Mahāvastu-avādana

[_mvu_3.335_] bhūmyānāṃ devānāṃ ghoṣaṃ śrutvā caturmahārājikā devā ghoṣam udīrayensuḥ śabdam anuśrāvayensuḥ / trayastriṃśā devā yāmās tuṣitā devā nirmāṇaratayo devā brahmakāyikā devā ghoṣam udīrayensuḥ śabdam anuśrāvayensuḥ // evaṃ māriṣa bhagavatā vārāṇasyāṃ ṛṣivadane mṛgadāve triparivartaṃ dvādaśākāram anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartitaṃ apravartyaṃ kenacic chamaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā anyena vā puna loke saha dharmeṇa / taṃ bhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃpāya mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca / hāyiṣyanti āsurāḥ kāyā divyāḥ kāyā abhivardhiṣyanti // āttamanā āyuṣmanto paṃcakā bhadravargīyā bhagavato bhāṣitam abhinande //

___bhagavān samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam arthaṃ abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca // tatra khalu bhagavāṃ āyuṣmantāṃ paṃcakāṃ bhadravargīyān āmantrayasi // rūpaṃ bhikṣavo anātmā vedanā anātmā saṃjñā anātmā saṃskārā anātmā vijñānaṃ anātma / idaṃ rūpaṃ ce bhikṣavaḥ ātmā abhaviṣyat* na va rūpaṃ ābādhāya duḥkhāya saṃvarteta ṛdhyāc ca rūpe kāmakārikatā evaṃ me rūpaṃ bhavatu evaṃ mā bhavatu yasmāc ca bhikṣavo rūpaṃ anātmā tasmād rūpaṃ bādhāya duḥkhāya saṃvartati na cātra ṛdhyati kāmakārikatā evaṃ me rūpaṃ bhavatu evaṃ mā bhavatu // iyaṃ vedanā ce bhikṣavo ātmā abhaviṣyat* na ca vedanā ābādhāya duḥkhāya saṃvartati ṛdhyā evaṃ vedanāyā kāmakārikatā evam me vedanā bhavatu evaṃ mā bhavatu / yasmād bhikṣavaḥ

[_mvu_3.336_] vedanā anātmā tasmād vedanā ābādhāya duḥkhasamudayāya saṃvartati na cātra ṛdhyati kāmakārikatā evaṃ me vedanā bhavatu evaṃ mā bhavatu // iyaṃ saṃjñā cet* bhikṣavo ātmā abhaviṣyan na bhavati saṃjñā ābādhāya duḥkhāya ṛdhyati ca kāmakārikatā evaṃ me saṃjñā bhavatu evaṃ mā bhavatu / yasmād bhikṣavaḥ saṃjñā anātmā tasmāt saṃjñā ābādhāya duḥkhāya saṃvartati na cātra ṛdhyati saṃjñāyā kāmakārikatā evam eva saṃjñā bhavatu // saṃskārā bhikṣavaḥ ābādhāya saṃskārā ced bhikṣavaḥ ātmā abhaviṣyan na caite saṃskārā ābādhāya duḥkhāya saṃvartanti ṛdhyā ca saṃskārāṇāṃ kāmakārikatā evaṃ me saṃskāro bhavatu evaṃ me mā bhavatu / yasmād bhikṣavaḥ saṃskārā anātmā tasmāt saṃskārā ābādhāya duḥkhāya saṃvartanti na cātra ṛdhyati kāmakārikatā evaṃ me saṃskārā bhavantu evaṃ mā bhavantu // vijñānaṃ ced bhikṣavo ātmā abhaviṣyat* nedaṃ vijñānam ābādhāya duḥkhāya saṃvartati ṛdhyec ca vijñānasya kāmakārikatā evaṃ me vijñānaṃ bhavatu evaṃ mā bhavatu / yasmād bhikṣavo vijñānam anātmā tasmād vijnānaṃ ābādhāya duḥkhāya saṃvartati na cātra ṛdhyati kāmakārikatā evaṃ me vijñānaṃ bhavatu evaṃ mā bhavatu // tasmād iha bhikṣavo evaṃ śikṣitavyaṃ // yat kiṃcid rūpaṃ adhyātmā vā bahirdhā vā audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaṃ dūre antike vā atītānāgatapratyutpannaṃ vā sarvaṃ rūpaṃ naitaṃ mama naiṣo ham asmi na etad ātmeti evam etaṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ / yā kācid vedanā yā kācit saṃjñā ye kecit saṃskārā yaṃ kiṃcid vijñānaṃ adhyātmaṃ vā bahirdhā vā audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā

[_mvu_3.337_] hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaṃ dūre antike vā atītānāgatapratyutpannaṃ vā sarvaṃ vijñānaṃ naitaṃ mama naiṣo ham asmi na etam ātmeti / evam etaṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ // idam avocad bhagavāṃ vārāṇasyāṃ viharanto ṛṣivadane mṛgadāve imasmiṃ ca punar vyākaraṇe bhāṣyamāṇe āyuṣmata ājñātakauṇḍinyasyānupādāyāśravebhyaś cittaṃ vimuktaṃ caturṇāṃ ca bhikṣūṇāṃ virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣu viśuddhaṃ āyuṣmato aśvakisya bhadrikasya vāṣpasya mahānāmasya triṃśatīnāṃ ca devakoṭīnāṃ virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣuṃ viśuddhaṃ // āttamanā āyuṣmanto paṃcakā bhadravargikā bhagavato bhāṣitam abhyanande //

___bhagavān samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam artham abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve // tatra khalu bhagavāṃ āyuṣmantāṃ paṃcakāṃ bhadravargikāṃ āmantrayasi // saced manyatha bhikṣavaḥ kiṃmūlikā utpadyanti śokaparidevaduḥkhadaurmanasya-upāyāsāḥ saṃbhavanti kiṃjātikā kiṃprabhṛtikā // evam ukte āyuṣmantā paṃcakā bhadravargīyā bhagavatam etad uvācat* // bhavamūlakā khalu bhagavandharmā bhavanetrikā bhagavanbhavaprabhavā bhagavanbhavapratiśaraṇā sādhu bhagavāṃ bhikṣūṇām etam arthaṃ bhāṣe / bhikṣū bhagavato saṃmukhāc chrutvā saṃmukhāt pratigṛhītvā tathatvāya dhārayiṣyanti // evam ukte bhagavāṃ paṃcakāṃ bhadravargikāṃ etad avocat* // rūpamūlakā bhikṣavaḥ utpadyanti śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsās saṃbhavanti rūpajātikā rūpaprabhṛtikā / vedanāmūlakā saṃjñāmūlakā saṃskāramūlakā vijñānamūlakā bhikṣavaḥ utpadyanti śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṃbhavanti vijñānajātikā vijñāprabhṛtikā //

___sacen manyatha bhikṣavo rūpaṃ nityaṃ vā anityaṃ vā // anityaṃ hi taṃ bhagavaṃ // rūpasya

[_mvu_3.338_] khalu punar bhikṣavaḥ anityatāṃ viditvā calatāṃ prabhaṃguṇatāṃ vipariṇāmavirāganirodhatāṃ viditvā ye rūpapratyayā utpadyensuḥ āśravā vighātā paridāghā sajvarā sāṃkleśikā punarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyās te virudhyante / teṣāṃ nirodhān na utpadye āśravā vighātā paridāghā sajvarā sāṃkleśikā paunarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyā // sacet* manyatha bhikṣavo vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ nityaṃ vā anityaṃ vā // anityaṃ hi taṃ bhagavan* // bhagavān āha // sādhu bhikṣavo vijñānasya khalu punar bhikṣavaḥ anityatāṃ viditvā calatāṃ prabhaṃguṇatāṃ vipariṇāmavirāganirodhatāṃ viditvā ye vijñānapratyayā utpadyensuḥ āśravā vighātā paridāghā sajvarā sāṃkleśikā paunarbhavikā jātijarāmaraṇīyās te nirudhyanti vyupaśāmyanti prahāṇam astaṃgacchanti / teṣāṃ nirodhān notpadyanti vijñānamūlakā āśravā vighātā paridāghā sajvarā sāṃkleśikā paunarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyā vijñānajātikā vijñānaprabhṛtikāḥ / tasmād iha vo bhikṣavaḥ evaṃ śikṣitavyaṃ // yat kiṃcid rūpaṃ adhyātmaṃ vā bahirdhā vā audārikaṃ vā śūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaṃ dūre ntike atītam anāgataṃ pratyutpannaṃ sarvaṃ rūpaṃ na etaṃ mama na eṣo ham asmi na eṣo ātmā ti evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyaṃ // yā kācid vedanā yā kācit saṃjñā ye kecit saṃskārā yat kiṃcid vijñānaṃ adhyātmaṃ vā bahirdhā vā audārikaṃ vā śūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaṃ dūre antike vā atītānāgatapratyutpannaṃ naite mama naiṣo ham asmi naiṣa ātmā ti / evam etaṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ // idam avocad bhagavān vārāṇasyāṃ viharanto ṛṣivadane mṛgadāve imasmiṃś ca puna vyākaraṇe bhāṣyamāṇe āyuṣmān ājñātakauṇḍinyo balavaśībhāvaṃ prāpuṇesi / caturṇāṃ bhikṣūṇāṃ anupādāyāśravebhyaś [_mvu_3.339_] cittāni vimuktāni āyuṣmato aśvakisya bhadrikasya vāṣpasya mahānāmasya paṃcāṃgikānāṃ ca devakoṭīnāṃ virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣūṃṣi viśuddhāni / āttamanā āyuṣmantā paṃcakā bhadravargikā bhagavato bhāṣitam abhinande //

___bhagavāṃ samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam artham abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve / tena khalu punaḥ samayena trayo bhikṣū vārāṇasīṃ piṇḍāya prakrame / teṣāṃ bhikṣūṇāṃ bhagavāṃ cetasā cittāni adhiṣṭhāya ovade anuśāsanaṃ anuśāse // evaṃ bhikṣavaḥ manasā karotha evaṃ manasīkarotha imāṃ vitarkāṃ vitarkayatha ātmadvīpā bhikṣavo viharatha ananyadvīpā ātmaśaraṇā ananyaśaraṇā dharmadvīpā dharmaśaraṇā ananyaśaraṇā / tehi tato bhikṣavo ātmadvīpehi viharantehi ananyadvīpehi dharmadvīpehi dharmaśaraṇehi ananyaśaraṇehi yoniśo upaparīkṣitavyaṃ kiṃmūlakā utpadyanti śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṃbhavanti kiṃjātikā kiṃprabhṛtikā // evam ukte bhikṣū bhagavantam etad avocat* // bhavamūlakā bhagavandharmā bhavanetrikā bhagavanbhavaprabhavāḥ bhavapratiśaraṇā / sādhu bhagavāṃ bhikṣūṇām etam arthaṃ bhāṣe bhikṣū bhagavataḥ saṃmukhāc chrutvā saṃmukhāt pratigṛhītvā tathatvāya dhārayiṣyanti // evam ukte tāṃ bhikṣū bhagavān etad avocat* // rūpamūlakā bhikṣavo utpadyanti śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṃbhavanti rūpajātikā vā rūpaprabhṛtikā vā / sacet* manyatha bhikṣavaḥ rūpaṃ nityaṃ vā anityaṃ vā // rūpaṃ anityaṃ hīdaṃ bhagavan* // sādhu bhikṣavaḥ rūpasya khalu punar bhikṣavaḥ anityatāṃ viditvā durbalatāṃ prabhāṃguṇatāṃ vipariṇāmavirāganirodhatāṃ

[_mvu_3.340_] viditvā ye rūpapratyayā utpadyanti āśravā vighātā paridāghā sajvarā sāṃkleśikā paunarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyā te nirudhyante // sacet* manyatha bhikṣavaḥ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ nityaṃ vā anityaṃ vā // anityaṃ hīdaṃ bhagavan* // bhagavān āha // sādhu bhikṣavo vijñānasya khalu punar bhikṣavo anityatāṃ vā durbalatāṃ prabhaṃguṇatāṃ viditvā te nirudhyanti vyuśāmyanti prahāṇam astaṃgacchanti / teṣāṃ nirodhāto na utpadyanti āśravā vighātā paridāghā sajvarāḥ sāṃkleśikā paunarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyā nirudhyanti / vijñānamūlakā āśravā vighātā paridāghā sajvarāḥ sāṃkleśikā paunarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyā vijñānajātikā vijñānaprabhṛtikāḥ / tasmād iha vo bhikṣavo evaṃ śikṣitavyaṃ / yat kiṃcid rūpaṃ adhyātmaṃ vā bahirdhā vā audārikaṃ vā śūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre antike vā atītānāgatapratyutpannaṃ sarvaṃ rūpaṃ naitaṃ mama naiṣo ham asmi naiṣa ātmeti evam eva taṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ // idam avocad bhagavāṃ vārāṇasyāṃ viharanto ṛṣivadane mṛgadāve imasmiṃś ca punar vyākaraṇe bhāṣyamāṇe trayo bhikṣū balavaśībhāvaṃ prāpuṇensuḥ aśītīnāṃ ca devakoṭīnāṃ virajā vigatamalā dharmeṣu dharmacakṣūṇi viśuddhāni / āttamanā te bhikṣū bhagavato bhāṣitam abhinande //

___atha khalu bhagavāṃ āṣāḍhamāsasya uttarapakṣe dvādaśīyaṃ paścābhaktaḥ purastāt saṃmukho niṣaṇṇo dhyardhapauruṣāyāṃ chāyāyāṃ anurādhe nakṣatre vijaye muhūrte anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartitaṃ // na khalu punar buddhā bhagavanto suvarṇamayaṃ vā dharmacakraṃ pravartenti rūpyamayaṃ vā muktāmayaṃ vā vaiḍūryamayaṃ vā sphaṭikamayaṃ vā musāragalvamayaṃ vā lohitikāmayaṃ

[_mvu_3.341_] vā rītikāmayaṃ vā tāmramayaṃ vā lohamayaṃ vā śailamayaṃ vā dārumayaṃ vā mṛttikāmayaṃ vā / atha khalv imāny eva catvāry āryasatyāni triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakraṃ // pravartite prathamaṃ dharmacakrapravartanasūtre āyuṣmato ājñātakauṇḍinyasya virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣur viśuddhaṃ aṣṭādaśānāṃ devakoṭīnāṃ ca / iyaṃ ca mahāpṛthivī atiriva ṣaḍvikāraṃ kampe prakaṃpe saṃprakampe vedhe pravedhe saṃpravedhe dakṣiṇato abhidhyāyati vāmato pi abhidhyāyati vāmadakṣiṇato pi abhidhyāyati saṃharṣaṇīyaṃ ca kampayati darśanīyaṃ ca kampayati toṣaṇīyaṃ ca kampayati premaṇīyaṃ ca pralhādanīyaṃ ca nirvāpanīyaṃ ca ullokanīyaṃ cāsecanakaṃ cāpratiṣkūlaṃ ca prāsādikaṃ ca prasadanīyaṃ ca nirudvegaṃ ca niruttrāsaṃ ca kampati kampamānā ca punar mahāpṛthivī na kaṃcit satvaṃ vyābādhati yad idaṃ trasaṃ vā sthāvaraṃ vā bhagavato 'nubhāvenāprameyaṃ ca loke obhāsam abhūṣi atikramya devānāṃ devānubhāvaṃ nāgānāṃ nāgānubhāvaṃ yakṣāṇāṃ yakṣānubhāvaṃ / yā pi tā lokāntarikā andhakārārpitā vā tamasā tamasārpitā aghā asaṃbhūtā asaṃbhūtapūrvā yatreme candramasūryā evaṃ maharddhikā mahānubhāvā ābhāye ābhāṃ nābhisaṃbhuṇanti ālokena vālokaṃ na sphuranti tā pi tenāvabhāsena sphuṭā abhūnsuḥ / ye pi tatra satvā upapannā te py anyamanyaṃ saṃjānensuḥ anye pi kila bho iha satvā upapannā anye pi kila bho iha satvā upapannā ekāntasukhasamarpitā ca punas tatkṣaṇaṃ tatmuhūrtaṃ sarvasatvā abhūnsuḥ ye pi cāvīcismiṃ mahānarake upapannāḥ //

___bhagavām dharmacakraṃ pravartento ekaṣaṣṭiṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātūṃ bhāṣamāṇasvareṇābhivijñāpeti

[_mvu_3.342_] tato ca pareṇa buddhakṣetrāṇi / ye ca tasmiṃ samaye buddhā bhagavanto teṣāṃ teṣāṃ ca paralokadhātuṣu pariṣadi dharmaṃ deśenti te bhagavato dharmacakraṃ pravartentasya tūṣṇī abhūnsuḥ // duḥprasaho samyaksaṃbuddho pariṣadi dharmaṃ deśayati / bhagavāṃ duḥprasaho tūṣṇī abhūṣi buddhaghoṣo ca niścarati / vismitā pariṣā bhagavantaṃ duṣprasahaṃ pṛcchati // bhagavaṃ buddhaghoṣo niścarati / tasmiṃ niścarante tūṣṇī abhūl lokanātho duṣprasaho vismitā pariṣatkalaviṃkamaṃjughoṣo meghastanitadundubhisvarābhigamo niścarati buddhaghoṣo na jalpati vādīnāṃ pravaro bhagavān* // duṣprasaho āha //

lokadhātu mahānāma tatra śākyamunir jinaḥ / dharmacakraṃ pravarteti yasya ghoṣo niścarati //

lokadhātusahasrāṇi asaṃkhyeyāni ghoṣaye / śrūyati varabuddhisya yathā dūre tha santike //

evaṃ mahānubhāvo yaṃ paripūrṇamanoratho / saṃvibhāgaṃ pravarteti saṃbuddho bodhiyarthināṃ ti //

yena svareṇa samanvāgatas tathāgato rhaṃ samyaksaṃbuddho vārāṇasyāṃ ṛṣivadane mṛgadāve triparivartaṃ dvādaśākāraṃ anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayati so svaro ṣaṣṭibhir ākāraiḥ samanvāgataḥ / katamaiḥ ṣaṣṭibhiḥ / gambhīraś ca tathāgatasvaro bhīmarūpaś ca ājñeyaś ca hṛdayaṃgamaś ca

[_mvu_3.343_] premaṇīyaś ca asecanakaś ca aprativāṇīyaś ca visṛṣṭaś ca apratikūlaś ca avarṇaś ca acchidraś ca aprāgbhāraś ca akalmāṣaś ca rathanemighoṣaś ca meghastanitameghagarjitasvaraś ca vātavṛṣṭistanitasamagarjitasvaraś ca devasvaraś ca brahmasvaraś ca anukūlasvaraś ca aduṣṭasvaraś ca amūḍhasvaraś ca anutsannaś ca anutsadaś ca akṣubhitaś ca arthasvaraś ca satyasvaraś ca śrīmatsvaraś ca puṃgavasvaraś ca siṃhasvaraś ca nāgasvaraś ca ājāneyasvaraś ca krauñcasvaraś ca kalaviṃkasvaraś ca kokilasvaraś ca varṇṇasvaraś ca maṃjusvaraś ca vijñānasvaraś ca akṣarasaṃpannaś ca vijñānasaṃpannaś ca mṛdusaṃpannaś ca vistārasaṃpannaś ca kuśalajātasaṃpannaś ca satyavistarasaṃpannaś ca kuśalamūlajātasaṃpannaś ca susvarasampannaś ca harṣaṇīyasaṃpannaś ca tantrīsvaraś ca gītasvaraś ca vāditasvaraś ca kumbhasvaraś ca puruṣasvaraś ca atisvaraś ca dundubhisvaraś ca anuttarasvaraś ca tathāgatasvaraḥ // sarvadiśāṃ punas tathāgatasvaraḥ sphurati na kahiṃcit pratihanyate / yena svareṇa samanvāgataḥ tathāgato arhan samyaksaṃbuddho vārāṇasyāṃ ṛṣivadane mṛgadāve triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakraṃ pravarteti so svaro ebhiḥ ṣaṣṭibhiḥ ākāraiḥ samanvāgataḥ //

___atha khalu mahābrahmā tāye velāye bhagavantaṃ saṃmukhābhiḥ sārūpyagāthābhir abhistave //

satvasāravarāgreṇa ikṣvākukulasaṃbhave / dharmacakraṃ pravartentena medinī saṃprakampitā //

utpātā ca nāma bhīṣmā aśītiṃ samapadyatha / dharmacakrasya tejena aśītiṃ punar bhūmijā //

oghapuṣpavicitrāṃgā utpatanti valāhakā / kāśīhitakaraṃ nāthaṃ okirensur narottamaṃ //

[_mvu_3.344_] jatā iva pramuktāṃgī utpatanti valāhakā / hemakaṃbudharā bhīmā meghā kusumasaṃcayā //

śrutvāna narasiṃhasya dharmakāyam upasthitaṃ / sanatkumāro cinteti saṃstavāmi tathāgataṃ //

so ca bhūtena varṇena prabhāye suvijānitaṃ / saṃstave gagane sthāne brahmā sarvārthadarśinaṃ //

buddhasāgaraparyantāṃ niṣaṇṇo ratanāvatīṃ / kaṃpeti yo trisāhasrāṃ vajiraṃ kṣipasi gautama //

ālokamātrasaṃvignā diśā daśa samantato / tvayā āyudhaśreṣṭhasmiṃ kṣiptasmiṃ puruṣottamaṃ //

utkṣipayanto viparyāsā dṛṣṭigahananiśritāṃ / nāgarājo narendrāgro rāje siṃhagatir jinaḥ //

siṃho yathā asantrasto parvatāntaraniśrito / trāsayanto arīṃ sarvāṃ rāje siṃhagatir jinaḥ //

mārapakṣaṃ abhyāhatyaṃ mārasenāgrasūdana / dakṣiṇena va vyūhanto ucchrayesi jinadhvajaṃ //

mahāratananirghoṣā kaṃpate sā na sīdati / svareṇa vadatotthāpyānusmṛtā vasundharā //

hemakāṃcanavarṇābhaṃ dhātum uttamamuttamāḥ / muniṃ samantā abhikirensuḥ merugagaṇam āśritāḥ //

[_mvu_3.345_] prasannacitto sumano prāṃjalipraṇatendriyaḥ / dharmacakraṃ ahaṃ śrutvā tena asmi ihāgato //

bhagavatā prathame dharmacakrapravartanasūtre ājñātakauṇḍinyaḥ aṣṭādaśā ca devakoṭīyo vinītā te devā devabhavaneṣu ārocentā svakasvakāni bhavanāni gacchanti //

sarve aśaraṇā skandhā adhitaptā mahadbhayā / aniḥsṛtā asārā ca iti bhāṣati gautamo //

alaṃ bhavāṃ prasādāya . . . tatvārthadarśimāṃ / buddhaṃ vairabhayātītaṃ abhikramatha vandanāṃ //

triṃśad devatākoṭīyo ṛṣivadanam āgatā / te dvitīye dharmacakrapravartanasūtre bhāṣyamāṇe vinītās te pi bhavaneṣu rocentā svakasvakāni bhavanāni gacchanti / teṣāṃ śrutvā paṃcāśa devatākoṭīyo āgatāḥ te pi bhagavatā tṛtīye dharmacakrapravartanasūtre vinītās te pi devabhavaneṣu ārocentā svakasvakāni bhavanāni gacchanti / teṣāṃ śrutvā aśīti devatākoṭīyo āgatā te pi bhagavatā caturthe dharmacakrapravartanasūtre vinītas te pi devabhavaneṣu ārocentā svakasvakāni bhavanāni gacchanti //

___atha khalu śikharadharo nāma tuṣitakāyiko devaputro bhagavantaṃ ṛṣivadanaṃ gataṃ saṃmukhābhir gāthābhir abhistave //

sagāravo sapratīso brahmā kṛtvānam aṃjaliṃ //

sādhu te sādhurūpasya vyāmaprabhā pratipadyate / sādhu arthānvitaṃ sādhyaṃ vacanaṃ te manoramaṃ //

[_mvu_3.346_] sādhu aratisaṃyogaḥ sarvasandhiguṇānvitaḥ / sādhu catvāri satyāni satyaṃ pravadase mune //

sādhu te devagandharvā pibanti madhurāṃ girāṃ / sādhu apratimaṃ cakraṃ pravartesi apravartiyaṃ //

tuhyaṃ loke samo nāsti rūpe varṇe kule tathā / īryāpathe ca vīrye ca dhyāne jñāne tathaiva ca //

adya aṣṭādaśā vīra koṭīyo prathame phale / vinītā devaputrāṇāṃ āsane prathame muni //

triṃśac ca koṭīyo punar vinītā prathame phale / dvitīya āsane vīra devaputrāṇa māriṣa //

paṃcāśa koṭīyo bhūyo āsane tṛtīye punaḥ / vinītā devaputrāṇāṃ apāyeṣu vimocitā //

aśīti koṭīyo bhūyo śrotāpattiphale vibhu / caturthe āsane nītā durgatīṣu vimocitā //

tasmāt te sadṛśo nāsti maitryāya puruṣottama / karuṇāya ca kāruṇiko akutobhaya nararṣabha //

diṣṭyā puruṣaśārdūla utpanno lokasundaro / hitāya sarvasatvānāṃ ciran tiṣṭha mahāmune //

acirasya rājasuta utpanno si nararṣabha / praṇetā vipraṇaṣṭānāṃ andhānāṃ nayanaṃ dadā //

nāsmāsu kadācid bhūtvā gurur antarahāyatu /

[_mvu_3.347_] aparyantaṃ tava sthānaṃ bhavatu lokanāyaka //

apāyā tatrāntībhūtā svayaṃbhū tava tejasā / nirākāśo kṛto svargo tvāṃ prāpya puruṣottama //

yo mithyatvaniyato rāśi puruṣapuṃgavottama / eṣa aniyataṃ rāśiṃ tvāṃ prāpya pūrayiṣyati //

yaś cāpy aniyato raśi tvāṃ prāpya suravandita / pūrayiṣyati samyaktvarāśiṃ rājakulodita //

adbhutānāṃ ca dharmāṇāṃ vivṛddhir upalabhyate / tvāṃ prāpya puruṣādityaṃ tamontakaram acyutaṃ //

tasya te bhāṣamāṇasya bhūtāṃ dharmāṃ janapriya / abhinandati te vākyaṃ sendro loko mahāmune //

iti stuvanti devagaṇā varadaṃ prītimānasaṃ / anantaguṇasaṃpannaṃ sārthavāhanarottamam iti //

bhikṣū bhagavantam āhaṃsuḥ // kasya bhagavan karmasya vipākena āyuṣmatā ājñātakauṇḍinyena sarvaprathamaṃ dharmaṃ ājñātaṃ // bhagavān āha // etasyaivaiṣa bhikṣavaḥ pūrvapraṇidhānaṃ // bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītam adhvānaṃ rājagṛhe nagare kumbhakāraśālāyāṃ pratyekabuddhena pittavyādhikena pratiśrayo yācito / so tena kumbhakāreṇa upasthito ca pittābādhāto mocito // tena dāni pratyekabuddhena ye paricāritā pratyekbuddhā te tahiṃ bhārgavaśālāṃ tasya pratyekabuddhasya pittavyādhikasya kṣemaṇīyapṛcchā āgatā // bhārgavo pratyekabuddhṃ tato pittābādhāto mocetvā pṛcchati / kena vo prathamaṃ dharmaṃ ājñātaṃ //

[_mvu_3.348_] so pratyekabuddho āha // mayā sarvaprathamaṃ dharmo ājñāto paścād etehi // so dāni bhārgavo praṇidhānam utpādeti / yaṃ mayā kuśalamūlam upacitṃ tava upasaṃsthānaparicaryāṃ kṛtvā tena kuśalamūlena aham api sarvaprathamaṃ buddhasya bhagavato dharmaṃ deśitam ājāneyaṃ / na ca lābhasatkāraṃ spṛhayeyaṃ prāntāni ca śayyāsanāni spṛhayeyaṃ itaretareṇa ca piṇḍapātreṇa santuṣṭo bhaveyaṃ nirjhareṣu ca vanakhaṇḍeṣu ekasya mṛtabhūtasya śarīranikṣepanaṃ bhaveya // bhagavān āha // syāt khalu punar bhikṣavaḥ yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena rājagṛhe nagare bhārgavo abhūṣi na khalv etad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / eṣa sa bhikṣavaḥ ājñātakauṇḍinyasthaviras tena kālena tena samayena rājagṛhe bhārgavo abhūṣi / yaṃ se tsya pratyekabuddhasya pittābādhikasya pratiśrayaṃ dinnaṃ ca pāricaryā kṛtā praṇidhānaṃ ca utpāditaṃ yathā tava sarvaprathamaṃ dharmo ājñāto paścād anyehi evam ahaṃ pi sarvaprathamaṃ buddhasya bhagavato dharmaṃ deśitam ājāneyaṃ tasya karmasya vipākena tenājñātakauṇḍinyena sarvaprathamaṃ dharmaṃ ājñātaṃ paścād anyehi //

yaṃ kuśalamūlam upacitam aśanavasanabhakṣyapāricariyāye / tena kuśalamūlen puruṣavarasamāgamo bhavatu //

yathā tvayā sarvaprathamaṃ dharmo ājñāto paścānyehi / evam ahaṃ sarvaprathamaṃ deśitam ājāneyaṃ jinasya //

alpecchaḥ saṃtuṣṭaḥ itaretarapiṇḍakena yāpento / praśamasukhavṛṃhitamano na lābhasatkāraṃ spṛhayeyaṃ //

prāntāraṇya mṛhayūthaparyaṭitā parvatāni . . . . . / tatra mama nidhanasamaye śarīranikṣepaṇo bhaveyā //

[_mvu_3.349_] satkṛta asatkṛtā vā āyur vijñānaṃ uṣmagatā va / kasya janeti prītir dharaṇirajasame mṛtaśarīre //

_____ājñātakauṇḍinyasya jātakaṃ samāptaṃ //

bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // bhagavatā ātmaparityāgāni kṛtvā putraparityāgāni kṛtvā dārāparityāgāni kṛtvā arthaparityāgāni kṛtvā rājyaparityāgāni ca kṛtvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhitvā āyuṣmān ājñātakauṇḍinyaḥ mahatā arthena saṃyojitaḥ // bhagavān āha // na bhikṣava etarahim eva mayā eṣa ājñātakauṇḍinyo mahatā arthena saṃyojito / anyadāpi eṣo mayā ātmatyāgaṃ kṛtvā mahatā arthena saṃyojitaḥ // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavo //

___bhūtapūrvaṃ atītamadhvāne kośalarājā abhūṣi kṛtapuṇyo maheśākhyo mahābalo mahākośo mahāvāhano / tasya ca rājyaṃ ṛddhaṃ abhūṣi sphīto ca kṣemo ca subhikṣo ca ākīrṇajanamanuṣyo ca sukhitamanuṣyo ca praśāntadaṇḍaḍimbaḍamaraḥ sunigṛhītataskaro vyavahārasaṃpanno dharmeṇa paripāliyanto / tasya ca rājño deśe deśe kalyāṇakīrtiśabdaśloko dāyakadānapatisatkṛtaḥ parānugrahapravṛtto paralokadarśī // tasya dhārmiko ti kṛtvā aparalokadarśī kāśirājā tasya taṃ kośalarājyaṃ atikrāmitukāmo caturaṃgaṃ balakāyaṃ saṃnāhayitvā hastikāyam aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ taṃ kośalaviṣayaṃ āgato // tasya kośalarājasya amātyehi bhaṭabalāgreṇa ca kāśirājo

[_mvu_3.350_] bhagno ekāṃśena palāno sarvo balāgro bhinno // so aparakālena bhūyo caturaṃgena balakāyena āgato punar api bhagno gato // evaṃ so kāśirājā punarpunaś caturaṃgena balakāyena taṃ kośalaviṣayaṃ āgacchati // tatra bahūni prāṇisahasrāṇi ubhayato anyamanyasya asiśaraśaktitomarāṇi kāye upanipātentā anayavyasanam āpadyanti // tasya kośalarājño dhārmikasya sakṛpasya paralokadarśisya tāni prāṇasahasrāṇi anayavyasanam āpadyantāni dṛṣṭvā cittasya saṃvegam utpannaṃ adhigataṃ rājyaṃ rājyalobhena jananidhanaṃ imaṃ evarūpaṃ adharmaṃ kriyati // so saṃvigno taṃ rājyaṃ ujjhitvā eka advitīyo ajñātaveśena dakṣiṇāpathaṃ gacchati tatra yena kenacid vyavahāreṇa ātmano vṛttiṃ kalpayiṣyāmi //

___so dāni gacchanto adhvānakilāṃto vātātapasaṃtapto nyagrodhasya heṣṭhā śītalāyāṃ chāyāyāṃ viśramanto āsati aparo ca samudrayātriko sārthavāho vipannayānapātro sarveṇa arthena samudre vinaṣṭena dakṣiṇāto samudrāto kośalaṃ āgacchati // śṛṇoti kośalarājā dhārmiko sakṛpo ca parānugrahapravṛtto ca bahūni prāṇasahasrāṇi patantāni dhanakṣīṇān abhyuddharati arthamātrāye parigrahaṃ karoti iti so me arthamātraṃ dāsyati yena punar vyavahāraṃ kariṣyāmi ātmānaṃ ca patitaṃ uddhariṣyāmi // so dāni taṃ kośalarājaṃ āśāṃ kṛtvā dakṣiṇāpathāto anupūrveṇa kośalarājño viṣayam anuprāptaḥ // so tahiṃ nyagrodhe kośalarājño sakāśam āgato // rājā taṃ sārthavāhaṃ pṛcchati / dharmabhrāte mā śrānto si klānto vāsi viśrama imā śītalā nyagrodhacchāyā tvaṃ cādhvāklānto // so dāni āha // dharmabhrātā sukhan te bhavatu gamiṣyāmīti // rājā dāni āha // dharmabhrātā te kahiṃ tvaritaṃ gamanaprayojanaṃ yaṃ necchasi viśramituṃ pi // so dāni āha // ahaṃ bhadramukha amukāto adhiṣṭhānāto

[_mvu_3.351_] sārthavāho samudrayātriko / so ahan tato svakāto adhiṣṭhānāto prabhūtenārthena nānāprakāraṃ paṇyam ādāya samudrapattaneṣu yuktena yānapātreṇa mahāntaṃ samudram otīrṇo / tatra me mahāsamudre taṃ yānapātraṃ arthabharitaṃ vipannaṃ phalakenāhaṃ samudrāto jīvanto pratyuttīrṇo śarīramātreṇa / so haṃ gacchāmi kośalarājño sakāśaṃ arthamātrasya arthāye yena punaḥ vyavahāraṃ kareyaṃ patitaṃ cātmānaṃ uddhareyaṃ / etāye āśāye evaṃ dūrato smi caranto āgato //

___so dāni kośalarājā tasya sārthavāhasya vacanaṃ śrutvā prārodīd aśrūṇi ca pravarteti // sārthavāho taṃ āha // bhadramukha kiṃ rodasi // rājā āha // rodayāmi yaṃ tvaṃ vipannayānapātro āśābhūto dūrato mama uddiśya āgato kośalarājā mama arthamātrāye saṃgrahaṃ kariṣyati yena punar vyavahāraṃ ca kariṣyāmi patitaṃ cātmānam uddhariṣyāmi / mama ca taṃ rājyaṃ kāśirājñā ākrāntaṃ śarīramātreṇa dakṣiṇāpathaṃ prayāto yena kenacid vyavahāreṇa ātmano vṛttiṃ kalpayiṣyāmi / evaṃ rodāmi yat tvaṃ mama śabdena evaṃ dūraṃ āgato imā ca mama edṛśā vipattī rājyato smi paribhraṣṭo // so dāni sārthavāho taṃ kośalarājānaṃ gāthāye adhyābhāṣe //

tava pravādena hi tyāgaśūra dūrato śrutvā iha āgato smi / manorathāśābalavṛṃhitā me āśā nirāśā kṛta darśanena //

rājā āha //

manorathaśatāna ahaṃ pradātā sadevamanuje sadṛśo na me sti /

[_mvu_3.352_] prāṇāṃ tyajiṣyaṃ tava kāraṇāya mā me pravādo vitatho bhaveyā //

so dāni rājā taṃ sārthavāhaṃ nirāśaṃ mūrchitvā bhūmyāṃ patitaṃ samāśvāsayati tvaṃ dūrato mamāśābhūto uddiśya ihāgato ahaṃ tatra tathā kariṣyāmi yathā tava niṣphalaṃ āgamanaṃ na bhaviṣyati / tava kāraṇenātmānaṃ parityajiṣyāmi // mama paścād bāhuṃ baṃdhitvā kāśirājño upanāmehi / tato te kāśirājā tuṣṭo prabhūtaṃ arthaṃ dāsyati / kāmaṃ ahaṃ ātmānaṃ parityajāmi mā punas tava niṣphalā mamoddiśya āśā bhavatu // so dāni sārthavāho āha //

na utsahāmi puruṣarṣabhasya pracartuṃ pāpaṃ dhanakāraṇārthaṃ / yathāśravo tādṛśaṃ darśanan te suduṣkaraṃ kriyati lokapaṇḍita //

rājā āha //

kiṃ jīvitaphalaṃ yeṣāṃ loke śravo na mahābhago / arthārtho na upagato bhagnapraṇayo nivarteya //

kāmaṃ śatrubhir vadhiṣyaṃ suduṣkaraṃ kāmaṃ śatruś chetsyati mahya gātraṃ / kāmaṃ hi prāpsyaṃ vedanām atitīvrāṃ duḥkhaṃ sahiṣyaṃ mā ca te syān nirāśā //

so ca kāśirājā kośalarājño jīvitena nandati pratyahaś caivaṃ ghoṣayati yaḥ kośalarājño śīrṣam ānayati tasya mahāntaṃ dānaṃ dadāmīti // yāvat tena kośalarājñā

[_mvu_3.353_] punarpunar ucyamānena sa kośalarājā sārthavāhena paścād bāhubandhanaṃ kṛtvā kāśirājño upanāmitaṃ //

___kāśirājā āha // aho ayaṃ rājā śūraś ca kṛtayogyaś ca kathaṃ tvayā badhvā ānītaḥ // yāvat tena sarvam ātmanaḥ āgamanakāraṇaṃ kathitaṃ kāśirājā ca vismayajātaḥ āha // na yuktam asmākaṃ evaṃ dhārmikasya rājño rājyam apahartum iti // punar api kośalarājānaṃ svake rājye abhiṣiṃcya kāśirājyaṃ gataḥ / yāvat tena kośalarājñā sārthavāhasya mahāntaṃ dhanaskaṃdhaṃ dattam iti //

___syāt khalu punaḥ bhikṣavo yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa kośalarājā / nānyas tadā ahaṃ sa bhikṣavas tadā kośalarājā abhūṣi // nānyo draṣṭavyaḥ ājñātakauṇḍinyaḥ tadāsārthavāho abhūṣi // tadāpi mayā ātmaparityāgaṃ kṛtvā eṣo mahatā arthena saṃyojitaḥ etarahiṃ pi mayā bahūni duḥkhaparityāgaśatāni parityajitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhitvā mahatārthena saṃyojitaḥ //

_____samāptaṃ ājñātakauṇḍinyasya jātakaṃ //

bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // bhagavatā paṃca bhadravārgīyā anyatīrthikasaṃśritā dāruṇena dṛṣṭi-oghena vuhyamānā tato dṛṣṭigatiṣu vinivartiyitvā bhayabhairavāto saṃsārasāgarāto uddharitvā kṣemasthale śive śame abhaye nirvāṇe pratiṣṭhāpitāḥ // bhagavān āha // na bhikṣavaḥ etarahim eva paṃcakā bhadravargikā mayā saṃsārasāgarāto tāritā anyadāpi mayā ete mahāsamudrāto bhagnayānapātrā alenā atrāṇā aśaraṇā aparāyaṇāḥ kṛcchraprāptā vyasanam āgatā ātmaparityāgaṃ kṛtvā mahāsamudrāto svastinā pratiṣṭhāpitāḥ // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavaṃ // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavaḥ //

[_mvu_3.354_]___bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītamadhvāne jambudvīpe vāṇijakā dhanahetunā yānapātreṇa mahāsamudram avatīrṇās teṣāṃ taṃ yānapātraṃ makareṇa matsyajātena bhinnaṃ tahiṃ tahiṃ ye kecid vāṇijā . . . . . . . . . . . . . . . . . . bāhāhi plavanti sārthavāhenāpi kiṃcit pūrvaṃ pratipannaṃ so pi bāhāhi samudre plavati // tasya dāni sārthavāhasya samīpe paṃca vāṇijakā bāhāhi sārthavāhena sārdhaṃ mahāsamudre plavanti // sārthavāhasyaitad abhūṣi // nāsmābhiḥ śakyaṃ bāhāhi imaṃ mahāsamudraṃ tarituṃ ihāsmābhiḥ sarvehi maritavyaṃ śrutaṃ ca me mahāsamudrī mṛtakuṇapena sārdhaṃ rātriṃ na prativasati / yaṃ nūnāhaṃ dehaparityāgaṃ kṛtvā imāṃ paṃca vāṇijāṃ ito mahāsamudrāto svastinā sthalaṃ prāpayeyaṃ // sārthavāhasya ca śastraṃ va hastagataṃ āsī / so teṣāṃ paṃcānāṃ vāṇijakānāṃ āha // mama sarve lagnatha ahaṃ vo svastinā mahāsamudrāto sthale pratiṣṭhāpayiṣyāmi // te dāni tatra udake apratiṣṭhe anālambe sarve paṃcakā vāṇijakāḥ sārthavāhasya lagnā tato sārthavāhena śastreṇa svagalakaṃ vikartitaṃ na mahāsamudro mṛtakuṇapena sārdhaṃ rātriṃ prativasati // atha khalu bhikṣavo kṣipram eva mahāsamudreṇa taṃ kuṇapaṃ sthale vāsthāpitaṃ // te dāni sarve paṃca vāṇijakāḥ sāgaravegena kuṇapena sārdhaṃ sthalaṃ kṣiptā / iyaṃ ja mahāpṛthivī atiriva saṃpracalitā mahaṃto ca bhūtānāṃ ninādo abhūṣi / devā nāgā yakṣā asurā mahāsamudre kim idaṃ ti udīrinsuḥ // mahāsamudradevatā āha // eṣo bodhisatvo vāṇijakehi sārdhaṃ yānapātreṇa mahāsamudram avatīrṇaḥ teṣāṃ taṃ yānapātraṃ makareṇa matsyajātena bhinnaṃ yehi ca vāṇijakehi pūrvaṃ pratipannaṃ te bodhisatvenātmaparityāgena mahāsamudrāto sthalaṃ prāpitā /

[_mvu_3.355_] mayaṃ pramattavihārā yehi na samanvāhṛtaṃ evaṃ duṣkarakārakā bodhisatvā sarvasatvānāṃ anugrahapravṛttā //

bhūtapūrvam atītaṃ bodhāya caranto vādipravaro / otīrṇo lavaṇajalaṃ timimakaranisevitaṃ ramyaṃ //

atha matsyena makareṇa bhagnaṃ pātraṃ jale samudrasmiṃ / so vāṇijo visārtho pariplavati sāgare dhīro //

atrāṇāṃ anabhisarāṃ duḥkhārditāṃ vāṇījā viditvāna / saṃcintayati upāyaṃ kathaṃ duḥkhitāṃ sukhaye satvā //

tasyāsi parivitarko śrutaṃ mayā sāgaro mṛtakuṇapena / na saṃvasati lavaṇasalilo timimakaraniṣevito rajanīṃ //

tyajeyam ātmānaṃ mā vāṇijakā sāgare vinasyante / iti dṛḍhamatisya buddhī cittacaritapāramigatasya //

yā eṣa mahākaruṇā . . . . hiteṣī sarvasatveṣu / samupacitā dīrgharātraṃ sāsya bhajahe cittasaṃtānaṃ //

so avaca vāṇijagaṇaṃ ātmaṃ tyajiṣyāmi śliṣyatha mamāṃge / na hi lavaṇasaliladevatā dhareti rajanīṃ mṛtaśarīraṃ //

tīkṣṇaṃ grahetva śastraṃ nivartaye ātmano . . . śarīraṃ / kṣipraṃ samudratīraṃ vāṇijakā sarve upanītā //

atipracalitā giridharā sanagaranigamā saśailavanaṣaṇḍā /

[_mvu_3.356_] sāgara sadānavapurā sabhujagabhavanā ca saṃkṣubhitā //

kim idaṃ ti jano parvatavanadevatā bhujaṃgā kathayensuḥ / . . . . . pratibhaṇe lavaṇasaliladevatā duḥkhitā //

eṣo gajasatvasāro bodhāya caranto vādipravaro / uttīrṇo lavaṇasalilaṃ mamedaṃ na viditaṃ pramattāye //

so bhinnayānapātro paripūrati sāgare narapravaro / ātmaṃ priyaṃ parityaji parajanaparimocanārthāya //

tasyaivaṃ anubhāvā pracalitā vasuṃdharā sasāgarameru / guhyaka sadānavapurā sabhujagabhavanā ca saṃkṣubhitā //

kathaṃ nāma sarvasatvā śaktā pratikartuṃ satvasārāṇāṃ / bodhāya carantānāṃ prāg eva sarvajñabhūtānāṃ //

yas tu jinaśāsanasmiṃ pratipanno bhavati sarvabhāvena / etāvatā pratikṛtaṃ bhavati hi gajasatvasārasya //

bhagavān āha // syāt khalu punar bhikṣavo yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena sārthavāho abhūṣi / naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetor ahaṃ sa bhikṣavaḥ sārthavāho abhūṣi // nānye te paṃca vāṇijakāḥ / ete te paṃcakā bhadravargikāstadāpi te ete mayā ātmaparityāgaṃ kṛtvā mahāsamudrāto svastinā sthale pratiṣṭhāpitā etarahiṃ pi mayā ātmaparityāgaṃ kṛtvā saṃsārāto tāritā nirvāṇe pratiṣṭhāpitāḥ //

_____samāptaṃ paṃcakānāṃ bhadravargikānāṃ jātakaṃ //

bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // bhagavatā sadevamānuṣāye pariṣāye dharmaṃ deśitaṃ //

[_mvu_3.357_] bhagavān āha // na bhikṣavaḥ etarahiṃ eva anyadāpi mayā bhikṣavo sadevamānuṣāye pariṣāye dharmaṃ deśitaṃ // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavo //

___bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ atītamadhvāne nagare vārāṇasīye kāśijanapade kalabho nāma rājā rājyaṃ kārayati raudro niṣkṛpo sāhasiko // so dāni antaḥpure udyānabhūmiṃ nirdhāvite antaḥpurikāhi sārdhaṃ puṣkariṇyāṃ udakakrīḍāṃ krīḍati // utpalapadumapuṇḍarīkasaugandhikāni bhaṃjitvā krīḍitvā ramitvā pravicāretvā antaḥpureṇa sārdhaṃ ratiklānto // osuptena rājñā antaḥpuro tāṃ udyānabhūmiṃ pravicīrṇo // kṣāntivādo ṛṣi uttarakurudvīpāto ṛddhīye āgatvā tahiṃ udyānabhūmīyaṃ āsati // so dāni antaḥpurikāhi tahiṃ udyānabhūmiyaṃ aṇvantīhi dṛṣṭo // tā dāni ṛṣiṃ mahābhāgaṃ dṛṣṭvā prasannacittā paryupāsanti bhagavaṃ deśehi no dharmaṃ // so dāni ṛṣī tāsām antaḥpurikānāṃ dharmaṃ deśayati / dānakathāṃ śīlakathāṃ svargakathāṃ puṇyakathāṃ puṇyavipākakathāṃ kāmeṣu bhayaṃ okāraṃ saṃkileśaṃ naiṣkramyānuśaṃsāvyavadānaṃ saṃprakāśayati / daśa kuśalāṃ karmapathāṃ sukhodayāṃ loke devamanujānāṃ śuklāṃ sukhavipākāṃ tāsāṃ ṛṣipravaro prakāśayati // tā dāni antaḥpurikā ekāgracittā ṛṣiṃ paryupāsanti // rājā ca prativibuddho antaḥpuraṃ na paśyati / so dāni ruṣito asiṃ niṣkośaṃ kṛtvā antaḥpuraṃ padena anveṣati / paśyati ca tāvo antaḥpurikāvo ṛṣiṃ agrato kṛtvā niṣaṇṇā //

___so dāni tam ṛṣiṃ dṛṣṭvā bhūyo atiriva ruṣito imena mama sarvam antaḥpuraṃ dṛṣtaṃ / so dāni ruṣito praduṣṭacitto tam ṛṣiṃ pṛcchati / ko tvaṃ // ṛṣi āha // kṣāntivādī

[_mvu_3.358_] smi nandatāṃ // so dāni bhūyasyā mātrayā duṣṭo āha // yadi kṣāntivādī praṇāmehi aṃguliṃ // ṛṣiṇā aṃgulī praṇāmitā // rājñā asipaṭṭena ṛṣisya sā aṃguli cchinnā tato mātāye putrapremnena staneṣu kṣīraṃ pravaheya evaṃ tasya ṛṣisya tato aṃgulito kṣīraṃ pravahati // tatra satvamaitracittasya tena tasya ekamekāye hastāye sarvapaṃcāṃgulīyo chiṃnāyo sarvato ca kṣīraṃ sravati // rājā bhūyo pṛcchati // kiṃvādī bhavān* // ṛṣi kṣāntīm eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // tena tasya ṛṣisya hasto chinno tato pi kṣīraṃ sravati // rājā ṛṣiṃ pṛcchati // kiṃvādī bhavān* // ṛṣi kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // tasya dāni evam eva dvitīyo pi hasto chinno aṃgulīto upādāya yāvat kaphoṇiko chinno tato pi sarvato kṣīraṃ sravati cchinnechinnehi // rājā pṛcchati / kiṃvādī bhavān* // ṛṣi kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // evaṃ pādā pi aṃgulīṣu upādāya yāvaj jānukaparyantā chinnā // rājā pṛcchati / kiṃvādī bhavān* // ṛṣi kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // tasya dāni eko karṇo chinno tataś chinnāto kṣīraṃ sravati // rājā ṛṣiṃ pṛcchati / kiṃvādī bhavāṃ // ṛṣiḥ kṣāntim eva vyākaroti /

[_mvu_3.359_] kṣāntivādī smi nandatāṃ // tena tasya dvitīyo karṇo chinno tato pi kṣīraṃ prasravati apraduṣṭacittasya // bhūyo rājā ṛṣiṃ pṛcchati / kiṃvādī bhavāṃ // ṛṣiḥ kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // tena tasya ṛṣisya nāsā chinnā tato pi apraduṣṭasya kṣīraṃ sravati // bhūyo rājā ṛṣiṃ pṛcchati / kiṃvādī bhavāṃ // ṛṣi kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ / yadi me imaṃ śarīraṃ paṭṭaśataṃ nikṣipesi pīluśataṃ chittvā praduṣṭacitto tadāpi kṣāntiṃ na vijaheyaṃ //

___ṛṣiṇā khaṇḍakhaṇḍakṛtena devanāgayakṣā kṣubhitā bhūtā ninādam akarensuḥ satvā ca mahābhayaṃ uttrāsaṃ janayensuḥ / naigamajānapadā bhūtānāṃ mahābhayaṃ dṛṣṭvā ninādaṃ nadantāṃ śrutvā ṛṣiṃ praṇipatitvā kṣamāpenti //

yo te hastāṃ ca pādāṃ ca karṇanāsāṃ ca cchindati / tasya kupya mahābrahme svasty astu itarā prajāḥ //

ṛṣi āha //

yo me hastāṃ ca pādāṃ ca karṇanāsāṃ ca cchindati / tasyāpy ahaṃ na kupyāmi prāg eva itarā prajāḥ //

devanāgayakṣagandharvā āhansuḥ // ṛṣiṃ kṣāntivādiṃ uttejema imaṃ kalabhasya rājño rājyaṃ sarāṣṭraṃ sajanapadaṃ ṛddhīkartuṃ na labhyati / uddahyatu janapado sphīto rāṣṭraṃ vinasyatu / ṛṣiṃ yatra viheṭhensuḥ kṣāntivādim ahiṃsakaṃ //

[_mvu_3.360_] uddahyatu imaṃ nagaraṃ kālavastuṃ karīyatu //

ṛṣiṃ yatra viheṭhensuḥ kṣāntivādim adūṣakaṃ //

uddahyatu ayaṃ rājā sāmātyo sapariṣado / ṛṣiṃ yatra vaheṭhensuḥ kṣāntivādim adūṣakaṃ //

nigamajanapadā taṃ bhūtānāṃ mahāsaṃkṣobhaṃ dṛṣṭvā bhītā ṛṣiṃ praṇipatya yācanti //

yo te hastāṃ ca pādāṃ ca karṇanāsāṃ ca cchindati / tasya kupya mahābrahme svasty astu itārā prajāḥ //

ṛṣi āha //

mā bhāyatha yuṣmākaṃ na kiṃcit pīḍā bhaviṣyati / yo me hastāṃ ca pādāṃ ca karṇanāsāṃ ca cchindati //

tasyāpy ahaṃ na kupyāmi prāg eva itarā prajāḥ / rājā svayaṃkṛtakarmasya vipākam anubhaviṣyati //

ṛṣi devanāgayakṣagandharvāṇāṃ āha //

kāle na varṣati devo bījā vuttā na rohaṃti / tāpadagdhā vātahatā . . . . . . . . . . . //

evaṃ abhū atītasmiṃ ṛṣi kṣāntīya dīpako / taṃ kṣāntīye sthitaṃ santaṃ kāśirājā aghātaye //

tasya karmasya paruṣasya vipāko kaṭuko phalo / yaṃ kāśirājā vedesi nirayasmiṃ samarpito //

[_mvu_3.361_] evaṃ khu adhivā . . . . kṣāntivādī ṛṣī yathā / aṃgeṣu cchidyamāneṣu na so kupyati kasya cit* //

so dāni kāśirājā kalabho agninā dagdho avīcismiṃ mahānarake upapanno //

___hastināpure arjuno nāma rājā so sādhurūpāṃ viditvā praśnāṃ pṛcchati yo śakyo cittam ārādhayituṃ so svastinā jīvanto mucyati yo na śaknoti rājño arjunasya praśnavyākaraṇena cittam ārādhayituṃ so rājñā arjunena svayaṃ śaktinā hanyati // himavantapārśvāto gautamo nāma ṛṣi hastināpuram āgato paṃcābhijño caturdhyānalābhī maharddhiko mahānubhāvo kāmeṣu vītarāgo // so dāni ṛṣī rājñā arjunena praśnaṃ pṛcchito ṛṣiṇā taṃ praśnaṃ atra saviṣamaṃ vyākṛtaṃ rājā ca na vijānāti / tena so ṛṣi gautamo mahābhāgo svayaṃ śaktinā hato so pi rājā arjuno agninā dagdho śaktiśūle mahānarake upapanno //

___kaliṃgeṣu dantapuraṃ nāma nagaraṃ / tatra nārīkelo nāma rājā rājyaṃ kārayati duṣṭo vivarṇo raudro dāruṇo sāhasiko // so śramaṇabrāhmaṇā nimantrayitvā śunakhehi khādayati / tehi ca khādyaṃtehi hasati // so pi agninā dagdho mahānarake upapanno śyāmaśavalehi ahorātrāṇi khādyati //

___kaṃpille nagare brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati / tasya rājño brahmadattasya putraśataṃ kumārāṇāṃ purohitasyāpi yajñadatto nāma putro māṇavako purohitakumāro // dakṣiṇāpathāto iṣvastrācāryo śṛṇvati / kaṃpille nagare rājño brahmadattasya

[_mvu_3.362_] kumāraśato sti / tatra gacchāmi kaṃpillaṃ nagaraṃ taṃ kumāraśataṃ iṣvastrajñānaṃ śikṣāpayiṣyāmi tato me vṛttir bhaviṣyati // so dāni kaṃpillam āgato purohitasyāllīno purohitenāpi rājño brahmadattasya allāpito // brahmadatto tam āha // idaṃ mama kumāraśataṃ iṣvastrajñāne śikṣāpehi / ahaṃ te vipulaṃ vittaṃ dāsyāmi // so dāni iṣvastrācāryo iṣvastrajñānaṃ śikṣāpeti purohitaputro pi yajñadatto tatraiva iṣvastrajñānaṃ śikṣati tehi kumārehi sārdhaṃ // te dāni sarvāvantaṃ iṣvastrajñānaṃ śikṣitā sarveṣāṃ ca iṣvastrajñānena yajñadatto viśiṣyate // te dāni śikṣitā sarājikāye pariṣāye purato mahato janakāyasya darśanaṃ denti / kumāraśataṃ yajñadattasya iṣuṃ kṣipaṃti yajñadatto pi maṇḍalāgreṇa tāni iṣūṇi kumāraśatena kṣipiyaṃtāni asaṃprāptāni śarīre sarvāṇi cchindati // sarvā sā sarājikā pariṣā yajñadattasya vismitā / tasya dāni śarabhaṃga iti nāma nirvṛttaṃ abhūṣi //

___vārāṇasyā uttareṇa anuhimavante sāhaṃjanī āśramapadaṃ mūlopetaṃ patropetaṃ puṣpopetaṃ phalopetaṃ kodravaśyāmākabhaṃgaprāsādikaśākaśālūkasaṃpannaṃ anekehi vṛkṣasahasrehi puṣpaphalopetehi śobhitaṃ pānīyasaṃpannaṃ // tahiṃ kāśyapo nāma ṛṣiḥ prativasati paṃcaśataparivāro sarve paṃcābhijñā caturdhyānalābhino maharddhikā mahānubhāvā // śarabhaṃgo purohitaputro tahiṃ sāhaṃjanīm āśramapadaṃ gatvā kāśyapasya ṛṣisya sakāśe ṛṣipravrajyāṃ pravrajito // tenāpi pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktena viharantena yujyantena ghaṭantena vyāyamantena catvāri dhyānāni utpāditāni paṃca cābhijñā sākṣīkṛtā caturdhyānalābhī paṃcābhijño mahānubhāvo śarabhaṃgo ṛṣi saṃvṛtto sadevake loke abhijñātaparijñātakaumārabrahmacārī ugratapasyāśrito

[_mvu_3.363_] mahānāgo // so dāni dakṣiṇāpathagato // asmakeṣu godāvarī nadī / tasyā kūle kapitthakaṃ nāma āśramaṃ sādhetvā prativasati //

___kāśyapasya ṛṣisya śiṣyo vatso nāma paṃcaśataparivāro anuhimavante gaṃgākūle āśrame prativasati sarve paṃcābhijñā caturdhyānalābhino kāmeṣu vītarāgā uṃchavṛttikā mahānubhāvā / tatra dāni vatsa-ṛṣisya vātavyādhi utpanno // so anuhimavante śītam asahanto dakṣiṇāpathaṃ gato govardhanaṃ nāma nagaraṃ // tatra dāni daṇḍakī nāma rājā rājyaṃ kārayati adhārmiko adharmarājā dṛṣṭivipanno viṣayalolaḥ mūḍho viparītadarśī amātṛjño apitṛjño aśrāmaṇyo abrāhmaṇyo dāruṇo niṣkṛpo sāhasiko // tena so vatso ṛṣi dṛṣṭvā pāṃśunā ākramāpito aheṭheko adūṣako anaparādhī // tasya dāni rājye vighuṣṭo nāmāgrāmātyo / tena so ṛṣī tato pāṃśurāśito śīghram eva jīvanto utkhanāpito praṇipatitvā ca anukṣamāpito / bhagavaṃ na me priyaṃ yaṃ rājñā sāhasaṃ kṛtaṃ / sādhu bhagavaṃ kṣāntum arhasi // ṛṣi āha // amātya gacchāhi ito rājyato śīghranti / ahaṃ saptamaṃ divasaṃ kālaṃ kariṣyāmi mayā kālagate iha rājye mahādāruṇabhayaṃ bhaviṣyati // so dāni amātyo vatsasya ṛṣisya śrutvā saputradāro saparivāro sarveṇa jñātigaṇena sārdhaṃ daṇḍakisya rājyato anyaṃ rājyaṃ saṃkramati // saptarātrasyātyayena vatso ṛṣi kālagato samanantarakālagatasya ṛṣisya bhūtānāṃ mahāsaṃkṣobhaṃ abhūṣi tehi sarājyaṃ rātrīye bhasmīkṛtaṃ nagaraṃ //

___gaṃgāya ca yamunāyā ca antarā kāśyapo ṛṣi yajñaṃ yajati / tatra aṣṭānavati

[_mvu_3.364_] tāpasasahasriyo saṃnipatitāvo paṃcābhijñā caturdhyānalābhino sarve maharddhikā mahānubhāvā //

___kaliṃgeṣu dantapuraṃ nāma nagaraṃ tatra uggato nāma rājā so teṣāṃ rājñāṃ dāruṇāṃ imāṃ mahābhayāṃ mahāvipattiṃ dṛṣṭvā saṃjayantīm adhyagāt* ṛṣayo darśanāya // saṃjayantīyaṃ bhīmaratho nāma rājā / so pi teṣāṃ rājñāṃ vipattiṃ dṛṣṭvā saṃvigno so taṃ kaliṃgarājaṃ pṛcchati / kahiṃ gamiṣyasi // so tam āha // gamiṣyāmi ṛṣayo darśanāya // hastināpure aṣṭamako nāma rājā rājyaṃ kārayati / so pi teṣāṃ caturṇāṃ rājñāṃ dāruṇāṃ vipattiṃ dṛṣṭvā trasto saṃvigno so pi prasthito ṛṣayo darśanāya // śakro pi devānām indro teṣāṃ caturṇāṃ adhārmikānāṃ adharmarājñāṃ duṣṭivipannānāṃ niṣkṛpānāṃ dāruṇānāṃ sāhasikānāṃ vipattiṃ dṛṣṭvā āgataḥ mahatā devatānubhāvena ṛṣayo darśanāya //

paṃca śatāni himavantapārśve mūlaphalāhārā ṛṣayaḥ paśyensuḥ / uṃcharatā tāpasā śuddhalūkhā susaṃyatā ugratapā udārā //

eko atra āsī ṛṣi vatsagotro vātehi ābādhehi kṛśo abhūṣi / himavantapārśve asahanto śītaṃ vanāto so osare rājadhānīṃ //

tatra abhūd daṇḍakī nāma rājā adharmacārī . . . . niviṣṭo / dṛṣṭiṃ grahetvā viparītasaṃkhyo

[_mvu_3.365_] so taṃ ṛṣiṃ pāṃśunā ākrameti //

tasyaiva rājño abhu agramātyo nāmena vighuṣṭo abhūṣi rājye / so taṃ ṛṣiṃ uddhariya avocat* na me priyaṃ sādhu kṣamāhi brahme //

vatso ṛṣī taṃ avaca amātyaṃ gaccha ito mā te siyā anarthaḥ / saptarātrīyena ito tyayena mahad bhayaṃ bhaviṣyati ghorarūpaṃ //

ṛṣisya ca kālagatasya tatra bhūtānāṃ saṃkṣobho mahā abhūṣi / tantasya rājyaṃ sadhanaṃ sarāṣṭraṃ ekāya rātrīya karensu bhasmaṃ //

athābravīc charabhaṃgo tapasvī samāgatā ṛṣayo . . . . / na sādhurūpaṃ kṛtaṃ daṇḍakīnā gacchāma vatsasya karoma pūjāṃ //

athāṣṭamako bhīmaratho ca rājā kaliṃgarājā atha udgato ca / saṃvignā saṃhṛṣṭā idaṃ uvāca gacchāmatha ṛṣayo darśanāya pṛcchāmatha yena hi taṃ bhaveya //

te dāni allīnā trayo narendrā saṃtuṣṭā saṃvignā ṛṣīṇāṃ samīpaṃ /

[_mvu_3.366_] alaṃkṛtā kuṇḍalino suvastrā vaiḍūryamuktāstarakhaḍgapāṇī //

ṛṣayo āhansuḥ //

rājā ṛṣiṃ bhāṣatha ke va yūyaṃ kathaṃ vo jānanti manuṣyaloke //

rājāno āhansuḥ //

aṣṭamako bhīmaratho ca rājā kaliṃgarājā punar udgato yaṃ / susaṃyatā ṛṣayo darśanāya ihāgatā pṛcchatukāmā praśnāṃ //

ṛṣayo śakraṃ antarīkṣagataṃ pṛcchanti //

vaihāyasaṃ tiṣṭhasi antarīkṣe obhāsayaṃ paṃcadaśīva candro / pṛcchāma te deva mahānubhāva kathaṃ ti jānanti manuṣyaloke //

śakro āha //

devā me jānanti śacīpatīti maghavanti me āhu manuṣyaloke ///

so āgato deva mahānubhāva susaṃyatāṃ ṛṣayo darśanāye //

[_mvu_3.367_] ṛṣayo āhansuḥ //

puraṃdaro bhūtapatī punar yo devānām indro tridaśānam īśvaro / so āgato asuragaṇapramardako okāśam ākāṃkṣati praśnaṃ praṣṭuṃ //

dūrā śrutā mo ṛṣayo samāgatā susaṃyatā vo ṛṣayo sma āgatā / pādavandakā āryaprasannacittā ayaṃ sarvaloke manuṣyaśreṣṭho //

ṛṣi āhansuḥ //

ṛṣīṇāṃ gandho cirabhāvitānāṃ upavāyati erito mārutena / ito apakramya niṣīda śakra na eṣa gandho susaho devatehi //

śakro āha //

ṛṣīṇāṃ gandho cirabhāvitānāṃ upavāyati erito mārutena / śuciḥ sugandho cirabhāvitānāṃ na eṣa gandho pratikūla mahyaṃ //

ṛṣayo āhansuḥ //

ayaṃ ṛṣiḥ sarabhaṃgo udāro yato jāto virato maithunāto /

[_mvu_3.368_] ācārya buddho suvinītarūpo so viha praśnāni viyākarotu //

[ṛṣayo āhaṃsuḥ // ] vāśiṣṭha praśnāni viyākarohi yācanti tvāṃ ṛṣayo sādhurūpā / eṣo hi dharmo manujehi paṇḍite yaṃ vṛkṣam ākāṃkṣati tasya bhāro //

[śarabhaṃga āha // ] yat kiṃci praśnaṃ manasābhikāṃkṣatha kṛtāvakāśāni vadetha yūyaṃ / ahaṃ vo praśnāni viyākariṣyaṃ dṛṣṭaṃ hi me tatvam idaṃ paraṃ ca //

rājā dāni pṛcchati //

yathā abhūd daṇḍaki nālikero arjuno ca kalabho ca rājā / teṣāṃ gatiṃ brūhi supāpakarmaṇāṃ kutropapannā ṛṣayo viheṭhiya //

śarabhaṃgo āha //

yathā abhūd daṇḍaki nālikero arjuno ca kalabho ca rājā / teṣāṃ gatiṃ budhya supāpakarmaṇāṃ

[_mvu_3.369_] yatropapannā ṛṣīṇāṃ vaheṭhakā //

ṛṣī pāṃśunākrami yena daṇḍakī ucchinnamūlo sadhano sarāṣṭro / kukkulaṃ nāma narakaṃ prapanno sphuliṃgajālā va tato samucchrayāḥ //

arjuno narakaṃ śaktiśūlaṃ adhośiro ūrdhapādo prapanno / āṃgīrasaṃ gautamaṃ heṭhayitvā ṛṣiṃ tapasviṃ cirabrahmacāriṃ //

yo saṃyatāṃ pravrajitāṃ vihiṃse annena pānena nimantrayitvā / taṃ nālikeraṃ śunakhā paratra prasahya khādanti viceṣṭamānaṃ //

yo khaṇḍaso pravrajitaṃ praghātayed* ṛṣiṃ kṣāntīvādiṃ śramanaṃ adūṣakaṃ / kalabho avīciṃ narakaṃ prapanno mahābhitāpaṃ kaṭukaṃ bhayānakaṃ //

etādṛśāni narakāni śrutvā dṛṣṭvā ca rāṣṭrāṇi samūhatāni / dharmaṃ care śramaṇabrāhmaṇeṣu evaṃkaro svargam upeya sthānaṃ //

rājāno āhansuḥ //

yan te apṛcche ham abhibhavesi anyan te pṛcchāmi tad iha brūhi /

[_mvu_3.370_] kiṃ so vadhitvā na kadāci socati kasya prahāṇiṃ ṛṣayo varṇayanti //

śarabhaṃgo āha //

krodhaṃ vadhitvā na kadāci socati īrṣyāprahāṇiṃ ṛṣayo varṇayanti / sarvasya uktaṃ paruṣaṃ kṣameyā etaṃ balaṃ durjayam āhu santo //

rājāno āhansuḥ //

śakyaṃ hi dvinnāṃ vacanaṃ kṣametuṃ śreṣṭhasya vā atha vā sadṛśasya / kathaṃ hi hīnasya vacaṃ kṣameyā ākhyāhi me kauṇḍinya etam arthaṃ //

sarabhago āha //

bhayā hi śreṣṭhasya vacaḥ kṣamenti saṃraṃbhahetoḥ pana sadṛśasya / yo ceha hīnasya vacaṃ kṣameyā etad balaṃ uttamam āhu santo //

kathaṃ jānetha catuchannarūpaṃ sadṛśaṃ ca śreṣṭhaṃ atha vā ca hīnaṃ / virūparūpeṇa caranti santo

[_mvu_3.371_] tasmād dhi sarvasya vacaṃ kṣameyā //

na etam arthaṃ mahatī pi senā sarājikā yudhyamānī kareyā / yaṃ kṣāntimāṃ satpuruṣo karoti kṣāntīmatā vopasamanti vīrāḥ //

rājāno āhansuḥ //

subhāṣitan te anumodayāmo anyan te pṛcchāmi tad iha brūhi / katividhaṃ śīlavantaṃ vadesi katividhaṃ prajñāvantaṃ vadesi / katividhaṃ satpuruṣaṃ vadesi katividhaṃ ca śiri na jahāti //

sarabhaṃgo āha //

kāyena vācāya susaṃvṛto yaḥ manasā ca no kiṃci karoti pāpaṃ / na cāpi loke ahitaṃ karoti tathāvidhaṃ śīlavantaṃ vadāmi //

sarvāṇi arthāni punar vinaśyanti kālāgataṃ ca na prayāti arthaṃ / na cātmaheto . . vidhaṃ careyā tathāvidhaṃ prajñāvantaṃ vademi //

yo ve kṛtajño kṛtavedi poso kalyāṇamitro dṛḍhabhaktirūpo /

[_mvu_3.372_] vyasanasmiṃ satkṛtya karoti kāryaṃ tathāvidhaṃ satpuruṣaṃ vademi //

etehi dharmehi trihi yo upeto saṃmodako sakhilo ślakṣṇavāco / sagāravo sapratīśo hirīmāṃ tathāvidhaṃ va śiri na jahāti //

rājāno āhansuḥ //

subhāṣitan te anumodayāma anyan te pṛcchāmi tad iha brūhi / śīlaprajñāśirikṛtajñatānāṃ kiṃ va nu śreṣṭhaṃ kuśalā vadanti //

sarabhaṃgo āha //

prajñāṃ khu śreṣṭhāṃ kuśalā vadanti nakṣatrarājā iva tārakānāṃ / śīlaṃ śiri caiva kṛtajñatā ca prajñopakā tu pravarā bhavanti //

rājāno āhansuḥ //

subhāṣitan te anumodayāmaḥ anyan te pṛcchāmi tad iha brūhi //

kim ācaranto kim āsevamāno kathaṃkaro prajñāvāṃ bhoti manye //

[_mvu_3.373_] sarabhaṃgo āha //

sevanto vṛddhā nipuṇo bahuśruto ogrāhako ca paripṛcchamāno / śruṇanto satkṛtya subhāṣitāni evaṃkaro prajñāvāṃ bhoti manye //

so prajñānāṃ kāmaguṇaṃ vipaśyati duḥkhaṃ anityaṃ vipariṇāmadharmaṃ / evaṃ vipaśyaṃ prajahāti cchandaṃ mahadbhayeṣu vadhakopameṣu //

so vītarāgo suvinītadoṣo maitrābhāvanāṃ bhāvaye apramatto / maitreṇa cittena hitānukampī evaṃkaro svargam upeti sthānaṃ //

subhāṣitārthaṃ idam evarūpā gāthā imā satpuruṣeṇa bhāṣitā / yo pi imāṃ samma samācareyā adarśanaṃ mṛtyurājasya gacche //

subhāṣitan taṃ anumodamānā brahmā ca indro tridaśā ca devās* / te vegajātā muditā kṛtāṃjalī gacchensu tad devapuraṃ yaśasvino //

mahārthiyaṃ āgamanaṃ abhūṣi aṣṭamakasya bhīmarathasya caiva /

[_mvu_3.374_] kaliṃgarājasya ca udgatasya sarveṣāṃ vā kāmarāgo prahīṇo //

rājāno āhansuḥ //

evaṃ hi etaṃ paracittavedi sarveṣāṃ no kāmarāgo prahīṇo / karohi okāśam anugrahāye yathā gantin te abhisaṃbhuṇema //

sarabhaṃgo āha //

karomi okāśam anugrahāye sarveṣāṃ vo kāmarāgo prahīṇo / pharetha kāyaṃ vipulāya prītaye yathā gatiṃ me abhisaṃbhuṇetha //

rājāno āhansuḥ //

sarvaṃ kariṣyāma tavedaṃ vākyaṃ yaṃ yaṃ ca mo vakṣyasi bhūriprajña / pharema kāyaṃ vipulāya prītiyā yathā gatin te abhisaṃbhuṇema //

kṛtā ca vatsasya ṛṣisya pūjā gacchantu te ṛṣayo sādhurūpā / dhyāne ratā āśrame āvasetha etaṃ dhanaṃ pravrajitasya śreṣṭhaṃ //

[_mvu_3.375_] pūrvenivāsaṃ bhagavāṃ pūrvejātim anusmaran* / jātakam idam ākhyāsi śāstā bhikṣūṇam antike //

te ca skandhās te ca dhātavo tāni āyatanāni ca / ātmānam adhikṛtya bhagavān etam arthaṃ viyākaret* //

anavarāgrasmiṃ saṃsāre yatra me uṣitaṃ purā / anāthapiṇḍiko śakro devarājā śacīpatiḥ / kaliṃgarājā ānando śāriputro ca aṣṭako //

atha bhīmaratho rājā maudgalyāyano maharddhiko / sarabhaṃgo ahaṃ abhūṣi evaṃ dhāretha jātakaṃ //

tadāpi mayā sadevamānuṣāye pariṣāye dharmaṃ deśitaṃ etarahiṃ pi mayā sadevamānuṣāye pariṣāye dharmaṃ deśitaṃ //

_____sarabhaṃjātakaṃ samāptaṃ //

vārāṇasyāṃ triṃśagoṣṭhikā udyānabhūmiṃ nirgatā eṣāṃ ekasya mātā kālagatā sā devīhi upapannā / tāye dharmacakrapravartane dharmo abhigamito // sā taṃ putraṃ smarati / tasya dāni sarvehi tehi goṣṭhikehi putrasya premnakena putrapremnaṃ // vārāṇasyāṃ kāśikā ca nāma gaṇikā upalabdhā / kāśikā ca kena kāraṇena sā gaṇikā kāśikā tti vuccati // tādṛśaṃ sukarmavipākābhinirvṛttaṃ śubhaṃ rūpagataṃ / sā sarvāṃ kāśibhūmiṃ kṣamati tasmāt sā kāśikā ti vuccati // upārdhakāśikā tasyā eva kāśikāye bhaginī tasyā pi pūrvakarmābhinirvṛttaṃ śubhaṃ rūpagataṃ yathaiva kāśikāye

[_mvu_3.376_] piṃgalo punar asyā eko akṣi / tena sā kāraṇena upārdhakāśiṃ kṣamati // tehi goṣṭhikehi sā kāśikā vuccati / āgaccha asmākaṃ upasthānakārī / sā ca tāye devatāye adhiṣṭhitā na gacchati asti me kiṃcid gṛhakāryaṃ na śakyaṃ āgantuṃ // te dāni upārdhakāśikāṃ ādāya tām udyānabhūmiṃ gatā // sāpi devatā kāśikāye veṣeṇa teṣāṃ goṣṭhikānāṃ darśanapathena abhikramati // te tāṃ dṛṣṭvā yena kāśikā tena pradhāvitā / devatā aparimitāye gatīye gacchati gacchantī dṛśyati / sā dāni devatā tāṃ goṣṭhikān tato udyānabhūmīto ṛṣivadanaṃ praveśitvā bhagavato samīpe antarhitā // te dāni goṣṭhikā bhagavataḥ pādavandā upasaṃkrāntā //

___bhagavān āha //

kā nu kṛīḍā kā nu ratī evaṃ prajvalite sadā / andhakārasmiṃ prakṣiptā pradīpaṃ na gaveṣatha //

ko nu harṣo ko nu ānando evaṃ prajvalite sadā / andhakārasmiṃ prakṣiptā ālokaṃ na prakāśatha //

te dāni bhagavataḥ sarve balavaśībhāve vinītā ehibhikṣukāye ca pravrājitā upasaṃpāditā // eṣā āyuṣmatāṃ triṃśadgoṣṭhikānāṃ pravrajyā ca upasaṃpadā bhikṣubhāvo //

_____samāptaṃ triṃśagoṣṭhikānāṃ pravrajyā //

[_mvu_3.377_]___bhagavāṃ vārāṇasyāṃ viharati śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca vistareṇa nidānaṃ kṛtvā apare dāni triṃśa janā ṛṣivadanasya nātidūreṇa mārgeṇa gacchanti / bhagavāṃ dāni teṣām anugrahārthāya mārgasya samīpe niṣaṇṇo / te dāni bhagavantaṃ dṛṣṭvā bhagavataḥ pādavandā upasaṃkrāntā bhagavatā ca sarve balavaśībhāvena vinītā ehibhikṣukāye ca pravrājitā upasaṃpāditā / eṣā āyuṣmatāṃ triṃśānāṃ janānāṃ pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo //

___bhagavāṃ vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca vistareṇa nidānaṃ kṛtvā kośaleṣu droṇavastukaṃ nāma grāmaṃ tahiṃ aparo brāhmaṇamahāśālo āḍhyo mahādhano mahābhogo prabhūtabhogo prabhūtasvāpateyo prabhūtadhanadhānyakośakoṣṭhāgāro prabhūtajātarūparajatavittopakaraṇo prabhūtadāsīdāsakarmakarapauruṣeyo prabhūtahastyaśvājagaveḍako / tasya dāni brāhmaṇamahāśālasya maitrāyaṇī nāma brāhmaṇī bhāryā prāsādikā darśanīyā akṣudrāvakāśā paramāye śubhavarṇapuṣkalatayā samanvāgatā // tasyā dāni maitrāyaṇīye pūrṇo nāma māṇavo putro prāsādiko darśanīyo taruṇābhirūpo kṛtapuṇyo maheśākhyo kṛtādhikāro purimakehi samyaksaṃbuddhehi cchinnabandhano ājñātabhūto āryadharmāṇāṃ caramabhaviko // so śṛṇoti / rājño śuddhodanasya sarvārthasiddho nāma kumāro dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi samanvāgato yehi dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi mahāpuruṣasya dve gatīyo bhavanti na tṛtīyā / saced agāram adhyāvasati rājā bhavati cakravartī caturdvīpeśvaro vijitāvī dhārmiko dharmarājā saptaratnasamanvāgato / tasya imāni sapta ratnāni bhavanti tadyathā cakraratnaṃ hastiratnaṃ aśvaratnaṃ maṇiratnaṃ gṛhapatiratnaṃ strīratnaṃ pariṇāyakaratnaṃ saptamaṃ pūraṃ cāsya bhavati sahasraṃ putrāṇāṃ śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṃgarūpaṇāṃ

[_mvu_3.378_] parasainyaprarmadakānāṃ / so imāni catvāri mahādvīpāni adhyāvasati tadyathā jaṃbudvīpaṃ pūrvavidehaṃ aparagodānikaṃ uttarakuruṃ imāṃ mahāpṛthivīṃ sāgaragiriparyantām akhilām akaṇṭakām adaṇḍenāśastreṇānutpīḍena dharmeṇaivābhinirjitvā adhyāvasati / sacet punaḥ agārato anagāriyaṃ pravrajati tathāgato bhavati arhaṃ samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca vighuṣṭaśabdo vighuṣṭakīrtirekho ananyaneyo abhibhū anabhibhūto ājñārthadarśī vaśī vaśavartī so ca ṛṣiṇā maharddhikena mahānubhāvena caturhi kāraṇehi ekāṃśena vyākṛto buddho loke bhaviṣyatīti athānyehi pi naimittikehi // yadā bhagavān abhiniṣkrānto so pi tadaho yeva abhiniṣkrānto anuhimavantaṃ āśramaṃ gatvā ṛṣipravrajyāṃ pravrajito caturdhyānalābhī paṃcābhijño maharddhiko mahānubhāvo ṛṣi saṃvṛtto //

___tasya dāni ekūnatriṃśa ṛṣikumārā śiṣyā sarve ṣaḍaṃgavedapāragāś caturdhyānalābhinaḥ paṃcābhijñā maharddhikā mahānubhāvā // so teṣāṃ śiṣyāṇām āha // buddho loke samutpanno vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve manuṣyāṇāṃ dharmaṃ deśayati ādau kalyāṇaṃ madhye kalyāṇaṃ paryavasāne kalyāṇa svarthaṃ suvyaṃjanaṃ kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ brahmacaryaṃ saṃprakāśayati //

sarve aśaraṇā skaṃdhāḥ abhitaptā mahābhayā / aviśvāsikā ca asārā ca iti bhāṣati gautamo //

yaṃ nūnaṃ vayaṃ māṇavakāho yena vārāṇasīm ṛṣivadanaṃ mṛgadāvaṃ tenopasaṃkrameyāma

[_mvu_3.379_] taṃ bhagavantaṃ gautamaṃ darśanāya / sādhu khalu punar bhavati tathārūpāṇāṃ tathāgatānāṃ arhantānāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ darśanāya upasaṃkramaṇaṃ paryupāsanā ca // sādhūpādhyāya tti te māṇavakā pūrṇasya . . . . . . . . . . . brahmacaryaṃ saṃprakāśayantaṃ dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi samanvāgataṃ aśītihi anuvyaṃjanehi upaśobhitaśarīraṃ aṣṭādaśehi āveṇikehi buddhadharmehi samanvāgataṃ daśahi tathāgatabalehi balavāṃ caturhi vaiśāradyehi suviśārado śāntendriyo śāntamānaso uttamadamaśamathapāramiprāpto paramadamaśamathapāramiprāptaḥ antargatehi indriyehi avahirgatena mānasena sthitena dharmatāprāptena hradam ivāccho anāvilo viprasanno ratanayūpam ivābhyudgato suvarṇayūpaṃ vā prabhāsamānaṃ tejasā śriyāye jvalamānaṃ asecanakaṃ apratikūlaṃ darśanāye / dṛṣṭvā ca punar asya atiriva manaṃ prasīde // prasannacitto ca punar yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vaṃditvā bhagavantam etad uvāca // pravrajehi māṃ bhagavaṃ upasaṃpādehi māṃ sugata // atha khalu bhagavāṃ pūrṇaṃ ṛṣiṃ maitrāyaṇīputraṃ ātmatriṃśaṃ ehibhikṣukāye abhibhāṣe // etha bhikṣavaś caratha tathāgate brahmacaryaṃ // teṣāṃ dāni bhagavatā ehibhikṣukāye ābhāṣṭānāṃ yat kiṃcid ṛṣiliṃgaṃ ṛṣigupti ṛṣidhvajaṃ ṛṣikalpaṃ sarvaṃ samantarahitaṃ tricīvaraṃ ca prādurbhūtaṃ suṃbhakā ca pātrā prakṛtisvabhāvasaṃsthitā keśā īryāpatho ca sānaṃ saṃsthihe sayyathāpi nāma varṣaśatopasaṃpannānāṃ bhikṣūṇāṃ / eṣā āyuṣmataḥ pūrṇasya maitrāyaṇīputrasya ātmatriṃśasya pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo //

___so dāni ātmatriṃśo bhagavatā balavaśībhāve vinīto / so dāni balavaśībhāvaprāpto bhagavantaṃ sammukhaṃ imāhi sārūpyāhi gāthāhi abhistave //

[_mvu_3.380_] yaṃ tuṣitabhavane santo himaśikharanibho gajo bhavitvāna / antimam upesi garbhaṃ daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //

yaṃ ca ubhayato upetarūpā tava jananī ca pitā loke / mahipatikulasaṃbhavo abhū daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //

yaṃ pratimukhasanto paricyavasi jagaṃ na kasya ci spṛśyanto / pittarudhiraśleṣmaṇā alipto daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //

yaṃ ca kanakavarṇaṃ paśyamānā paramaprītaṃ mano anujanenti / phaṇikā anugatā va raktasūtraṃ daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //

yaṃ ca prakampayanto vasudhāṃ jāyesi bahujanahitāya / jāto pādāni sapta kramesi daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //

yaṃ pi ca jātasya mune chatraṃ dhārayensu guhyakādhipatī / ubhayato ca vījanīyo daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //

yaṃ pi ca te jātamātra udupānā udgame udakadhārā / uṣṇā ca śītalā ca daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //

yaṃ pravrajesi prahāya kāmaguṇāṃ yeva sapta ca ratanā / caturo ca mahādvīpāṃ daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //

avahāya mahīṃ ca jñātayo atha ratnāni mahāya sapta varā / jātīmaraṇasya kāsi antaṃ daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //

[_mvu_3.381_] vīra mahā-ābhā udgamāsi bhagavato citte tadā vimucyamāne / ekāntasukho bhavensu daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //

adya suvinītā jinena śāstā paramaprītamanā āryā pariṣā / śatrudamane upesi kālaṃ daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //

yathā tava praṇidhī abhūt purastād yatha samudāgato asi lokanātha / praṇidhī āgamo ca te samṛddho daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //

tava daśadiśatāṃ gato praṇādo janaviṣayeṣu ca nāsti koci tulyo / paramagatigato si dharmatāye daśaśatarasagotra taṃ priyaṃ me //

diṣṭyā bhagavān sukhī arogī diṣṭyā kāryaṃ idaṃ tava samṛddhaṃ / diṣṭyā namuci hato tvayā sasainyo diṣṭyā te viditam imaṃ ca paraṃ ca //

diṣṭyā te sahaṃpati yācesi diṣṭyā cāsya pratiśṛṇoṣi vīra / diṣṭyā dharmeṇa dharmacakraṃ diṣṭyā pravartaye dvādaśāṃgupetaṃ //

diṣṭyā nadito te siṃhanādo diṣṭyā te prativādo nāsti kvacit* / diṣṭyā yaṃ jinena dharme prāpte diṣṭyā te mātsaryaṃ nāsti vara //

diṣṭyā me abhūṣi divyacakṣuḥ diṣṭyā śrotram amānuṣam abhūṣi me //

dṛṣṭvā himavante mṛtyuṃ vā diṣṭyā te samitī dṛṣṭā //

[_mvu_3.382_] iha me abhūṣi paṃcābhijñā diṣṭyā śiṣyāṇa vidheyatā abhū / diṣṭyā mo na pāpasaṃgatā sma diṣṭyā anubhomo dharmarājānaṃ //

diṣṭyā śaraṇaṃ upagatā sma diṣṭyā abhisamita catasro satyā / diṣṭyā suvisāradā te dharme diṣṭyā sma vaśībhāvam anuprāptā //

evaṃ khu tadā jinasya purato āyuṣmāṃ pūrṇo kathitamārgo / vārāṇasyāṃ mṛgadāvasmiṃ āttamano anumode dharmaprāpto //

_____āyuṣmato pūrṇasya maitrāyaṇīputrasya vastu samāptaṃ //

___bhagavān samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam arthaṃ abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca vistareṇa nidānaṃ kṛtvā avantīṣu markaṭaṃ nāma nigamaṃ tatra brāhmaṇamahāśālo rājño ujjhebhakasya toṇehārakasya purohitaḥ rājācāryo mahādhano mahābhogo prabhūtabhogo prabhūtasvāpateyo prabhūtadhanadhānyakośakoṣṭhāgāro prabhūtajātarūparajatavittopakaraṇo prabhūtadāsīdāsakarmakarapauruṣeyo prabhūtahastyaśvājagaveḍako kātyāyanasagotro / tasya dāni dve putrā eko nālako nāmena dvitīyo ca uttaro / uttaro jyeṣṭhaḥ nālako kanīyaso paṇḍito nipuṇo medhāvī uddhaṭitājño tīkṣṇabuddhiko // teṣāṃ mātulo asito nāma ṛṣī avantīṣu viṃdhyaparvate āśramapade prativasati paṃcaśiṣyaśataparivāro mūlaphalamakṛṣṭa-uṃchavṛttiko paṃca māṇavakaśatāni mantravedāṃ vācayati //

[_mvu_3.383_] uttareṇa tahiṃ gatvā vedā adhītā / so dāni saṃgītiṃ kṛtvā pituḥ sakāśam āgato // so dāni pituḥ purato pareṣāṃ ca brāhmaṇānāṃ vedapāragāṇāṃ anuyogaṃ deti / tasyānuyogaṃ dentasya tāni vedāni nālakena sarvāṇi ogṛhītāni // tenāpi pituś ca teṣāṃ brāhmaṇānāṃ vedapāragāṇāṃ purato tasya bhrātuḥ sakāśāto vedāni śrutvā anuyogo dinno / tasya so pitā te ca brāhmaṇā vedapāragā vismitā aho māṇavakasya buddhīti // so dāni mātāpitṛhi vuccati buddho loke utpanno gaccha pravrajāhīti // so vindhyaparvataṃ gatvā mātulasya asitasya ṛṣisyāśrame ṛṣipravrajyāṃ pravrajito / tena yujyantena ghaṭantena vyāyamantena pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktena viharantena catvāri dhyānāny utpāditāni paṃcābhijñā sākṣīkṛtā //

___yadā bhagavān anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho pravṛttapravaradharmacakro vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve devamanuṣyāṇāṃ arthacaryāṃ caramāṇo prāṇaśatasahasrāṇi amṛtaṃ prāpayanto tadāntevāsiko asitena ṛṣiṇā vuccati / buddho loka utpanno gaccha prācīnaṃ pravrajāhi // so dāni ṛṣisyāśramāto anupūrveṇa vārāṇasīm āgato // vārāṇasyāṃ ṣaṭ* śāstārapratijñā prativasensuḥ kāśyapo pūraṇo maskarī gosālikāputro ajito keśakambalī kakudo kātyāyano saṃjayī veraṭṭikāputro nirgrantho ca jñātiputro // teṣāṃ nālako ṣaṇṇāṃ śāstārapratijñānāṃ upasaṃkrānto na cāsya cittam ārādhyati // catvāro mahānidhayo saṃkho vārāṇasyāṃ mithilāyāṃ padumo kaliṃgeṣu piṃgalo takṣaśilāyāṃ elapatro // vārāṇasyāṃ saṃkhasya māsiko samājo vartati / tahiṃ nidhānādhipatayo nāgarājāno nimantritakā āgatā //

[_mvu_3.384_] tatra ca elapatreṇa nāgarājñā praśnā sthāpitā etāṃ yo praśnāṃ visarjeti tasya dhītā ca dīyati suvarṇasahasraṃ ca //

kiṃ sva adhipatī rājā kathaṃ bhoti rajasvaro / kathaṃ sva virajo bhoti kathaṃ bālo ti vuccati //

bhagavān āha //

ṣaṣṭho adhipatī rājā rājye bhoti rajasvaro / arakto virajo bhavati rakto bālo ti vuccati //

elapatro āha //

kena so vuhyati bālo kiṃ su nudati paṇḍito / yogakṣemī kathaṃ bhoti taṃ me ākhyāhi pṛcchato //

bhagavān āha //

yogehi vuhyati bālo yogaṃ nudati paṇḍitaḥ / sarvayoga-asaṃyukto yogakṣemīti vuccati //

elapatro āha //

buddhabuddhehi vuccasi svapnaṃ atha darśanaṃ / nirīkṣya bhāṣesi tatvaṃ udīraya cchinda saṃśayaṃ //

devatā āha //

sākṣaṃ dṛṣṭo mahāvīro mṛgadāvāntarāśrito / dharmaśreṣṭhaṃ prakāśento siṃho va girikandare //

[_mvu_3.385_] cirasya vata drakṣyāma tārakair iva lakṣaṇaiḥ / vicitragātraṃ . . . . buddhasya varabuddhino //

cirasya tava śroṣyāma vāṇiṃ brahmasvaropamāṃ / anityaṃ duḥkham anātmeti sarvakleśapradāraṇīṃ //

etāṃ śrutvā navaghoṣāṃ vāṇiṃ brahmasvaropamāṃ / mokṣaṃ prāpsyāma tīrthebhyaḥ āsādetva nararṣabhaṃ //

dṛṣṭvāna lokārthacaraṃ maharṣiṃ mahāyaśaṃ kāśyapa arthadarśiṃ / . . . . . sarvasya śubhasya mūlaṃ śīlaṃ rakṣyāmo camarīva bālaṃ //

chittvāna panthaṃ kuvanāntarasmiṃ yathā śāstāraṃ muniṃ no ca kṛtvā / khaṇḍitva śikṣāṃ paramārthadarśino mārgā cyuto vīcim upeti kṛcchraṃ //

patanti gātreṣu giriprakāśā . . . . . vṛṣṭir anantaviddhiḥ / śāṭeti gātrāṇi duḥkhārditasya tato pramocehi viśālakīrte //

śṛṇomi dharmaṃ na ca addaśāmi netroddhṛtaḥ sūryam ivodayantaṃ / āśvāsayādityamarīciteja

[_mvu_3.386_] mokṣo kadā bheṣyati tiryagyoniṣu //

imaṃ vikṛtasaṃdehiṃ dṛṣṭvā duḥśīlasaṃbhavaṃ / aśrukaṇṭho rudanto pi ko śīlaṃ na samācaret* //

sa vai pramodeṣu rato na . . . . bhave suśīleṣv acalo 'calopamo / vyākarṣa tvaṃ arthadṛśo matīmāṃ maitreyagotro bhavarāgasūdano //

nālako kātyāyano bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantam etad uvāca //

purohito mahyaṃ pitā toṇehārasya rājino / utpādeṣu vidyāyukto nikṣatreṣu gatiṃgato //

tan me pitā avacāsi arthakāmānukampako / buddho khu putra utpanno gaccha prācīna pravraja //

so haṃ bhagavan* anuprāpto sādhu tvaṃ pravrājehi māṃ / vaiśāradyehi saṃpannāṃ vācāṃ bhāṣe tathāgato //

kātyāyanaṃ brāhmaṇaṃ ca ehi bhikṣūti ālape / sā etasya pravrajyā hi abhū ca upasaṃpadā //

āyuṣmāṃ kātyāyano āha //

ajñāsi etaṃ vacanaṃ asitasya yathātathaṃ / tvāṃ tu gautama pṛcchāmi sarvadharmāṇa pāraga //

[_mvu_3.387_] anagāraṃ upetasya bhikṣājīvaṃ cikīrṣato / muni pravyāhara dharmaṃ mauneyaṃ uttamaṃ padaṃ //

bhagavān āha //

mauneyaṃ ca pṛcchasi nāla duḥkaraṃ durabhisaṃbhuṇaṃ / hanta te taṃ ca vakṣyāmi saṃstambhasva dṛḍho bhava //

samānabhāgaṃ kuryāsi grāme ākruṣṭavanditaṃ / manopradoṣaṃ rakṣesi kṣānto cānumato bhava //

uccāvacā niścaranti dāve agniśikhā iva / nārī munipralobhāye tāva taṃ mā pralobhaye //

virato maithunā dharmā hitvā kāmaṃ parovaraṃ / aviruddho asaṃruddho ye satvā trasasthāvarāḥ //

yathātmano tathānyeṣāṃ yathānyeṣāṃ tathātmano / ātmānaṃ upamāṃ kṛtvā naiva hiṃse na ghātaye //

hitvām iha alpicchāṃ pi aniccho bhohi nirvṛto / tyaja icchāṃ ca lobhaṃ ca yatra saktā pṛthagjanāḥ / paṇḍito pratipajjeya so tare narakaṃ imaṃ //

tato rātrivivāsāto grāmaṃ piṇḍāya otare / āhvayaṃ nābhinandeya abhihāraṃ ca grāmato //

na muni grāmam āsādya kuleṣu sahasā care /

[_mvu_3.388_] ghāseṣī na cchinnakatho na vācā prepsutāṃ bhaṇe //

sa pātrapāṇī vicareyā amūgo mūgsaṃmato / taṃ taṃ dānaṃ na niṃdeyā dātāraṃ nāvajāniyā //

adāsi iti te sādhu nādāsi bhadram astu te / ubhayenaiva sadṛśo rukṣatvaṃ vinivartaye //

so piṇḍacāraṃ caritvā navāntaṃ abhirakṣaye / ūnodaro mitāhāro alpeccho syād alolupaḥ //

so vṛkṣamūlopagato āsanopagato muni / dhyāpayati ato bhavyaṃ ātmānaṃ nātitoṣaye //

yasyātra saritāā nāsti cchinnaśrotasya bhikṣavaḥ / kṛtyākṛtyaprahīṇasya paridāgho na vijjati //

evaṃ layanam ākhyātaṃ saṃbuddhena prajānatā / eko va abhiramiṣyasi evaṃ gamiṣyasi diśo daśa //

evaṃ mauneyaṃ upeṣyasi kṣuradhāropamo bhava / jihvāya tālum āsādya tādṛśo saṃyato bhava //

nirāmagandho asito vṛkṣamūlaparāyaṇo / ekāsanasya śikṣāsi śramaṇopāsanasya ca //

śrutvā ṛjurahaṃ dhyānaṃ dhyāyināṃ kāmacāgināṃ /

[_mvu_3.389_] tato hiriṃ ca śraddhāṃ ca bhūyo śikṣeya māmako //

na pāraṃ dviguṇāyati nāpi caivaṃ guṇāyati / uccāvacā pratipadā śrāmaṇyena prakāśitā //

taṃ nadīṣu vijānāti randhreṣu pradareṣu ca / sannādayati khu ogho śāntaiva mahodadhiḥ //

yaṃ ūnakaṃ taṃ svanati yaṃ pūraṃ śāntam eva taṃ / ūnakumbhopamo bālo hradapūro va paṇḍitaḥ //

yo munī bahu bhāṣati upetaṃ arthasaṃhitaṃ / nirvāṇaṃ sākṣātkuryāya jānanto bahu bhāṣati //

yo ca dhīro mitabhāṇī jānanto na bahu bhāṣati / sa munī maunam arhati sa munī maunam adhyagātti //

_____nālakapraśnaṃ samāptaṃ //

___bhagavā samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam arthaṃ abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca vistareṇa nidānaṃ kṛtvā mathurāyāṃ śreṣṭhi āḍhyo mahādhano mahābhogo prabhūtasvāpadeyo prabhūtadhanadhānyakośakoṣṭhāgāro prabhūtajātarūparajatavittopakaraṇo prabhūtahastyaśvājagaveḍako prabhūtadāsīdāsakarmakarapauruṣeyo / tasya dāni śreṣṭhisya triyantarā dārikā jātā // sā dāni amaṃgalā ti kṛtvā parivrājikāye dinnā / yadā saṃvṛddhā bhavati tato

[_mvu_3.390_] tāṃ pravrājehi va vṛttikā te bheṣyati / dhātrī ca dinnā yā tāṃ dārikāṃ saṃvardheti yaṃ ca kiṃcid vyayakarma taṃ śreṣṭhinā niṣyanditaṃ // sā dāni yathā utpalaṃ vā padumaṃ vā puṇḍarīkaṃ vā tathā saṃvardhīyati yatra kāle vijñaprāptā tato tāye parivrājikāye pravrājitā ṛṣisekhitā sarvāṇi parivrājakaśāstrāṇi prabodhitā //

___sā dāni anyamanyāhi parivrājikāhi sārdhaṃ samullāpaṃ karoti na cāsyā kocit* śaknoti uttaraṃ saṃdhituṃ / sā eva agram ākhyāyati vādipravādī sarvaśāstraviśāradā // aparo ca brāhmaṇo vedapārago sarvaśastraviśārado vaiyākaraṇo gatiṃgato vādipravādī dakṣiṇāpathāto mathurāṃ āgato tāmrapātreṇa pārśvaṃ veṭhayitvā mahantīṃ ulkāṃ prajvāletvā mathurāṃ praviśati / madhyena antarāpaṇavīthīye cetaṃ pradiśāsi / asti sa varṇakuśalo yo asmehi sārdhaṃ kathayeya // so dāni māthurakehi vuccati // nirvāpehi etām ulkān ti ihāsmākaṃ pravrājikā astīti bālā daharā sā tvayā sārdhaṃ saptamaṃ divasaṃ kathayiṣyati yadi śaknosi tāye sārdhaṃ kathayituṃ tataḥ // so dāni āha // evam astu ahaṃ tāye parivrājikāye sārdhaṃ saptamaṃ divasaṃ kathayiṣyāmi / tatrabhavan tehi madhyehi bhavitavyaṃ // tehi māthurakehi naigamajānapadehi sā parivrājikā śabdāvitvā vuccati // dakṣiṇāpathāto brāhmaṇo āgato vādī vedapārago vyākaraṇe vādābhiprāyo śakyasi tena brāhmaṇena sārdhaṃ saptamaṃ divasaṃ kathayituṃ // sā dāni āha // vāḍhaṃ śakyāmi tena vā anyena vā sārdhaṃ kathayituṃ / aham api vādābhiprāyā // naigamehi parivrājikāya śrutvā mathurāyāṃ catvaraśṛṃgāṭakavīthīmukhaśravaṇāmukheṣu ghaṇṭhā ghoṣāpitā /

[_mvu_3.391_] saptamaṃ divasaṃ amukāye parivrājikāye dakṣiṇāpathikena brāhmaṇena vādinā sārdhaṃ kathāsaṃlāpaṃ bhaviṣyati // yo śrotukāmo so saṃnipatatu // tatra raṃgena samantena maṃcā baddhā / mahājanakāyo janapadāto śrutvā mathurāṃ āgacchati //

___tasya brāhmaṇasya etad abhūṣi / kīdṛśī sā parivrājikā yā mayā sārdhaṃ kathayiṣyati / yaṃ nūnam ahaṃ tāṃ parivrājikāṃ paśyeyaṃ // so dāni kautūhalena pṛcchaparipṛcchikāye tan taṃ parivrājikānāṃ āvasathaṃ gato gatvā pṛcchati // katamā sā parivrājikā yā sā tena dakṣiṇāpathikena brāhmaṇena sārdhaṃ mahatīye pariṣāye madhye kathayiṣyati // tena ye pṛcchitā tehi sā parivrājikā upadarśitā svake pariveṇe visṛṣṭena svareṇābhisaṃskāreṇa svādhyāyaṃ karontī // so brāhmaṇo tāṃ parivrājikām upasaṃkramya pṛcchati // bhavanti tvaṃ mayā sārdhaṃ pariṣāmadhye kathayasi // sā dāni āha // vāḍhaṃ kaḥ saṃdehaḥ ahaṃ tvayā sārdhaṃ pariṣāmadhye kathayiṣyāmi anyena vā śraddhāvādinā // so dani brāhmaṇo taruṇo abhirūpo sāpi taruṇā parivrājikā abhirūpā teṣāṃ parasparasya mūle saha darśanenāto premnaṃ nipatitaṃ // so dāni brāhmaṇo tāṃ parivrājikām āha // bhavati ahaṃ tvayā arthiko // sā parivrājikā āha // ahaṃ tvayā arthikā // brāhmaṇo āha // bhavati yady evaṃ tathā karoma yathāsmākaṃ parasparasya samāgamaṃ ca bhave paro ca na jāneya / vayaṃ tatra pariṣāmadhye abhisamayaṃ kṛtvā sallapiṣyāma / yo asmākaṃ nigṛhyeya tena tasya śiṣyatvaṃ upagantavyaṃ / nātrāścaryaṃ etaṃ puruṣehi strī nigṛhītā / atha punar bhavatī mama nigṛhṇeya tataḥ ahaṃ sarvalokasya kutsito ca paribhūto ca bhaveyaṃ dvyaṃgulaprajñāye strīmātrāye tvaṃ nigṛhīto ti / bhavati tathā karohi yathāhaṃ bhavati nigṛhṇeyaṃ tato tvaṃ mama śiṣyā

[_mvu_3.392_] bhaviṣyasi / tad evam asmākaṃ parasparasamāgamaṃ bhaviṣyati / na ca naṃ koci jāniṣyati // sā dāni parivrājikā āha // evaṃ bhavatu // so dāni brāhmaṇo evaṃ tāye parivrājikāye sārdhaṃ saṃmantretvā nirdhāvito //

___tato saptame ca divase tatra caturaṅge bahūni prāṇisahasrāṇi samāgatāni rājā māthuro samāgato kumārāmātyā samāgatā śreṣṭhipramukhaṃ naigamaṃ samāgataṃ sārthavāhapramukho vāṇijagrāmo samāgato purohitapramukhā brāhmaṇapariṣā samāgatā aṣṭādaśa śreṇīyo samāgatāvo śramaṇabrāhmaṇatīrthikagaṇikā samāgatāni // so pi brāhmaṇo samāgato sāpi parivrājikā anekāhi parivrājikāhi sārdhaṃ samāgatā / samāgatvā pariṣāmadhye svakasvakeṣu āsaneṣu niṣaṇṇāni // brāhmaṇo utthitvā sarājikāṃ pariṣāṃ vijñapeti // bhavanto 'smābhir vaṭukacāpalyaṃ kṛtaṃ yam asmābhiḥ strībhiḥ sārdhaṃ saṃlāpam abhyupāgataṃ / anāścaryaṃ ca bhaveya yad aham etāṃ parivrājikāṃ nigṛhṇeyaṃ vadensuḥ kim atrāścaryaṃ yaṃ puruṣeṇa strī nigṛhītā ti / atha khalu yaṃ eṣā parivrājikā mama nigṛhṇeyā tato haṃ sarvalokasya kutsito ca paribhūto ca bhaveyaṃ dvyaṃgulaprajñāye strīmātrāye tvaṃ nigṛhīto tti / tataḥ mama eṣā sarājikā pariṣā vijñaptā / yadi eṣā parivrājikā pariṣāmadhye mama śakyeya nigṛhītuṃ tato mayā etasyā parivrājikāye śiṣyeṇa bhavitavyaṃ athāhaṃ etāṃ parivrājikāṃ pariṣāmadhye nigṛhṇeyaṃ tato etāye mama śiṣyatvam upagantavyaṃ // sā dāni parivrājikā tāye pariṣāye pṛcchīyati //

[_mvu_3.393_] eṣa brāhmaṇa evaṃ jalpati kathaṃ tava utpadyati // sā dāni āha // evaṃ bhavatūti //

___brāhmaṇena evaṃ samayaṃ kṛtvā parivrājikāye daṇḍakaṃ praśaktaṃ parivrājikāpi taṃ brāhmaṇaṃ samajyāpratyanubhāvārthaṃ uttaraṃ pratyuddhāreti / evan tehi vākyaprativākyehi taṃ divasaṃ kṣapitaṃ naiva eko ekasya śaknoti nigrahītuṃ naiva aparo aparasya // evaṃ yathā ekaṃ divasaṃ tathā saptarātraṃ gacchati / ca na eko ekasya śaknoti nigṛhṇituṃ nāpi aparo aparasya // te manuṣyā tato pariṣāto vikāle vikāle gṛhaṃ gatā santo strībhiḥ pṛcchīyanti kuto yūyaṃ adya saptarātraṃ upādāya vikāle vikāle āgacchatha // te āhansuḥ // na jānatha kasyārthāya vayaṃ vikāle āgacchāma / dakṣiṇāpathāto brāhmaṇo āgato ṣaḍaṃgavedapārago sarvaśāstreṣu gatiṃgato vaiyākaraṇo adya saptamaṃ divasaṃ tāye parivrājikāye sārdhaṃ saṃlapati na ca śaknoti nigṛhṇituṃ // tā dāni teṣāṃ svāmikānāṃ āhaṃsuḥ // evaṃ paṇḍitāyo strīyo ko puruṣo striye agrato buddhīye ca mīmāṃsāye // teṣāṃ manuṣyāṇāṃ bhavati // yadi kenacid upāyena so brāhmaṇo tāye parivrājikāye parigṛhṇīyeya tato imā asmākaṃ striyaḥ sarvakālaṃ paribhavensuḥ tṛṇasaṃjñāṃ pi tā utpādayensuḥ // evan taṃ nagaraṃ sarvaṃ yobhūyena tasya parivrājakasya yobhūyena tasyā parivrājikāye anukūlakaṃ saṃvṛttaṃ // aparaṃ divasaṃ pariṣāye samāgatāye brāhmaṇena parivrājikāye uttaraṃ dinnaṃ tāye ca icchantiye tam uttaraṃ na pratyanubhāṣṭaṃ tataḥ janena hakkārā kṣiptā brāhmaṇasya jayo parivrājikā nigṛhītā // tena dāni brāhmaṇena sā parivrājikā tridaṇḍaṃ ārūpayitvā chattropānahāṃ ca gṛhṇāpetvā tato pariṣāmadhyāto śiṣyadharmeṇa niṣkāsitā // brāhmaṇo pi parivrājikāye

[_mvu_3.394_] āvasathaṃ gacchati paroparaṃ ca yathābhiprāyaṃ samāgacchanti // abhīkṣṇasaṃnipātena sā parivrājikā āpannasatvasaṃpannā saṃvṛttā //

___te dāni mathurāyā nirgamya dakṣiṇāpathe janapadacārikāṃ caramāṇā navānāṃ vā daśānāṃ vā māsānām atyayena śvetavalākām anuprāptā tahiṃ śvetavalākāyāṃ rātriṃ āvāsitā // tatra sabhāyāṃ sā parivrājikā prajātā / dārako jāto prāsādiko darśanīyo paramāye śubhavarṇapuṣkalatayā samanvāgato // tehi tasya māṇavakasya sabhāye jāto ti sabhiko tti nāma kṛtaṃ // tehi dāni mātāpitṛhi so māṇavako saṃvardhiyati // yatra kāle so māṇavako vijñaprāpto saṃvṛtto tato pi lipiṃ śikṣāpito gaṇanāṃ dhāraṇaṃ nikṣepaṇaṃ sarvāṇi ca parivrājakaśāstrāṇi adhīyāpito vādipravādī // so dāni samudrukukṣiṃ praviṣṭo abuddhe buddhaṃ mārgati / so dāni ṣoḍaśa mahājanapadāni aṇvanto vārāṇasīṃ āgato ṛṣivadanaṃ mṛgadāvaṃ bhagavantam upasaṃkrānto //

___atha khalu sabhiko parivrājako bhagavatā sārdhaṃ saṃmodanīyāṃ kathāṃ saṃmodayitvā sārāyaṇīyāṃ kathāṃ vyatisārayitvā ekānte niṣaṇṇo / sabhiko parivrājako bhagavantaṃ praśnaṃ pṛcche //

kaṃkṣāvicikitso āgato smi praśnaṃ pṛcchituṃ abhikāṃkṣamāṇo / tasya sabhikasya praśnam evaṃ pṛṣṭaṃ bhagavaṃ anupūrvam anulomam anusandhim anudharmaṃ vyākarohi //

bhagavān āha //

[_mvu_3.395_] dūrā sabhikā tuvam āgato si praśnaṃ praṣṭum ihābhikāṃkṣamāṇo / praśnāntakaro bhavāmi te haṃ anupūrvam anulomam anusaṃdhim anudharmaṃ vyākariṣyāmi //

evam ukte sabhiyo parivrājiko bhagavantaṃ gāthāye pratyabhāṣi //

kiṃprāptam āhu bhikṣuṇaṃ suvrataṃ kiṃ kathaṃ ca dāntam āhu / buddho ti kathaṃ pravuccati pṛṣṭo me bhagavaṃ anupūrvam anulomaṃ anusaṃdhim anudharmaṃ vyākarohi //

evam ukte bhagavāṃ sabhikaṃ parivrājakam etad uvāca //

padyena kṛtana ātmanā abhinirvāṇagato vitīrṇakāṃkṣo / vibhavaṃ ca bhavaṃ ca jñātva loke uṣitavāṃ kṣīṇapunarbhavo sa bhikṣuḥ //

sarvatra-upekṣo smṛtimāṃ na ca so hiṃsati kaṃci loke / tīrṇo śramaṇo anāvilo utsanno yo na karoti āśravaṃ //

yasyendriyāṇi bhāvitāni

[_mvu_3.396_] adhyātmaṃ vahirdhā ca loke / nirvidhya imaṃ paraṃ ca lokaṃ kālaṃ rakṣati bhāvito dānto //

kalpāni vikīrya kevalāni saṃsāraduḥkhāni catūpapātaṃ / vigatamalaṃ virajaṃ anaṃgaṇaṃ prāptaṃ jātikṣayantam āhu bhikṣuṃ //

atha khalu sabhiko parivrājako bhagavato bhāṣitam abhinanditvā bhagavantam eva uttari praśnaṃ pṛcche //

kiṃprāptinam āhu brāhmaṇaṃ śramaṇo kiṃ su kathaṃ susnātako tti / viśuddho nāgo kathaṃ pravuccati praśnaṃ me bhagavaṃ pṛṣṭo anupūrvam anulomaṃ anusandhim anudharmaṃ vyākarohi //

evam ukte bhagavāṃ sabhikaṃ parivrājakam etad uvāca //

bāhetva sarvapāpakāni vimalo sādhusamāhito sthitātmā / saṃsāram avetya kevalaṃ uṣitavāṃ kṣīṇapunarbhavo sa brahmā //

samitāvi prahāya puṇyavipākaṃ virato jñātva imaṃ paraṃ ca lokaṃ //

[_mvu_3.397_] jātīmaraṇaṃ upātivṛtto śramaṇo tādi pravuccati tathatvā //

visnāpiya sarvapāpakāni adhyātma vahirdhā ca sarvaloke / devamanuṣyehi kalpitāni kalpaṃ neti punar* snātako me //

aguṃ na karoti kiṃci loke sarvayogehi visṛjya bandhanāni / sarvatra aniśrito vimukto nāgo tāyi pravuccati tathatvā / atha khalu sabhiko parivrājako bhagavantam etad uvāca //

kiṃprāptinam āhu vedako ti anuviditaṃ kin ti kathanti vīryavā ti / ājāneyo kahin ti nāma bhoti praśnaṃ me bhagavaṃ pṛṣṭo anupūrvam anulomam anusaṃdhim anudharmaṃ vyākarohi //

evam ukte bhagavāṃ sabhikaṃ parivrājakam etad uvāca //

vedāni vicārya kevalāni śramaṇānāṃ . . . . . . //

so sarvavedanāsu vītarāgo sarvavedanām atītya vedako ti //

[_mvu_3.398_] abhāvetva prapaṃcanāmarūpaṃ adhyātmaṃ vahirdhā ca rāgabhūtaṃ / yo samāno rāgamūle baṃdhanapramukto anuvidito tāyi pravuccati tathatvā //

yaḥ prahīṇabandhano prahāṇavāṃ sarvaduḥkhakṣayaṃ janetvā / nānyān sarvatra na rakṣati virajo vīryavān pravuccati tathatvā //

yasya bandhanāni saṃskṛttāni adhyātma vahirdhā ca sarvaloke / sarvarāgabandhanapramukto ājāneyo ti tam āhu bhūriprajñā //

atha khalu sabhiko parivrājako bhagavantaṃ praśnaṃ pṛcchati //

kṣetrajño khalu punar nāma bhavati iti sabhiko praśnaṃ pṛcchet* muniṃ / tat te munī nāma kathaṃ pravuccati praśnaṃ me bhagavaṃ pṛṣṭo anupūrvam anulomaṃ anusaṃdhim anudharmaṃ vyākarohi //

evam ukte bhagavān sabhikaṃ parivrājakam etad uvāca //

kṣetrāṇi saṃyama kevalāni divyaṃ mānuṣaṃ yaṃ ca brāhmaṃ kṣetraṃ /

[_mvu_3.399_] sa sarvamūlakṣetrabandhanāt pramukto kṣetrajño tāyi pravuccati tathatvā //

kośāni vicārya kevalāni divyaṃ mānuṣaṃ yaṃ ca brahmakośaṃ / sa sarvakośabandhanāt pramukto kuśalo tāyi pravuccati tathātvā //

vicārya ubhayāni prahīṇāni adhyātma vahirdhā ca śuklamūlaṃ / kṛṣṇamūlam upātivṛtto paṇḍito tāyi pravuccati tathātvā //

satāṃ ca asatāṃ ca jñātva dharmaṃ adhyātma vahirdhā ca muktacitto / devamanuṣyehi pūjiyo so saṃgamalam atītya so muni //

atha khalu sabhiko parivrājako bhagavantam etad uvāca //

śrotriyo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . //

. . . . . kiṃ su nāma bhoti praśnaṃ me bhagavaṃ pṛṣṭo anupūrvam anulomam anusandhim anudharmaṃ vyākarohi //

evam ukte bhagavāṃ sabhikaṃ parivrājakam etad uvāca //

śrutvā sarvadharmam abhijñāya sāvadyam anavadyaṃ ca sadevake loke /

[_mvu_3.400_] asamo aparigraho viśuddho anigho tāyi tam āhu śrotriyan ti //

hitvā ālayāni āsayāni bandhanāni ativṛtto neti / garbhaśayyaṃ arato sarvapāpakehi āryo tāyi pravuccati tathatvā //

yo me caraṇehi prāptiprāpto samyagjñātva upetya sarvadharmāṃ / vidyācaraṇena so upeto caraṇavā tāyi pravuccati tathātvā //

duḥkhavipākaṃ yad asti kiṃcid dharmaṃ ūrdhvaṃ adho tiryaksadevakasmiṃ / parivarjayitvā parijñācārī māyaṃ mānaṃ ca atho pi krodhalobhaṃ / paryantam akāsi nāmarūpaṃ taṃ parivrājakam āhu prāptiprāptaṃ //

atha khalu sabhiko bhagavato subhāṣitam abhinanditvā anumoditvā bhagavantam imāhi sārūpyāhi gāthābhir abhistave //

yāni ca trīṇi yāni ca ṣaṣṭi śramaṇapravādaniśritāni bhūriprajña / saṃjñākṣarasaṃjñāniśritāni

[_mvu_3.401_] osaraṇāni vīra osaresi mārgā //

antako si duḥkhasya pārago si dharmāṇāṃ samyaksaṃbuddho si anāśravo si / dyutimāṃ dhṛtimāṃ prabhūtaprajño duḥkhasyāntakaro khu vītarāgo //

muni mauneyapadeṣu prāptiprāpto akaṃpiyo / atulya ādityabandhu vimuktido śubhavrato //

tasya te nāganāgasya mahāvīrasya bhāṣato / sarvadevatānumodanti ubhau nāradaparvatā //

ahaṃ kāṃkṣitam anveṣe taṃ me vyākārṣi cakṣumāṃ / upayāsā ca te sarve vidhvastā vinalīkṛtā //

addhā muni si saṃbuddho nāsti nīvaraṇāni ca / evaṃ puṇye ca pāpe ca ubhayatra na lipyase //

śītībhūto damaprāpto dyutimāṃ satyavikramāṃ / pādāṃ vīra prasārehi sabhiko vandi śāstuno //

so dāni bhagavatā balavaśībhāve vinīto ehibhikṣukāye ca pravrājito upasaṃpādito / eṣā āyuṣmato sabhikasya pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo //

_____sabhikasya vastu praśnā ca āśravakṣayā pravrajyā samāptaṃ //

___bhagavāṃ vārāṇasyāṃ vihare varaṇāye nadīye pāre śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca vistareṇa nidānaṃ kṛtvā tasyā dāni varaṇāye nadīye kūle mahānyagrodhavṛkṣo mūlavanto ca skandhavanto ca śākhāpatrapalāśavanto ca prāsādiko prasādanīyo nīlo

[_mvu_3.402_] aṃjanameghasaṃkāśo // tatra nyagrodhe yadṛcchayā puruṣeṇa upayācitaṃ tasya ca upayācanaṃ samṛddhaṃ / tena tasya nyagrodhasya mahāpūjāsatkāraṃ kṛtaṃ / tasya dāni puruṣasya dṛṣṭvānukṛtim āpadyantā aparāpare ca striyo ca tatra nyagrdhe satyopayācanaṃ ti kṛtvā upayācanti sarvāye vārāṇasīye taṃ nyagrodhaṃ satyopayācanāto abhijñāto yo ca tatra nyagrodhe upayācati taṃ tasya upayācanaṃ samṛdhyati / śubhāye pūrvacarito sti kocid* ayaṃ ca devapraṇipātam eti / yadṛcchayā taṃ padam upaneti evam evam enti kudarśanāni //

vārāṇasyāṃ ca nagare śreṣṭhi āḍhyo mahādhano mahābhogo prabhūtabhogo prabhūtasvāpadeyo prabhūtadhānyakośakoṣṭhāgāro prabhūtajātarūparajatavittopakaraṇo prabhūtahastyaśvājagaveḍako prabhūtadāsīdāsakarmakarapauruṣeyo aputro / tena dāni putrāya bahūni yaṣṭopayācitaśatāni yathā me putro bhaveyāti na ca bhavati // tāye dāni śreṣṭhibhāryāye śrutaṃ varaṇāye nadīye kūle nyagrodho satyopayācanaṃ tatra yo yaṃ yācati tasya taṃ upayācanaṃ samṛdhyati // tāye dāni śreṣṭhibhāryāye tasya śreṣṭhisya ārocitaṃ / āryaputra śrutaṃ me varaṇāye nadīye kūle mahānyagrodho satyopayācano tatra yo yaṃ yācati tasya taṃ samṛdhyati / gacchāma tatra nyagrodhe putram upayācemaḥ //

___śreṣṭhi saparivāro maharddhiye samṛddhiye tahiṃ nyagrodhaṃ gato tahiṃ gatvā tasya nyagrodhasya mahāpūjāsatkāraṃ kṛtvā tāye bhāryāye sārdhaṃ śreṣṭhinā tatra nyagrodhaṃ upayācitaṃ /

[_mvu_3.403_] icchāma tava mūlāto putraṃ yadi me putro jāāto bhaviṣyati tato iha devakulaṃ pratiṣṭhāpayiṣyaṃ mahāṃtaṃ ca te pūjāsatkāraṃ kariṣyāmīti / striyaḥ samarthā puruṣā niyoktuṃ yo tatra bhadro striyaiva mūlaṃ / ye cāpi saṃgrāmahatā narendrā teṣāṃ py anayo striyaiva mūlaṃ //

tāye pi śreṣṭhibhāryāye upayācitaṃ // tvaṃ nyagrodha satyayācano śrūyasi / yathā yathā te śreṣṭhinā devakulaṃ pratiśrutaṃ pūjāsatkāraṃ ca tathā kariṣyāmi atha me putraṃ na dāsyasi tato te mūlāni samūlakaṃ chindāpayiṣyāmi // yan nāmā vṛkṣo tan nāmā vṛkṣadevatā tatra prativasati / tatra nyagrodhe nyagrodho nāma devaputro prativasati // so dāni devaputro tāye śreṣṭhibhāryāye tathā upayācito samāno bhīto / ahaṃ na kasya cid emināpi ācchindāmi eṣā ca me śreṣṭhibhāryā evaṃ yācati / yadi etasyā putro na bhaviṣyati paraśuṇā me imaṃ bhavanaṃ chedāpayiṣyati // tena nyagrodhena devaputreṇa śakro devānām indro adhīṣṭo / ahaṃ kauśika naiva kasyacid emināpi ācchindāmi mama śreṣṭhinā bhavane pūjāsatkāraṃ kṛtvā evaṃ copayācitaṃ tad icchāmi tathā kriyamāṇaṃ yathā tasya vārāṇasīyasya śreṣṭhisya putro bhaveya mā me taṃ bhavanaṃ chidyeyā // so dāni devaputro śakreṇa devānām indreṇāśvāsito / mā bhāhi tathā kariṣyāmi yathā tasya putro bhaviṣyati tava bhavanaṃ na cchindiṣyati //

[_mvu_3.404_]___tahiṃ dāni trayastriṃśabhavane aparo devaputro kṛtapuṇyo maheśākhyo maharddhiko mahānubhāvo kṛtādhikārī purimakehi samyaksaṃbuddhehi paripakvakuśalamūlo āsaṃnabhūto nirvāṇasya ekajanmapratibaddho cyavanadharmo trayastriṃśeṣu devanikāyeṣu / so śakreṇa devānām indreṇa vucyati / tvaṃ cyavanadharmo yaṃ ca te cyavanadharmanimittāni prādurbhūtāni cyaviṣyasi upapadyiṣyasi tato tra vārāṇasyāṃ śreṣṭhisya bhāryāye kukṣismiṃ upapadyāhi // so dāni devaputro śakraṃ devānām indram āha // mamābhiprāyo manuṣyeṣūpapadyitvā buddhasya bhagavato śāsane pravrajiṣyāmi pravrajitvā ca duḥkhasyāntaṃ kariṣyāmi / tato na śakyaṃ tatra śreṣṭhikule upapadyituṃ yat kāraṇaṃ śreṣṭhikulo vā pramodakaro antarāyakaro kuśalānāṃ dharmāṇāṃ anyatrāhaṃ atra madhyame upapadyāmi / tad ahaṃ yathāsukhaṃ avighnena bhagavato śāsane pravrajitvā duḥkhasyāntaṃ kariṣyāmi // śakro tam āha // praṇidhehi tuvaṃ tatra śreṣṭhikule cittaṃ upapattīye ahaṃ tathā kariṣyaṃ yathā tuvaṃ tataḥ śreṣṭhikulāto abhiniṣkramitvā bhagavato śāsane pravrajiṣyasi // tena devaputreṇa śakrasya devānām indrasya vacanena tatra vārāṇasīyaṃ okasya śreṣṭhisya kule cittaṃ praṇihitaṃ / so dāni trayastriṃśeṣu devanikāyeṣu cyavitvā vārāṇasīyaṃ śreṣṭhibhāryāye kukṣismiṃ upapanno kālena samayena navānāṃ vā daśānāṃ vā māsānām atyayena sā śreṣṭhibhāryā prajātā //

___tāye dārako jāto prāsādiko darśanīyo akṣudrāvakāśo paramāye varṇapuṣkalatāye samanvāgato jātamātrasya ca śreṣṭhinā ramaṇīyāni jātakarmāṇi kriyanti

[_mvu_3.405_] śramaṇabrāhmaṇeṣu kṛpaṇavanīpakeṣu anyasya ca janakāyasya annapānakhajjabhojyagandhamālyavilepanaṃ viśrāṇīyati tailapraṇālīyo ca pravāhīyanti ghṛtapraṇālīyo ca pānapraṇālīyo ca // saptāhasyātyayena daivajñabrāhmaṇapariṣā śabdāpitā dārakasya nāmaṃ karotha // tehi tasya dārakasya nāmaṃ karontehi tasya dārakasya yaśodo ti nāmaṃ kṛtaṃ // te dāni brāhmaṇā tena khādanīyabhojanīyena saṃtarpayitvā saṃpravārayitvā hiraṇyasuvarṇasya utsaṃgaśatāni dattvā visarjitā // yaśodasya catvāri dhātrīyo upasthāpitāḥ / ekā udvarteti ca snāpeti cāparā stanaṃ pāyeti aparā uccāraprasrāvam apakarṣati aparā aṃkena dhāreti // evaṃ yaśodo kumāro yathā utpalaṃ vā padumaṃ vā puṇḍarīkaṃ vā evaṃ saṃvardhīyati // yathoktaṃ bhagavatā //

kṛtapuṇyā hi vardhanti nyagrodho va subhūmiyaṃ / anupanthako viya drumo na alpapuṇyo viruhyati //

yadā kumāro vijñaprāpto saṃjāto tadā lipiṃ śikṣito nikṣepaṇaṃ dhāraṇaṃ vyavahāraṃ ca / trīṇi cāsya pitareṇa prāsādāni kārāpitāni hemantiko grīṣmiko vārṣiko ṣaṣṭi ca strīsahasrāṇi antaḥpuraṃ upasthāpitaṃ // tehi ca prāsādehi yantramantrayuktāni sopānāni kārāpitāni paṃcahi puruṣaśatehi allīpiyanti ca apanīyanti ca tehi sopānehi allīpiyantehi ca apanīyantehi ca ardhayojanaṃ śabdaṃ gacchati //

___dvitīyakuliko vyavahāreṇa pūrvadeśaṃ gatvā āgato / tasya dāni śreṣṭhinā dūtaṃ

[_mvu_3.406_] preṣitaṃ // āgaccha mama putrasyānubhāvaṃ paśyahīti // so dāni kuliko śreṣṭhisya sakāśaṃ āgato // śreṣṭhinā so dvitīyakuliko ekaparyaṃke upaviśāpito / kumāro pi yaśodo śabdāvito / so pituś ca dvitīyakulikasya cābhivandanaṃ kṛtvā tatraiva paryaṃke upaviśāpito / ime sarve trayo ekaparyaṃke upaviṣṭā // rājñā śreṣṭhisya dūto preṣito / asti rājakāryo satvaro śighram āgacchesi // śreṣṭhi dvitīyakulikasyāha // āsa tvaṃ kumāreṇa saha ahaṃ yāva rājakulāto āgacchāmi // śreṣṭhi rājakulaṃ gato dvitīyakuliko ca gṛhapati yaśodena kumāreṇa sārdhaṃ āsati //

___so dāni tasya yaśodasya śreṣṭhiputrasya tāṃ sampattiṃ dṛṣṭvā etad abhūṣi / na khalv ayaṃ gharāvāso vā icchitavyo yasyedṛśo upabhogaparibhogo / niḥsaṃśayaṃ ayaṃ kumāro buddhapratyekabuddheṣu śrāvakamaheśākhyeṣu ca kṛtādhikāro icchitavyo dinnasarvākāro vāsitavāsano kṛtapūrvayogo asādhāraṇo avaruptakuśalamūlo / sacet so kumāro buddhaṃ bhagavantaṃ devātidevaṃ paśyeya atha mahatārthena saṃyujyeya // mṛhapati āha // kumāra sarvaṃ khalu yauvanaṃ jarāparyavasānaṃ sarvaṃ ārogyaṃ vyādhiparyavasānaṃ sarvaṃ jīvitaṃ maraṇaparyavasānaṃ sarvā saṃpatti vipattiparyavasānā sarvehi priyehi manāpehi nānābhāvaṃ vinābhāvaṃ viprayogaṃ cirād vācirād vā pituṃ pi etaṃ vā jahiṣyasi etaṃ vā bhavaṃ jahiṣyasi / kiṃ nu khalu te kumāra bhagavāṃ dṛṣṭo // kumāro āha // kīdṛśo bhagavāṃ // gṛhapati āha // kumāra devātidevo bhagavāṃ tathāgato rhaṃ samyaksaṃbuddho

[_mvu_3.407_] vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi samanvāgato aśītihi anuvyaṃjanehi upaśobhitaśarīro aṣṭādaśehi āveṇikehi buddhadharmehi samanvāgato daśahi tathāgatabalehi balavāṃ caturvaiśāradyehi suviśārado prāsādiko prasādanīyo śāntendriyo śāntamānaso uttamadamaśamathapāramiprāptaḥ nāgo yathā kāritakāraṇo antargatehi indriyehi avahirgatena manasthitena dharmatāprāptena gupto nāgo jitendriyo hradam ivāccho anāvilo viprasanno ratnayūpaṃ vā samudgato suvarṇayūpaṃ vā prabhāsati tejorāśi vā śirīyā dedīpyamāno asecanako apratikūlo darśanāye ihaiva vārāṇasyāṃ viharati ca nadyā varaṇāya pārime tīre mukto muktaparivāro śānto śāntaparivāro dānto dāntaparivāro brāhmaṇo brāhmaṇaparivāro śrotriyo śrotriyaparivāro snātako snātakaparivāro vedako vedakaparivāro pārago pāragaparivāro sthalagato sthalagataparivāro sarvākuśaladharmaprahīṇo sarvakuśaladharmasamanvāgato abhibhū anabhibhūto ājñātārthadarśī vaśī vaśavartī devamanuṣyāṇāṃ arthacaryāṃ carati //

___evaṃ gṛhapatinā dvitīyakulikena yaśodasya kumārasya purato buddhasya varṇaṃ bhāṣitaṃ / kumāro ca yaśodo pūrvayogasaṃpanno caramabhaviko // tasya dāni bhagavato darśanakāmatā udapāsi kāmeṣu cāsya jugupsanā utpannā yoniśo manasikāro niṣkramye caivaṃ cittaṃ prasyandati santiṣṭhati prasīdati // so dāni rātrīye ardharātrīsamaye pratibuddho paśyati tam antaḥpuraṃ osuptaṃ kācid vīṇām upaguhya kāci tūṇaṃ kācit sughoṣakāṃ kācit* nakulaṃ kācid veṇuṃ kācit* mahatīṃ kācid vādiśaṃ kācid vikuṭakaṃ kācid bhramarikāṃ kācid ekādaśikāṃ kācit* mṛdaṃgaṃ kācid āliṃgikāṃ kācit paṇavaṃ kāci darduraṃ kācit parasparasya aṃśe bāhāṃ kṛtvā kācid* hanukāṃ gṛhya

[_mvu_3.408_] kāsāṃcil lālā gharati // kumārasya taṃ dṛṣṭvā vikṛtam antaḥpuraṃ śmaśānasaṃjñā utpannā abhiniṣkramitukāmo ca bhagavanto santike agārād anagāriyaṃ pravrajiṣyāmīti //

___śakro devānām indro anantakehi devaśatasahasrehi parivṛto gandhamālyam ādāya āgato / devaputrehi sopānā allīpitā yaśode ca paścime sopānake pādatalā nikṣipitvā devehi divijaṃ kusumavarṣaṃ osṛṣṭaṃ śreṣṭhikule divyānāṃ kusumānāṃ jānumātraṃ oghaṃ saṃvṛttaṃ // kumāro devaśatasahasreṇa saṃvṛto vārāṇasīto nagarāto nirgamya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrame // bhagavatā prabhā pramuktā // adrākṣīd yaśodo kulaputro bhagavantaṃ varaṇāye nadīye pāre asecanakaṃ apratikūlaṃ darśanāye dṛṣṭvā bhagavantaṃ maṇipādukeṣu uttaritvā bhagavantaṃ gāthāye dhyabhāṣe //

upadruto smi śramaṇa upadruto smi māriṣa //

bhagavān āha // ehi kumāra mā bhāyāhi idan tam anupadrutaṃ imasmiṃ dharme svākhyāte vītarāgo bhaviṣyasi //

___atha khalu yaśodo śreṣṭhiputro yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekāntaniṣaṇṇaḥ // tasya yaśodasya śreṣṭhiputrasya bhagavāṃ prasādanīyāṃ kathāṃ kathe / tadyathā dānakathāṃ śīlakathāṃ svargakathāṃ puṇyavipākakathāṃ // abhiprasādesi yaśodo śreṣṭhiputro bhagavato santike cittam abhiprasannaḥ // tasya punar yaśodasya śreṣṭhiputrasya bhagavāṃ catvāry āryasatyāni prakāśayati / duḥkhaṃ āryasatyam ācikṣati deśayati prajñāpayati vivarati vibhajati uttānīkaroti prakāśayati / duḥkhasamudayam āryasatyaṃ / duḥkhanirodhaṃ duḥkhanirodhagāminīpratipadāryasatyaṃ ācikṣati

[_mvu_3.409_] yāvat* prakāśayati // atha khalu yaśodo śreṣṭhiputro tatraivāsane niṣaṇṇo tisro bhijñā ṣaḍabhijñā balavaśībhāvaṃ sākṣīkaroti anekavidhāṃ ṛddhiṃ pratyanubhavati //

___atha khalu yaśodasya śreṣṭhiputrasya mātāpitarau tasyaiva rātryā atyayena yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ apaśyantau aśrukaṇṭhā rudanmukhā mahājñātiskandhasya parivṛtā bahūhi prāṇasahasrehi sārdhaṃ vārāṇasīto niryātvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrame yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ anveṣantā / adrākṣīt* yaśodasya śreṣṭhiputrasya mātāpitarau nadīye varaṇāye tīre yaśodasya maṇipādukāni dṛṣṭvā ca punaḥ yaśodasya maṇīpādukāni gṛhya mukhena paricumbensuḥ rodensuḥ krandensuḥ śocensuḥ paridevensuḥ // roditvā kranditvā śocitvā paridevitvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantam etad uvāca // adrākṣīd bhagavāṃ yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ // yaśodo śreṣṭhiputro tathārūpāṃ cetosamādhiṃ samāpadye yathā naṃ tatraiva niṣaṇṇasya mātāpitarau nādṛśensuḥ na ca anyo janakāyaḥ // atha khalu bhagavāṃ yaśodasya śreṣṭhiputrasya mātāpitaraṃ āmantrayati // niṣīdatha gṛhapate / sthānam etaṃ vidyati yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ paśyatha dṛṣṭvā ca punaḥ yaśode śreṣṭhiputre cittaṃ prasādetha // atha khalu yaśodasya śreṣṭhiputrasya mātāpitarau bhagavato pādau śirasā vanditvā ekamante niṣīdensuḥ anyo ca janakāyo // atha khalu bhagavāṃ yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ manasādhyabhāṣe / ṛddhiprātihāryaṃ vidarśehi //

___atha khalu yaśodo śreṣṭhiputro tālamātraṃ vaihāyase saṃsthito anekavidhaṃ ṛddhiprātihāryaṃ vidarśayanto so eko pi bhūtvā bahavo bhavati bahudhāpi bhūtvā eko bhavati

[_mvu_3.410_] āvirbhāvaṃ tirokuḍyaṃ tirośailaṃ tiroparvateṣu asajjamāno gacchati / imasmiṃ ca pṛthivīyaṃ unmajjananimajjanaṃ karoti / sayyathāpi nāma udake pi abhidyamāno gacchati tadyathāpi nāma pṛthivīyaṃ / imāv api candrasūryā evaṃmaharddhikā evaṃmahānubhāvau paryaṃkena niṣaṇṇaḥ pāṇinā parimārjati parāmṛṣati yāvad brahmalokaṃ kāyena vaśe varteti / vividhāni ca yamakāni prātihāryāṇi karoti heṣṭimaṃ kāyaṃ prajvalati uparimāto kāyāto śītasya vārisya paṃca dhārāśatāni śravanti uparimo kāyo prajvalati heṣṭimāto kāyāto śītasya vārisya paṃca dhārāśatāni sravanti vāmo pārśvo jvalati dakṣiṇāto pārśvāto śītasya vārisya paṃca dhārāśatāni śravanti dakṣiṇo pārśvo jvalati vāmāto pārśvāto śītasya vārisya paṃca dhārāśatāni śravanti //

___atha khalu yaśodo śreṣṭhiputro nīlāṃjanavarṇaṃ ṛṣabham ātmānaṃ ṛddhīye abhinirmiṇitvā purastimāyāṃ diśāyām antarahāyati paścimāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati paścimāyāṃ diśāyāṃ antarahāyati purastimāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati dakṣiṇāyāṃ diśāyāṃ antarahāyati uttarāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati uttarāyāṃ diśāyāṃ antarahāyati dakṣiṇāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati // atha khalu yaśodo śreṣṭhiputro siṃhamṛgarājam ātmānam ṛddhiye abhinirmiṇitvā dāṭhī balavāṃ keśarī trikhuttaṃ siṃhanādaṃ naditvā purastimāyāṃ diśāyāṃ antarahāyati paścimāyāṃ prādurbhavati paścimāyāṃ diśāyām antarhāyati purastimāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati dakṣiṇāto

[_mvu_3.411_] antarhito uttarāto prādurbhavati uttarāto antarhito dakṣiṇāyāṃ prādurbhavati bhūmyām antarhito antarīkṣe prādurbhavati antarīkṣe antarhito dharaṇyāṃ prādurbhavati // atha khalu yaśodo śreṣṭhiputro sarvaśvetaṃ hastināgam ātmānaṃ ṛddhiye abhinirmiṇitvā ṣaḍḍantaṃ indragopaśīrṣaṃ saptāṅgasupratiṣṭhitaṃ kumudavarṇaṃ purastimāyāṃ diśāyām antarhito paścimāyāṃ prādurbhavati paścimāyāṃ antarhito purastimāyāṃ prādurbhūtaḥ dakṣiṇāto antarhito uttarāyāṃ prādurbhūtaḥ uttarāyām antarhito dakṣiṇāyāṃ prādurbhūtaḥ bhūmyām antarhito antarīkṣe prādurbhūtaḥ antarīkṣe antarhito bhūmyāṃ prādurbhavati // atha khalu yaśodo kulaputro cakravartiveṣam ātmānam abhinirmiṇitvā saptaratnasamanvāgataṃ caturaṃgena balakāyena saṃparivṛto purastimāyāṃ diśāyāṃ antarhito paścimāyāṃ prādurbhūtaḥ paścimāyām antarhito purastimāyāṃ prādurbhūto dakṣiṇāyām antahitaḥ uttarāyāṃ prādurbhūto uttarāyāṃ antarhitaḥ dakṣiṇāyāṃ prādurbhūto bhūmyām antarhito antarīkṣe prādurbhūtaḥ antarīkṣe antarhito bhūmyāṃ prādurbhūtaḥ //

___atha khalu yaśodo kulaputro tālamātraṃ antarīkṣe gacchati pi tiṣṭhati pi niṣīdati pi śeyyam api kalpayati paritapati pi paribhramati pi / tadyathāpi grīṣmāṇāṃ paścime māse saṃghaṭṭakā nāma vātā vāyanti evam eva yaśodo śreṣṭhiputro tālamātraṃ vaihāyasam antarīkṣe gacchati pi tiṣṭhati pi niṣīdati pi śeyyam api kalpayati paritapati paribhramati pi / ekatālāto dvitālāto sthito eko bhūtvā bahudhā bhavati bahudhā bhūtvā eko bhavati / yathā prathame parivartake tathā kartavyaṃ yāvat saptatālaṃ

[_mvu_3.412_] saptatālāto ṣaṭtālaṃ ṣaṭtālāto paṃcatāle sthito paṃcatālāto catustāle catustālāto tritāle sthito tritālāto dvitāle sthito dvitālāto ekatāle sthito ekatālāto dharaṇyāṃ sthito eko pi bhūtvā bahudhā bhavati bahudhāpi bhūtvā eko bhavati // iti āvirbhāvaṃ tirokuḍyaṃ tirośailaṃ tiroparvateṣu asajjamāno gacchati imasmiṃ pṛthivīyaṃ unmajjati nimajjati / dharaṇīto abhyudgamya gacchati pi tiṣṭhati pi niṣīdati pi śayyām api kalpayati paritapati paribhramati pi //

___atha khalu anyatīrthikacarakaparivrājakā traidaṇḍikam ānandikaguruputrakagautamadharmacintikavṛddhaśrāvakatṛtīyā ulūkapakṣikabhaginī śramaṇā yaśodasya śreṣṭhiputrasya imāni evaṃrūpāṇi vividhāni vicitrāṇi ṛddhiprātihāryāṇi dṛṣṭvāścaryādbhutasaṃvignasaṃhṛṣṭaromajātā abhūnsuḥ yāvat svākhyāto bhagavato gautamasya dharmavinayo vivṛto daṇḍacchinnapilotiko alaṃ alaṃkārāya alaṃ prasādāya yatra hi nāma gṛhīto avadātavasano kāśikaśucivastradharo candanānuliptakagātro aṃgadī kuṇḍalī evam evarūpaṃ dharmaṃ sākṣīkaroti //

___atha khalu bhagavāṃ tāye velāye yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ ārabhya imam udānam udānaye //

na muṇḍabhāvo na jaṭā na paṃko nānāsanaṃ thaṇḍilaśāyikā vā / rajojalaṃ votkuṭukaprahāṇaṃ duḥkhapramokṣaṃ na hi tena bhoti //

alaṃkṛto vāpi careya dharmaṃ kṣānto dānto niyato brahmacārī / sarvehi bhūtehi nivārya daṇḍaṃ so brāhmaṇo so śramaṇo sa bhikṣuḥ //

[_mvu_3.413_]___atha khalu bhagavāṃ yaśodasya mātāpitṝṇāṃ tasya ca janakāyasya prasādanīyāṃ kathāṃ kathaye / tadyathā dānakathāṃ śīlakathāṃ svargakathāṃ puṇyakathāṃ puṇyavipākakathāṃ / abhiprasādayanti yaśodasya mātāpitarau bhagavato santike cittaṃ taṃ ca mahājanakāyaṃ abhiprasannacitto // bhagavāṃ yaśodasya mātāpitṝṇāṃ tasya ca mahato janakāyasya catvāry āryasatyāni prakāśayati duḥkhaṃ duḥkhasamudayaṃ duḥkhanirodhaṃ duḥkhanirodhamārgaṃ // atha khalu yaśodasya śreṣṭhiputrasya mātāpitṝṇāṃ teṣv evāsaneṣu niṣaṇṇānāṃ virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddhaṃ bahūnāṃ ca prāṇisahasrāṇāṃ adhigatā ca dharmā // te punar yaśodasya śreṣṭhiputrasya mātāpitarau bhagavantam etad avocat* // pravrājehi bhagavaṃ yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ upasaṃpādehi sugata yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ // atha khalu bhagavāṃ ehibhikṣukāye ābhāṣe / ehi bhikṣu cara tathāgate brahmacaryaṃ //

___atha khalu yaśodasya śreṣṭhiputrasya bhagavatā ehibhikṣukāye ābhāṣṭasya yat kiṃcid gṛhiliṃgaṃ gṛhiguptaṃ gṛhidhvajaṃ gṛhikalpaṃ sarvam antarahāye tricīvaraṃ cāsya prādurbhavet suṃbhakaṃ ca kaṃsapātraṃ prakṛtisvabhāvasaṃsthitā ca keśā īryāpatho cāsya saṃsthihe tadyathā nāma varṣaśatopasaṃpannasya bhikṣusya / eṣā āyuṣmato yaśodasya śreṣṭhiputrasya pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo //

_____samāptaṃ yaśodasya śreṣṭhiputrasya vastuṃ //

___bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // kasya bhagavan karmasya vipākena yaśodo śreṣṭhiputro āḍhyo mahādhano mahābhogo śreṣṭhikule upapanno kṣiprādhigamo ca gṛhasthabhūtenaiva balavaśībhāvaṃ prāptaṃ // bhagavān āha // etasyaiva bhikṣavo yaśodasya śreṣṭhiputrasya pūrvapraṇidhānaṃ //

[_mvu_3.414_]___bhūtapūrvaṃ bhikṣavo ihaiva vārāṇasyāṃ nagare kṣīṇakulaputro abhūṣi kṛcchravṛttiko daridro parakarmeṇa vṛttiṃ kalpayati buddhānāṃ cānutpādāya pratyekabuddhā loke utpadyanti buddhānām antarā dakṣiṇeyā tūṣṇīkaśobhanā ekacarā khaḍgaviṣāṇakalpā ekam ātmānaṃ damenti parinirvāpayanti dakṣiṇīyā puṇyakṣetrā // tato bhadriko nāma pratyekabuddho ṛṣivadanāto kalpasyaiva nivāsayitvā pātracīvaram ādāya nātikāle nātivikāle samaye prātarāse vartamāne vārāṇasyāṃ nagare piṇḍāya praviṣṭo susaṃvṛto kāyena susaṃvṛto vācāya susaṃvṛto manena sūpasthitikāya smṛtiye samāhito ekāgracitto susaṃvṛtendriyo //

___so dāni vārāṇasīnagare piṇḍāya caranto tena kṣīṇakulaputreṇa puruṣeṇa dṛṣṭo / prāsādikābhiprasannā devamanuṣyā tasya kṣīṇakulaputrasya puruṣasya / bhadrikaṃ pratyekabuddhaṃ dṛṣṭvā atīva manaṃ prasannaṃ prasannacittena gṛhaṃ praveśetvā gṛhe āhāreṇa pratimānito evaṃ cānena prāṇidhānam utpāditaṃ yaṃ edṛśo dakṣiṇeye adhikāraṃ kṛtvā kuśalamūlaṃ mā kāṃcid durgatiṃ vā vinipātaṃ vā gaccheyaṃ mā vā kadācid daridreṣu kuleṣūpapadyeyaṃ āḍhyeṣu mahādhaneṣu mahābhogeṣu kuleṣūpapadyeyaṃ // so dāni bhadriko pratyekabuddho imam evarūpaṃ praṇidhānaṃ viditvā haṃsarājā viya vaihāyasena prakrānto // so dāni puruṣo taṃ bhadrikaṃ pratyekabuddhaṃ vaihāyasena haṃsarājā viya vikramantaṃ dṛṣṭvā ca tasya pratyekabuddhasya spṛhayanto bhūyo prasannacitto praṇidhānam utpādeti / eteṣāṃ dharmāṇāṃ lābhī bhaveyaṃ yeṣām eṣa pravrajito dharmāṇāṃ lābhī //

___bhagavān āha // eṣa bhikṣavaḥ yaśodo śreṣṭhiputro tena kālena tena samayena iha vārāṇasyāṃ

[_mvu_3.415_] nagare kṣīṇakulaputro abhūṣi / yaṃ so tatra pratyekabuddhe adhikāraṃ kṛtvā praṇidhānam utpāditaṃ tasya karmasya vipākena tad upādāya na kadācid durgativinipāteṣūpapanno manuṣyeṣu cyuto deveṣu devamaheśākhyo upapanno deveṣu cyuto manuṣyamaheśākhyo upapanno ihaiva ca naṃ paścime janme tathāgataṃ ārāgetvā balavaśībhāvaṃ prāpto //

_____yaśodajātakaṃ samāptaṃ //

___bhagavān samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam arthaṃ abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve / tatra khalu bhagavāṃ āyuṣmantāṃ paṃcakāṃ bhadravargīyān āmantrayati // mukto haṃ bhikṣavaḥ sarvapāśehi ye divyā ye ca mānuṣā / caratha bhikṣavaś cārikāṃ mā ca duve ekena agamittha // santi hi bhikṣavaḥ satvāḥ śuddhā alparajā aparokṣajātikā te ca aśravaṇatvād dharmāṇāṃ parihāyanti / ahaṃ pi gaṃse yena uruvilvāyāṃ senāpatigrāmakaṃ jaṭilānām anukaṃpāya //

___atha khalu mārasya papiṣṭhasyaitad abhūṣi // ayaṃ khu śramaṇo gautamo vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve so paṃcakāṃ bhadravargikāṃ bhikṣūn āmantrayati mukto haṃ bhikṣavaḥ sarvapāśehi ye divyā ye ca mānuṣā yūyam api bhikṣavaḥ muktāḥ sarvapāśehi ye divyā ye ca mānuṣāś caratha bhikṣavaḥ cārikāṃ mā ca ekena duve agamittha santi bhikṣavaḥ satvā alparajā aparokṣajātikā aśravaṇatvād dharmāṇāṃ parihāyanti ahaṃ pi gaṃse yena uruvilvāyāṃ senapatigrāmakaṃ jaṭilānām anukaṃpāya yaṃ nūnāhaṃ upasaṃkrameyaṃ

[_mvu_3.416_] vicakṣukarmāya // atha khalu māro pāpīmāṃ bhagavantaṃ gāthāye dhyabhāṣe //

amukto manyase mukto kiṃ tu mukto ti manyasi / gāḍhabaṃdhanabaddho si na me śramaṇa mokṣyasi //

atha khalu bhagavāṃ māraṃ pāpīmaṃ gāthāye pratyabhāṣe //

mukto haṃ sarvapāśehi ye divyā ye mānuṣā / evaṃ jānāhi pāpīmaṃ nihato tvam asi antaka //

atha khalu māro pāpīmāṃ jānāti khalu me śramaṇo gautamo tti duḥkhī dumano vipratisārī tatraiva antarahāye / ittham etaṃ śrūyati //

___bhagavān samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam arthaṃ abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyām viharati ṛṣivadane mṛgadāve śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca / atha khalu bhagavato ekasya rahogatasya pratisaṃlīnasya ayam evaṃrūpo cetasaḥ parivitarko udapāsi / kāmā anityaduḥkhavipariṇāmadharmā // atha khalu mārasya pāpīyasa etad abhūṣi // ayaṃ śramaṇo gautamo vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve tasyaikasya rahogatasya pratisaṃlīnasya ayam eva cetasaḥ parivitarko udapāsi kāmā anityaduḥkhavipariṇāmadharmā yaṃ nūnāhaṃ upasaṃkrameyaṃ vicakṣukarmāya // atha khalu māro pāpīmāṃ yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ gāthāye dhyabhāṣe //

dṛḍho nāma mayā pāśo carati mānasaṃ tava / tena tvāṃ bandhayiṣyāmi na me śramaṇa mokṣyasi //

[_mvu_3.417_] atha khalu bhagavāṃ māraṃ pāpīmaṃ gāthāye pratyabhāṣe //

paṃcakāmaguṇe loke manaḥ ṣaṣṭhaṃ praveditaṃ / tatra me vigato chando vindo vidhvasto vinalīkṛto / evaṃ jānāhi pāpīmaṃ nihato tvam asi antaka //

atha khalu mārasya pāpīyasa etad abhūṣi / jānāti khalu me śramaṇo gautamo ti / duḥkhī durmano vipratisārī tatraivāntarahāyi / etthaṃ etaṃ śrūyati //

___bhagavān samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam artham abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve // atha khalu bhagavato ekasya rahogatasya pratisaṃlīnasya ayam eva cetaso parivitarko udapāsi upadhir anityo duḥkho vipariṇāmadharmo ti // atha khalu mārasya pāpīyasa etad abhūṣi // śramaṇo gautamo vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve ekasya rahogatasya pratisaṃlīnasya ayam evarūpo cetasaḥ parivitarko udapāsi upadhir anityo duḥkho vipariṇāmadharmo ti yaṃ nūnāhaṃ upasaṃkrameyaṃ vicakṣukarmāya // atha khalu māro pāpīmāṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ gāthāye dhyabhāṣe //

nandati putrehi putrimāṃ gomiko gohi tathaiva nandati / upadhīhi nandati jano na hi so nandati yo nirupadhi //

[_mvu_3.418_] atha khalu bhagavāṃ māraṃ pāpīmaṃ gāthāye pratyabhāṣe //

socati putrehi putrimāṃ gomiko gohi tathaiva socati / upadhīhi jano prabādhito na hi śocati yo nirudhiḥ //

atha khalu māro pāpīmāṃ jānāti māṃ śramaṇo gautamo ti duḥkhī durmano vipratisārī tatraivāntarahāye / ittham etaṃ śrūyati //

suvimalavimalasya nirmalasya śucisya bhagavato 'malavarṇo kīrtito gautamasya / tam arahitaṃ pradeśaṃ sarvasatvāna deti sarvajagataḥ kriyābhirnirvṛtiṃ prāpuṇeti //

bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // kathaṃ bhagavān udānaṃ bhāṣati //

yasmiṃ na māyā vasati na mānaṃ yo vītarāgo anigho nirāso / pranunnakrodho abhinirvṛtātmā so brāhmaṇo sa śramaṇo sa bhikṣuḥ //

asmābhir api bhagavan kathaṃ piṇḍāya caritavyaṃ bhavati bhikṣāṃ dehīti // bhagavān āha // na hoti tūṣṇībhūtena uddeśena sthātavyaṃ / evam āryāṇāṃ yācanaṃ //

___bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītamadhvāne ihaiva vārāṇasyāṃ nagare rājaputrasya asthiseno nāma purohitaputro vayasyo / so kāmeṣu ādīnavaṃ dṛṣṭvā parivrājakapravrajyāṃ pravrajito

[_mvu_3.419_] kaumārabrahmacārī daśakuśalapathasamādāyavartī devapārago parivrājakaśāstreṣu gatiṃgato // so dāni rājaputro rājyaprāpto so naṃ asthisenaṃ purohitaputraṃ gāthāye adhyabhāṣe //

naiva dviṣanti saprajñā asthisena vanīpakaṃ / brahmacāri priyo me si yāce brahme yad icchasi //

atha khalu bhikṣavo asthiseno vanīpako gāthāye pratyabhāṣe //

yācento apriyo bhavati adento bhavati apriyo / tasmād bhavantaṃ na yācāmi mā me vidveṣaṇā bhavet* //

atha khalu bhikṣavaḥ sa kāśirājā asthisenaṃ vanīpakaṃ gāthāye pratyabhāṣe //

yo hi yācanako santo yācitavyaṃ na yācati / paraṃ ca puṇyaṃ tyājeti ātmanā ca vihanyati //

atha khalu bhikṣavaḥ asthiseno vanīpako taṃ kāśirājaṃ pratyabhāṣe //

yācanāṃ rodanam āhu adānaṃ pratirodanaṃ / tasmād bhavantaṃ na yācāmi mā me ārodanaṃ bhavet* //

na vai yācati saprajño nāryo veditum arhati / uddeśa āryā tiṣṭhanti eṣā āryāṇa yācanā //

atha khalu bhikṣavaḥ sa kāśirājā asthisenaṃ vanīpakaṃ gāthāye pratyabhāṣe //

dadāmi te brāhmaṇa rohiṇīnāṃ pūrṇaṃ sahasraṃ saha puṅgavena /

[_mvu_3.420_] āryo hi āryasya kathaṃ na dadyā śrutvāna gāthāṃ kathitām subhāṣitāṃ //

bhagavān āha // nānyo bhikṣavas tadā sa kāśirājño asthiseno nāma purohitaputro parivrājako vayasyo abhūṣi / ahaṃ sa tadā asthiseno parivrājako abhūṣi //

_____asthisenasya jātakaṃ samāptaṃ //

___bhagavān āha //

na vai yācati saprajño nāryo vedayitum arhati / uddeśe āryās tiṣṭhante eṣā āryāṇa yācanā //

evaṃ bhikṣavaḥ piṇḍacāraṃ caritavyaṃ // te dāni bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // kim asmābhir bhagavaṃ bhikṣāye labdhāye vaktavyaṃ svasti svastīti // bhagavān āha // na bhikṣavo yuṣmābhir ādiśitavyaṃ bhikṣāyāṃ labdhāyāṃ //

sarvapāpasyākaraṇaṃ kuśalasyopasaṃpadā / svacittaparyādāpanaṃ etad buddhānuśāsanaṃ //

te dāni bhikṣū ṛṣivadane mṛgadāve varṣoṣitā diśodiśaṃ cārikāṃ prakrāntā // ṛṣivadane devatā teṣāṃ bhikṣūṇāṃ sthānāni caṃkramāṇi niṣadyāni śayyāni śūnyāni nirabhiramyāṇi dṛṣṭvā ratiṃ avindantī yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ gāthāye pratyabhāṣe //

arati me viṣaye dya khyāyati śūnyaṃ dṛṣṭva viviktamānuṣaṃ /

[_mvu_3.421_] te citrakathā bahuśrutā kahiṃ te gautama śrāvakā gatā //

bhagavān āha //

magadhāṃ gatā kośalāṃ gatā vajjibhūmiṃ ca athāpare gatā / mṛgakā va asaṃgacāriṇo praviviktā viharanti bhikṣavaḥ //

bhagavāṃ prasthito / nāvikena bhagavantaṃ dṛṣṭvā gaṃgātīram upasaṃkramantaṃ nāvā allīpitā // bhagavāṃ nāvam āruhya nāvikam āha //

siṃca bhikṣu imāṃ nāvāṃ maitrāye siktā te laghu bheṣyati / chittvā rāgaṃ ca doṣaṃ ca tato nirvāṇam eṣyasi //

siṃca bhikṣu imāṃ nāvāṃ karuṇāya siktā te laghu bheṣyati / chittvā rāgaṃ ca doṣaṃ ca tato nirvāṇam eṣyasi //

siṃca bhikṣu imāṃ nāvāṃ muditāya siktā te laghu bheṣyati / chittvā rāgaṃ ca doṣaṃ ca tato nirvāṇam eṣyasi //

siṃca bhikṣu imāṃ nāvāṃ upekṣāye siktā te laghu bheṣyati / chittvā rāgaṃ ca doṣaṃ ca tato nirvāṇam eṣyasi //

maitrāvihārī yo bhikṣuḥ prasanno buddhaśāsane / adhigacchati padaṃ śāntaṃ asecanaṃ ca mocanaṃ //

karuṇāvihārī yo bhikṣu prasanno buddhaśāsane / adhigacchati padaṃ śāntaṃ apṛthagjanasevitaṃ //

muditāvihārī yo bhikṣu prasanno buddhaśāsane /

[_mvu_3.422_] adhigacchati padaṃ śāntaṃ akāpuruṣasevitaṃ //

upekṣāvihārī yo bhikṣu prasanno buddhaśasane / adhigacchati padaṃ śāntaṃ nirvāṇaṃ padam acyutaṃ //

dharmārāmo dharmarato dharmam anuvicintayaṃ / dharmaṃ samanusmaraṃ bhikṣu saddharmān na parihāyati //

udagracitto sumanā abhibhūya priyāpriyaṃ / tato prāmodyabahulo bhikṣu nirvāṇasantike //

na śīlavratamātreṇa bāhuśrutyena vā punaḥ / atha vā samādhilābhena prāntaśayyāsanena ca //

spṛhayaṃ naiṣkramyasukhaṃ apṛthagjanasevitaṃ / bhikṣu viśvāsam āpadye aprāpte āśravakṣaye //

bhikṣu na tāvatā bhavati yāvatā bhikṣate parāṃ / viṣamāṃ dharmāṃ samādāya bhikṣu bhoti na tāvatā //

yo ca kāmāṃ ca pāpāṃ cādhikṛtvā brahmacaryavāṃ / niḥśreṇībhūto saprajño sa vai bhikṣūti vuccati //

yato care yato tiṣṭhe yato āse yato śaye / yato saṃmiṃjaye kāyaṃ yato kāyaṃ prasāraye //

yatayāyī yataseyyo asyā yatasaṃkalpa dhyāyi apramatto /

[_mvu_3.423_] adhyāyarato samāhito eko saṃtuṣito tam āhu bhikṣuṃ //

cakṣuṣā saṃvaro sādhu sādhu śrotreṇa saṃvaraḥ / ghrāṇena saṃvaro sādhu sādhu jihvāya saṃvaro //

kāyena saṃvaro sādhu manasā sādhu saṃvaraḥ / sarvatra saṃvṛto bhikṣuḥ sarvaduḥkhā pramucyate //

so dāni bhagavatā vaśībhāvena vinīto / siṃca bhikṣu imāṃ nāvāṃ ti ābhāṣṭasya yat kiṃcid gṛhiliṃgaṃ gṛhiguptaṃ gṛhidhvajaṃ gṛhikalpaṃ sarvaṃ samantarhitaṃ tricīvaraṃ cāsya prādurbhavet suṃbhakaṃ ca pātraṃ prakṛtisvabhāvasaṃsthitā ca keśā īryāpathaṃ cāsya saṃsthihe tadyathāpi nāma varṣaśatopasaṃpannasya bhikṣusya // evaṃ āyuṣmato gaṃgeyakasya nāvikasya pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo //

___taṃ tahiṃ bhagavāṃ visarjayati // so dāni bhagavantaṃ āha // yadi bhagavaṃ kenacit pṛcchiyeyaṃ ko tvaṃ ti kiṃ mayā bhagavaṃ vaktavyaṃ // bhagavān āha // śramaṇo pi tvaṃ brāhmaṇo pi tvaṃ vedako pi tvaṃ tārako pi tvaṃ pārago pi tvaṃ //

___śakro devānām indro māṇavakavarṇam ātmānaṃ ṛddhīye abhinirmiṇitvā prāsādiko darśanīyo śobhanehi jaṭehi nīlehi nīlamayūragrīvasaṃnikāśehi sauvarṇena yaṣṭikamaṇḍalunā bhagavato pātracīvarakuṇḍikam ādāya pṛṣṭhato gacchati // jano āha // ko svāyaṃ māṇavako prāsādiko darśanīyo // so dāni āha //

yo vīro dhṛtisaṃpanno dhyāyī apratipudgalo / arhanto sugato loke tasyāhaṃ paricārako //

[_mvu_3.424_] yo vuhyamānaṃ tāreti dharmanāvāya gautamo / uttīrṇo pārago buddho tasyāhaṃ paricārako //

bhagavāṃ pi śakraṃ devānām indraṃ visarjayati //

atha khalu bhagavato etad abhūṣi // kim adhimuktā jaṭilā jaṭilā khalu jaṭilādhimuktā ti bhagavāṃ jaṭilasahasraṃ abhinirmiṇitvā prāsādikāṃ prasādanīyāṃ maheśākhyāṃ tehi saṃparivārito vaihāyasena ṛddhīye uruvilvākāśyapasya jaṭilasya upasaṃkrānto // uruvilvākāśyapaḥ saparivāro sārdhaṃ paṃcahi jaṭilaśatehi jaṭilasahasraṃ dṛṣṭvā prāsādikāṃ ca darśanīyāṃ ca saṃkocam āpanno / imaṃ vāsmākam āśramaṃ sarvo upasthito mahājanakāyo āgamiṣyati te cāsmākaṃ abhiprasannā uruvilvākāśyapasya ṛṣisya saparivārasya loke samasamo nāsti ayaṃ ca ṛṣi jaṭilasahasraparivāro maharddhiko mahānubhāvo adyaivam ihāśramaṃ prāpto sarvajanakāyo etasya ṛṣisya sahasraparivārasya maharddhikasya mahānubhāvasyābhiprasīdiṣyati / abhiprasannā ca prasannādhikāraṃ kariṣyanti satkariṣyanti gurukariṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti apacāyiṣyanti mama saparivārasya na tathā samanvāhariṣyanti // atha khalu bhagavāṃ uruvilvākāśyapasya ṛṣisya imam evarūpaṃ cetaso parivitarkam ājñāya svayaṃ jaṭilaveśam antarahāyitaṃ ca nirmitaṃ ca jaṭilasahasraṃ // atha khalu uruvilvākāśyapo jaṭilo tasmiṃ jaṭilasahasre antarhite svakena rūpeṇa ca bhagavantaṃ dṛṣṭvā tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ vidyācaraṇasaṃpannaṃ sugataṃ lokavidaṃ anuttaraṃ puruṣadamyasārathiṃ

[_mvu_3.425_] śāstāraṃ devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi samanvāgataṃ aśītiha anuvyaṃjanehi upaśobhitaśarīraṃ aṣṭādaśehi āveṇikehi buddhadharmehi samanvāgataṃ daśahi tathāgatabalehi balavantaṃ caturhi vaiśāradyehi viśāradaṃ prāsādikaṃ prasādanīyaṃ ca śāntendriyaṃ śāntamānasaṃ uttamadamasamathaprāptaṃ paramadamaśamathaprāptaṃ nāgo viya kāritakāraṇo avahirgatehi indriyehi avahirgatena mānasena sthitena dharmatāprāptena gupto nāgo jitendriyo hradam ivāccho anāvilo viprasanno ratanayūpaṃ va abhyudgataṃ suvarṇabimbam iva prabhāsayantaṃ tejorāśiṃ śirīye dīpyamānaṃ dvitīyam iva ādityaṃ udayantaṃ asecanakaṃ apratikūlaṃ darśanāya / dṛṣṭvā ca punar uruvilvākāśyapo saparivāro vismito abhūṣi / maharddhiko śramaṇo gautamo mahānubhāvo 'yaṃ ahaṃ punar maharddhikataro //

___atha khalu so janakāyo āgatāgato bhagavantam upasaṃkramensuḥ bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantam eva puraskarensuḥ bhagavato darśanena na tṛpyensuḥ // atha uruvilvākāśyapasya ṛṣisya etad abhūṣi // aho punar me āśramāto śramaṇo gautamo anyena prakrameyā // atha bhagavān uruvilvākāśyapasya ṛṣisya imam evarūpaṃ cetaso parivitarkam ājñāya tadyathāpi nāma balavāṃ puruṣo saṃmiṃjitāṃ vā bāhāṃ prasāraye prasāritāṃ vā bāhāṃ saṃmiṃjaye ettakena kṣaṇavītihāreṇa uruvilvākāśyapasya ṛṣisyāśramāto vaihāyasam abhyudgamya uruvilvāyāṃ senāpatigrāmake pratyasthāsi nadyā nairaṃjanāyās tīre ajapālasya nyagrodhamūle // atha khalu uruvilvākāśyapasya jaṭilavṛtteḥ apagatena janakāyena etad abhūṣi // aho punaḥ śramaṇo gautamo ihāgacche ihāgato khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paribhuṃjeyā // atha khalu bhagavāṃ uruvilvākāśyapasya jaṭilasya imaṃ evarūpaṃ cetasaḥ parivitarkam ājñāya tadyathāpi nāma balavāṃ puruṣo sammiṃjitāṃ vā bāhāṃ prasāraye prasāritāṃ vā bāhāṃ saṃmiṃjaye ettakena kṣaṇavītihāreṇa ajapālasya nyagrodhamūlāto vaihāyasam abhyudgamya uruvilvākāśyapasya

[_mvu_3.426_] jaṭilasyāśrame pratyasthāsi // atha khalu uruvilvākāśyapasya jaṭilasya saparivārasya etad abhūṣi // maharddhiko śramaṇo gautamo mahānubhāvo parasatvānāṃ parapudgalānāṃ cittena cittaṃ jānāti maharddhikatarā ca vayaṃ // atha khalu uruvilvākāśyapo jaṭilo bhagavantaṃ svahastena praṇītena khādanīyabhojanīyena santarpayati // atha khalu bhagavāṃ bhuktāvī dhautapātra apanītapāṇir uruvilvākāśyapasya ṛṣisya jaṭilasya taṃ deyadharmaṃ imāyānumodanāyānumodaye //

agnihotramukhā yajñā sāvitrī chandasāṃ mukhaṃ / rājā mukhaṃ manuṣyāṇāṃ nadīnāṃ sāgaro mukhaṃ //

nakṣatrāṇāṃ candro mukhaṃ . . . . . . . . . / ādityo tapasāṃ ūrdhvaṃ tiryag adhas tapasvatāṃ / sadevakasya lokasya saṃbuddho vadatāṃ varo //

atha khalu uruvilvākāśyapo saparivāro vaihāyasam antarīkṣe sthito agniṃ juhvati teṣāṃ tam agniṃ na jvalati teṣām etad abhūṣi // kasyāyam anubhāvo yenāgnir na prajvalati / nūnaṃ śramaṇasya gautamasyānubhāvena // so dāni agniḥ prajvalito teṣām etad abhūṣi // maharddhiko śramaṇo gautamo mahānubhāvo vayaṃ punaḥ maharddhikatarā // tahiṃ agnismiṃ āhutiṃ prakṣipati na ca patati teṣām etad abhūṣi // kasyāyam anubhāvo yenāgnismiṃ āhunī na patati / nūnaṃ śramaṇasya gautamasyānubhāvena / yato sānaṃ evaṃ bhavati śramaṇasya gautamasyānubhāvo ti tataḥ sā āhutir agnihotrasmiṃ patati // agniṃ juhutvāntarīkṣāto

[_mvu_3.427_] otariṣyāmo ti na śaknonti otarituṃ // teṣām etad abhūṣi // kasyāyam anubhāvo yenāntarīkṣāto na śaknoma āśramaṃ otarituṃ / nūnaṃ śramaṇasya gautamasyānubhāvena // yataḥ sānaṃ etad abhūṣi śramaṇasyāyaṃ gautamasyānubhāvo ti atha tato antarīkṣāto āśrame pratiṣṭhitā śivikeṣu svakasvakeṣu niṣīdiṣyāmo ti na ca tāni śivikāni addaśensuḥ // teṣām etad abhūṣi // kasyāyam anubhāvo yena vayaṃ śivikāṃ na dṛśema / nūnaṃ śramaṇasya gautamasyānubhāvena // yato sānaṃ evaṃ bhavati śramaṇasya gautamasyānubhāvo ti atha tāni sivikāni addasensuḥ // teṣām etad abhūṣi // maharddhiko śramaṇo gautamo mahānubhāvo vayaṃ punar maharddhikatarā / pāniyakarakāni ādāya udakahārā gamiṣyāmo ti na ca tāni karakāni addensuḥ // teṣām etad abhūṣi // kasyāyam anubhāvo nūnaṃ śramaṇasya gautamasya / yato sānaṃ evaṃ bhavati śramaṇasya gautamasyānubhāo ti atha tāni svakasvakāni karakāni addaśensuḥ // teṣām etad abhūṣi // maharddhiko śramaṇo gautamo mahānubhāvo vayaṃ punar maharddhikatarā // karakāni ādāya nairaṃjanāṃ nadīṃ udakahāriṃ gatā na ca śaknonti tāni karakāni bharayituṃ // teṣāṃ etad abhūṣi // kasyāyam anubhāvo nūnaṃ śramaṇasya gautamasya // yato sānaṃ evaṃ bhavati śramaṇasyāyaṃ gautamasyānubhāvo ti atha tāni karakāni udakena bharensuḥ // teṣām etad abhūṣi // maharddhiko yaṃ śramaṇo gautamo mahānubhāvo vayaṃ punar maharddhikatarā // āhāraṃ kariṣyanti na ca śaknonti āhāraṃ kartuṃ // teṣām etad abhūṣi //

[_mvu_3.428_] kasyāyam anubhāvo nūnaṃ śramaṇasya gautamasya // yato sānaṃ evaṃ bhavati śramaṇasyāyaṃ gautamasyānubhāvo tti tataḥ śaknonti āhāraṃ kartuṃ // teṣām etad abhūṣi // maharddhiko śramaṇo gautamaḥ mahānubhāvo vayaṃ punar maharddhikatarā // kṛtāhārā kāṣṭhāni pātayiṣyāmo ti utkṣipitāni kuṭhārāṇi na śaknonti nikṣipituṃ // teṣām etad abhūṣi // kasyāyam anubhāvo nūnaṃ śramaṇasya gautamasya // yato sānaṃ evaṃ bhavati śramaṇasya gautamasyāyam anubhāvo ti atha tāni kuṭhārāṇi utkṣiptāni nikṣepensuḥ tāni ca kāṣṭhāni pātayensuḥ // teṣāṃ etad abhūṣi // maharddhiko yaṃ śramaṇo gautamo mahānubhāvo vayaṃ punar maharddhikatarāḥ //

___evaṃ bhagavāṃ uruvilvākāśyapasya saṃmukhā trayo bhrātarāṃ saparivārāṃ paṃcahi prātihāryaśatehi vinayesi / paścimaṃ prātihāryaṃ // bhagavāṃ pratisaṃlīyitukāmo uruvilvākāśyapam āha // kāśyapa atra agniśaraṇamhi te saṃlayiṣyāmīti // uruvilvākāśyapo āha // so gautama agniśaraṇo apraveśyo kenacit* manuṣyeṇa vā amanuṣyeṇa vā atra saraṇe duṣṭanāgo prativasati / vayaṃ pi tāvad etaṃ agniśaraṇaṃ dūre parivarjema tasya duṣṭanāgasya bhayena // bhagavān āha // anujānāhi tvaṃ kāśyapa pratisaṃlayiṣyāmi aham atrāgniśaraṇe // uruvilvākāśyapo āha // na te bho gauatama agniśaraṇaṃ anujānāmi / atra doṣa eva ākhyāyati etaṃ agniśaraṇaṃ imāni ca bahūni tṛṇakuṭikāparṇakuṭikāśatāni yatra bhavāṃ gautamo nandati tatra pratilīyatu // atha khalu bhagavāṃ utthāyāsanāto uruvilvākāśyapasyāgniśaraṇaṃ

[_mvu_3.429_] praviśitvā niṣīde pratisaṃlayanāya // bhagavān dāni agniśaraṇe tejodhātuṃ samāpanno / so dāni bhagavataḥ tejaṃ asahanto yato bhagavato pātraṃ caturhi mahārājehi dinnaṃ tatra okasto / bhagavatā ca maitryā sphuṭo damito ca nirviṣo saṃvṛtto na ca bhūyo krodhaṃ vyāvahati // agniśaraṇo bhagavato tejena ekajvālībhūto dṛśyati // teṣāṃ jaṭilānām etad abhūṣi // duṣṭanāgena gautamo śramaṇo dagdho agniśaraṇo ca sarvaṃ ādīptaṃ // te dāni udakam ādāya pradhāvitā agniśaraṇaṃ nirvāpayiṣyāmo tti śramaṇaṃ ca gautamaṃ parimocayiṣyāmo tti // bhagavāṃ taṃ nāgaṃ dametvā nirviṣaṃ kṛtvā pātreṇādāya uruvilvākāśyapasyopanāmayati // uruvilvākāśyapo bhagavato pātragataṃ tan nāgaṃ saparivāro vismito / maharddhiko śramaṇo gautamo mahānubhāvo yatra hi nāma paśya bhagavan manuṣyeṇa vā amanuṣyeṇa vā na śakyaṃ praveṣṭuṃ ti so śramaṇasya gautamasya tejena paryādinno // atha khalu uruvilvākāśyapasya saṃmukhā te trayo bhrātaro saparivārā bhagavatā imena paścimena prātihāryeṇa sarve abhiprasāditā //

damayitvā uragarājaṃ uruvilvākāśyapa-agniśaraṇasmiṃ / pātreṇa nīharitvā kāśyapaśiriṇo upanayāsi //

eṣo sya paśya kāśyapa paryādinno svatejasā tejo / yasya bhavanaṃ na śakyaṃ praveṣṭum iha kenacil loke //

saṃhṛṣṭaromakūpo uruvilvākāśyapo saparivāro / naranāgena hi nāgo dānto upaśamayito dṛṣṭo //

so nāgo yasyārthaṃ maharṣibhavanaṃ āsīd duḥpraveśo / so dānto nirviṣaś ca kṛto yaṃ buddhānubhāvena //

[_mvu_3.430_] bhagavān āha //

mayā vinīte na santi doṣā atrāniyato kāśyapa na vidyate / nabhaṃ pateya pṛthivī phaleya ca na buddhadānto saviṣo caret* //

visarjito bhagavatā sa saṃvartanāga ti pannago bhaṇito / mānuṣakāyo bhūtvā praṇipate caraṇeṣu sugatasya //

śaraṇaṃ bhavāhi naravara ayaṃ na me atyayo mahāprajña / yasya mama āsi cittaṃ praduṣṭam apaviddhaṃ pratyakṣaṃ //

bāhyaṃ kṛtaṃ narottama aparādho mama anatyayo yam ahaṃ / taṃ khalu vināyakavara puna te śaraṇaṃ ahaṃ gacche //

vaṃditva vandanīyaṃ bahuśo ca pradakṣiṇīkaritvāna / gurugāraveṇa mahatā namasya nāgo apakrānto //

bhagavatā uruvilvākāśyapo paṃcaśataparivāro nadīkāśyapo ca triśataparivāro gayākāśyapo ca dviśataparivāro sarve trayo bhrātaro paṃcahi prātihāryaśatehi balavaśībhāve vinītā ehibhikṣukāye sarve pravrājitā upasaṃpāditā / etha bhikṣavaś caratha tathāgate brahmacaryaṃ // teṣāṃ dāni bhagavatā ehibhikṣukāye ābhāṣṭānāṃ yat kiṃcid ṛṣiliṃgaṃ ṛṣigupti ṛṣidhvajaṃ ṛṣikalpaṃ sarvaṃ samantarahitaṃ tricīvarā ca sānaṃ prādurbhavensuḥ sumbhakā ca pātrā prakṛtisvabhāvasaṃsthitā ca keśā īryāpatho sānaṃ saṃsthihe tadyathā varṣaśatopasaṃpannānāṃ bhikṣūṇāṃ / evam āyuṣmantānām uruvilvākāśyapanadīkāśyapagayākāśyapānāṃ trayāṇāṃ bhrātṝṇāṃ saparivārāṇāṃ upasaṃpadā bhikṣubhāvo //

[_mvu_3.431_]___teṣāṃ dāni upaseno nāma bhāgineyo tasyaiva nadyā nairaṃjanāyās tīre āśramaṃ māpayitvā patropetaṃ puṣpopetaṃ phalopetaṃ tatrāsau prativasati triśataparivāro caturdhyānalābhī paṃcābhijño maharddhiko mahānubhāvo // tehi dāni uruvilvākāśyapapramukhehi bhikṣūhi sarvantaṃ ṛṣibhāṇḍaṃ ajinopānahacīvarā ca kaṭhīnakā ca kamaṇḍaluṃ ca nadyāṃ nairaṃjanāyāṃ pravāhitā / so asmākaṃ bhāgineyo upaseno etena ṛṣibhāṇḍena saparivāro kāryaṃ kariṣyati // tehi taṃ bhāṇḍaṃ nairaṃjanāyāṃ vuhyantaṃ dṛṣṭvā tehi taṃ bhāṇḍaṃ sarvaṃ utkaḍḍhitaṃ // tasya dāni upasenasya ṛṣisya etad abhūṣi / mā haiva me mātulakā kenacid viheṭhitā bhaviṣyanti // so dāni śīghraśīghraṃ tvaramāṇarūpo saparivāro uruvilvākāśyapanadīkāśyapagayākāśyapānāṃ āśramaṃ āgato bhagavāṃ ca saparivāro kṛtabhaktakṛtyo / bhikṣusaṃgho nadyāṃ nairaṃjanāyāṃ pātrāṇi nimajjetvā śodhenti parimārjanti //

___atha khalu upaseno ṛṣir yena uruvilvākāśyapo tenopasaṃkramitvā āyuṣmantaṃ uruvilvākāśyapaṃ gāthāye adhyabhāṣe //

mohaṃ te juhito agni mohan te so tapo kṛto / yaṃ jahe paścime kāle jīrṇāṃ va urago tvacaṃ //

atha khalv āyuṣmāṃ uruvilvākāśyapo upasenaṃ ṛṣiṃ gāthāye pratyabhāṣe //

mohaṃ me juhito agni mohaṃ me so tapo kṛto / yaṃ jahe paścime kāle jīrṇāṃ va urago tvacaṃ //

so pi ca bhagavatā saparivāro balavaśībhāve vinīto ehibhikṣukāye pravrājito

[_mvu_3.432_] upasaṃpādito / etha bhikṣavo caratha tathāgate brahmacaryaṃ // teṣāṃ bhagavatā ehibhikṣukāye ābhāṣṭānāṃ yat kiṃcid ṛṣiliṃgaṃ ṛṣigupti ṛṣidhvajaṃ ṛṣikalpaṃ sarvaṃ samantarahitaṃ tricīvaraṃ sānaṃ ca prādurbhūtaṃ sumbhakaṃ ca pātraṃ prakṛtisvabhāvasaṃsthitā ca keśā īryā ca saṃsthihe tadyathāpi nāma varṣaśatopasaṃpannānāṃ bhikṣūṇāṃ / eṣo āyuṣmato upasenasya ardhatriśataparivārasya pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo // idaṃ bhagavato prathamaṃ śrāvakasaṃnipātaṃ ardhatrayodaśa bhikṣuśatāni //

___bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // kasya bhagavaṃ karmasya vipākena āyuṣmantā uruvilvākāśyapanadīkāśyapagayākāśyapā trayo bhrātaro maharddhikā mahānubhāvā kṣiprādhigamā ca // bhagavān āha // eteṣām eva bhikṣavaḥ pūrvapraṇidhānaṃ buddhe oruptasya kuśalamūlasya vipāko yat te maharddhikā ca mahānubhāvāś ca kṣiprādhigamāś ca // bhūtapūrvaṃ bhikṣavo tītamadhvāne hastināpure rājā mahendro nāmābhūṣi kṛtapuṇyo maheśākhyo dhārmiko dharmarājā susaṃgṛhītaparivāro dānasaṃvibhāgaśīlo / tasya dāni rājño puṣpo nāma tathāgato rhan samyaksaṃbuddho saśrāvakasaṃgho hastināpure yācitako vasati // kaliṃgeṣu siṃhapuraṃ nāma nagaraṃ tatra trayo bhrātaro ekamātṛkā rājyaṃ kārayaṃti / teṣāṃ dāni tatra rājye ratanaṃ utpannaṃ te taṃ ratanam ādāya tataḥ siṃhapurāto hastināpuram āgatā / tehi taṃ ratanaṃ rājño mahendrakasya upanāmitaṃ // so dāni rājā mahendrako tena prābhṛtena teṣāṃ bhrātṝṇāṃ prīto saṃjāto // so āha // kiṃ vo kariṣyāmi // te dāni āhansuḥ // icchāmo bhagavāṃ puṣpo asmākaṃ nagare varṣāvāsaṃ vasetha asmākam anukampāya / adyaiva tena prāptena mahantam āpūrtaṃ kartukāmā // so dāni rājā mahendrako āha // puno pi bhagavāṃ puṣpo asmākaṃ nagare vasiṣyati //

[_mvu_3.433_] yūyam apīmena puṇyena saṃgṛhītā bhavatha // tehi dāni bhrātṝhi bhagavāṃ puṣpo saśrāvakasaṃgho tahiṃ svake nagare yācito / bhagavāṃ tatraiva vassaṃ vusto parinirvṛto / tehi bhagavato puṣpasya nirvṛtasya śarīrapūjā ca stūpo ca kārito //

rājño mahendrasya mahiṃ praśāsato dharmeṇa jñānaṃ ca samādāyavartino / trayo bhrātaro āsi samānacāriṇo putrā ca dārā ca tadānuvartakā //

te ekadā susamānacāriṇo dharmeṇa vai aiśvariyaṃ akāsi / prabhūtabhogā ratanānubaddhā tāva bahūni varṣāṇi toṣaye //

te ekarājyasamānabhojanā buddhaṃ addaśensu dvipadānam uttamaṃ / nakṣatranāmo . . . pāramīṃ gato svaśaktito devamanuṣyapūjito //

parinirvṛte kāruṇikasmiṃ śāstuni stūpaṃ akarimha vayaṃ saprajñā / saputradārā saha jñātibāndhavaiḥ āryā ca śreṣṭhā nagarasmiṃ ātmano //

hastīhi aśvehi rathehi pattihi nṛtyena gītena ca vāditena ca /

[_mvu_3.434_] gandhena mālyena vilepanena ca pūjāṃ akarimha vayaṃ maharṣiṇo //

te stūpapūjāya phalena saṃprati kalpāṃ na ema dvānavati durgā / tenaiva karmeṇa mahāmune . . . . sarve sma dāntā tava dhīra śāsane //

_____samāptaṃ āyuṣmantānāṃ uruvilvākāśyapanadīkāśyapagayākāśyapānāṃ jātakaṃ //

___bhagavāṃ uruvilvākāśyapasya āśramāto mahatā bhikṣusaṃghena sārdhaṃ ardhatrayodaśabhir bhikṣuśatair maharṣiṇām āśramapadaṃ dharmāraṇyaṃ gato // tahiṃ dāni sapta jaṭilaśatāni prativasanti sarvāṇi caturdhyānalābhīni paṃcābhijñāni saviṃśaśatavarṣikāni jātīye sarvāṇi ca paripakvakuśalamūlāni caramabhavikāni / bhagavān teṣāṃ anugrahārthaṃ tahiṃ āśramapadaṃ gato / teṣāṃ bhagavāṃ jaṭilānāṃ dharmapadeṣu sahasravargaṃ bhāṣati //

sahasram api vācānāṃ anarthapadasaṃhitā / ekā arthavatī śreyā yāṃ śrutvā upaśāmyati //

sahasram api gāthānām anarthapadasaṃhitā / ekā arthavatī śreyā yāṃ śrutvā upaśāmyati //

yo śatāni sahasrāṇāṃ saṃgrāme manujā jaye / yo caikaṃ jaye ātmānaṃ sa vai saṃgrāmajit* varaḥ //

yo jayeta sahasrāṇāṃ māse māse śataṃ śataṃ / na so buddhe prasādasya kalām arghati ṣoḍaśīṃ //

[_mvu_3.435_] yo jayeta sahasrāṇāṃ māse māse śataṃ śataṃ / na so dharme prasādasya kalām arghati ṣoḍaśīṃ //

yo jayeta sahasrāṇāṃ māse māse śataṃ śataṃ / na so saṃghe prasādasya kalām arghati ṣoḍaśīṃ //

yo jayeta sahasrāṇāṃ māse māse śataṃ śataṃ / so va saṃpannaśīlānāṃ kalāṃ nārghati ṣoḍaśīṃ //

yo jayeta sahasrāṇāṃ māse māse śataṃ śataṃ / na so svākhyātadharmāṇāṃ kalām arghati ṣoḍaśīṃ //

māse māse kuśāgreṇa bālo bhuṃjeya bhojanaṃ / na so buddhe prasādasya kalām arghati ṣoḍaśīṃ //

māse māse kuśāgreṇa bālo bhuṃjeya bhojanaṃ / na so dharme prasādasya kalām arghati ṣoḍaśīṃ //

māse māse kuśāgreṇa bālo bhuṃjeya bhojanaṃ / na so saṃghe prasādasya kalām arghati ṣoḍaśīṃ //

māse māse kuśāgreṇa bālo bhūmjeya bhojanaṃ / na so dhyānaprasādānāṃ kalām arghati ṣoḍaśīṃ //

māse māse kuśāgreṇa bālo bhuṃjeya bhojanaṃ / na so sampannaśīlānāṃ kalām arghati ṣoḍaśīṃ //

māse māse kuśāgreṇa bālo bhuṃjeya bhojanaṃ / na so svākhyātadharmāṇāṃ kalām arghati ṣoḍaśīṃ //

yo ca varṣaśataṃ jīve agniparicaraṃ caret* / patrāhāro chavāvāsī karonto vividhaṃ tapaṃ //

yo caikaṃ bhāvitātmānaṃ muhūrtam api pūjayet / sā ekapūjanā śreyo na ca varṣaśataṃ hutaṃ //

yat kiṃcid iṣṭaṃ ca hutaṃ ca loke

[_mvu_3.436_] saṃvatsaraṃ yajati puṇyaprekṣī / sarvaṃ pi taṃ na caturbhāgam eti abhivādanaṃ ujjugateṣu śreyaṃ //

yo ca varṣaśataṃ jīve duḥśīlo asamāhitaḥ / ekāhaṃ jīvitaṃ śreyaṃ śīlavantasya dhyāyato //

yo ca varṣaśataṃ jīve kuśido hīnavīryavān* / ekāhaṃ jīvitaṃ śreyo vīryam āraṃbhato dṛḍhaṃ //

yo ca varṣaśataṃ jīve apaśyaṃ buddhaśāsanaṃ / ekāhaṃ jīvitaṃ śreyo paśyato buddhaśāsanaṃ //

yo ca varṣaśataṃ jīve apaśyaṃ dharmam uttamaṃ / ekāhaṃ jīvitaṃ śreyo paśyato dharmam uttamaṃ //

yo ca varṣaśataṃ jīve apaśyaṃ udayavyayaṃ / ekāhaṃ jīvitaṃ śreyo paśyato udayavyayaṃ //

yo ca varṣaśataṃ jīve apaśyaṃ acyutaṃ padaṃ / ekāhaṃ jīvitaṃ śreyo paśyato acyutaṃ padaṃ //

yo ca varṣaśataṃ jīve apaśyaṃ amṛtaṃ padaṃ / ekāhaṃ jīvitaṃ śreyaṃ paśyato amṛtaṃ padaṃ //

te ca dāni bhagavatā balavaśībhāve vinītā sarve ca te parinirvṛtā / teṣāṃ bhagavāṃ śarīrapūjāṃ ca kṛtvā stūpāṃ ca dharmāraṇyāto ajapālasya nyagrodhamāgato //

___bhagavāṃ samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tad arthaṃ abhisaṃbhāvayitvā uruvilvāyāṃ viharati nadyā nairaṃjanāyās tīre ajapālasya nyagrodhamūle acirābhisaṃbuddho // tena

[_mvu_3.437_] khalu punaḥ samayena rājño śreṇiyasya bimbisārasya brāhmaṇo purohito rājācāryo upariprāsādavaragato rātryā pratyūṣakālasamaye dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānāṃ vācāvistareṇa svādhyāyaṃ karoti // aśroṣīt khalu rājā śreṇiyo biṃbisāro brāhmaṇasya purohitasya rājācāryasya upariprāsādavaragatasya rātryā pratyūṣakālasamaye dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānāṃ vācāvistareṇa svādhyāyaṃ karontasya śrutvā ca punar asya bhagavato smṛti udapāsi // aho punar me vijite buddho bhagavāṃ utpadye taṃ cāhaṃ bhagavantaṃ paśyeyaṃ dṛṣṭvā ca punar me pravṛtte prasīdeya prasannacitto ca naṃ paryupāseyaṃ so ca māṃ bhagavāṃ dharmaṃ deśeya tasya cāhaṃ dharmaṃ śrutvā ājāneyaṃ //

___atha khalu rājā śreṇyo biṃbisāro tasyaiva rātryātyayena anyataraṃ puruṣam āmaṃtrayati // ehi tvaṃ puruṣa kṣipram eva bhadrāṇi yānāni yojāpehi yuktāni ca me prativedehi // sādhu mahārāja tti sa puruṣo rājño śreṇiyasya biṃbisārasya pratiśrutvā kṣipram eva bhadrāṇi yānāni yojayati yuktāni ca taṃ prativedayati / yuktāni te mahārāja bhadrāṇi yānāni yasyedāniṃ kālaṃ manyase // atha khalu rājā śreṇyo bimbisāro anyataraṃ bhadraṃ yānam abhiruhitvā mahatā rājarddhyā mahatā rājānubhāvena mahato janakāyasya hakkārahikkārabherīmṛdaṃgapaṇavaśaṃkhasanninādena rājagṛhāto nagarāto niryātvā yenānyatarā udyānabhūmī prāyāsi // atha khalu rājā śreṇyo bimbisāro yāvatikā yānasya bhūmi tāvatakaṃ yānena yātvā yānāto pratyoruhya padasā yeva tāṃ udyānabhūmiṃ anucaṃkramanto anuvicaranto niṣīde suvarṇamaye paryaṃke prācīnābhimukho stryāgāraparivṛto amātyapāriṣadyapuraskṛto // atha khalu rājño

[_mvu_3.438_] bimbisārasya rājagṛhaṃ nagaram abhivilokayantasya rājagṛheyakāni ca parvatāni puṣkiriṇīṃ ca paurāṇāṃ cāryakāṃ mṛtāṃ pretāṃ samanusmarantasya kāmeṣu jugutsuno utpadye yoniso manasikāro //

udyānabhūmito niryātvā aṅgānāṃ rāṣṭravardhano / paryaṃkasmiṃ niṣīdesi avadātasuvarṇamaṇḍale //

taṃtrighoṣābhināditā samyakkālaprabodhanā / puṣpitā sālā tasmiṃ kāle saṃpannakusumitā varā //

vyālamṛgānuvicīrṇāṃ golāṃgulaniṣevitāṃ / parvatāṃ sa saṃvīkṣanto pṛthusiṃhaniṣevitāṃ //

niṣīdet prāṅmukho rājā pauarāṇāni anusmaran* / aśrupūrṇehi netrehi imāṃ gāthām abhāṣitha //

tiṣṭhe yaṃ pāṇḍaro giri kailāsavat tathaiva vipulo / atha me pitaro pitāmahā pretā kālagatā avītatṛṣṇā //

varā ramyā vanā vicitrā puṣkiriṇyo śiloccayo / yānīmāni gamāpensuḥ kāṃ nu te diśatāṃ gatā //

tathaivemāni rāṣṭrāṇi imā pṛthusravantiyo / yānīmāni gamāpensuḥ kāṃ nu te diśatām gatā //

tathaivemāni vastrāṇi imā niṣkā sakuṇḍalā / yānīmāni gamāpensuḥ kāṃ nu te diśatāṃ gatāḥ //

imā puṣkiriṇī ramyā nānādvijanikūjitā /

[_mvu_3.439_] puṇḍarīkehi saṃchannā kumudasaugandhikehi ca / ye ca te atra snāyensuḥ kāṃ nu te diśatāṃ gatāḥ //

tathaivam āsanā ramyā divyā haritaśādvalā / āsannodakasaṃchannā śītacchāyā manoramāḥ / yāni te cātra gamāpensuḥ kāṃ nu te diśatāṃ gatāḥ //

tāny eva prāṇiśatānāṃ niveśanāni parvatā / ime ca me pracāritā adya janmam apaśyato //

śūnyatā va me ākhyāyanti diśā pi me nucāritā / evaṃ martyajīvitaṃ kiṃsya parīttaṃ ca duḥkhasaṃyutaṃ //

anantaraṃ jīvitasya maraṇaṃ maranaṃ dhruvaṃ / jātasyāmaraṇaṃ nāsti etad dharmā hi prāṇino //

gacchati khedena prāṇī pratipanno kvacij jano / rātriṃdivaṃ ca yāntīha yamadūtā śasanāharā //

atha khalu anyatarasya rājāmātyasya etad abhūṣi // rājño kila śreṇyasya biṃbisārasya daurmanasyam utpannaṃ ko nu khalv asyāt paryāyo yenāhaṃ rājño śreṇyasya bimbisārasya daurmanasyaṃ prativinodayeyaṃ // atha khalu tasya rājāmātyasyaitad abhūṣi // rājño kila śreṇyasya biṃbisārasya rājagṛhaṃ nagaraṃ priyaṃ ca manāpaṃ ca //

[_mvu_3.440_] yannūnaṃ asyāhaṃ purato rājagṛhasya nagarasya varṇaṃ bhāṣeyaṃ // atha khalu so rājāmātyo rājaṃ śreṇyaṃ biṃbisāraṃ gāthāye adhyabhāṣe //

parvatā ime salīlā ime ramyā śiloccayā / ye ime rājagṛhasmiṃ siktā divijena vāriṇā //

bhinnakaṭakā ca śravanti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . atha khalu rājā śreṇyo bimbisāro taṃ rājāmātyaṃ apasādaye // asti nāma tvaṃ mohapuruṣo yaṃ yad eva vayaṃ vigarhāma tad eva tvaṃ praśaṃsitavyaṃ manyasi // atha khalu rājño śreṇyasya bimbisārasya bhūyasyā mātrayā kāmeṣu vyākutsanā utpadye cittasya duḥkhadaurmanasyaṃ yoniso manasikāro // atha khalu brāhmaṇasya purohitasya rājācāryasyaitad abhūṣi // rājño śreṇyasya biṃbisārasya duḥkhadaurmanasyam utpannaṃ ko nu khalv asyāt paryāyo yenāhaṃ rājño śreṇyasya bimbisārasya duḥkhadaurmanasyaṃ prativinodayeyaṃ // atha khalu brāhmaṇasya purohitasya rājācāryasya etad abhūṣi // rājño khalu śreṇyasya bimbisārasya buddho bhagavān priyo manāpo ca yaṃ nūnāhaṃ tasya purato buddhasya varṇaṃ bhāṣeyaṃ // atha khalu brāhmaṇo purohito rājācāryo rājānaṃ śreṇiyaṃ bimbisāraṃ gāthāye adhyabhāṣa //

lābho sti rāṣṭrādhipate śirīmato āṃgasya rājño magadhādhipasya / yasyodapāsi vijite tathāgato vighuṣṭaśabdo himavāṃ va parvato //

[_mvu_3.441_] śīlena kṣāntyā tapasā upeto lokāntako uṣitabrahmacaryo //

samāgamya sahasrāṇi śatāni nayutāni ca / saṃprāpnoti amṛtaṃ śāntaṃ yogakṣemam anuttaraṃ //

___atha khalu rājā śreṇiyo bimbisāro brāhmaṇaṃ purohitaṃ rājācāryaṃ gāthāye pratyabhāṣe //

priyaṃ me kīrtaye rājye priyaṃ me kīrtaye priya / priyasya buddhasya loka-arthacarasya brāhmaṇa //

dadāmi te grāmavarāṇi ṣoḍaśa yuktāni ājānyarathāni ca daśa / dāsīśataṃ ca gavāṃ śataṃ ca priyasya buddhasya yaśo prakīrtaye //

___atha khalu bhagavāṃ magadheṣu cārikāṃ caramāṇo mahatā bhikṣusaṃghena sārdham ardhatrayodaśabhir bhikṣuśataiḥ yena magadhānāṃ rājagṛhaṃ nagaraṃ tad anusāri tad anuprāpto tatraiva viharati antagirismiṃ yaṣṭīvane udyāne // aśroṣīd rājā śreṇiyo bimbisāro brāhmaṇasya purohitasya rājācāryasya / bhagavāṃ kila magadheṣu cārikāṃ caramāṇo mahatā bhikṣusaṃghena sārdhaṃ trayodaśabhikṣuśatair yena magadhānāṃ rājagṛhaṃ nagaraṃ tad anusāri tad anuprāptas tatraiva viharati antagirismiṃ udyāne yaṣṭīvane / śrutvā punaḥ anyataraṃ rājāmātyam āmantrayasi / bho bhaṇe amātya bhagavato buddhasya pratyudgamanaṃ gamiṣyāmi rājagṛhaṃ alaṃkārāpehi bhadrāṇi ca yānāni yojāpehi sarvehi ca rājagṛhakehi brāhmaṇagṛhapatikehi sarvehi ca śilpāyatanehi sarvehi ca śreṇīhi mayā saha bhagavato

[_mvu_3.442_] buddhasya pratyudgamanaṃ gantavyan ti // sādhu mahārāja tti sa rājāmātyo śreṇyasya biṃbisārasya pratiśrutvā kṣipram eva bhadrāṇi yānāni yojāpesi rājagṛhe ghoṣaṇāṃ kārāpesi catvaraśṛṃgāṭaka-antarāpaṇamukheṣu // buddho bhagavāṃ rājagṛhe antagirismiṃ yaṣṭīvanaṃ udyānaṃ samanuprāpto tatra sarvehi bhavantehi rājñā śreṇyena bimbisāreṇa sārdhaṃ bhagavato pratyudgamanaṃ gantavyaṃ //

___te dāni ghoṣaṇāṃ śrutvā kṣiprameva rājakuladvāre sannipatitā kumārāmātyapāriṣadyāḥ purohitapramukhā brāhmaṇāḥ śreṣṭhipramukho nigamo sārthavāhapramukho vaṇijagrāmo sarvā ca rājagṛhakā aṣṭādaśa śreṇīyo / tadyathā cakrikatālikagandharvikā naṭanartaka-ṛllamallapāṇisvarikā śobhikā laṃghakā kuṃbhatūṇikā velaṃbakā dvistvalabhāṇakā paṃcavaṭukā gāyanakā guṇavartā tāṇḍavikā cetayikā gaṇikā hāsyakārakā bheriśaṃkhamṛdaṃgapāṭahikā tūṇapaṇavavīṇāvallakī-ekādaśāyellavādyakā anye ca bahuvādyakarā rājakuladvāre sannipatensuḥ sarvāyo ca śreṇyo / tadyathā sauvarṇikahairaṇyikaprāvārikā maṇiprastārakā gandhikā kośāvikā tailikā ghṛtakuṇḍikā golikā dadhyikā kārpāsikā khaṇḍakārakā modakakārakā kaṃḍukā samitakārakā śaktukārakā phalavāṇijā mūlavāṇijā cūrṇakuṭṭā gandhatailakā aṭṭavāṇijā āviddhakā guḍapācakā madhukārakā śarkaravāṇijā ye ca anye pi vyavahārikā sarvā ca śilpāyatanā / tadyathā lohakārakā tāmrakuṭṭā suvarṇakārā taddhukārā praccopakā

[_mvu_3.443_] roṣyaṇā trapukārakā sīsapiccaṭakārā yantrakārakā mālākārā purimakārakā kuṃbhakārakā carmakārā kandukārakā varūthatantravāyakā raktajakā sūcakā tūlavāyā citrakārā vardhakirūpakārakā kālapātrikā peśalakā pustakakārakā nāpitā kalpikā chedakā lepakā sthapatisūtradhārakā uttakoṣṭhakārakā kūpakhānakā mṛttikāvāhakā kāṣṭhavāhakā valkalavāṇijā staṃbavāṇijā vaṃśavāṇijā nāvikā oḍumpikā suvarṇadhovakā moṭṭikā ete cānye ca uccāvacā janatā hīnotkṛṣṭamadhyamā sarve rājakule saṃnipatensuḥ //

___atha khalu sa rājāmātyo saṃnipatitaṃ janakāyaṃ viditvā bhadrāṇi yānāni yojāpayitvā yena rājā śreṇyo bimbisāras tenopasaṃkramitvā rājānaṃ śreṇiyaṃ bimbisāram etad avocat* // yuktāni mahārāja bhadrāṇi yānāni mahājanakāyaṃ ca sannipatitaṃ / yasyedāni deva kālaṃ manyasi // atha khalu rājā śreṇyo bimbisāraḥ bhadraṃ yānam abhiruhitvā māgadhakehi brāhmaṇagṛhapatikehi sārdhaṃ dvādaśehi nayutehi saṃparivṛto mahatā rāja-ṛddhīye mahato janakāyasya hakkārahikkārabherīmṛdaṃgamarupaṭahaśaṃkhasaṃninādena rājagṛhāto nagarāto niryātvā yena antagirismiṃ yaṣṭīvanam udyānaṃ tena prayāsi //