijñeti prastute 'pyastu / yathāvanatākāśapratibhāsaḥ sarvasaṃpratipattāvapi bādhya eva tadvadekatāgrahaḥ sarvasaṃpratipattāvapi bādhyo 'stu / tasmādasyāḥ pratyakṣatākīrtanaṃ yācitakamaṇḍanamātramatrāṇam / kathamataḥ sthairyasthitirastu / tataścānumānatvamapyasyā dhvastam, uktakrameṇa abādhitatvaviśeṣaṇaviruddhabādhyamānatāyāḥ prasādhanāditi viśeṣaṇāsiddho hetuḥ / yadāpi kṣaṇabhaṅgasādhakaṃ bādhakaṃ nocyate asyāstadāpīyamapramāṇameva, lūnapunarjātakeśapāśādau vyabhicāropalambhāt //

nanūktaṃ yā vyabhicāriṇī sā na pratyabhijñetyādi / yuktametat, yadi kāryakāraṇabhāvapratītivallakṣaṇabhedaḥ pratipādayituṃ śakyeta / yathā hyanvayavyatirekagrahaṇapravaṇapratyakṣānupalambhādupapanno niścayaḥ kāryakāraṇabhāvapratīteranyastadābhāsapratītirityanayorlakṣaṇabhedaḥ, tathā yadi pratyabhijñāne 'pi lakṣaṇabhedo darśitaḥ syāt, darśayituṃ (#nibandh 117#) vā śakyo vyabhicārāvyabhicāropayogī, tadā bhavatu pratyabhijñātadābhāsayorvivekaḥ / na tvevamasti, sarvatrātyantasadṛśe vastuni pṛthagjanapratyabhijñāyā ekarasatvāt //

saṃvāditvāsaṃvāditve lakṣaṇabheda iti cet / na / aliṅgasya hi vikalpasya saṃvādo nāma pramāṇāntarasaṅgatirarthakriyāprāptirvā / tatra na tāvadādyaḥ pakṣaḥ, paścādapi sa evāyamiti svatantraikādhyavasāyamātrādaparasya pramāṇagandhasyāpyabhāvāt /

nāpi dvitīyaḥ pakṣaḥ saṃgacchate / na hi pūrvāparakālayorekavastupratibaddhā siddhā kācidarthakriyāḥ, bhinnenāpi tatsamānaśaktinā tādṛgarthakriyāyāḥ karaṇāvirodhāt / tathā hi yathaiko ghaṭo vāri dhārayatīti tatkālabhāvino 'pyanyasya deśāntaravartino na vāridhāraṇavāraṇam tathā dvitīyādikṣaṇopyanyo yadi vāri dhārayati, kīdṛśo doṣaḥ syāt / visadṛśakriyāyāṃ tu cintaiva nāsti / tatkathaṃ pratyabhijñānasya saṃvādasaṃbhavaḥ //

nanu yadyekaṃ pratyabhijñānaṃ bisaṃvādi dṛṣṭamiti sarvameva pratyabhijñānaṃ visaṃvādi śaṅkyate, tadaikamindriyajñānaṃ keśoṇḍukadvicandrādau visaṃvādyupalabdhamiti ghaṭādiṣvapi sarvameva pratyakṣaṃ visaṃvādi saṃbhāvyatām, indriyajanyatvasyaikalakṣaṇasya sarvatra saṃbhavāditi cet / na / tatrāpi lakṣaṇabhedasya sadbhāvāt / tathā hi bahirarthasthitāvindriyārthakāryatayā sākṣādarthākārānukāritvaṃ pratyakṣatvam / taccābhyāsaviśeṣāsāditapaṭimnā pratyakṣeṇa niścīyate / kvacittvarthakriyāprāptijñānāditi pratyakṣatvamanavadyameva / dvicandrādau tvarthavinākṛtena timirādiviplutacakṣuirmātreṇa tajjñānaṃ janitamiti pratyakṣābhāsameva / dvicandrādyarthābhāvastu deśakālanarāntarairdvicandrāderarthasya bādhitatvādavyāhata iti pratyakṣābhāsaparihāre 'pi pratyakṣeṣu ka āścāsavirodhaḥ / pratyabhijñāne 'pi sarvamidamastīti na yuktam //

yathā hi pūrvaṃ pāvakādau pākādikriyā pratibaddhā siddhā paścādanubhūyamānā dahanajñānasya saṃvādamāvedayati, anyathā bāhyārthocchedānnirīhaṃ jagajjāyate, na tathā prathamacaramakālayorekīmāvapratibaddhā kācidarthakriyā upalabdhigocarā pūrvāparakālayorekatvamantareṇa vā pravṛttyādikṣatiryenaikatāvagraho 'pi saṃvādī syāt / tadiyamanumānabādhitatvād vyabhicāraśaṅkākalaṅkitatvāccana pratyakṣamanumānaṃ veti kathamataḥ sthairyasiddhiranumānapratihatirvā //

yat punarvācaspatirūvāca saṃskārendriyayormilitayoreva pratyabhijñānaṃ prati kāraṇatvamiti, tadayuktam, bhinnasāmagrīprasūtatvādanayorjñānayoḥ / tathā hi nimīlite cakṣuṣi sa ityatrendriyavinākṛtasyaiva saṃskārasya sāmarthyamupalabdham / prathamadarśane tvayamityatra saṃskārarahitasyaivendriyasya sāmarthyaṃ dṛṣṭam / tasmāt sāmagrīdvayapratibaddhaṃ (#nibandh 118#) jñānadvayamidamavadhāritam / kathamubhābhyāṃ militvaikameva pratyabhijñānamutpāditamityudghuṣyate / bījakṣityādyostu pṛthak sāmarthyaṃ na dṛṣṭamityekaiva sāmagrītyaṅkuro 'pyeka evāstu / tathā pūrvadeśakālāparadeśakālābhyāṃ tatsaṃbaddhābhyāmanyatvāt padyarāgasyābheda ityapyasaṅgatam / viruddhayordharmayoḥ padmarāgādanyatve 'pi viruddhadharmayogāt padmarāgasya bhedaḥ kathamapahnayate, trailokyaikatvaprasaṅgasya durvāratvāt / na hi dharmadharmiṇoranyatve 'pi brāhmaṇatvacāṇḍālatve ekādhāre bhavitumarhata iti padmarāgasya bhedo duratikramaḥ / tathā ca na svabhāvavirodho 'numānasyāpyanekatvaprasaṅgāt / tadapi pratyakṣamapratyakṣaṃ cāvikalpo vikalpaścāsamāropaḥ samāropaścetyapyayuktam / anumānasya hi paramārthataḥ svasaṃvedanapratyakṣātmano 'vikalpasyāsamāropasvabhāvasyāpratyakṣatvavikalpatvasamāropatvādeḥ parāpekṣayā prajñaptatvād viruddhadharmādhyāsābhāvāt kathaṃ bhedasiddhiḥ / sa e vāyamiti tu pratyabhijñānasya sa ityaspaṣṭākārayogitvam, ayamiti spaṣṭākārayogitvamiti viruddhadharmadvayaṃ bhedakam //

na caivaṃ vaktavyam tattedantāpekṣayā pratyabhijñānasyāpyekasyaiva pārokṣyāpārokṣyamaviruddhamiti / na hodamekākāratayā vyavasthitam, yenānumānavadasyāpi pārokṣyāpārokṣyavyavasthāmātraṃ syāt / yāvadatītārthākārānukāro vartamānārthānukāraśca svadharmo na bhavati tāvattadarthagocarataiva nāsti / kutaḥ pārokṣyāpārokṣyavyavahāro bhaviṣyati / tasmāt spaṣṭāspaṣṭākāradvayaviruddhadharmādhyāsāt pratyabhijñānaṃ

pratyayadvayametaditi sthitam //

tathā sahetukavināśatvādayamapyasiddho hetuḥ / yatpunaratroktam sahetukavināśatvaṃ ghaṭasyāgnidhūmayoriva pratyakṣānupalambhato mudgaraghaṭavināśayorapi kāryakāraṇabhāvasiddhau siddhamiti, tadasaṅgatam, agnidhūmayordvayorapi dṛśyatvāt, pratyakṣānupalambhato dhūmasya vahnikāryatā sidhyatu / vināśaśabdavācyastvartho na kaścididantayā dṛṣṭaḥ / karparameva ghaṭamudgarābhyāmutpadyamānamupalabdham / yadāhurguravaḥ

dṛṣṭastāvadayaṃ ghaṭo 'tra ca patan dṛṣṭastathā mudgaro dṛṣṭā karparasaṃhatiḥ paramato nāśo na dṛṣṭaḥ paraḥ / tenābhāva iti śrutiḥ kva nihitā kiṃ vātra tatkāraṇaṃ svādhīnā palighasya kevalamiyaṃ dṛṣṭā kapālāvaliḥ //

tadayamabhāvo dṛśyānupalabdhibādhitaḥ kathaṃ pratyakṣato mudgarādikāryamavadhāryaḥ //

yatpunarasminnadṛśyamāne 'pi dṛśyata iti vāgjālaṃ sā bhaṇḍavidyā / tadvacanād gṛhṇānnapi paśureva / tathā hi

kasyacit pratibhāsena sādhyate 'pratibhāsi yat / pratibhāso 'sya nāsyeti nopapattestu gocaraḥ // iti /

(#nibandh 119#) athaivaṃ vaktavyam kimanyena dhvaṃsena, karparameva ghaṭadhvaṃso 'stu, tathā ca sati mudgarādyabhāve karparābhāvāt ghaṭasthairyamavyāhatamiti / durāśā khalveṣā / tathā hi yathā nāśaśabdena karparamucyate tathā yadyabhāvaśabdenāpi karparamevocyate tadaikatra pradeśe ghaṭamekamapanīya ghaṭāntaranyāse tatrāpanītaghaṭasyābhāvavyavahāro na syāt, tatpradhvaṃsakapālayostatrānutpādāt / tasmādyathāpanītaghaṭasya pracyutimātrāpekṣayā nyastaghaṭe 'bhāvavyavahārastathā mudgarādikāraṇābhāvāt pradhvaṃsakarparayoranutpāde 'pi pracyutimātrāpekṣayaiva pratikṣaṇamanyānyatvavyavahāro ghaṭasya sidhyatīti kutaḥ sthairyasiddhiḥ / tasmāt pradhvaṃsakarparābhāve 'pi pracyutimātrātmakabhāvāpekṣayāpyasmanmatamavyāhatam / yadāhurguravaḥ

āstāṃ karparapaṃktireva kalaśadhvaṃso na ceyaṃ purā tena sthairyamapi prasidhyatu tato bhinnena nāśena kim /

atrottaram,

nāśaḥ saiva yathocyate yadi tathābhāvo 'pi kumbhāntar anyāse 'bhāvavacaḥ kathaṃ matamataḥ sidhyatyabhāvo 'pi na //

iti /

nanu yadi svahetujanito nāśo nāsti, kathaṃ kvacideva deśe kāle ghaṭo naṣṭa iti pratītiniyamaḥ / na ca mudgarādanyo nāśasya heturvaktavyaḥ, prāgapi nāśasaṃbhave naṣṭaghaṭabuddhisaṃbhavaprasaṅgāt / yadāhuḥ

nāśo nāsti yadi svahetuniyataḥ kiṃ deśakāle kvacit kumbho naṣṭa iti pratītiniyamastenāsti kāryaśca saḥ / nāpyanyat kila kāraṇaṃ rayavato daṇḍātpurāpyanyathā nāśoktā na kṛtā vinaṣṭaghaṭadhīḥ kenoddhurā vāryate //

iti cet / tarhīdānīmarthāpattyā pradhvaṃsaṃ prasādhya mudgarādhīnatvamasya sādhayitumārabdham / tathā ca sati dhūmāgnivat pratyakṣataḥ pradhvaṃsasya mudgarādikāryatvaṃ siddhamityutphullagallamullapitaṃ vyāluptam //

na cārthāpattito 'pi tatsiddhiḥ saṃdyapate, kumbho naṣṭa iti pratīteranyathāpyupapadyamānatvāt / vināśaṃ vināpi hi ghaṭadarśanavato mudgarakṛtakapālānubhava evanaṣṭaghaṭāvasāyasādhanaḥ, kimapareṇa nāśena kartavyam, ghaṭo naṣṭa iti buddherghaṭaniścayapūrvakamudgarakṛtakapālānubhavamātrānvayavyatirekānuvidhānadarśanāt / na ceyaṃ sāmagrīpūrvamapyasti / mudgarābhāve karparapaṃkterevābhāvāt kathaṃ prāgapi naṣṭaghaṭabuddhiprasaṅgaḥ saṃgato nāma / yadāhurguravaḥ

dṛṣṭe 'mbhobhṛti mudgarādijanitā dṛṣṭā kapālāvalī saṅketānugamādvinaṣṭaghaṭadhīstāvat samutpādyate / (#nibandh 120#) sāmagryāmiha nāśanāma na kimapyaṅgaṃ na cāsyāmapi syādeṣā na kadāpi nāpi ca purāpyeṣā samagrā sthitiḥ //

arthāpattirato gatā kṣayamiyaṃ na dhvaṃsasiddhau prabhuḥ // iti //

yadi nāśānubhavo nāsti kapālānubhavāt kapālakalpanaiva syāt, na naṣṭaghaṭabuddhiriti cet / tadetadatisāhasam, ghaṭaniścayapūrvakakapālavalayadarśanādeva naṣṭaghaṭabuddheḥ sākṣādevānubhūyamānatvāt / tadapalāpe dhūmādīnāmapi dahanādipūrvakatvaniścayo na syādityatiprasaṅgaḥ //

nanu ghaṭo naṣṭa iti buddhirviśeṣyabuddhiḥ / sā ca vināśaṃ viśeṣaṇamākṣipatīti cet / tadasat, yataḥ

svabuddhyā rajyate yena viśeṣyaṃ tadviśeṣaṇam /

ucyate / na cāvidyamānamadṛśyaṃ vā svabuddhyā kiñcidrañjayati / prayogo 'trayasya na svarūpanirbhāsastanna kasyacit svānurakta pratītinimittam / yathā karikeśaraḥ / nāsti ca svarūpanirbhāso dhvaṃsasyeti vyāpakānupalabdhiḥ / nāsyā asiddhiḥ, abhāvasya svarūpeṇaivedantayā nirbhāsābhāvāt / na ca viruddhatā, sapakṣe bhāvāt / nāpyanaikāntikatvam, pratibhāsābhāve 'pi svānuraktapratītihetutve śaśaviṣāṇāderapi tathātvaṃ syādityatiprasaṅgaḥ /

nanu

na dhvaṃsena vinā vinaśyati jagad bhāvena sārdhaṃ sacet saccāsacca kimastu vastuniyataṃ bhāvānujo 'sau tataḥ / bhāvāt tena tu bhinnakāraṇatayā tatkāraṇāsaṃbhave 'bhāvāttena kṛtānyatāpi galitā bhaṅgaḥ kuto 'nukṣaṇam //

atrocyate / kāraṇāntarādutpadyamāno dhvaṃso 'bhinno bhinno vā / nādyaḥ pakṣaḥ, bhinnakāraṇatvāt, tairanabhyupagatatvācca / atha dvitīyaḥ pakṣa / tadā kaḥ punarbhāvasya pradveṣo yena pradhvaṃsākhye vastuni svahetorutpanne nivartate nāma //

yatpunaretaducyate - nābhāvasyotpāde bhāvasyāparā nivṛttiḥ, kiṃ tvabhāvotpattireva tannivṛttiriti / kathamanyasyotpāde 'nyasya nivṛttiḥ / atra svabhāvabhedairuttaraṃ vācyam ye parasparaparihārasthitayaḥ svahetubhyo jāyante / na hi svato 'nyasyāṅkurasya vahnirna kāraṇamityanyatvāviśeṣād bhasmano 'pi na kāraṇam / svabhāvabhedenatu kāryakāraṇabhāvasamarthanaṃ parasparaparihārasthitiniyame 'pi tulyam / yathā cotpādasya purastādakhilasāmarthyarahitasyāṅkuraprāgabhāvasyāpakāraṃ kañcidakurvanto 'pi bījādayo 'ṅkuramārabhamāṇāḥ prāgabhāvaṃ nivartayanti, tadutpādasyaiva tatprāgabhāvanivṛttirūpatvāt; evaṃ tadabhāvahetavo 'pi bhāvarūpe 'kiñcitkarā (#nibandh 121#) api tadabhāvamādadhānāstannivartayanti, abhāvotpādasyaiva bhāvanivṛttirūpatvāt / tena pūrvavannārthakriyākaraṇaprasaṅga iti / taducitaṃ syād yadi kāryakāraṇayorivāsyā pyātmā pramāṇapratītaḥ syāt, kevalaṃ dṛśyānupalambhagraste 'pyetasminnupalabhyata iti pralāpo vyaktamiyaṃ bhaṇḍavidyetyuktam / arthāpattirapi kṣīṇetyapi prāgabhāvasya ca dṛṣṭāntatvenopanyāso bhaṇḍālekhyanyāyaḥ /

kiṃ ca kaḥ punaratra virodhaḥ

sahasthānābhāvo yadi tava virodho 'rthavipadoḥ sahasthānāsaṅgaḥ kṣaṇamapi yathā śītaśikhinoḥ / sa ca dhvaṃso dhvaṃsāntaramupanayan saṃprati bhaved virodhī so 'pyanyaṃ kṣayamiti na nāśaḥ kathamapi //

anyathā siddhasattāmātreṇa virodhitve sarvaṃ sarveṇa viruddhaṃ prasajyeta / svabhāvālambanamapyadarśanādeva nirastamiti /

athānyonyābhāvaprakṛtikatayārthe sato tadā kṣayasyaivābhāvaḥ saha bhavatu vā hetubalataḥ / anena dhvaṃse ca prakṛtahatirasya tvanudaye balīyānevārthaḥ svayamapacaye 'nyena kimiha //

saccāsacca kimastu vastviti tu prasaṅgaḥ trilocanaprastāve nirākaraṇīyaḥ / ata evātra prastāve bhuvanaikagurūn bhagavataḥ kīrtipādānavamanyamānaḥ śaṅkaraḥ paśorapipaśuriti kṛpāpātramevaiṣa jālmaḥ /

yadapyāha trilocanaḥ bhāvavyatiriktāṃ nivṛttimanicchadbhiraśakyā svarūpanivṛttiravasthāpayitum / yā hi tasya prāktanī kācidavasthā bhavadbhirarthakriyānirvartanayogyā dṛṣṭā saiva yadyuttarakālamapyanuvartate tarhi svarūpeṇaiva nivṛtto bhāvaḥ kathamavasthāpyate / tadānīmayaṃ naṣṭo nāma yadi svahetupratilabdhasvarūpavyatirekiṇī tasya kācidavasthotpadyeta, utpattau saiva tasyātmāntaraṃ jātamityatādavasthyamevāsya vināśaṃ brūmaḥ / tādavasthye tādātmye ca svarūpeṇa nivṛtto bhāva ityasya śabdasya satyamarthaṃ na vidmaḥ / svarūpanivṛttiḥ khalviyaṃ bhavantī bhāva eva syāt, bhāvādanyā vā / tattve svakāraṇebhyo niṣpannasyārthasyānyathānupapattāvutpatterārabhya sattvānnityatvaṃ prasajyeta / anyatve ca tadeva nivṛtteranyatvanivṛtti(riti) priyamanuṣṭhitaṃ priyeṇa / tasmādutsṛjya vibhramaṃ nāśotpattireva naṣṭatvamabhyupagantavyamiti /

(#nibandh 122#) tadetadajñānaphalam / tathā hi

svakāraṇādeva yathānyadeśavicchinnarūpaḥ samudeti bhāvaḥ / vicchinnabhinnakṣaṇavṛttirevaṃ svakāraṇādeva na jāyate kim //

abhāvato 'rthāntararūpabādhe tatrāpi cārthāntaramīkṣaṇīyam / pradīpadṛṣṭāntamataṃ na kāntaṃ svarūpasaṃdarśanaviprayogāt //

yathā hi deśāntaraparāvṛttamanīlādiparāvṛttaṃ ca svahetorutpannaṃ vastu tathā dvitīyakṣaṇāntaraparāvṛttamapi / yathā cānyadeśānavasthāyitvaṃ taddeśāvasthāyitvenāviruddham, viruddhaṃ ca deśāntarāvasthāyitvenaiva tathā dvitīyakṣaṇāvasthāyitvaṃ prathamakṣaṇāvasthāyitvenāviruddham, viruddhaṃ punardvitīyakṣaṇāvasthāyitvenaiva / kevalaṃ deśāntaradvitīyakṣaṇayostatpracyutimātraṃ vyavahriyate / tadanyonyābhāvapradhvaṃsābhāvayoḥ padārthayoḥ sadbhāve 'pyavāryam, abhāvāntarāsvīkāre 'pi bhāvābhāvayorapyamiśratvāsvīkāre tādātmyaprasaṅgāt / tasmād bhāvābhāvayostādātmyamiti / yathārthakriyākāritvasya taddeśavartitvanīlatvādibhinnavirodhastathā dvitīyakṣaṇānavasthāyitvenāpīti vivakṣitam / paramārthatastu dharmidharmayostādātmyaṃ vyāvṛttikṛto bhedavyavahāra iti apohasiddhau prasādhitam / etaccoktakrameṇāviruddhamāpāditam / etāvati tu tattve vākchalamātrapravṛttā dveṣaviṣajvalitātmānaḥ kṣudrāḥ pralapantīti kimatra brūmaḥ /

tataśca vyatiriktanivṛttyutpattimantareṇa svarūpanivṛtterupapatteḥ kathaṃ kṣaṇādūrdhvaṃ prāktanasattāvasthitiḥ / tasmādutsṛṣṭavibhramaṃ naṣṭavyavahāramātramastu, na tvasyānyat kiñcij jāyeta, bhāvasya tādavasthyaprasaṅgāt / abhāvaḥ kathaṃ niṣidhyata iti cet / na, tadanutpattimātraviṣayasya vācāniścayena ca paścādabhāvavyavahāramātrapravartanasyeṣṭatvād vastūtpattereva niṣiddhatvāt /

nanu keyaṃ vācoyuktiḥ, abhāvavyavahāramātramiṣyate paścānnābhāva iti / evaṃ sati visaṃvāditāprasaṅgo 'bhāvavyavahārasya / abhāvaśca mithyeti bhāva eva pratiṣedhyasya syāt / sa cābhāvaḥ paścā(d) bhavatīti sphuṭataramasya kādācitkatvātsahetukatvam, vastutvaṃ ceti / asadetat, abhāvākhyavastvantarāsvīkāre 'pi pracyutimātrāpekṣayāpi vyavahārasya caritārthatvapratipādanāt /

yattu tadviviktabhūtalāderviṣayatvamāśaṅkyoktam, na bhūtalādervastvantaratvāt / na ca vastvantare pratipādite pratīte vā ghaṭādi vastubhūtamiti pratipāditaṃ pratītaṃ (#nibandh 123#) vā bhavati / evaṃ vastvantarameva nāśa iti asmin mate yad dūṣaṇamuktaṃ tat svayameva parihṛtaṃ syāditi, tadapyasaṃbaddham, kevalaṃ hi bhūtalamasya viṣaya iti kathaṃ na ghaṭāderabhūtatvabodhaḥ / yaiva hi ghaṭādyapekṣayā kaivalyāvasthā pradeśasya sa eva ghaṭavirahaḥ / vacanādināpyevaṃ kevalapradeśapratipādane kathamiva na prakṛtaghaṭādyabhāvapratipādanam / kaivalyaṃ cāsahāyapradeśādavyatibhinnameva //

na ceha ghaṭo nāstīti pratyayasya ghaṭavatyapi pradeśe prasaṅgaḥ, svahetostathotpannasya saghaṭapradeśasya kevalapradeśādanyatvāt / na ca pratyabhijñānataḥ saghaṭāghaṭapradeśayorekatvam, pūrvamasya nirākaraṇāt / na ca vināśahetorasāmarthyavaiyarthyābhidhāne 'ṅkurādihetorapi tathābhidhātumucitam / asiddhe hi kārye hetorāśrayaṇamavārtham / siddhe ceyaṃ cintā, yadi hetornityo 'nityo vārtho jātaḥ kiṃ nāśakāraṇeneti hetupuraskāreṇaiva pravṛtteḥ / na caivamasiddhe 'ṅkurādau kārye śakyamabhidhātum, svarūpasyaivābhāt taddharmakatvā(tad) dharmakatvādiparyanuyogasya nirviṣayatvāt //

nanu tvayāpi bhāvābhāvayorlakṣaṇabhedo 'bhihitaḥ / tatkathamekatvaṃ sarvārthānām / lakṣaṇabhedādeva bhedavyavasthā / tato 'pi cenna bhedavyavasthitiḥ, na kasyacit kutaścid bhedavyavasthitirityadvaitaprasaṅga iti cet / na / yo hi naśvarasvabhāvaḥ sa eva nāśoḥ, naśyatīti bahulādhikārāt kartari ghañaḥ prasādhanāt, taṃ nāśaṃ bhāvasvabhāvamicchāmaḥ / naśanaṃ nāśa iti tu prasajyātmā dvidhā kartavyaḥ / tattvatastāvad vastutvavirahāt tattvānyatvavirahita evāsau bhāvo na bhavatīti tadbhāvaniṣedhamātrapātaṃ tu bhavati kharaśṛṅgādivat / saṃvṛtau tu yathā kālabhedena vikalpyamānaḥ kādācitka iva pratibhāti tathā sarvopākhyāviraharūpatayā bhāvādbhinna iva pratibhātīti nāvastutvopalakṣaṇabhedākhyānavirodhaḥ / evaṃ ca sati saṃvṛttyā lakṣaṇabhede bhāvābhāvayorbhedasyeṣṭatvāt / tatvena ca lakṣaṇaikatāvirahe bhāvasya tenaikyaniṣedhāt kathamadvaitaprasaṅgopālambhaḥ //

syādetat / na ca vivekāpratītau tadviviktagrahaṇaṃ bhavati / tadvivekaśca na bhūtalādisvarūpameva viśeṣaṇatvāditi / tadetannyāyabahiṣkṛtam / viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo hi saṅkalpāruḍhe rūpe bāhyārthasparśe vikalpaśabdaliṅgāntarāṇāṃ vaiyarthyaprasaṅgāditi śāstre vistareṇa pratipādanāt / sa ca saṅkalpo 'bhinnamapi bhāvaṃ bhinnamivākalayati / yathā śilāputrakasya śarīram, śarīre karaṇādayaḥ, lambakarṇo devadatta ityādi / tasmāt kalpanādhīno viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ / abhinne 'pi bhāve bhedavivakṣāpekṣo bhedavyavahāraḥ kathaṃ bhedaniyatamātmānamātanotu //

skhaladgatirayaṃ rāhoḥ śira ityādinirdeśa iti cet / yadi satyametat, tadā śiro 'tiriktasya rāhoriva kṣmātalāderatiriktasya vivekasya dṛśyānupalambhabādhitatvādayamapi nirdeśaḥ skhaladgatireva, tathāpi neti koṣapānaṃ pramāṇam / tasmātsaghaṭāt (#nibandh 124#) pradeśāntarāt pradeśa evāyamanyo ghaṭaviviktaḥ svahetorutpanno na tu ghaṭavivekena viśeṣitaḥ, svahetorutpannasya viviktasyābhāve vivekasyābhāvāt / kiṃ ca

vyāptaṃ bhidā yadi viśeṣyaviśeṣa(ṇa)tvaṃ bhedātyayānnanu tadā tadabhāva eva / deśo viśiṣṭa iti cāsti yathā tathedamapyasti dṛśyamatabhedadṛgasti neti //

tasmānnābhāvo nāma kaścid yatra kāraṇavyāpāraḥ / tadevaṃ sahetukavināśatvāditi hetuḥ svarūpāsiddha iti sthitam //

satāmakṣaṇikatvaṃ kāra(ṇa)vattvādityapyasaṃbaddhameva, kṣaṇikatvakāraṇavattvayorvirodhābhāvādakṣaṇikatvena kāraṇavattvasya vyāpterasiddheḥ sandigdhavyatirekitvāt / na cāsya viparyaye vṛttiśaṅkā nāśasya sahetukatvameva nivartayati, uktakrameṇa nāśasyaivābhāvāditi //

tathā prameyatvādapi sthirasiddhirmanorathamātram / sākāravedanodayapakṣasthitau hi dvitīyakṣaṇānuvṛttāvapyarthasya vyavahitatvāt, prakāśānupapatterviṣayasvarūpavedanameva jñānasya viṣayavedanam / evaṃ ca vartamānānurodhaḥ / atīte 'pi tatpratyāsatterapracyuteḥ / na cātiprasaṅgaḥ, anantarātītādanyena kṣaṇena sārūpyāsamarpaṇāt / tataśca kāraṇatvād yadi nāma prameyatvasya pūrvakālasattvena vyāptistathāpi prameyatvavat pūrvakālasattvamapi kṣaṇike 'viruddhamiti prameyatvākṣaṇikatvayorvyāptisādhano vyāpakānupalambho 'siddhaḥ / jñānākārārpakatvaṃ hi hetutvam, prameyatvaṃ prāmāṇikapratītatvam / taccānantarātīta eva kṣaṇe samupapadyate //

jñānasattvāsamaye 'rthānuvṛtterabhāvānnirviṣayateti cet / nanvanuvṛttāvapi tadarpitākārasvarūpasaṃvedanameva tadvedanam / tadeva ca saviṣayatvam / iyaṃ ca pratyāsattiranantarātīte 'pi kṣaṇe 'kṣīṇeti na dvitīyakṣaṇānuvṛtteranurodha ityuktam / ataḥ sandigdhavyatirekitvādanaikāntikameva prameyatvam //

atha sākāravādavidveṣādanākārajñānagrāhyatvaṃ prameyatvamabhipretaṃ tadāsiddhatāsya hetoḥ / indriyārthasannikarṣāderjñānamutpadyatāṃ nāma / taccānubhavaikarasatvena sarvatrārthe sadṛśākāratvāt kasya grāhakamastu, yenābhisaṃbaddhamiti cet / ātmamanaḥsaṃyogādīnāmapi grahaṇaṃ syāt / janakasya grahaṇamiti cet / tathāpyātmādīnāṃ grahaṇaprasaṅgaḥ / viṣayatvena janakasya grahaṇamityapyasādhu, viṣayatvasyādyāpyaniścayāt / idaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ vedamityadhyavasāyo yatrārthe sa viṣaya iti cet / nanvastyeva pratiniyato vyavahāraḥ / kaḥ punaratra pratyāsattiniyama iti pṛcchāmaḥ / sa cedupavarṇayituṃ na śakyate, vyavahāro 'pi tvanmate niyato na syāditi brūmaḥ / asti tāvaditi cet / ata evārthasārūpyamasādhāraṇaṃ pratyāsattinimittamastu, nirmimitte niyamāyogāt //

(#nibandh 125#) nanu sārūpyamapyarthādarśane kathamavadhāryate / tacca kimekadeśena, sarvātmanā vā / ādye pakṣe sarvaṃ sarvasya vedanaṃ syāt / dvitīye tu jñānamajñānatāṃ vrajet / kiṃ ca sārūpyādarthavedane 'nantaraṃ jñānaṃ tulyaviṣayaṃ viṣayaḥ syāditi cet / mābhūdarthasya darśanam / ākāraviśeṣabalādadhyavasitārthasyārthakriyāprāpterevārtho 'pīdṛśa iti sārūpyavyavahāro 'viruddhaḥ / ata eva sthūlagataṃ paramāṇugataṃ vā sārūpyaṃ na cintyate / jñānākārasya sthūlatve 'pyekasāmagrīpratibaddhapuñjaviśeṣādapyabhīṣṭakriyākaraṇāt puruṣārthasiddheḥ / sārūpyaṃ caikadeśenaiva / na cātra sarvavedanaprasaṅgaḥ, sarveṣāṃ jñānaṃ pratyajanakatvāt / janakānāṃ ca svavyapadeśanimittāsādhāraṇaikadeśārpakatvena grāhyatvāt / nāpi tulyaviṣayāntarajñānagrahaṇaprasaṅgaḥ, tasya svasaṃvedanādeva pramāṇāt siddhatvāt / pramāṇāntarasya tatra vaiyarthyāt / jaḍatve satyākārārpakasya vastuno grāhyatvādityasyārthasyābhīṣṭatvācca / bāhyārthasthitau ceyaṃ cinteti sarvamanavadyam / tadevamayaṃ prameyatvāditi hetuḥ sākāravādapakṣe sandigdhavyatirekaḥ, nirākārapakṣe cāsiddha iti sthitam /

na cārthāpattirati sthirātmasādhanī, kāryakāraṇabhāvagrahaṇādīnāmanyathopapatteḥ / tathā hi upādānopādeyabhāvasthitacittasantatimapyāśrityeyaṃ vyavasthā sustheti kathamātmānaṃ pratyujjīvayatu / tatra kāryakāraṇabhāvapratītistāvadanākulā / tathāpi prāgbhāvivastuniścayajñānasyopādeyabhūtena tadarpitasaṃskāragarbheṇa paścādbhāvivastujñānenāsmin satīdaṃ bhavatīti niścayo janyate / tathā prāgbhāvivastvapekṣayā kevalabhūtalaniścāyakajñānopādeyabhūtena tadarpitasaṃskāragarbheṇa paścādbhāvivastvapekṣayā kevalabhūtalaniścāyakajñānenāsminnasatīdaṃ na bhavatīti vyatirekaniścayo janyate / yathoktam

ekāvasāyasamanantarajātamanyavijñānamanvayavimarśamupādadhāti / evaṃ tadekavirahānubhavodbhavānyavyāvṛttidhīḥ prathayati vyatirekabuddhim //

ata eva devadattenāgnau pratīte yajñadattena ca dhūme pratīte na kāryakāraṇabhāvagrahaṇaṃ tajjñānayorupādānopādeyabhāvābhāvāt / yatra tvekasantāne jñānakṣaṇayorupādānopādeyabhāvastatra kāryādigrahaḥ sugrahaḥ / anyathā satyapi nityātmani pratisandhātari kāryakāraṇabhāvādīnāmapratītireva syāt /

tathā hi ātmanaḥ sakāśāt pratisandheyabuddhīnāmabhedo bhedo vā bhedābhedo vā / prathamapakṣe ātmaiva syāt pratisandhātā, buddhya eva vā syuḥ pratisandheyā iti kaḥ pratisandhānārthaḥ / bhedapakṣa 'pi buddhibhyo bhidyamānasya jaḍasyātmanaḥ kaḥ pratisandhānārtha iti na vidmaḥ / buddhiyogād draṣṭutvavat pratisandhātṛtvamiti (#nibandh 126#) cet / buddhi reva tarhi draṣṭī pratisandhātrī cetī niyamasvīkāre tadyogādasya tathātvamiti kimanena yācitakamaṇḍanena / buddhīnāṃ kartṛtvābhāvāditi cet / taddvāreṇāpi tarhi tasyātmano draṣṭṛtvādivyavahārānupapattiḥ / yadi hi buddhirhetoḥ phalasya vā draṣṭrī syāt tadānantaryapratiniyamasya cānusandhātrī kalpitā / tadyogād draṣṭṛtvaṃ pratisandhātṛtvaṃ cocyata iti syādapi prativiṣayamalabdhaviśeṣāyāṃ ca buddhau saṃbandho 'pi na viśeṣaṃ vyavahārayitumīśaḥ - adhunā nibandhanādhigantā, adhunā phalasya, idānīṃ pratisandhāteti / tathāvidhabuddhigataviśeṣasvīkāre tu kimapareṇātmanā kartavyam, tāvataiva paryāptatvād vyavahārasya /

sthirātmānamantareṇa saiva buddhirna syāditi cet / kenaivaṃ pratārito 'si / aho mohamāhātmyaṃ yadīdṛśānapi paravaśīkaroti / tathā hi nedamidamantareṇa yaducyate tat khalvanyatra pratyakṣānupalambhābhyāṃ sāmarthyāvadhāraṇe sati yujyate vahneriva dhūme, cakṣurādivadvā dṛṣṭakāraṇāntarasāmagryā kāryādarśane paścād darśane ca kiñcidanyadapekṣaṇīyamastīti sāmānyākāreṇa /

ādyaḥ pakṣastāvannāstīti vyaktam / dvitīyo 'pi na saṃbhavī / na hi kāraṇabuddhisamanantaraṃ kāryabuddhau satyāṃ niścayapravṛttasyedamasyānantaraṃ dṛṣṭaṃ mayeti pratisandhānamadṛṣṭapūrvaṃ kadācit yato 'nyasya sāmarthyaparikalpanaṃ syādityudasya vyāmohamuktakrameṇaiva kāryakāraṇagrahaṇavyavasthā svīkartavyā /

bhedābhedapakṣastu dhikkāra eva, tasyaiva tadapekṣayā bhedābhedaviruddhadharmādhyāsādekatvānupapatteḥ / tataśca yadbhinnaṃ bhinnamevābhinnaṃ cābhinnamiti naikasya bhedābhedau /tathāpyabhede viśvamekamiti yugapadutpādasthitipralayaprasaṅgaḥ / evaṃ kramivastugrāhakaiḥ kramijñānairupādānopādeyabhūtaiḥ sākṣāt pāramparyeṇa krameṇāmī jāyanta iti niścayo janyate / aikakālikānekavastugrāhakaireva tajjñānairekopādānatvāt sakṛdimāni jātānīti vikalpaḥ kriyata iti kramākramagrahaṇamapyanavadyam /

kathamanekajñānādekavikalpa iti cet / ki doṣaḥ /

bhavantu bhinnā matayastathāpitā dadhatyupādānatayaikakalpanam / na bhinnasaṃkhyā phalahetubādhinī na cānyasantānabhavā ivākṣamāḥ //

yadapyuktaṃ śaṅkareṇa pūrvottarakṣaṇayoḥ saṃvittīḥ, tābhyāṃ vāsanā, tayā hetuphalabhāvādhyavasāyī vikalpa iti cet / kimidānīṃ yatkiñcidāśaṅkitena vaktavyamityevaṃ vidhiranuṣṭhīyate bhavatā / vikalpo hi gṝhītānusandhānamatadrūpasamāropo vā syāt / na tāvat pūrvaḥ pakṣaḥ, adṛṣṭānvayavyatirekasya puruṣasya hetuphalabhāvāgrahe 'nusandhānapratyayahetorvāsanāviśeṣasyaivānupapatteḥ / agṛhītasya cānusandhāne 'tiprasaṅgāditi /

(#nibandh 127#) tadetanna samyagālocitam / yato hetuphalabhūtayoḥ pūrvottarakṣaṇayorekaikena jñānenānanubhave 'pyupādānopādeyabhūtābhyāṃ kramijñānābhyāṃ hetuphalatve gṛhīte eva / kevalaṃ hetukāle phalābhāvāt / tadviṣayasāmarthyagrahaṇe 'pi phalādarśanāt tadavasāya evāpravṛttaḥ kāryadarśanena pravartyate / tathā phalāvalokane 'pi tatkāryatā gṛhītaiva vikalpenānusandhīyata iti gṛhītānusandhānarūpa evāyaṃ vikalpa iti yatkiñcidetat /

yadāha mahābhāṣyālaṅkāraḥ

yadi nāmaikamadhyakṣaṃ na pūrvāparavittimat / adhyakṣadvayasadbhāve prākparāvedanaṃ katham // iti //

tathā smaraṇamabhilāṣaḥ, svayaṃ vihitapratyanumārgaṇam, dṛṣṭārthakutūhalaviramaṇam, karmaphalasaṃbandhaḥ, saṃśayapūrvakanirṇayaśca pūrvapūrvānubhavaikopādānakāraṇaiḥ samarpitasaṃskāragatairuttarottarārthānubhavaivopādeyabhūtairjanyamāno yujyata iti kimadhikenātmanā parikalpitena / upādānopādeyabhāvaniyamādeva ca na santānāntare smaraṇādiprasaṅgaḥ saṅgataḥ / kimidamupādānamiti cet / ucyate / yatsantānanivṛttyā yadutpadyate tattasyopādānakāraṇam / yathā mṛtsantānanivṛttyotpadyamānasya kumbhasya mṛdupādānamiti śāstre prapañcitam / na cātra paralokakṣatiḥ //

yadapyuktam - cittaśarīrayoḥ kiyatkālasthitinibandhanasya dṛṣṭasya nivṛttau cittasyāpi nivṛttiprasaṅgaḥ / maraṇavedanayā hi cittaṃ vikalam / tato 'vikalā cittāntarajananāvasthā na saṃbhavati / tasmādupasthite maraṇaduḥkhe sarvasaṃskāravirodhini cittamapyucchidyeteti nāstikyamāyātamiti / tadayuktam / yato maraṇaduḥkhaṃ cittaviśeṣa eva, tasya cittāntarajananasāmarthyasvabhāvasya svabhāvādavāryaiva jñānotpattiriti / bandhānmokṣo 'pi saṃsāricitta sabandhādanāśravacittaprabandho yaḥ / śubhādimokṣayorapi pravṛttiravāryā / yataḥ satyapyātmanyahameva mukto bhaviṣyāmi sukhī cetyātmagrahaṇakṣaṇādadhyavasāyāt pravartate / na punarātmanā galahastitaḥ / sa cānādyavidyāparamparāyātaḥ pūrvāparayorekatvāropako mithyāsaṅkalpo bādhite 'pyātmanyavyāhataprasara iti kathamapravṛttiḥ / nanu

nairātmyavādapakṣe (tu) pūrvamevāvabudhyate / madvināśātphalaṃ na syānmatto 'nyasyāthavā bhavet // iti /

apravṛttirevāstviti cet / astu, ko doṣaḥ / yadyayamātmagraho nirviṣayo 'pi pravṛttimanākṣipta kṣaṇamapi sthātuṃ (na) prabhavati / yathā hi jātasyāvaśyaṃ mṛtyuriti (#nibandh 128#) jñātavatopyapratikriyaputrādimaraṇe sorastāḍamākrando maraṇādau ca yatnaḥ śokodrekāt evamavidyodrekādeva nairātmyaṃ jānannapi pravartate, na sukhamāsta iti kimatra kriyatām, avidyāyāḥ pravartanaśakteravāryatvāt / pratyabhijñā ca pūrvameva dhvastā / kāryakāraṇabhāvaniyatā paścādbhāvipūrvabhāvitā / sā ca kṣaṇike 'pyaviruddhā / upādānopādeyatā ca kramisvasaṃvedanajñānadvayena sākṣātkṛtā tatpṛṣṭhabhāvinā niścīyata iti, asatyapyātmani pratisandhātari kāryakāraṇagrahaṇādaya upapadyamānā nātmānamupasthāpayituṃ prabhavanti / ato 'rthāpattirati na kṣameti bhāgyahīnamanorājyamiva sthirasiddhirviśīryata eva / tathā ca kṣaṇabhaṅgasandehe sattvādyanumānaṃ prāptāvasaram //

// sthirasiddhidūṣaṇaṃ samāptam //

(#nibandh 129#) // 9 //

// citrādvaitaprakāśavādaḥ //

// namastārāyai //

digeṣā svaparāśeṣaprativādiprasādhanī / citrādvaitamatābodhadhvāntastomakadarthinī //

iha khalu sakalajaḍapadārtharāśau pratyākhyāte nirākṛte ca nirākāravijñānavāde pratihate cālīkākārayogini pāramārthikaprakāśamātre samyagunmūlite ca sākāravijñānālīkatvasamārope pratisantānaṃ ca svapnavadabādhitadehabhogapratiṣṭhādyākāraprakāśamātrātmake jagati vyavasthite yasya yadā yāvadākāracakrapratibhāsaṃ yadvijñānaṃ parisphurati tasya tadā tāvadākāracakraparikaritaṃ tadvijñānaṃ citrādvaitamiti sthitiḥ / tadevaṃ citramadvaitaṃ vijñānamiti padatrayamiha pratyupasthitam //

atra ca vipratipattirnāma kiṃ citratāyāmadvaite vijñānatve sarvatraiveti vikalpāḥ //

na tāvadasau citrasvarūpānusāriṇī bhavitumarhati, tanmātrasya sarvajñānubhavasiddhatvāt, anyathā śaśaviṣāṇādāviva jaḍamidamalīkaṃ vijñānaṃ veti vipratipattīnāmanavakāśaprasaṅgāt / nāpi vijñānatve vivādaḥ kartuṃmucitaḥ,

sahopalambhaniyamād

ityādinā pūrvameva nīlādīnāṃ sākāravijñānatvaprasādhanāt / ata eva sarvatrāpi vimatirasaṅgatā, sākāravijñānasiddhāveva citrādvaitavādāvatārāt / tasmāccitrateyamadvaitavirodhinīti vyāmohādekatva eva vipratiprattiriti tatra prasādhanaṃ sādhanamidamucyate //

yat prakāśate tadekam / yathā citrākāracakramadhyavartī nīlākāraḥ / prakāśate cedaṃ gauragāndhāramadhurasurabhisukumārasātetarādivicitrākārakadambakamiti svabhāvahetuḥ /

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.