Mahāvastu-avādana

___indratapanā khalu punar ānanda rājadhānī saptahi vedikājālehi parikṣiptā abhūṣi citrāhi darśanīyāhi saptānāṃ varṇānāṃ suvarṇasya rūpyasya muktāye vaiḍūryasya sphaṭikasya musāgalvasya lohitikāye / sauvarṇasya pādasya rūpyamayī sūcikā ālambanaṃ adhiṣṭhānakaṃ ca / rūpyamayasya pādakasya muktāmayī sūcikā ālambanam adhiṣṭhānakaṃ cābhūṣi / muktāmayasya vaiḍūryamayī sūcikā ālambanakam adhiṣṭhānakaṃ ca / vaiḍūryamayasya sphaṭikāmayī sūcikā ālaṃbanakam adhiṣṭhānakaṃ cābhūṣi / sphaṭikamayasya pādakasya musāgalvamayī sūcikā ālaṃbanakam adhiṣṭhānakam abhūṣi / musāgalvamayasya pādakasya lohitikāmayī sūcikā ālaṃbanakam adhiṣṭhānakaṃ cābhūṣi / lohitikāmayasya pādakasya sauvarṇikā sūcikā ālaṃbanakam adhiṣṭhānakaṃ cābhūṣi // te khalu punar ānanda vedikājālā dvihi dvihi hemajālehi praticchannā abhūnsu / sauvarṇakasya hemajālasya rūpyamayī kiṅkiṇīkā abhūnsu / rūpyamayasya hemajālasya sauvarṇikā kiṃkiṇīkā abhūnsuḥ //

___indratapanā khalu punaḥ ānanda rājadhānī samantena trīṇi dvārāṇi abhūṣi citrāṇi

[_mvu_3.228_] darśanīyāni saptānāṃ suvarṇasya rūpyamayasya muktāye vaiḍūryasya sphaṭikasya musāgalvasya lohitikāye // teṣāṃ khalu punar ānanda dvārāṇāṃ dvinnāṃ varṇānāṃ iṣṭakā abhūṣi suvarṇasya rūpyasya ca // teṣāṃ khalu punar ānanda dvārāṇāṃ dvinnāṃ varṇānāṃ sopānā abhūṣi suvarṇasya ca rūpyasya ca // teṣāṃ khalu punar ānanda dvārāṇāṃ dvinnāṃ varṇānāṃ dharaṇīyo abhūṣi suvarṇasya ca rūpyasya ca // teṣāṃ khalu punar ānanda dvārāṇāṃ dvinnāṃ varṇānāṃ tulā abhūṣi suvarṇasya ca rūpyasya ca // teṣāṃ dvārāṇāṃ dvinnāṃ varṇānāṃ pratimodakā abhūṣi suvarṇasya ca rūpyasya ca // teṣāṃ dvārāṇāṃ dvinnāṃ varṇānāṃ pratikūlaṃ abhūṣi suvarṇasya ca rūpyasya ca // teṣāṃ khalu punar ānanda dvārāṇāṃ caturṇāṃ varṇānāṃ phalikaphalakāni abhūnsuḥ suvarṇasya ca rūpyasya ca muktāye ca vaiḍūryasya ca // teṣāṃ dvārāṇāṃ dvinnāṃ varṇānāṃ phalakastārā abhūnsuḥ suvarṇasya ca rūpyasya ca // teṣāṃ khalu punar ānanda dvārāṇāṃ dvinnāṃ varṇānāṃ elūkā abhūṣi suvarṇasya ca rūpyasya ca // teṣāṃ dvārāṇāṃ purato iṣīkāni māpitāni abhūnsuḥ tripauruṣanaikhanyāni tripauruṣoccāni dvādaśapuruṣa-udvedhena citrāṇi darśanīyani saptānāṃ varṇānāṃ suvarṇasya rūpyasya muktāye vaiḍūryasya sphaṭikasya musāgalvasya lohitikāye ca // tāni khalu punar ānanda dvārāṇi dvihi dvihi hemajālehi praticchannā abhūnsuḥ sauvarṇamayena ca rūpyamayena ca hemajālena / sauvarṇasya hemajālasya rūpyamayī-o

[_mvu_3.229_] kiṃkiṇīkā abhūnsuḥ rupyamayasya hemajālasya sauvarṇikā kiṃkiṇīkā abhūnsuḥ // teṣāṃ khalu punar ānanda hemajālānāṃ vāteritānāṃ vātasaṃghaṭṭitānāṃ ghoṣo niścarita valgu manojño asecanako apratikūlaḥ śravaṇāya // tadyathāpi nāma paṃcāṃgikasya tūryasya kuśalehi vādakehi samyakpravāditasya ghoṣo niścarati valgu manojño asecanako apratikūlaḥ śravaṇāya evam evānanda saṃghaṭṭitānāṃ niścarati valgu manojño asecanako apratikūlaḥ śravaṇāya // indratapanā khalu punaḥ ānanda rājadhānī aviśūnyā abhūṣi imehi evaṃrūpehi śabdehi sayyathīdaṃ hastiśabdehi aśvaśabdehi rathaśabdehi pattiśabdehi bherīśabdehi paṇavaśabdehi śaṃkhaśabdehi veṇuśabdehi vīṇāśabdehi gītaśabdehi vāditaśabdehi [gītavāditaśabdehi] aśnatha khādatha pibatha detha dānāni dharmaṃ caratha śramaṇabrāhmaṇeṣu bhadram astu vo ti śabdehi //

___indratapanāyāṃ punar ānanda rājadhānyāṃ valayā nāma yaṣṭī abhūṣi citrā darśanīyā saptānāṃ varṇānāṃ suvarṇasya rūpyasya muktāyā vaiḍūryasya sphaṭikasya musāgalvasya lohitikāyā dvādaśa yojanāni udvedhena catvāri yojanāni abhiniveśena //

idaṃ avocad bhagavān idaṃ vaditvā hy athāparaṃ etad uvāca śāstā / indradhvajo nāma abhūṣi śāstā suvarṇavarṇo śatapuṇyalakṣaṇo //

mahānubhāvo ṛṣi saṃghanāyako vineti so koṭiśatāni sapta /

[_mvu_3.230_] puraskṛto śramaṇagaṇasya nāyako so prāviśe indratapanāṃ sunirmitāṃ //

indradhvajo ānanda tathāgato 'rhaṃ samyaksaṃbuddho mahādhvajaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ vyākārṣīt* // mahādhvajo ānanda tathāgato rhaṃ samyaksaṃbuddhaḥ dhvajottamaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ vyākārṣīt* // dhvajottamo ānanda tathāgato rhaṃ samyaksaṃbuddho dhvajaruciraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // dhvajaruciro ānanda tathāgato rhaṃ samyaksaṃbuddho dhvajaketuṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // dhvajaketur ānanda tathāgato ketudhvajaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // ketudhvajo ānanda tathāgato rhaṃ samyaksaṃbuddhaḥ dhvajadhvajaṃ tathāgataḥ vyākārṣīt* // dhvajadhvaja ānanda tathāgataḥ dhvajamaparājitaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // dhvajamaparājita ānanda tathāgato aparājitaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // aparājito ānanda tathāgato supratāpaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // supratāpa ānanda tathāgataḥ pradīpaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // pradīpo ānanda tathāgato supratiṣṭhitaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // supratiṣṭhito ānanda tathāgato nāgamuniṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // nāgamunir ānaṃda tathāgato mahāmuniṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // mahāmunir ānaṃda tathāgato munipravaraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // munipravara ānanda tathāgataḥ saṃvṛtaskandhaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // saṃvṛtaskandha ānanda tathāgato baṃdhumaṃ tathāgataṃ

[_mvu_3.231_] vyākārṣīt* // bandhumas tathāgata ānandāriṣṭaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // ariṣṭas tathāgata ānanda vijitāviṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // vijitāvī tathāgata ānanda krakucchandaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // krakucchandas tathāgato ānandāsamasamaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // asamasamas tathāgata ānanda prabhaṃkaraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // prabhaṃkaras tathāgata ānanda oghajaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // oghajas tathāgato ānanda mahābalaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // mahābalas tathāgata ānanda sujātaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // sujātas tathāgata ānanda pāraṃgataṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // pāraṃgatas tathāgata ānanda mahāprasādaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // mahāprasādas tathāgata ānanda sukhendriyaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // sukhendriyas tathāgata ānanda nakṣatrarājaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // nakṣatrarājas tathāgata ānanda śatapuṣpaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // śatapuṣpas tathāgata ānanda virajaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // virajas tathāgata ānanda brahmasvaraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // brahmasvaras tathāgata ānanda śirasāhvayaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* //

___śirasāhvaye khu ānanda tathāgate puṣpāvatī nāma rājadhānī abhūṣī dvādaśa yojanāni āyāmena purastimena paścimena ca sapta yojanāni vistāreṇa dakṣiṇenottareṇa ca saptahi prākārehi parikṣiptā sauvarṇehi sauvarṇacchadanehi saptahi tālapaṅktīhi parikṣiptā citrā darśanīyā saptahi varṇehi pūrvavad yāvat suvarṇasya tālaskandhasya rūpyamayā patrā phalā ca // teṣāṃ khalu punar ānanda tālaskandhānāṃ vāteritānāṃ vātasaṃghaṭṭitānāṃ valgu manojñaḥ ghoṣo niścarati // ye punar ānanda

[_mvu_3.232_] tatra puṣpāvatyāṃ rājadhānyāṃ śuṇḍāmanuṣyāpeyā te tena tālapatraphalanirghoṣeṇa paṃcahi kāmaguṇehi samarpitā samanvaṃgībhūtā krīḍensuḥ pravicārayensuḥ // puṣpāvatī khalu punar ānanda rājadhānī saptahi vedikājālehi parikṣiptā citrā darśanīyā saptānāṃ varṇānāṃ indratapanārājadhānīvat* // tatra puṣpāvatyāṃ rājadhānyāṃ aśūnyā abhūṣi imehi evarūpehi śabdehi sayyathīdaṃ hastiśabdehi aśvaśabdehi rathaśabdehi pattiśabdehi bherīśabdehi paṇavaśabdehi śaṃkhaśabdehi veṇuśabdehi vīṇāśabdehi gītaśabdehi vāditaśabdehi aśnatha khādatha pibatha detha dānāni dharmaṃ caratha śramaṇabrāhmaṇeṣu bhadram astu vo ti śabdehi pūrṇā // tasyāṃ rājadhānyāṃ valayā nāma yaṣṭī abhūṣi citrā darśanīyā saptānāṃ varṇānāṃ suvarṇasya rūpyasya muktāyā vaiḍūryasya sphaṭikasya musāragalvasya lohitikāye / dvādaśa yojanāni udvedhena catvāri yojanāni abhiniveśaṃ //

idaṃ avocad bhagavān idaṃ vaditvā hy athāparaṃ etad uvāca śāstā / eteṣāṃ buddhāna paraṃparāye śirasāhvayo pacchimako abhūṣi //

mahānubhāvo ṛṣi saṃghanāyako vineti so koṭiśatāni sapta / puraskṛto śramaṇagaṇasya nāyako so prāviśat puṣpavatīṃ sunirmitāṃ //

śirasāhvayo ānanda tathāgato nāgakulottamaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // nāgakulottamas

[_mvu_3.233_] tathāgata ānanda kṣamottaraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // kṣamottaras tathāgata ānanda nāgottamaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // nāgottamas tathāgataḥ ānandāṃgottamaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // aṃgottamas tathāgato vāsavaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // vāsavas tathāgataś candrimaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // candrimas tathāgata ānanda hetumantaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // hetumantas tathāgato jinendraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // jinendras tathāgato ānanda jāṃbunadaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // jāmbunado ānanda tathāgatas tagaraśikhiṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // tagaraśikhir ānanda tathāgataḥ padumaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // padumas tathāgataḥ kauṇḍiṇyagotraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // kauṇḍinyagotro ānanda tathāgato kauṇḍinyagotram eva tathāgataṃ vyākārṣīt //

idaṃ avocad bhagavān idaṃ vaditvā hy athāparaṃ etad uvāca śāstā / eteṣāṃ buddhānāṃ paraṃparāye kauṇḍinyagotro paścimako abhūṣī //

trayo ime buddhaśatā udārā kauṇḍinyagotrā nāma abhūṣi sarve //

mahānubhāvā ṛṣisaṃghanāyakā ekatra kalpe upalāhvayasmiṃ / trayo trayo koṭiśatāni teṣāṃ mahāsaṃnipāto abhūṣi śrāvakāṇāṃ //

[_mvu_3.234_] trayo trayo varṣaśatā ca teṣāṃ āyuḥpramāṇaṃ abhu śrāvakāṇāṃ / treviṃśad varṣasahasrāṇi teṣāṃ saddharmo asthāsi parinirvṛtānāṃ //

paścimako ānanda kauṇḍinyasagotro tathāgataḥ candanaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // candano ānanda tathāgato virajaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt // viraja ānanda tathāgato hiteṣiṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // hiteṣī ānanda tathāgataḥ supātraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // supātre khalu punar ānanda tathāgate abhayapurā nāma rājadhānī abhūṣī dvādaśa yojanāni āyāmena sapta yojanāni vistareṇa dakṣiṇenottareṇa saptahi sauvarṇaprākārehi parikṣiptā saptahi tālapaṃktīhi citrāhi darśanīyāhi saptavarṇehi / puṣpāvatīrājadhānīvat sarvaprakārehi varṇanīyā // tatrāpi valayā nāma yaṣṭī citrā darśanīyā saptavarṇehi // supātra ānanda tathāgataḥ samyaksaṃbuddho dharmanetrīm avalokayanto paripūrṇakalpaśataṃ asthāsi // sa varuṇaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* //

idaṃ avocad bhagavān idaṃ vaditvā hy athāparaṃ etad uvāca śāstā / supātraśāstā paramahitānukampako saddharmanetrīm avalokayanto / asthāsi so kalpaśataṃ anūnakaṃ dvātriṃśat koṭīnayutā vinesi //

abhayapurasmiṃ kṣemavaistārikaṃ prāvacanaṃ karitvā varuṇottamaṃ vyākārṣīt* // varuṇottamo

[_mvu_3.235_]___ ānanda tathāgato dhṛtarāṣṭraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // dhṛtarāṣṭro ānanda tathāgato śveturāṣṭraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // śveturāṣṭra ānanda tathāgataḥ śikhiṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // śikhī ānanda tathāgataḥ śikhiṃ eva tathāgataṃ vyākārṣīt* //

eteṣāṃ buddhānāṃ paraṃparāye dvāṣaṣṭi buddhā śikhināmasāhvayā / sarve abhūṣi padumasmiṃ kalpe mahānubhāvā arisaṃghasūdanā vinesi te śrāvakāṃ satpathā pṛthū //

paścimaka ānanda tathāgato virūḍhakaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // virūḍhakas tathāgataḥ sunetraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // sunetras tathāgataḥ sujātaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // sujāta ānanda tathāgata ekinā divasavāreṇa caturaśīti sahasranayutāni śrāvakāṇāṃ vinetvā tam eva divasaṃ parinirvṛto // tasya khalu punar ānanda tathāgatasya triṃśad varṣasaharāṇi saddharmo asthāsi //

idaṃ avocad bhagavān idaṃ vaditvā hy athāparaṃ etad uvāca śāstā / sujāto ānanda tathāgato utpalaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // utpalas tathāgato brahmottamaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // brahmottamo ānanda tathāgato sudarśanaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // sudarśane ānanda khalu punaḥ tathāgate devapurā nāma rājadhānī abhūṣi dvādaśa yojanāny āyāmena sapta yojanāni vistāreṇa saptahi sauvarṇaprākārehi

[_mvu_3.236_] saptahi tālapaṃktīhi parikṣiptā abhūṣi citrāhi darśanīyāhi saptavarṇehi abhayapurā iva varṇanīyā //

eteṣāṃ buddhānāṃ paraṃparāye sudarśano paścimako abhūṣi / mahānubhāvo narasaṃghanāyako vinesi so koṭisatāni trīṇi / puraskṛto śramaṇagaṇasya nāyako so prāviśe devapurāṃ sunirmitāṃ //

sudarśano ānanda tathāgato arthadarśaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // arthadarśī ānanda tathāgato mūlaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // mūlo ānanda tathāgato auṣaḍhiṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // auṣaḍho tathāgato ānanda hitaiṣin tathāgataṃ vyākārṣīt* // hitaiṣī ānanda tathāgato jāmbūnadaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // jāmbūnadaṃ ānanda tathāgataḥ sālaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // sāla ānanda tathāgata abhijitaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // abhiji ānanda tathāgato jinavaruttamaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // jinavaruttama ānanda tathāgataḥ samaṃtabhadraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // samaṃtabhadra ānaṃda tathāgataḥ śaśivimalaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // śaśivimalas tathāgataḥ pauṇḍrīkaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // pauṇḍarīkas tathāgataś candrimaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // candrimo ānanda tathāgato bhāvitātmaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // bhāvitātmā tathāgato

[_mvu_3.237_] oghajaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // oghajas tathāgato ānandābhayaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // abhayas tathāgata ānanda svayaṃprabhaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // svayaṃprabha ānanda tathāgato mahābalaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // mahābalas tathāgata ādityaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // ādityas tathāgataḥ pratāpavantaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // pratāpavantas tathāgato hiteṣīṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // hiteṣī ānanda tathāgato dhvajottamaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // dhavjottamas tathāgato dhvajadhvajaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // dhvajadhvajas tathāgataḥ ketuṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // ketus tathāgataḥ ketūttamaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // ketūttamas tathāgato asahyaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // asahyas tathāgato jāmbūnadaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // jāmbūnadas tathāgataḥ sālarājaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // sālarājas tathāgato ānandākutobhayaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // akutobhayaḥ tathāgataḥ nirmitaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // nirmitas tathāgato upaśāntaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // upaśāntas tathāgato jinendraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // jinendra ānanda tathāgato jinendram eva tathāgataṃ vyākārṣīt* //

eteṣāṃ buddhānāṃ paraṃparāye jinendranāma paścimako abhūṣi / trayo ime buddhaśatā udārā jinendrā nāmena abhūṣi sarve //

mahānubhāvā ṛṣisaṃghanāyakāḥ ekasmiṃ kalpasmiṃ mahāyaśasmiṃ / trayastrayo koṭiśatāni teṣāṃ mahāsannipāto abhu nāyakānāṃ //

[_mvu_3.238_] trayastrayo varṣasahasrāṇi teṣāṃ āyuḥpramāṇaṃ abhu nāyakānāṃ / trayastriṃśad varṣasahasrāṇi teṣāṃ saddharmo asthāsi parinirvṛtānāṃ //

paścimako jinendras tathāgataḥ sarvārthadarśinan tathāgataṃ vyākārṣīt* // sarvārthadarśī tathāgata ānanda dharmanetrīm avalokayanto kalpasahasraṃ loke asthā aśokaṃ ca tathāgataṃ vyākārṣīt* // aśoko tathāgato dhvajottamaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // dhvajottamas tathāgato nyagrodharājaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // nyagrodharājas tathāgato vipulayaśaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // vipulayaśo ānanda tathāgato jayantaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // jayanta ānanda tathāgataḥ śākyamuniṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // śākyamunismiṃ khalu punar ānanda tathāgate samyaksaṃbuddhe siṃhapurī nāma rājadhānī abhūṣi dvādaśa yojanāny āyāmena sapta yojanāni vistāreṇa saptahi suvarṇaprākārehi parikṣiptā saptahi tālapaṃktīhi citrāhi darśanīyāhi saptavarṇehi // pūrvavad indratapanā iva varṇanīyā / tatra siṃhapuryāṃ valayā nāma yaṣṭir abhūṣi / pūrvavad varṇanīyā //

eteṣāṃ buddhānāṃ paraṃparāye śākyamuniḥ paścimako abhūṣi / mahānubhāvo ṛṣisaṃghanāyako vinesi so koṭiśatāni trīṇi / puraskṛto śramaṇagaṇasya nāyako so prāviśe siṃhapurīṃ sunirmitāṃ //

[_mvu_3.239_] śākyamunir ānanda tathāgataḥ sarvadayan tathāgataṃ vyākārṣīt* // sarvadayas tathāgata ānandātyuttamaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // atyuttamas tathāgata uttaraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // uttaras tathāgataḥ samitāvinaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // samitāvī tathāgato dharmanetrīm avalokayanto paripūrṇaṃ kalpasahasraṃ loke asthāsi baladattaṃ ca tathāgataṃ vyākārṣīt* // baladattas tathāgato bhāgīrathaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // bhāgīrathas tathāgato aṃgīrasaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // aṃgīrasas tathāgato nāgottamaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // nāgottamas tathāgato nāgabalaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // nāgabalas tathāgataḥ puṣpaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // puṣpas tathāgataḥ puṣputtaraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // puṣputtaras tathāgato meruṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // merus tathāgato ratnāgniṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // ratanāgnis tathāgataḥ puṣpakṛtaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // puṣpakṛtas tathāgataḥ dīpaṃkaraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // dīpaṃkara ānanda tathāgate dīpavatī rājadhānī abhūṣī dvādaśa yojanāny āyāmena sapta yojanāni vistāreṇa saptahi sauvarṇaprākārehi saptahi tālapaṃktīhi citrāhi darśanīyāhi saptavarṇehi parikṣiptā / sarvaṃ pūrvavad varṇanīyaṃ //

eteṣāṃ buddhānāṃ paraṃparāye dīpaṃkaro paścimako abhūṣi / mahānubhāvo ṛṣisaṃghanāyako vinesi so śrāvakasahasrāṇi aśītiṃ / puraskṛto śramaṇagaṇasya nāyako so prāviśed dīpavatīṃ sunirmitāṃ //

[_mvu_3.240_] dīpaṃkara ānanda tathāgato sarvābhibhuṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // sarvābhibhūs tathāgataḥ padumuttaraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // padumuttaras tathāgato atyuccagāmiṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // atyuccagāmī tathāgato yaśottaraṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // yaśottaras tathāgataḥ śākyamuniṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // śākyamunis tathāgataḥ arthadarśiṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // arthadarśis tathāgatas tiṣyaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // tiṣyas tathāgato puṣyaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // puṣyas tathāgato vipaśyiṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // vipaśyī tathāgataḥ śikhinaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // śikhī tathāgato viśvabhuvaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // viśvabhūs tathāgataḥ krakucchandaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // krakucchandas tathāgataḥ konākamuniṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // konākamunis tathāgataḥ kāśyapaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // kāśyapas tathāgataḥ śākyamuniṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // śākyamunir ahaṃ tathāgataḥ maitreyaṃ tathāgataṃ vyākārṣīt* // maitreye khalu punar ānanda tathāgate ketumatī nāma rājadhānī abhūṣi dvādaśa yojanāni āyāmena sapta yojanāni vistāreṇa saptahi sauvarṇaprākārehi saptahi tālapaṃktīhi citrāhi darśanīyāhi saptavarṇehi parikṣiptā / sarvaṃ pūrvavad varṇanīyaṃ //

eteṣāṃ buddhānāṃ paaraṃparāye maitreyo paścimako bhaviṣyati / mahānubhāvo ṛṣisaṃghanāyako vineṣyati koṭiśatāni saptati / puraskṛto śramaṇagaṇasya nāyako pravekṣyati ketumatīṃ sunirmitāṃ //

[_mvu_3.241_] āvanditabuddhānāṃ ākhyātā puruṣadamyasārathināṃ / indradhvajāto yāva anāgato vāpi maitreyo //

śāstā ādityavat tapati pratapantaṃ tejasā puruṣasiṃhaṃ / pṛcchati aśokārāme ānando jinaṃ jitakleśaṃ //

adbhuta kīrti bhagavataḥ . . . yaśo cādbhuto daśadiśāsu / kiṃ karmaṃ kari bhagavāṃ yena tapasi loke sadevake //

śrutvā ca so maharṣiḥ saṃśayaśalyānantakanirghātī / pratibhaṇati satvasāro ānandam asaṃgavacanāye //

ānanda śrūyatu me yādṛśam āropitaṃ kuśalamūlaṃ / buddhehi śrāvakehi ca tahiṃ tahiṃ saṃsarantena //

bodhiṃ abhiprārthayatā prārthayamānena acyutaṃ sthānaṃ //

sumahantā adhikārā mayā kṛtā hṛṣṭacittena //

dīpaṃkare ca buddhe sarvābhibhusmiṃ buddhe ānanda / padumottare ca buddhe atyuccasāhvaye . . . . . //

yaśottarasmiṃ ca śākyasiṃhe ca arthadarśismiṃ tiṣye / puṣye cāpi naruttame vipaśyismiṃ cāpi saṃbuddhe //

śikhismiṃ pi krakucchande mahāprajñe konākamuni kāśyape / sumahantā adhikārā kṛtā mayā hṛṣṭacittena //

[_mvu_3.242_] ete mahānubhāvā anantā . . . . . lokaviśrutā / udārā satkṛtā mayā tena prabhavāmi ānanda //

tena yaśo atuliyā ca kīrtī abhyudgatā daśadiśāsu / tena ahaṃ virocāmi sadevake sabrahmake loke //

śrutvāna ca so vacanaṃ avitathavacanasya lokanāthasya / ānandito hṛṣṭacitto ānando uttaraṃ pṛcchet* //

kevaciram atītā te saṃbuddhā enti lokasmi ucyatāṃ / kevaciraṃ asthāṃsu hitāya sarvasya lokasya //

evaṃ kanakaprakāśo hṛṣṭo saṃbuddho muditamānaso / cirakālam atyatītān kīrtayati maharṣiṇo buddhān* //

eṣa paramārthadarśī samatulyo samasamo ca buddhehi / darśayati prātihāryaṃ buddho tatha sarvabuddhehi //

buddhānām eṣa viṣayo acintiyo atuliyo asaṃkhyeyo / saṃhṛṣṭo smi bhagavaṃ śrutvā vacanaṃ amṛtakalpaṃ //

ananto adhigato artho sadevakabrahmakasya lokasya / buddhānāṃ eṣa viṣayo acintiyo eṣa anyehi //

eko śākyakumāro śākyasuto śākiyottamakulīno / śākyakulanaṃdijanano buddho tatha bodhayati lokaṃ //

dīpaṃkarasya atyaye paripūrṇa kalpakoṭī ānanda /

[_mvu_3.243_] sarvābhibhū daśabalo dīpāloke samutpadye //

astaṃgate ca tasmiṃ sarvābhibhunāyake . . . . . / padumottaro daśabalo kalpaśatasahasre utpadye //

tasya parinirvṛtasya padumuttarasya sugatasya . . . . . / atyuccagāmi bhagavāṃ kalpaśatasahasre utpadye //

atyuccagāmināthe parinirvṛte lokaviśrute purā vai / paṃcahi kalpaśatehi yaśottaro buddha utpadye //

nirvṛte yaśottarasmiṃ namondhakāre pranaṣṭe lokasmiṃ / śākyamuni buddhavīro kalpaśatena samutpadye //

nirvṛte śākyamunismiṃ saṃbuddhe arthadarśi upapadye / navanavate kalpasmiṃ ānanda imasmiṃ upapadye //

paṃcanavate ca kalpe tiṣyo upapadye lokapradyoto / dvānavate ca puṣyo nararṣabhaḥ loka utpadye //

ekūnanavate ca kalpe vipaśyī . . . loke upapadye / triṃśe ca kalpe śikhī viśvabhūś caiva utpadye //

krakucchando mahāloko konākamunī ca kāśyapaśirī ca / aham eva cānanda utpanno bhadrakalpasmiṃ //

vyākṛto mayā mahātmā bhaviṣyati buddho anāgate dhvāne / maitreyo mahānubhāvo ānanda imasmiṃ kalpasmiṃ //

kalpam aśeṣaṃ bhagavāṃ dīpaṃkaro buddho loke asthāsi / sarvābhibhu ca kalpaṃ asthāsi hitāya lokasya //

pratipūrṇāṃ varṣakoṭiṃ padumottaro pi loke asthāsi /

[_mvu_3.244_] atyuccagāmi bhagavāṃ varṣaśatasahasram asthāsi //

yaśottaro navati varṣasahasrāṇi arthadarśī asthāsi / paṃcanavatiṃ ca tiṣyo dvānavatiṃ puṣya asthāsi //

aśīti varṣasaharāṇi buddhasya vipasyino purā āyuḥ / saptati varṣasahasrāṇi śikhīsya āyus tadā āsi //

ṣaṣṭiṃ ca viśvabhuvasya paṃcāśat krakucchandasya purāyuḥ / triṃśat konākamuner viṃśat punaḥ kāśyapaśirisya //

asmākam api ānanda etarahiṃ parīttaka asmiṃ loke / varṣaśatamātram eva āyuḥ śākyādhirājasya //

[eke asthāsu ṛddhīye eke asthānsu karmaṇā / ṛddhikarma sthapetvāna antarā parinirvṛtā //]

ādityo va tapanto śaradasmiṃ udgato yathākāśe / yojanaśataṃ prabhāye dīpaṃkaro spharitvāsthāsi //

prabhāsayanto daśadiśaṃ dharmaṃ deśayaṃto dullabhotpādaṃ / lokān dīpeti tena dīpaṃkaro ti se sā saṃjñā //

sarvābhibhū daśabalo abhibhūya prāṇikoṭisahasrāṇi / amṛtapadasmiṃ vinesi tena se saṃjñā anabhibhūtā //

padumottaro puravare udyānagato sare abhiramanto /

[_mvu_3.245_] adarśi rathacakramātraṃ sarasmiṃ abhyudgataṃ padumaṃ //

so tatra abhiruhitva niṣīdi paryaṃkaṃ ābhuṃjitvā / sparśesi paṃcābhijñā milāyamāne mahāpadume //

paṃcābhijño bhūtva ṛddhiye vaihāyasam abhyudgamya / upaśritya bodhimūlaṃ daśabalo sarvajñatāṃ prāaptaḥ //

udgamya tālamātraṃ asthāsi atyuccagāmī bhagavāṃ / tena . . . . . . . atyuccasāhvayo ti saṃjñā //

vaistārikaṃ abhūṣi prāvacana . . . adāntadamakasya / aparimitayaśo bhagavato tena yaśottaro ti abhu saṃjñā //

ṛddhasphītapuravarā niṣkramya śākiyo gautamagotro / apahāya ratnā sapta so śākyamunīti abhu saṃjñā //

arthasmiṃ arthadarśī arahatve vinesi śrāvakaśatāni / tena samajñā loke abhūṣi jina arthadarśīti //

tiṣyamahe vartante tiṣyo utpadye lokapradyotaḥ / tena samajñā loke timirāpanudasya tiṣyo ti //

puṣyamahe vartaṃte puṣyo utpadye lokapradyoto / tena samajñā loke nakṣatrasāhvayo sa puṣyo ti //

animiṣasamantacakṣurvipaśyī rūpāṇi paśyati anīryo / vipaśyīti viśuddhanayano tena vipaśyī abhūt saṃjñā //

[_mvu_3.246_] arthaṃ pi arthakarāṇi vidhīni anuśāsate pṛthivīpālo / tena . . . . bhagavato vipaśyīti abhu samajñā //

abhisaṃbudhyitva jino oloketi vipaśyī yaṃ lokaṃ / keśaridharmaṃ dṛṣṭvā tena vipaśyīti abhu saṃjñā //

yasyutpādā loke hutāsano va prajvalito samāruto / atiriva śikhī pradīpyate tena śikhīti abhu se saṃjñā //

utpanne ca jinendre devo tadā pravarṣati acchinna / dhārāhi tenudgamāsi ghoṣo viśvabhusya āsi saṃjñā //

krakucchandasya bhagavato konākamunisya kāśyapaśirisya / kulavaṃśāt prabhṛtāni mātāpitṛnāmadheyāni //

ādityagotro tejasvī ikṣvākukulasaṃbhavo / jātītaḥ kṣatriyo agro bhagavāṃ agrapudgalo //

ajite brāhmaṇakule anekaratnasaṃcaye / apahāya vipulāṃ kāmāṃ pravrajiṣyati brāhmaṇo //

ṛddhisphīte kule caiva sumatipratimaṇḍite / pṛthivīmaṇḍe maitreyo bhaviṣyati anāgate //

prathamasmiṃ sannipāte ṣaṇṇavati koṭiyo bhaviṣyanti sarveṣām eva arhantānāṃ vaśibhūtānāṃ dhutarajānāṃ / dvitīye pi sannipāte caturnavati koṭiyo bhaviṣyanti

[_mvu_3.247_] sarveṣām arhantānāṃ vaśibhūtānāṃ dhutarajānāṃ / tṛtīyasmiṃ saṃnipāte dvānavati koṭiyo bhaviṣyanti sarveṣām arhatāṃ vaśibhūtānāṃ dhutarajānāṃ //

dīpaṃkaro mahāprājño jātīye āsi kṣatriyo / sarvābhibhū daśabalo so jātīye āsi brāhmaṇo //

padumuttaro daśabalo jātīye āsi kṣatriyo / atyuccagāmī bhagavāṃ jātīye āsi brāhmaṇo //

yaśottaro śākyamunir jātīye āsi kṣatriyo / arthadarśī ca tiṣyo ca puṣyo cāpi naruttamo / jātīye brāhmaṇā ete bhāvitātmā maharṣiṇo //

vipaśyī ca śikhī caiva viśvabhū caiva kṣatriyā / krakutsando konākamuni kāśyapaś cāpi brāhmaṇā //

śuddhodanasya rājño ikṣvākujasya putro māyāya / śākyakulanandijanano śākyo bhūt śākyasukumāro //

koṭīśataparivāro spharitva sasureśvaralokaṃ virajo / vimukto vimuktacitto maitreyo bhaviṣyati samajñā //

dvihim eva te kulehi utpadyanti narottamāḥ / kṣtriyakule ca prathamaṃ athavāpi brāhmaṇakule //

yadā hi agrā ākhyātā lokasmiṃ bhonti kṣatriyā / tadā kṣatriyakule buddhā utpadyanti narottamāḥ //

[_mvu_3.248_] yadā tu guṇasaṃkhyātā lokasmiṃ bhonti brāhmaṇāḥ / tadā brāhmaṇakule buddhā utpadyanti maharṣiṇaḥ //

caturmahāpathe dṛṣṭvā lokajyeṣṭhaṃ dīpaṃkaraṃ / jaṭilaṃ prastave hṛṣṭo bodhiṃ prarthento anuttarāṃ //

suvarṇapuṣpaṃ . . . . grahetvāna kṛtāṃjali / sarvābhibhuṃ okiresi bodhiṃ prārthento anuttarāṃ //

hemapiṇḍasaṃkāśāṃ puṣpāṃ grahetvā puṣpāṇa aṃjaliṃ / padumuttaraṃ cokire haṃ bodhiṃ prārthento anuttarāṃ //

atyuccagāmī bhagavāṃ lokasya anukampako / hiraṇyena okire haṃ bodhiṃ prārthento anuttarāṃ //

yaśottaraṃ mahābhāgaṃ bhikṣusaṃghapuraskṛtaṃ / upāsanena pratimāne bodhiṃ prārthento anuttarāṃ //

gaṃdhāṃ grahetvā . . . surabhigaṃdhā mahārahāṃ / śākyamuniṃ okire haṃ bodhiṃ prārthento 'nuttarāṃ //

suvarṇarūpyavaiḍūryaṃ grahetvāna kṛtaṃjali / arthadarśiṃ okire haṃ bodhiṃ prārthento anuttarāṃ //

tiṣyaṃ cāhaṃ lokanāthaṃ saṃmukhā haṃ abhistave / pratyutpannaprayogena bodhiṃ prārthento nuttarāṃ //

puṣyaṃ cāhaṃ samāpanno saṃhṛṣṭo prāṃjalīkṛto / namasyamāno asthāsi bodhiṃ prārthento nuttarāṃ //

[_mvu_3.249_] vipaśyiṃ dṛṣṭvā āgataṃ pūrṇamāsī va candramaṃ / ajinaṃ prastare mārge bodhiṃ prārthento nuttarāṃ //

śikhinaṃ lokārthecaraṃ bhikṣusaṃghapuraskṛtaṃ / tarpesi khādyabhojyena bodhiṃ prārthento nuttarāṃ //

viśvabhuvaṃ ca mahārhehi cīvarehi saśrāvakaṃ / ācchādaye saṃprahṛṣṭo bodhiṃ prārthento anuttarāṃ //

trihi ca lokanāthehi brahmacaryaṃ care ahaṃ / kāśyapo māṃ viyākārṣī bodhiṃ prāpsyasi anuttarāṃ //

āpaṃcahi kṛtī yeva trīhi prārthayāmi nirvṛtiṃ / trīhi ca vāsito loke triṃśako ca vivartitaḥ //

ekanavatismiṃ kalpe yadā loke vivartito / atha anye bodhisatvo nava kalpāni saṃsare //

vīryakāyena sampanno prajñāpṛthusamāhito / nava kalpāni sthāyesi vīryeṇa puruṣottamaḥ //

vīryantu yantreti bodhiṃ ananyabhāṣitaṃ balaṃ / na ca vīryaṃ na praśastaṃ bodhyaṃgabalam indriyaṃ //

prahānadānada[masaṃya]mena samudāgacchanti narottamā / vivartamāne lokasmiṃ bhavanti puna puṃgavā //

te bodhiṃ kalpaśatena samudānenti narottamā / atha ekanavate kalpe saṃbuddho śākyapuṃgavo //

[_mvu_3.250_] dānaśīlaṃ parigṛhya bodhisatvā mahāyaśā / dānaṃ śīlaṃ ca prajñāṃ ca varṇayanti maharṣiṇāṃ //

buddhāna dānaṃ sugatena deśitaṃ anomanyāyena anomabuddhinā / tādṛśaṃ sugatam anusmaranto nirāmiṣāṃ ko na labheta prītiṃ //

idam avocad bhagavāṃ sadevamanuṣyāsuraloko bhagavato bhāṣitam abhyanandat* //

_____samāptaṃ bahubuddhasūtraṃ //

mahāntaṃ dharmasaṃbhāraṃ mahājanahitāvahaṃ / mahāvastuṃ mahājñānaṃ bhadantasugatena hi / sarvasatvānāṃ hitāya saṃbuddhena prakāśitaṃ //

ye ca deśenti saddharmaṃ śṛṇonti ye ca deśitaṃ / sarve te adhigacchanti nirvāṇapadam acyutaṃ //

sarvaṃdadasya pura jātir abhūṣi siddhā ācāradānadamathair jagatīhiteṣī / savighnarūpacarito tad abhūṣi śakro mā cyāvayiṣyati mameṣa ito grasthānāta //

so nirmiṇitva narakaṃ sarvadasya tasya ye dānaśūraguṇavāṃ prapatanti atra /

[_mvu_3.251_] saṃhṛtya vīra vata taṃ duḥkham evarūpaṃ dānaṃ nidānaṃ sarvasatva sukhī bhavantu //

śakro bravīt praśamadānadamena vīra kiṃ prārthayet* bhagavatīsukhatāṃ paratra / so hy abravīt bhagavatīpure nāsti kāya prāg eva kho bhagavatīpura-arthikeṣu //

yatra na jānati jarāṃ na ca mṛtyuṃ vyādhiṃ na ca . . . priyajanaḥ priyaviprayogaḥ / śāntaṃ nirālayaṃ nirantaraduḥkhamokṣaṃ prārthayāmi padam acyutaṃ nirvṛtiṃ ca //

so hy abravīt paramaduṣkaram etat sthānaṃ bodhīvibodhanakaṃ kāmaratiprahāṇaṃ / nivartaya mataṃ svakaṃ janayāhi chandaṃ kāmasukhe viṣamabhogasukhe ca ramye //

śakrāsanaṃ yadi bhave mama nityakālaṃ sarvaiś ca kāmaratibhiḥ na ca viprayogaṃ / na tv eva kāmaguṇasaukhyanibaddha buddhi sarvajñatāya praṇidhiṃ na nivartayeyaṃ //

divyāni mānuṣasukhāni ca yāni loke yaṃ ceha janmani sukhāsti sukhaṃ yam ūrdhvaṃ / te kalpakoṭinayutā sukhito bhaveyaṃ

[_mvu_3.252_] sarvajñatāye praṇidhiṃ na nivartayeyaṃ //

duḥkhāni yāni ca ihāsti ca śrūyate ca ye kalpakoṭinayuteṣu bahuprakāraṃ / te duḥkha kalpanayutā duḥkhito bhaveyaṃ sarvajñatāya praṇidhiṃ na nivartayeyaṃ //

yāvantareṇa paramārthavidū bhaveyaṃ tāvantaraṃ yadi avīcigato vaseyaṃ / vīryaṃ ca me na pratisaṃharaṇāya śakyaṃ sarvajñatāya praṇidhiṃ na nivartayeyaṃ //

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . yac ca bāla / bhuṃjeya ayoguḍaṃ pibeya vilīnalohaṃ sarvajñatāya praṇidhiṃ na nivartayeyaṃ //

pātālamadhye nivase vadhakehi sārdhaṃ khajje śarīraṃ ca punaḥ puna saṃjaneya / tad duḥkhaṃ tādṛśakam udvahituṃ samartho sarvajñatāya praṇidhiṃ na nivartayeyaṃ //

śaraśaktivarṣaṃ yadi varṣayi tīkṣṇadhāraṃ sarvaṃ śarīraṃ yadi chijjati taṃ aśeṣaṃ / tad duḥkhaṃ tādṛśakam udvahituṃ samarthaḥ sarvajñatāya praṇidhiṃ na nivartayeyaṃ //

[_mvu_3.253_] yadi gaṃgavālukasameṣu karitva pūjāṃ buddheṣu paścahaṃ labheyam imam agrabodhiṃ / taṃ tāvad dīrghaṃ bhavaṃ saṃsārituṃ samarthaḥ sarvajñatāya praṇidhiṃ na nivartayeyaṃ //

garbhāsaye yadi bhave mahakalpakoṭī jātaś ca jātiśataṃ khijjeya agaṃ me so / tad duḥkhaṃ tādṛśaṃ śarīragataṃ saheyaṃ sarvajñatāya praṇidhiṃ na nivartayeyaṃ //

yāni ca duḥkhā narake tatha tiryagyonyāṃ pretamanuṣyakabhaveṣu bahuprakāraṃ / taṃ duḥkhaṃ sarvaṃ nipate yadi me śarīraṃ sarvajñatāya pranidhiṃ na nivartayeyaṃ //

yāvanti prāṇanayutā vinayeyaṃ loke tāvanti kalpanayutāṃ narake vaseyaṃ / taṃ duḥkhaṃ tāvaciram udvahituṃ samarthaḥ sarvajñatāya praṇidhiṃ na nivartayeyaṃ //

nāhaṃ punaḥ ito nivartayituṃ samarthaḥ eṣo so niścaya kṛto jagato hitārthaṃ / yāvan na prāptam amṛtaṃ paripūrṇamāsā sarvajñatāya praṇidhiṃ na nivartayeyaṃ //

saṃnāha eṣa dṛḍha vajramayo saṃnaddho dāne dame vratatape na me asti khedo /

[_mvu_3.254_] satvāna mocayituṃ haṃ apunaḥbhavāya sarvajñatāye praṇidhiṃ na nivartayeyaṃ //

evaṃ niścitamatī suviniścitārthā bodhīnibaddhahṛdayā vicaranti loke / laṃghitabahubhir iva pāragatā samudraṃ prāptonti bodhiṃ sabalaṃ namuciṃ nihatvā //

atha khalu rājā śuddhodano yadā bhagavāṃ nyagrodhārāme pauruṣamātraṃ vaihāyasam antarīkṣe vividhavicitrāṇi yamakaprātihāryāṇi karoti yadā rāhur asurendro vemacitrī asurendro mucilindo asurendro anye ca ṣaṣṭir asuranayutāni anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākaritvā bahūni ca prāṇakoṭisahasrāṇi ārye dharme pratiṣṭhāpayitvā ātmanā ca śrotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtvā dṛṣṭasatyo aviparītaparyayo śāstuḥ śāsane utthāyāsanāto yena bhagavāṃs tenāṃjaliṃ praṇāmayitvā bhagavato purato imaṃ udānaṃ udānayati // labdhā me putra sulabdhā lābhā yasya me edṛśo putro dvipadānām uttamaḥ sarvaguṇair upetaḥ / amohanto putra saphalaṃ cakravartirājyam apahāya mahāntaṃ ca jñātivargaṃ vijahitvā abhiniṣkramaṇaṃ / amohaṃ te saphalaṃ ṣaḍvarṣāṇi duṣkaraṃ cīrṇaṃ aho amohaṃ te saphalakṛtena bodhiḥ prāptā / amohante saphalaṃ ca dharmo prakāśitaṃ yasya te sadṛśo nāsti sadevake loke samārake sabrahmake saśramaṇabrāhmaṇavaṇīpake prajāyāṃ sadevamānuṣāsurāyāṃ // mamāpi putra amohaṃ saphalaṃ ca jīvitaṃ

[_mvu_3.255_] yasya mama viṣaye edṛśo putro utpanno asadṛśo sarvaloke devamanuṣyāṇām agro // sādhu putra sarvaloke arthasamahitaiṣī anukaṃpako anukaṃpām upādāya mamāpi putra anukampām upādāya yāvatakaṃ kapilavastuṃ vāsaṃ vasitukāmaḥ taṃ devasikaṃ rājakule bhuṃjeti // adhivāsaye khalu bhagavāṃ tuṣṇībhāvena //

___atha khalu rājā śuddhodano bhagavato tuṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā hṛṣṭo prīto saumanasyajāto saṃvṛtto bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā triṣkṛtvaṃ pradakṣiṇīkṛtvā yena bhikṣusaṃghaṃ tenāṃjaliṃ praṇāmayitvā prakrāmi // atha khalu rājā śuddhodano tasyaiva rātryātyayena prabhūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ pratijāgaritvā kapilavastunagaraṃ siktasaṃmṛṣṭaṃ kṛtvā apagatarajaṃ apagatapāṣāṇaśarkarakaṭhallaṃ muktapuṣpāvakīrṇaṃ gandhaghāṭikāvidhūpitaṃ citraduṣyaparikṣiptaṃ vitatavitānaṃ osaktapaṭṭadāmakalāpaṃ yāva ca kapilavastuṃ yāva ca nyagrodhārāma atrāntare naṭanartaka-ṛllamallapāṇisvarikā kumbhatūṇikā veṇuvaṃśasvaradvistvalaśobhikakhelukabhāṇakagāyanakapaṃcavaṭukā deśe deśe sthāpitā tathā bhagavato mahatā rājānubhāvena mahatā rājā-ṛddhīyena nagarapraveśo bhaveyā //

___bhagavāṃ dāni aparejjukāto na cātikāle na cātivikāle māgadhake prātarāśe vināsayitvā ca prāvaritvā ca bhikṣusaṃghapuraskṛtaḥ bhikṣusaṃghaparivṛto dakṣiṇena śāriputro vāmena maudgalyāyano nupṛṣṭhato ānandabhikṣu / dvayoparājikaṃ gacchanti / haṃsapraḍīnaṃ buddhā bhagavanto gacchanti // dharmatā khalu punar buddhānāṃ bhagavatāṃ nagarapraveśe

[_mvu_3.256_] yadā bhagavān nagaraṃ praviśati aśvā heṣanti hastinaṃ krauṃcanādaṃ muṃcanti morā nṛtyanti kokilā tuṇatuṇāyaṃti aghaṭṭitāni vādyāni vādyanti peḍāgatāny ābharaṇāni rasanti / andhā cakṣuṃ tanmuhūrtaṃ pratilabhanti / vadhirās taṃmuhūrtaṃ śrotaṃ pratilabhante / unmattakās taṃmuhūrtaṃ smṛtiṃ pratilabhante / viṣapītakā nirviṣā bhavanti / ye janā aśrāddhā mandaprasādās te dāni pratisaṃviditā bhavanti //

___atha bhagavāṃ nagaraṃ praviśati // samanantaraṃ bhagavatā kapilavastunagaradvāre pādatalā upakṣiptā tad iyaṃ mahāpṛthivī ṣaḍvikāraṃ kampe saṃprakampe saṃpracale saṃpravedhe purastimaṃ unnamati paścimakaṃ onamati paścimam unnamati purastimaṃ onamati dakṣiṇaṃ unnamati uttarā onamati uttarā unnamati dakṣiṇā onamati // bhagavāṃ dāni kapilavastuṃ nagaraṃ praviṣṭa anupūrveṇa pitur niveśanam anuprāptaḥ // tehi dāni kapilavāstavyehi śākyehi śākyāṃ saṃnipātetvā ghoṣaṇā kārāpitā bhavanto na kenacid rāhulasyācikṣitavyaṃ tvaṃ bhagavataḥ putro ti yo ācikṣiṣyati tasya vadho daṇḍo //

___bhagavāṃ dāni nityakaṃ rājakule bhuṃjati // atha khalu mahāprajāpatī gautamī rājānaṃ śuddhodanaṃ vijñāpayati // mahārāja yadi eva anukūlaṃ bhaveyā tataḥ bhagavāṃ mama kule bhuṃjeyā // rājā āha // gautamī evaṃ karohi // atha khalu mahāprajāpatī gautamī yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā

[_mvu_3.257_] yena bhagavāṃs tenāṃjaliṃ praṇāmayitvā bhagavantam etad avocat* // adhivāsayatu bhagavāṃ śuvetanāye bhaktena svake niveśane // adhivāsayati bhagavāṃ tūṣṇībhāvena // atha khalu mahāprajāpatī gautamī bhagavataḥ tuṣṇīṃbhāvenādhivāsanāṃ viditvā prabhūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ pratijāgaritvā tasyaiva rātryā atyayena svakaṃ niveśanaṃ suktasaṃmṛṣṭaṃ kārāpitaṃ osaktapaṭṭadāmakalāpaṃ muktapuṣpāvakīrṇaṃ dhūpitadhūpanaṃ / bhagavato mahārhaṃ āsanaṃ prajñapitaṃ yathopakaṃ ca bhikṣusaṃghasya // atha khalu bhagavāṃ kālyam eva nivāsayitvā pātracīvaram ādāya bhikṣusaṃghapuraskṛto yena prajāpatīye gautamīye niveśanaṃ praviṣṭo / niṣīdi bhagavān prajñapta evāsane yathāsanaṃ ca bhikṣusaṃghaḥ // atha khalu mahāprajāpatī gautamī svahastameva prabhūtena khādanīyabhojanīyena buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ saṃtarpayi saṃpravārayi // bhagavāṃ dāni yaṃ kālaṃ bhuktadhautapāṇir apanītapātro bhikṣusaṃgho ca tato bhagavāṃ mahāprajāpatīgautamīye antaḥpurikānāṃ ca anupūrvīyadharmadeśaṇāṃ praṇāmeti / yat tad buddhānāṃ bhagavatāṃ anupūrvīyadharmadeśanā / tadyathā dānakathāṃ śīlakathāṃ svargakathāṃ puṇyakathāṃ puṇyavipākakathāṃ // prasīdi mahāprajāpatī gautamī prasannacittāya punaḥ bhagavāṃ catvāry āryasatyāni prakāśayati / duḥkhaṃ duḥkhasamudayaṃ duḥkhanirodhaṃ mārgaṃ // mahāprajāpatīye dāni gautamīye tatrāsane niṣaṇṇāya virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddhaṃ //

___rāhulo dāni bhagavato chāyāye spṛṣṭaḥ / tasya dāni sarvaromāṇi hṛṣṭāni sarvagātrāṇi praklinnāni sarvaśarīraṃ ca prīṇitaṃ / bhagavataḥ chāyāye niṣīditvā

[_mvu_3.258_] bhagavantam animiṣaṃ nidhyāyati // rāhulo dāni mātaraṃ pṛcchati // ambe kahiṃ pitā gato // yaśodharā āha // putra dakṣiṇāpathaṃ gataḥ // rāhula āha // ambe kenārthena dakṣiṇāpathaṃ gataḥ // yaśodharā āha // vāṇijyena gato // rāhula āha // kisya dāni so mama tāto na kiṃcit śobhanaṃ preṣayati // yaśodharā āha // putra kṣatriyehi mārgo viruddhaḥ // tad yadi āgacchyati tadā svayaṃ āgamiṣyati // rāhulo āha // ambe kiṃ eṣa śramaṇako mahyaṃ jñātiko bhavati / na kahiṃcit* mama edṛśo mano nipatati yathāyaṃ śramaṇo / manyām ahaṃ idānīṃ me sarvahṛdayaṃ harati / taṃ nāhetukaṃ yan mama imasya śramaṇasya saha darśanena īdṛśaṃ premaṃ atiriva (utpāditaṃ) yathā nānyeṣāṃ śākyānāṃ / tan manyām ahaṃ pitā va so mama // sā dāni yaśodharā āha // putra na eṣo tava pitā // rāhulo dāni mātṛkaruṇakaṇṭhikāya yācati // ambe anyavaśyaṃ me ācikṣāhi ko mama eṣa śramaṇako bhavati // tasyā yaśodharāye premnasnehena hṛdayaṃ paripīḍitaṃ / paśyati kiṃ se kariṣyāmi / yadi tāva ācikṣiṣyaṃ vadho daṇḍo / atha dāni nācikṣiṣyaṃ svako me putro parivaṃcito bhaviṣyati / jāne kiṃ bhavatu ācikṣiṣyaṃ ahaṃ // kāmaṃ khalu me śākyā tīkṣṇena śāstreṇa aṃgam aṃgāni cchindensuḥ saṃpradālensuḥ na tv eva rāhulaśirisya svakasya putrasya nācikṣiṣyaṃ // kāmaṃ khalu me śākyā kāyaṃ tīkṣṇena śāstreṇa vaddhapaṭṭikāyaṃ pāṭayensuḥ na tv evāhaṃ rāhulaśirisya svakasya putrasya nācikṣiṣyaṃ // kāmaṃ khalu me śākyā kāyaṃ tīkṣṇena śastreṇa kahāpaṇamāṃsikaṃ pi cchindensuḥ na tv evāhaṃ

[_mvu_3.259_] rāhulaśirisya svakasya putrasya nācikṣiṣyaṃ // kāmaṃ khalu me śākyāḥ kāye api bilaśatāni pāṭensuḥ na tv evāhaṃ rāhulaśirikasya svakasya putrasya nācikṣiṣyaṃ //

atha dṛṣṭvā āgataṃ taṃ gaṇavaraparivāritaṃ puruṣasiṃhaṃ / mīlitavigataḥ abhimano nidhyāyati rāhulo sugataṃ //

vārāṇacakoranayanāṃ aṃjanapūrehi muditanayanehi / mātaram avalokayanto nidhyāyati rāhulo sugataṃ //

taṃ dṛṣṭvā upaniṣaṇṇaṃ gaṇavaraparivāritaṃ puruṣasiṃhaṃ / vatso iva kṣīrapako upāgame yena saṃbuddho //

so ca mudito narottamo niṣaṇṇo . . . . sugatacchāyāyāṃ / āmantrayati jananīṃ sukhaṃ śramaṇasyeyaṃ chāyā //

bahukā śākyakumārā dṛṣṭā mayā gatā daśasu diśāsu / ābharaṇabhārabharitā no mahyaṃ manaṃ prasīdeti //

yathemaṃ kāṣāyadharaṃ dṛṣṭvā tūrṇaṃ prīṇyati me gātraṃ / bhāṣantaṃ madhuravacanaṃ śrutvāna prīṇitaṃ me gātraṃ //

jālamṛduhastapādo samantaprāsādiko pradarśaniyo / prekṣanto pi naṃdāmy aham asecanakadarśano khu ayaṃ //

tuṣṭo bhavāmi dṛṣṭvāgacchantaṃ dūrato kanakavarṇaṃ / pratigacchante tu ahaṃ duḥkhito bhavāmi abhāvena //

paśyanto nāhetukaṃ mahyaṃ yamasaṃstavaṃ kanakavarṇaṃ /

[_mvu_3.260_] sahadarśanād* . . . .atiriva manaṃ prasādiyati //

manyām ahaṃ pitā mama bhrātā tataḥ tahiṃ tahiṃ jātīṣu / āsīd mama śramaṇako tathā hy ayaṃ prīṇayati gātraṃ //

ācikṣe mahyaṃ janani yadi te dṛṣṭaṃ śrutaṃ pi vā pūrvaṃ / kasyārthāye mama so atiriva cittaṃ prasādeti //

tasya vacanaṃ śruṇitvā svakasya putrasya bhāṣamāṇasya / uṣṇam iva viśvasanto rāhulamātā ato abravīt* //

paridahyate me hṛdayaṃ paripṛcchati vācāya madhurāya so / na śakyaṃ rāhulaśirisya svakasya putrasya nākhyātuṃ //

kāmaṃ khu mahyaṃ kāyaṃ chindensuḥ suniśitena śastreṇa / na śakyaṃ rāhulaśirisya svakasya putrasya nākhyātuṃ //

kāmaṃ khu mahyaṃ kāyaṃ śākyā vaddhapaṭṭikāyaṃ pāṭensuḥ / na śakyaṃ rāhulaśirisya svakasya putrasya nākhyātuṃ //

kāmaṃ khu mahyaṃ kāyaṃ kahāpaṇamāsikaṃ pi cchindensuḥ / na śakyaṃ rāhulaśirisya svakasya putrasya nākhyātuṃ //

kāmaṃ khu mahyaṃ kāye śākyā api bilaśatāni pāṭensuḥ / na śakyaṃ rāhulaśirisya svakasya putrasya nākhyātuṃ //

eṣo te putra pitā yaṃ paśyasi dūrato kanakavarṇaṃ / karṇikāraṃ va saṃkusumitaṃ suvarṇavarṇaṃ prasādaniyaṃ //

[_mvu_3.261_] yasyaiṣā śaṃkhavalā bhamukāntara ūrṇā dakṣiṇavartā / eṣo te putra pitā yasyaiṣā prabhā ca niścarati //

eṣo te putra pitā yaṃ paśyasi dūrato kanakavarṇaṃ / kālānusārisadṛśaṃ pravāyaṃtaṃ śīlagaṃdhena //

eṣo te putra pitā yaṃ paśyasi dūrato kanakavarṇaṃ / himavāṃ va śailarājā pratiṣṭhitaṃ dhyāna catvāri //

eṣo te putra pitā yaṃ paśyasi dūrato kanakavarṇaṃ / nāga iva hemavanto abhyudgata āryasaṃghasya //

eṣo te putra pitā yaṃ paśyasi dūrato kanakavarṇaṃ / siṃha iva dāṭhi balī vilokayantaṃ daśadiśāsu //

eṣo te putra pitā yaṃ paśyasi dūrato kanakavarṇaṃ / ṛṣabho iva gogaṇasya parivāritam āryasaṃghena //

eṣo te putra pitā yaṃ paśyasi dūrato kanakavarṇaṃ / candro va pūrṇamāsī prabhāya lokaṃ virocayati //

eṣo te putra pitā yaṃ paśyasi dūrato kanakavarṇaṃ / sūryo va udayanto andhāna janeti obhāsaṃ //

eṣo te putra pitā yaṃ paśyasi dūrato kanakavarṇaṃ / śakro va devarājā puraskṛto devatāgaṇehi //

eṣo te putra pitā yaṃ paśyasi dūrato kanakavarṇaṃ / brahmā va brahmaloke udīrayati adbhutaṃ ghoṣaṃ //

eṣo te putra pitā yaṃ paśyasi dūrato kanakavarṇaṃ /

[_mvu_3.262_] sālavanaṃ va saṃkusumitaṃ dvātriṃśalakṣaṇarucirāṃgaḥ //

eṣo te putra pitā yo nagaravaraṃ tvāṃ cāpi mamaṃ ca / avahāya niṣkrānto anapekṣī jñātisaṃghasya //

eṣo te putra pitā yaṃ paśyasi dūrato kanakavarṇaṃ / śayane sukhaprasuptāṃ kaṇṭhakam abhiruhya niryāto //

etasya devatā hi dvāraṃ vivarensu lokanāyakasya / śabdaṃ cāntarahāye mā koci jano śruṇe śabdaṃ //

so tatra mallaviṣaye āmantresi cchandakam āsīno / cūḍā sā parigṛhītā āhara śuddhodanasakāśaṃ //

ābharaṇā kaṇṭhakaṃ ca . . . upanāmaya pṛthivīpāle / abhivādanaṃ ca brūhi mātuś ca mamaṃ narapatiṃ ca //

anivartitaṃ gamiṣyaṃ kṛtasvakārthaś ca āgamiṣyāmi / ohitabhāraviśalyo puṇyakṣetro bhave loke //

ohitabhāraviśalyo kṛtasvakārtho jitakleśo jñāti / gaṇaṃ anukampamāno iha āgato va kapilavastuṃ //

rāhulo dāni mātuḥ sakāśāto śrutvā eṣo me pitā ti tataḥ bhagavato cīvarakoṇake śliṣṭa āha // ambe yadi eṣa mama pitā bhavati agārasyānagāriyaṃ pravrajiṣye paitṛkaṃ mārgaṃ anveṣyaṃ // samanantaraṃ rāhulo bhagavataś cīvarakoṇake saṃśliṣṭaḥ / tāhi dāni antaḥpurikāhi rāvo sṛṣṭo // rājā dāni śuddhodano

[_mvu_3.263_] taṃ ravaṃ śrutvā bhīto pṛcchati // kasyaiṣa pāpako śabdaḥ mahato janakāyasya nirghoṣā yādṛśo sarvārthasiddhe abhiniṣkrānte // tataḥ aparehi ākhyātaṃ // deva rāhulakumāro bhagavataś cīvarakoṇake saṃśliṣṭo aham api pravrajiṣyāmīti // rājā dāni śuddhodano utkaṇṭhito utkaṇṭhaṃ utsṛjati rājavaṃśe // rājā dāni śuddhodano praruṇḍo yadā rājā praruṇḍo tadā sarvaṃ śākyamaṇḍalaṃ praruṇḍaṃ / evaṃ dāni abhyantarato vāhyato ca ekorodanaṃ vartati // rājā śuddhodano roditvā aśrūṇi parimārjayanto yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau vanditvā ekāsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpayitvā yena bhagavāns tenāṃjaliṃ praṇāmayitvā bhagavantam etad avocat* // paryāptaṃ yaṃ bhagavāṃ cakravartirājyam avahāya mahāntaṃ ca . . . . eko abhiniṣkrānto tat sādhu bhagavaṃ rāhulakumāraṃ anujānāhi yaṃ na pravrajiṣyati mā ayaṃ rājavaṃśo udviddhiṣyati // bhagavān āha // caramabhaviko mahārāja eṣo satvo kṛtādhikāro vāsitavāsano anyehi buddhehi abhavyo eṣo gṛhakalatramadhyāvasituṃ / etehi eva skaṃdhehi parinirvāpayitavyaṃ // rājāpi śuddhodano śrāddhaprasaṃno śraddadhāti bhagavato āha ca // yato bhagavān abhiniṣkrānto tato ekehi asmābhi na śakṣitaṃ kiṃcid rāhulasya adhikāraṃ kartuṃ na jātakarmāpi na jaṭākaraṇakarmāpi na kuṇḍalavardhanaṃ / yadā bhagavaṃ rāhulena atyavaśyaṃ pravrajitavyaṃ tat sādhu bhagavāṃ āgametu sapta divasāni saptame divase abhiniṣkramaṇaṃ kariṣyati tam eva se bhaviṣyati jātikarma tam eva cūḍākaraṇaṃ tam eva kuṇḍalavardhanaṃ tam eva abhiniṣkramaṇaṃ //

[_mvu_3.264_] atha khalu bhagavāṃ rāhulam āmantrayati // nivartāhi rāhula yathā te ayyako āṇapeti tathā karohi // rāhulaḥ dāni bhagavato cīvarakoṇakā osṛṣṭo //

___yaśodharāye dāni rāhulaṃ haste gṛhītvā antaḥpuraṃ praveśito utsaṃgena gṛhītvā niṣaṇṇā āha // putra rāhula mā pravrajāhi durabhisaṃbhuṇaṃ nāma dāni putra manyasi / edṛśāni kāśikasūkṣmāṇi vastrāṇi dhāretavyāni yathā iha rājakule edṛśāhi mahārhāhi śayyāhi śayitavyaṃ yatheha rājakule edṛśāni mṛṣṭāni bhojanāni bhoktavyāni yatheha rājakule / api tu putra rāhula pravrājikena bhūmyāṃ tṛṇasaṃstarike śayitavyaṃ vṛkṣamūle śeyyāsanaṃ caṇḍālapukkasakulāni piṇḍāya gantavyaṃ kruḍḍhaprasannānāṃ mukhaṃ nirīkṣitavyaṃ api śvasamānaṃ pi ucchiṣṭaṃ bhojanaṃ bhoktavyaṃ / api kumbhavāsīye śmaśānā ujjhitacoḍakā sāhartavyā araṇyāyatanehi vihartavyaṃ / tatra bhairavāṇi śabdāni śrūyanti sayyathīdaṃ siṃhaśabdā pi vyāghraśabdā pi bheruṇḍakaśabdā pi / tvaṃ ca putra rāhula sukumāro sukhocito rājakule saṃvṛddho tvaṃ ca putra saṃmarjitako vīṇāvaṃśapaṇavamadhurāṃ śabdāṃ śruṇamāṇo kathaṃ te ratir bhaviṣyati taṃ kuhaṃ nāma saṃbhuṇiṣyasi // tatra sādhu putra rāhula iha antaḥpure paṃcahi kāmaguṇehi krīḍāhi pravicārayāhi kiṃ cānena prāvrājyena // rāhula āha // ambe na so mama pitā mahārājakule saṃvṛddho // yaśodharā āha // evam idaṃ // rāhula āha // ambe yo kocit samyagvadamāno vade so sukumāro paramasukumāro ti tat so yo me pitā

[_mvu_3.265_] na so bhūmyāṃ tṛṇasaṃstarike śayati vṛkṣamūle śayyāsanaṃ kalpayati kulākuleṣu piṇḍāya carati ucchiṣṭāni bhojanāni bhuṃjati araṇyāyatane viharati na so pi nāma evaṃ sukumāro evaṃ sukhocito tenāpi abhisaṃbhuṇitaṃ tad vayaṃ nābhibhuṇiṣyāmaḥ // api ca ambe kāmān avahāya agārasyānagāriyaṃ pravrajiṣyaṃ atyavaśyaṃ nirvāṇaṃ prāpayiṣyāmo / api ca ambe yady atra koci dhṛtimāṃ smṛtimāṃ mama evaṃ tatra gaṇayāhi aham eva pravrajiṣyaṃ anveṣyaṃ paitṛkaṃ mārgaṃ // yaśodharā āha // putrāvaśyaṃ pravrajiṣyasi // rāhula āha // bāḍhaṃ atyavaśyaṃ // yaśodharā āha // nāsti mokṣo // rāhula āha // nāsti // yaśodharā āha // parityajasi mamaṃ ca āryyakaṃ ca jñātivargaṃ ca // rāhulo āha // bāḍhaṃ parityajiṣye // yaśodharā āha // śṛṇu putra yadi tāvad atyavaśyaṃ agārasyānagāriyaṃ pravrajasi tato ṣaḍindriyehi susaṃvṛtaguptadvāreṇa viharitavyaṃ bhojane ca te mātrajñatāye bhavitavyaṃ / pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktena bhavitavyaṃ / ārabdhavīryeṇa te bhavitavyaṃ / sthānacaṃkramaniṣadyāyogam anuyuktena te viharitavyaṃ / api mānsaśoṇitaṃ te putra parityajitavyaṃ / na caiva buddhaprajñaptiśikṣāpadaṃ atikramitavyaṃ / prajñaptaṃ ca te putra bhagavato śikṣāpadaṃ paripūrṇṇaṃ dhārayitavyaṃ / api jīvitahetor api te putra aṇvetavyaṃ / aprāptasya nirvāṇasya prāptaye susaṃvṛtena ca te putra bhavitavyaṃ // tat kasya hetoḥ // āgacchanti hi putra strīmahallikā prāsādikā darśanīyā bhagavato pādavandīyo teṣāṃ te putra mātṛsaṃjñā upasthāpayitavyā / āgacchanti putra strīkumārīyo prāsādikā darśanīyā ābharaṇabharitā tatra te putra cchando na karaṇīyo api tu te

[_mvu_3.266_] putra tasmiṃ samaye duḥkhānupaśyinā viharitavyaṃ anityānupaśyinā viharitavyaṃ // yadi śaknosi putra rāhula pravrajyāto cittaṃ vinivartayituṃ tataḥ saprasādo bhavāhi //

___atha khalu rājñā śuddhodanena kapilavastunagare āṇattikā dinnā / yattakaṃ kapilavastusmiṃ nagare sāmantaṃ dvādaśa yojanāni yat kiṃcid gandhaṃ ca mālyaṃ ca puṣpaṃ ca cūrṇaṃ ca taṃ sarvaṃ samudānayatha / yattakā naṭanartaka-ṛllamallapāṇisvarikā saṃnipātetha //

manasā devānāṃ vacasā pārthivānāṃ acireṇāḍhyānāṃ karmaṇā daridrāṇām iti //

rājño vacanamātreṇa taṃ nagaram alaṃkṛtaṃ śodhitaṃ apagataśarkarakaṭhallaṃ dhūpaghaṭikāvidhūpitaṃ avasaktapaṭṭadāmakalāpaṃ citraduṣyaparikṣiptaṃ vitatavitānaṃ muktapuṣpāvakīrṇaṃ //

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . kiṃkāraṇā vividhamālyabhūṣaṇā prathamayauvanadharīyo / śṛṃgāṭake sthitāni bahūni pramadāsahasrāṇi //

prāsādagarbhanilayā kumārikā . . . . tadā āsi / mṛgikā va tvaritatvaritā olokanakā nidhāvanti //

śuddhodana-ātmajasya putro buddhasya rāhulo nāma / vijahiya . . . . bhagavāṃ rājyaṃ cavahāya pravrajati //

[_mvu_3.267_] paṭahāni ca vīṇāyo vādenti varasvarā pramuṃcaṃti / āhanyanti mṛdaṃgā na ciraṃ niryāsyati kumāro //

vallakiparivādinīyo madhuraṃ gumugumunti koṇaparighaṭitā / . . . . . . . . . na ciraṃ niryāsyati kumāro //

dvīpi-ajinehi vicitro sanandighoṣo ratho paricchannaḥ / abhiruhya rathaṃ . . . . abhimano kumāro bhiniṣkramati //

kāmasvastyayanāni pāṇighaṭasahasrā amitayaśasya / ninaṃdiṃsuḥ agrato rāhulasya abhiniṣkramantasya //

ete aṃśukaśikharījātā śāṭakakambalakanivastā / hastiskaṃdhavaragatā kumāra niryāntam anuyānti //

ete aṃśukaśikharījātā śāṭakakambalakanivastā / vicitrasumadhurabhaṇitā kumāra niryāntam anuyānti //

rathayugyayānayojanaṃ samācitaṃ śiriye viya paśyanti / punaḥ aśrupūrṇanayanā rājño antaḥpurikā duḥkhitā //

vāraṇacakoranayano saṃprati nagaradvāram anuprāptaḥ / indro va maruhi parivṛto antaḥpurikāhi lalitāhi //

nyagrodhārāmaṃ gataṃ naruttamaṃ nāyakaṃ puruṣasiṃhaṃ / upagamya kanakavarṇaṃ naruttamaṃ rāhulo pitaraṃ //

[_mvu_3.268_] vandati ca uttamayaśaṃ yaśaprāpto mṛdutalehi jālehi / śīrṣaṃ parimārjate ca nararṣabho kuṃjaraputrasya //

kiṃ rāhulabhadra phalitā niyamaprekṣā tvaṃ sakaruṇarūpaṃ / vijahiya bhavāntako bhava sparṣehi nirvāṇaṃ //

bhagavāṃ dāni āyuṣmantaṃ śāriputram āmantrayati // pravrājehi śariputra rāhulaṃ sakuṭiko te bhaviṣyati // sthaviro dāni bhagavantaṃ pṛcchati // kathaṃ bhagavaṃ pravrājayiṣyaṃ // bhagavān āha // yathā śāriputra ārye dharmavinaye pravrajya kumārabhūtasya // bhaṇāti ahaṃ rāhulo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ śaraṇaṃ gacchāmi saṃghaṃ śaraṇaṃ gacchāmi / dvitīyaṃ pi ahaṃ rāhulo buddho me śaraṇo ananyaśaraṇo dharmo me śaraṇo ananyaśaraṇo saṃgho me śaraṇo ananyaśaraṇo // ahaṃ rāhulo yāvajjīvaṃ prāṇātipātāt prativiramiṣyaṃ yāvajjīvam adattādānāt prativiramiṣyaṃ yāvajjīvaṃ kāmehi mithyācārāt prativiramiṣyaṃ yāvajjīvaṃ mṛṣāvādāt prativiramiṣyaṃ yāvajjīvaṃ surāmaireyamadyapramādasthānāt prativiramiṣyaṃ upāsakaṃ me dhārehi imehi paṃcahi śikṣāpadehi // ahaṃ rāhulo buddhaṃ bhagavantaṃ pravrajitam anupravrajāmi dvitīyakaṃ pi buddhaṃ bhagavantaṃ pravrajitam anupravrajāmi tṛtīyaṃ pi rāhulo buddhaṃ bhagavantaṃ pravrajitam anupravrajito ham asmi // ahaṃ rāhulo yāvajjīvaṃ prāṇātipātāt prativirato vairamaṇaṃ śrāmaṇerasya śikṣāpadaṃ yāvajjātarūparajatapratigraṇaśikṣāpadaṃ dhārayāmi / ime hi daśa śikṣāpadāni // sthaviro dāni rāhulasya keśāny otāretvā pravrājetvā dakṣiṇena hastena

[_mvu_3.269_] śāriputro gṛhītvā vāmato maudgalyāyano tṛṇasaṃstarakaṃ upaviśensuḥ // evaṃ dāni bhagavāṃ kartavya . . . . . divi bhuvi ca viśrutayaśaṃ vinītagaṇaśrāvakaṃ vipulaprajñaṃ / śrāvakayugaṃ daśabalo āmantraye karakandikaro //

tīkṣṇā hi indriyāṇi ājñāsyati rāhulo imaṃ dharmaṃ / pravrajatu kumāro so kṛtānukārī bhavatu mahyaṃ //

kālajño śārisuto . . . . . lokanāyakaṃ avaci / pravrājemi katham ahaṃ rāhulaśiri mānsajaṃ jinasya //

lokam anukampamāno brahmasvaro nāyako samākhyāti / yatha āryadharmavinaye pravrajyā kumārabhūtasya //

vāmena grahetvā maudgalyāyano dakṣiṇena upatiṣyo / pravrājetvā etaṃ tṛṇasaṃstarakaṃ upaviśensuḥ //

so valayakāni suvarṇasūtraṃ ca yasya kāye oharati / na bhūyo care duḥkhārtto ārttā smaranti daśabalasya //

vāraṇacakoranayanaṃ mātā putraṃ viśālatāmrākṣaṃ / utsaṃge sthāpayitvā imāhi gāthāhi adhyabhāṣi //

uttamaprāvāradharo anulepanarāgavāsitaśarīraḥ / duḥcarakaṃ srāmaṇyaṃ atyantasukhocitena tvayā //

tāyīnāṃ pramuditavyaṃ colakakhaṇḍā varce khanitvāna /

[_mvu_3.270_] ucchiṣṭaṃ bhoktavyaṃ api rāhula kumbhadāsīye //

tuvaṃ suvarṇanūpuro . . . . . . . . . . . / uttaptakāṃcanasabalo jñātī tuhyaṃ abhiramenti //

kin tava putra araṇyena śrutvā tāsāṃ ghoṣaṃ vīṇānāṃ / madhuramaṃjūghoṣāṇāṃ . . . . . . nakulakānāṃ //

na dhāresi imasmiṃ prāvacane . . . . . . ehi putra / pratigaccha parāṅmukhyo na hi sulabhaṃ acyutaṃ sthānaṃ //

rāhula āha //

yadi mātaḥ kecid udghaṭitajñā mamāpi tatra gaṇayāhi / aham api hi kleśamathano anugaṃsaṃ paitṛkaṃ mārgaṃ //

niśiśāti nāpito khuraṃ rāhulo ca maṇicūḍaṃ muṃceti / tadā abhimano . . . . . anusmaranto dvipadaśreṣṭhaṃ //

dṛṣṭvā ca naṃ abhimanaṃ udyuktaṃ śāsane daśabalasya / taṃ prāpuṇāhi kṣipraṃ sphṛśa nirvāṇaṃ sukhaṃ śāntaṃ //

ye te putraka dharmā jātiṃ ca jarāṃ ca vītivartenti / tāṃ prāpuṇāhi kṣipraṃ iti rāhulaṃ api so avaca //

tāṃ śirasijasallekhāṃ āvallitanīlakaṇṭhasahavarṇāṃ /

[_mvu_3.271_] utsaṃgena grahetvāna mātāsya praticchupati keśāṃ //

sā aśrupūrṇanayanā yaśodharā dharmavegasaṃjātaṃ / putraṃ svaṃ rāhulaśiriṃ apagatakeśaśiraṃ dṛṣṭvāna //

taṃ apagatagṛhiliṃgaṃ drumaraktaṃ kāṣāyaprāvṛtakaṃ / maudgalyānupatiṣyā pravrājayi rāhulakumāraṃ //

sa pravrajito tato vai putro dvātriṃśallakṣadharasya / viharati śikṣākāmo upatiṣyaṃ niśrāya sthaviraṃ //

evaṃ tvayi pratirūpaṃ yo tvaṃ śraddhāya pravrajitvāna / kāmaguṇeṣv anapekṣo carase aliptamano . . . //

śālīnamodanaṃ śuci anekasūparasavyaṃjanopetaṃ / bhuṃjitva śākiyakule piṇḍāye rāhulo carati //

tamatimirapaṭalamathanaṃ putraṃ buddhasya rāhulaṃ nāma / sarvāśravaprahīnaṃ vandatha śirasā ca manasā ca //

atha khalu yaśodharā rāhulamātā yadā bhagavān antaḥpurikānāṃ mūle bhujitvā tataḥ yaśodharā rāhulamātā tāsāṃ jyeṣṭhikānāṃ gauraveṇa paścimake divase yena bhagavāns tenāṃjaliṃ praṇāmayitvā bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ śuvetanāya bhaktena nimantreti / adhivāsaye bhagavāṃ tūṣṇībhāvena // atha khalu yaśodharā bhagavatas tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā hṛṣṭā prītisaumanasyajātā saṃvṛttā // tasyā eva rātryā

[_mvu_3.272_] atyayena prabhūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ pratijāgaritvā bahūni pratyagrapraṇītāni modakāni varṇagandharasopetāni pratijāgaritvā tasyaiva rātryātyayena svakaṃ niveśanaṃ siktasaṃmṛṣṭaṃ kārāpitaṃ osaktapaṭṭadāmakalāpaṃ muktapuṣpāvakīrṇaṃ vitatavitānaṃ bhagavato mahārhāsanaprajñaptiḥ kṛtā yathopakaṃ ca bhikṣusaṃghasya //

___atha khalu bhagavāṃ kālyasyaiva nivāsayitvā pātracīvaram ādāya bhikṣusaṃghaparivārito ntaḥpuraṃ praviśati // atha khalu yaśodharā rāhulamātā nānāprakārehi vastrehi cābharaṇehi cātmānam alaṃkṛtvā bhagavantaṃ pariviśati modakena ca bhagavantaṃ pralobhayati apy eva nāma āryaputraḥ agāram adhyāvaseyā na ca bhagavato cittasyānyathātvaṃ // atha bhagavāṃ yaṃ kālaṃ bhukto dhautapāṇir apanītapātro bhikṣusaṃgho ca tataḥ bhagavatā rājā śuddhodano mahāprajāpatī gautamī yaśodharā ca rāhulamātā saparivārā dharmayā kathayā . . . . saṃdarśayitvā samādāpayitvā samuttejayitvā saṃpraharṣayitvā utthāyāsanāto prakrāmi //

___bhikṣū dāni bhagavantam āhansuḥ // paśya bhagavaṃ kathaṃ yaśodharā sarvālaṃkāravibhūṣitā ātmānam alaṃkṛtvā bhagavantaṃ pariviśati modakena ca bhagavantaṃ pralobhayati na ca cittasyānyathābhāvo // bhagavān āha // na hi bhikṣavaḥ etarahim eva anyadāpi eṣā yaśodharā sarvālaṃkāravibhūṣitā ātmānaṃ alaṃkṛtvā pariviśati modakena ca pralobhayati atrāntare ekaśṛṃgajātakaṃ punaḥ kartavyaṃ //

___bhagavān anuttaraṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhitvā tatraiva bodhimūle tṛṇasaṃstarake niṣaṇṇo paryaṃkam abhidyanto prītisukhena saptāhaṃ āsati // iha mayā bodhidrume agratā prāptā

[_mvu_3.273_] saptāhaṃ pūrṇo saṃbodhiṃ buddhitvā jātijarāmaraṇagahanakāntārasya paryantaṃ kṛtaṃ / iha mayā kleśamāro bhagno devaputramāro bhagno iha mama aparimitam asaṃkhyeyapraṇihitā praṇidhi samṛddhā / ihāhaṃ bodhidrume anavarāgrasya . . . . . . . . [saptāhapūraṃ saṃbuddho bodhiṃ buddhitvā] uttamāṃ / āsanāto na utthesi sarvalokasya cetiyo //

devakoṭīsahasrāṇi gagaṇasmiṃ samāgatā / puṣpavarṣaṃ pravarṣensuḥ saptarātram anūnakaṃ //

utpalāṃ padumāṃ divyāṃ puṇḍarīkāṃ manoramāṃ / sahasrapatrāṃ rucirāṃ tatra devā pravarṣati //

māraś ca durmanā āsi kāṇḍena likhate mahīṃ / jito smi devadevena śākyasiṃhena tāyinā //

trayastriṃśā ca yāmā ca tuṣitā ye ca nirmitā / paranirmitā devā ca kāmadhātupratiṣṭhitā //

lohitaṃ candanaṃ divyaṃ aguruṃ tatha campakaṃ / divyā ca puṣpavarṣāṇi antarīkṣāto okire //

divyaṃ ca ratanacūrṇaṃ antarīkṣāto osire / akṣamātrāhi dhārāhi buddhakṣetraṃ spharī imaṃ //

brahmakoṭīsahasrāṇi gaganasmiṃ samāgatā / varṣaṃti sūkṣmaṃ cūrṇaṃ hi divyaṃ lohitacaṃdanaṃ //

bhūmyāṃ devāṃ upādāya śuddhāvāsāṃ svayaṃprabhāṃ /

[_mvu_3.274_] eṣā paraṃparā āsi devatāhi parisphuṭā //

chattradhvajapatākāhi antarīkṣaṃ parisphuṭaṃ / karonti pūjanāṃ śreṣṭhāṃ saṃbuddhasya śirīmato //

ābhā ca vipulā muktā buddhakṣetraṃ parisphuṭaṃ / bhavāgralokadhātūyo agniśubhrā va tiṣṭhati //

praśāntā nirayā āsi buddharaśmibhi sarvaśo / śītībhūtā ca aṃgāni sarve ca sukhitā abhūt* //

yeṣāṃ nairayikaṃ duḥkhaṃ parikṣīṇaṃ tad anantaraṃ / nirayeṣu cyavitvāna deveṣu upapadyiṣu //

saṃjīve kālasūtre ca tapane ca pratāpane / praśānto raurave agnir lokanāthasya raśmibhiḥ //

avīcyām atha saṃghāte pratyekanirayeṣu ca / praśānto sarvaśo agnir lokanāthasya raśmibhiḥ //

yāvantā lokadhātūṣu pratyekanirayā abhūt* / praśānto sarvaśo agnir lokanāthasya raśmibhiḥ //

ye ca tiracchānayonīyaṃ mānsarudhirabhojanā / maitrāya sphuṭa buddhena na hiṃsanti parasparaṃ //

chattradhvajapatākābhiḥ bodhivṛkṣo alaṃkṛto / kūṭāgārehi saṃchanno devaputrehi nirmito //

khaṇḍakāntārakā pi ca śarkarasikatā pi ca / samantā bodhimaṇḍāto heṣṭā bhūmau pratiṣṭhitā //

[_mvu_3.275_] ratnāmayīye bhūmīye bodhimaṇḍaṃ parisphuṭo / yā nābhi buddhakṣetrasya devaputrehi nirmitā //

devaputrasahasrāṇi dharaṇīye pratiṣṭhitā / dhūpanetrāṃ grahetvāna pūjayanti lokanāyakaṃ //

heṣṭā ca dharaṇī sarvā padmehi ca parisphuṭā / jāmbunadasuvarṇasya buddhatejena udgatā //

ye cāpi vyādhiduḥkhārttā alenā aparāyaṇā / arogā sukhitā bhūtā buddharaśmiparisphuṭā //

jātyandhā rūpā paśyensu labdhvā cakṣuṃ viśāradaṃ / parasparaṃ cālapensuḥ bodhiprāptasya tāyino //

rāgaś cāpy api ca doṣo mohaś ca antakīkṛtaḥ / yaṃ kālaṃ śākyasiṃhena prāptā bodhi maharṣiṇā //

prāsādā ca vimānā ca kūṭāgārā manoramā / sarve tatomukhā āsi bodhisatvasya tāyino //

yāvanto buddhakṣetrasmiṃ naranārī ca kinnarā / sarve tatomukhā āsi yena bodhi maharṣiṇaḥ //

devatā devaputrāś ca devakanyā ca śobhanā / sarve tatomukhā āsi yena so puruṣottamaḥ //

nāgāś cāpy atha gandharvā yakṣā kumbhāṇḍarākṣasā / sarve tatomukhā āsi yena bodhi maharṣiṇo //

dārakā dārikā caiva śayyāyaṃ avaropitā /

[_mvu_3.276_] tatomukhā saṃsthihaṃsu yena bodhi maharṣiṇo //

ye cāpy ābharaṇā divyā viśiṣṭā ratanāmayā / ābaddhā āsi devānāṃ sarve tatomukhā abhū //

nāgānāṃ atha yakṣāṇāṃ piśācarākṣasāna ca / abhū ābharaṇā sarve yena bodhi niriṃgitā //

devānām atha nāgānāṃ yakṣāṇāṃ rākṣasāna ca / tatomukhā vimānābhū yena bodhi maharṣiṇo //

nūpurā valayā caiva atha vā pārihārakā / bodhiprāptasya buddhasya yena bodhi niriṃgitā //

valaṃjitā ca niṣkāni kaṇṭhe hārā ca śobhanā / ābaddhakā manuṣyāṇāṃ yena bodhi niriṃgitā //

muktāhārā ca ābaddhā citrā ca maṇikuṇḍalā / oguṇṭhikā mudrikā ca yena bodhi niriṃgitā //

yāvanti buddhakṣetrasmiṃ satvadhātū acintiyā / jānantā ca ajānantā yena bodhi niriṃgitā //

vātā ca śītalā vāye maṃjugandhā manoramā / samantā bodhikṣetrasmiṃ bodhiprāptasya tāyino //

ekaputrasmiṃ yaṃ premnaṃ śuśrūṣā ca pratiṣṭhitā / mātāpitṝṇāṃ iṣṭasmiṃ evaṃ āsīt tad anantaraṃ //

yāvanti buddhakṣetrasmiṃ devā nāgā ca mānuṣā / asurā ca kinnarā yakṣā sarve paśyanti nāyakaṃ //

[_mvu_3.277_] dhūpanetrāṃ grahetvāna sarve tena sukhasthitā / pūjenti lokapradyotaṃ [bodhimaṇḍe pratiṣṭhitaṃ] //

aṃjalīhi namasyanti gāthāhi ca stavanti te / pūjāṃ karonti buddhasya bodhimaṇḍe pratiṣṭhitā //

sarve āsannaṃ paśyanti lokanāthaṃ prabhaṃkaraṃ / na kaścid dūre saṃjāne vyāmamātre yathā sthitaṃ //

na kaścit pṛṣṭhato buddhaṃ lokadhātūya paśyati / sarvadiśā hi buddhasya samantā paśyati mukhaṃ //

vāmadakṣiṇapārśvena na kaścil lokanāyakaṃ / saṃjānati mahāvīraṃ sarve paśyanti saṃmukhaṃ //

dhūpanaṃ buddhakṣetrasmiṃ dhūpitaṃ ca tad anantaraṃ / samantā buddhakṣetrāṇāṃ gandhena koṭiyo sphuṭā //

na śakyaṃ gaṇanāṃ kartuṃ ettiyā satvakoṭiyo / paśyitvā śiriṃ buddhasya ye bodhim abhiprasthitāḥ //

tṛṇā ca ye kecid asti auṣadhīyo vanaspati / sarve tatomukhā āsi yena bodhi maharṣiṇo //

ko imāṃ edṛśāṃ dharmaṃ lokanāthena deśitāṃ / śruṇitvā na siyā tuṣṭo anyatra mārapakṣikāt* //

na śakyā sarvam ākhyātuṃ vācāya ṛddhibhāṣataḥ / yā śirī āsi buddhasya bodhiprāptasya tāyino //

[_mvu_3.278_] yehi ca dṛṣṭo saṃbuddho bodhimaṇḍe pratiṣṭhitaḥ / pūjitaś ca mahāvīro te śrutvā tuṣṭa paṇḍitā //

śīlaskandhena acchidrā ye ca bhikṣū pratiṣṭhitā / teṣāṃ śrutvā idaṃ sūtraṃ mahāharṣaṃ janeṣyati //

bhadrakakṣāntisaurabhyasaṃpannā adīnamānasā / arthikā buddhajñānena teṣāṃ tuṣṭir bhaviṣyati //

ye hi āśvāsitā satvā moceṣyāmi upadrutā / buddhitvam uttamāṃ bodhiṃ teṣān tuṣṭir bhaviṣyati //

yehi te purimā buddhā satkṛtā dvipadottamā / te idaṃ sūtraṃ śrutvāna teṣān tuṣṭir bhaviṣyati //

harṣitā yehi te satvā annapānena tarpitā / te pīdaṃ sūtraṃ śrutvāna buddhe kāhinti gauravaṃ //

yehi te adhanā satvā dhanena abhicchāditā / te idaṃ śrutvāna sūtraṃ buddhe kāhinti gauravaṃ //

yehi ca pūrvabuddhānāṃ cetiyā māpitā śubhā / udviddhā varaprāsādā te khu bhaviṣyanti prīṇitā //

yehi pralujyanto saddharmo lokanāthāna dhārito / tyajitvā lābhasatkāraṃ te khu bheṣyanti prīṇitāḥ //

ye te asaṃskṛtāyuś ca daṇḍakarmehi varjitā / urasā lokanāthasya te khu bheṣyanti harṣitā //

ye te maitreyaṃ saṃbuddhaṃ paśyitvo bhaviṣyatio bhaviṣyati //

[_mvu_3.279_] ye te maitreyaṃ saṃbuddhaṃ paśyitvā dvipadottamaṃ / kāhinti vipulāṃ pūjāṃ teṣāṃ harṣā bhaviṣyati //

ye te siṃhaṃ mahānāgaṃ paśyitvā lokacetiyaṃ / kāhinti vipulāṃ pūjāṃ teṣāṃ harṣo bhaviṣyati //

ketusya lokanāthasya ye kariṣyanti pūjanāṃ / arthikā buddhajñānena teṣāṃ harṣo bhaviṣyati //

pradyotasya ca buddhasya ye kariṣyanti pūjanāṃ / arthikā buddhajñānena teṣāṃ harṣo bhaviṣyati //

jyotīvaraṃ ca ye buddhaṃ paśyitvā aparājitaṃ / mahatīṃ pūjāṃ kāhinti teṣāṃ harṣo bhaviṣyati //

sunetraṃ lokapradyotaṃ dṛṣṭvā ye satkariṣyati / arcamānāya pūjāya teṣāṃ harṣo bhaviṣyati //

dvau buddhau kusumanāmau lokanāthau tathāgatau / ye dṛṣṭvā satkariṣyanti teṣāṃ harṣo bhaviṣyati //

meruṃ ca dvipadaśreṣṭhaṃ saṃbuddhaṃ vadatāṃ varaṃ / ye dṛṣṭvā satkariṣyanti teṣāṃ harṣo bhaviṣyati //

puṣpaṃ ye cāgrasaṃbuddhaṃ paśyitvā dvipadottamaṃ / kāhinti paramāṃ pūjāṃ teṣāṃ harṣo bhaviṣyati //

caturṇāṃ ca narendrāṇāṃ ye saṃghaṃ satkariṣyati / imasmiṃ bhadrakalpasmiṃ te udagrā bhaviṣyati //

ye gṛddhā lābhasatkāre jihmavijñānaniśritā / bahvicchā taṃ śruṇitvāna teṣāṃ trāso bhaviṣyati //

[_mvu_3.280_] ye ca saṃgaṇikārāmā gaṇavāse pratiṣṭhitā / vivekaṃ śrutvā buddhena teṣāṃ ca saumanasyatā //

ye ca duḥśīla śrutvāna evaṃ buddhena bhāṣitaṃ / natā lokapradīpasmiṃ tīvraṃ kāhinti gauravaṃ //

ye te vyākṛtā buddhena bodhisatvā anāgatā / sūratā sukhasaṃvāsā teṣāṃ tuṣṭir bhaviṣyati //

yeṣāṃ vivartanā nāsti buddhajñānāto sarvaśaḥ / te idaṃ sūtraṃ śrutvāna bhaviṣyanti sukhitā narāḥ //

ye hi purimabuddha satvasārā gurukṛtā satkṛtā pūjitā narendrā / praṇatamanā śiṣṭa buddhajñāne naravaravarṇa śruṇitva tuṣṭa bhonti //

yeṣām avikalā samanta śraddhā varaguṇakoṭiśatehi ye upetā / ye ca dhārayi dharma lujjamānaṃ muditamanā sugatasya śāsanasmiṃ //

ye ca acapalā anuddhatā ca amukharā abhū akīrṇavācā / susakhilavācā na mānupetā jinavaravarṇa śruṇitva tuṣṭa bhonti //

yeṣām aparityaktaṃ buddhajñānaṃ

[_mvu_3.281_] evaṃ virajā anantatulyabodhi / ye ca vrataṃ caranti apramatta jinavarajñāna śruṇitvā tuṣṭa bhonti //

atha khalu bhagavāṃ saptāhasyātyayena siṃhāsanāto utthāya bodhidrumaṃ nāgavilokitena vilokayanto animiṣāye dṛṣṭīye prītisukhena dvitīyaṃ saptāhaṃ anāhāro asthāsi bodhidrumaṃ animiṣāye dṛṣṭīye nirīkṣanto iha mama bodhidrume anavarāgrasya jātijarāmaraṇasaṃsāragahanakāntārasya paryantaṃ kṛtaṃ iha mama kleśamāro bhagno mṛtyumāro bhagno skandhamāro bhagno devaputramāro bhagno iha mamāparimitamasaṃkhyeyapraṇihitā praṇidhi samuddhā ihāhaṃ bodhidrume loke agratāṃ prāptaḥ loke śreṣṭhatāṃ prāpto satvasāratāṃ prāptaḥ //

___bhagavāṃ saptāhaṃ prītisukhena bodhidrumaṃ animiṣāye dṛṣṭīye nidhyāyitvā tṛtīyaṃ saptāhaṃ prītisukhena dīrghaṃ caṃkramaṃ caṃkrame // tena khalu punaḥ samayena māro pāpīmāṃ bhagavato avidūre saṃniṣaṇṇo abhūṣi duḥkhī durmano vipratisārī kāṇḍena bhūmiṃ vilikhanto śramaṇo me gautamo viṣayāto upātivṛtto śramaṇo me gautamo viṣayāto upātivṛtto ti // atha khalu tantrī ca māradhītā aratī ca māradhītā yena māro pāpīmāṃs tenopasaṃkramitvā māraṃ pāpīmaṃ gāthāye adhyabhāṣati //

kāmaṃ tvaṃ durmano tāta puruṣaṃ ānayāmy ahaṃ / rāgapāśehi baṃdhitvā araṇyādiva kuṃjaraṃ //

prabandhitvāna ānemi vaśiko te bhaviṣyati //

[_mvu_3.282_] atha khalu māro pāpīmāṃ dhītaro gāthāye pratyabhāṣati //

arahāṃ sugato loke na rāgeṇa suvānayo / viṣayo me atikrānto tasmāc chocāmy ahaṃ bhṛśaṃ //

atha khalu tā māradhītaro pitur mārasya vacanaṃ akaritvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ caṃkramantam anucaṃkramensuḥ / pādān te bhagavan paricaremha pādān te sugata paricaremha // bhagavāṃ tāṃ na cittīkāraye yathāpīdaṃ anuttare upadhisaṃkṣaye samyak suvimuktacitto // atha tā māradhītaro ekāntam upasaṃkramya mantrā mantrayensuḥ uccāvacaṃ puruṣāṇāṃ chando uccāvacaṃ puruṣāṇāṃ chandaḥ yaṃ nūnaṃ vayaṃ sayyathāpi nāma paṃcadaśavarṣadeśikā vā ṣoḍaśavarṣadeśikā vā evaṃrūpā evaṃrūpāṇāṃ ekaśataṃ ekaśataṃ ṛddhyā abhinirmiṇitvā yena śramaṇo gautamas tenopasaṃkramitvā śramaṇaṃ gautamaṃ caṃkramantam anucaṃkramensuḥ / pādān te bhagavaṃ paricaremha pādāṃ te sugata paricaremha / na ca sānaṃ bhagavāṃ cittīkāraye yathāpīdaṃ anuttare upadhisaṃkṣaye samyak suvimuktacitto // atha khalu tā māradhītaro ekamantam upasaṃkramya mantrā mantrayensuḥ uccāvacaṃ puruṣāṇāṃ chando uccāvacaṃ puruṣāṇāṃ chaṃdo yaṃ nūnaṃ vayaṃ sayyathāpi nāma ekaprasūtā vā dviprasūtā vā evaṃrūpā evaṃrūpāṇāṃ ekaśataṃ ekaśataṃ nirmiṇitvā yena śramaṇo gautamas

[_mvu_3.283_] tenopasaṃkramitvā śramaṇaṃ gautamaṃ caṃkramantam anucaṃkramensuḥ / pādān te bhagavan paricaremha pādān te sugata paricaremha / na ca sānaṃ bhagavāṃ cittīkāraye yathāpīdaṃ anuttara upadhisaṃkṣaye samyak suvimuktacitto // atha khalu tā māradhītaro ekāntam upasaṃkramya mantrā mantrayensuḥ uccāvacaṃ puruṣāṇāṃ chando uccāvacaṃ puruṣāṇāṃ chando yaṃ nūnaṃ vayaṃ sayyathāpi nāma madhyastrīyāyo evaṃrūpā evaṃrūpāṇāṃ ekaśataṃ ekaśataṃ ṛddhyā abhinirmiṇitvā yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ caṃkramantam anucaṃkramensuḥ / pādān te bhagavan paricaremha pādān te sugata paricaremha / na ca sānaṃ bhagavāṃ cittīkāraye sayyathāpīdaṃ anuttare upadhisaṃkṣaye samyak suvimuktacitto // atha khalu tā māradhītaro ekāntam upasaṃkramya mantrā mantrayensuḥ aho paramavayovarṇanibhaṃ abhinirmiṇantī abhinirmiṇeyaṃ / yaṃ nūnaṃ vayaṃ jīrṇā bhavitvā vṛddhikā bhavitvā sthavirikā bhavitvā palitikā bhavitvā kubjagopānasīvaṃkā daṇḍam avalaṃbya yena śramaṇo gautamas tenopasaṃkramitvā śramaṇasya gautamasya pādau śirasā vanditvā śramaṇaṃ gautamaṃ pratyekā praśnaṃ pṛcchema // atha khalu tā māradhītaro jīrṇikā vṛddhikā sthavirikā palitikā kubjagopānasīvaṃkā bhavitvā daṇḍam avaṣṭabhya yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte asthānsuḥ // ekānte sthitā tantrī māradhītā bhagavantaṃ gāthāye adhyabhāṣati //

kathaṃvihārī bahulīha bhikṣu paṃcoghatīrṇo taratīha ṣaṣṭaṃ /

[_mvu_3.284_] kathaṃdhyāyī bahulī kāmasaṃjñā paribāhito bhavati alabdhagāḍhā //

atha khalu bhagavāṃ tantrīṃ māradhītarāṃ gāthāye pratyabhāṣati //

aññāya dharmaṃ avitarkadhyāyī no rajyate no saratīha thīnaṃ / evaṃvihārī bahulīha bhikṣu paṃcoghatīrṇo taratīha ṣaṣṭaṃ //

praśrabdhakāyo suvimuktacitto smṛtimānakopyo apanītamāno / avaṃdhyāyī bahulī kāmasaṃjñā paribāhito bhavati alabdhagāḍhā //

atha khalu aratī māradhītā bhagavantaṃ gāthāye adhyabhāṣati //

sokābhitunno va vanasmiṃ dhyāyasi citāya jīvaṃ abhiprārthayanto / āsādya grāmyā na karoṣi sākhyaṃ kasmāj jane na karoṣi sākhyaṃ //

atha khalu bhagavāṃ aratīṃ māradhītāraṃ gāthāye adhyabhāṣe //

śokasya mūlaṃ parikhanya sarvaṃ sarvaṃ prahāya bhavalobham āpsye /

[_mvu_3.285_] arthasya prāptiṃ hṛdayasya śāntiṃ dhyānānuyukto sukhasārabuddhiḥ / tasmāj jane na karomi sākhyaṃ sākhyaṃ na saṃvidyate tena asme //

atha khalu aratī māradevī bhagavantaṃ gāthāye adhyabhāṣe //

ācchetva tṛṣṇāṃ guṇasaṃpracārī bahv atra raktā kariṣyanti cchandaṃ / bahuṃ vatāyaṃ janatāṃ suvedha ācchetva . . . . . . mṛtyurājño nayiṣyati acyutapadam aśokaṃ //

atha khalu bhagavāṃ tāṃ māradhītaro gāthāye pratyabhāṣati //

giriṃ nakhehi khanatha ayo dantehi khādatha / parvataṃ śirasā hanatha agāḍhe gāḍham eṣatha / kimu anvetha pāpīyo api buddhāsūyā sadā //

atha khalu tā māradhītaro jānāti māṃ śramaṇo gautamo ti duḥkhī durmanā vipratisārī yena pitā māras tenopasaṃkramitvā pitaraṃ māraṃ gāthāye adhyabhāṣe //

adya me vadhaṃ pi tāta na rāgeṇa sa āniye / viṣayaṃ me atikrāntaḥ tasmāc chocāmy ahaṃ bhṛśaṃ //

anyo va tāta puruṣo avītasaṃgo asmākaṃ tena rūpeṇa samanvāgatānāṃ paśyitva

[_mvu_3.286_] so jitaṃ mūrchitvā prapatiṣyad vā uṣṇaṃ vāsya śoṇitaṃ mukhato āgacche tenaiva ca ābādhena kālaṃ akariṣyat* cittakṣayaṃ vā prāpuṇe śramaṇo punar* tāta gautamo araho vigatarāgo vigatadoṣo vigatamoho abhibhūya bhūto //

___atha māro pāpīmāṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā ekānte asthāsi / ekāntasthito māro pāpīmāṃ bhagavantaṃ gāthāye adhyabhāṣe //

ihāgatā harṣayantī tantrī ca aratī ratī / tā praṇude mahāvīro tūlaṃ bhrāntaṃ va mārutaṃ //

ittham uktvā ca māro pāpīmāṃ duḥkhī durmanā vipratisārī tatraivāntarahāye //

___yadā bhagavāṃ pravṛttapravaradharmacakro bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // kathaṃ bhagavaṃ māradhītaro bhagavantam upasaṃkrāntā avatārārthī avatāraṃ gaveṣī alabhaṃtā ca avatāraṃ nirvidya pratyavakrāntā // bhagavān āha // na bhikṣavaḥ etarahim eva etā māradhītaro mama upasaṃkrāntā avatārārthī avatāraṃ gaveṣī alabhaṃtā ca avatāraṃ nirvidya pratyavakrāntā / anyadāpi ete upasaṃkrāntā mama avatārārthī avatāraṃ gaveṣī alabhaṃtā ca avatāraṃ nirvidya pratyavakrāntā // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavo //

___bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ atītam adhvānaṃ nagare vārāṇasī kāśijanapade dharmalabdho nāma vāṇijo abhūṣi // sa samudrajātiko sārthavāho mahāsamudram avatarati siddhayānapātro ca āgacchati // tasya tato vārāṇasīto paṃcamātrā vāṇijaśatā upasaṃkrāntā

[_mvu_3.287_] vayaṃ pi tvayaiva sārdhaṃ mahāsamudram avatariṣyāmaḥ // dharmalabdho āha // na yūyaṃ śaktās tena mārgeṇa gantuṃ yenāhaṃ gacchāmi // ahaṃ rākṣasīdvīpasya madhyena gacchāmi / tāyo ca rākṣasīyo vāṇijāni upāyaśatehi lobhenti / tatra bahūni vāṇijaśatāni rākṣasīhi lobhitā anayavyasanam āpadyanti / na śakyaṃ yuṣmābhiḥ mayā samānaṃ gantuṃ // so dāni dharmalabdho sārthavāho teṣāṃ paṃcānāṃ vāṇijaśatānāṃ na karoty avakāśaṃ / mā tatra rākṣasīhi lobhitā anayavyasanam āpadyatha // te dāni paṃca vāṇijaśatāni saṃnipatitvā āhansuḥ // ayaṃ dharmalabdho vāṇijako śobhanena mārgeṇa mahāsamudraṃ gacchati kṣemena gacchati kṣemenāgacchati laghuṃ cāgacchati siddhapātro ca āgacchati / asmākaṃ ca na kiṃcid avakāśaṃ karoti gamanāya / bhavanto yādṛśako eṣo dharmalabdho vāṇijako puṇyavanto puṇyaṃ saṃgṛhṇāti tādṛśakaṃ yūyaṃ pi saṃgṛhṇatha yaṃ velaṃ eṣa ito vārāṇasīto pratiṣṭhati taṃ velaṃ vayaṃ pi prasthāsyāmaḥ // tehi sarvehi yādṛśaṃ dharmalabdho puṇyaṃ saṃgṛhṇāti tādṛśaṃ tehi pi paṃcahi vāṇijaśatehi puṇyaṃ saṃgṛhītaṃ yatra kāle ca dharmalabdho vāṇijako samudraṃ prasthito tatra kāle te pi paṃca vāṇijaśatā saṃprasthitā dharmalabdhena sārthavāhena sārdhaṃ gacchanti // yaṃ kālaṃ tatra deśaṃ prāptā yatra tāyo rākṣasīyo tato dharmalabdhena sārthavāhena sarve te paṃca vāṇijaśatā śabdāviyāna budhyanti // bhavanto ime sarve paṃca vāṇijakaśatā mayā sārdhaṃ vārāṇasīto saṃprasthitā imaṃ ca taṃ rākṣasībhavanaṃ asmābhir anuprāpuṇitavyaṃ / tāyo ca yuṣmākaṃ rākṣasīyo bahuprakāraṃ pralobhayiṣyanti anyā rūpehi pralobhayiṣyanti

[_mvu_3.288_] anyā śabdehi anyā gandhehi anyā rasehi anyā sparśehi tatra mārge vividhāni nānāprakārāṇi kāmakalyāṇāni abhinirmiṇiṣyanti āpaṇaṃ ca mārgeṣu prasāritaṃ abhinirmiṇiṣyanti / yatra tu so kocit kāmakalyāṇaṃ tatra na paśyiṣyatha / tatra yuṣmābir na kenacil lobhaṃ kartavyaṃ na kenacit kiṃcid gṛhītavyaṃ na kenacit kiṃcit prāśitavyaṃ / vṛkṣasahasrāṇi nānāprakārāṇi puṣpaphalopetāni abhinirmiṇiṣyanti madanapuṣpehi ca madanaphalehi ca bharitāni mūlato upādāya yāvat puṣpaṃ patralabhārabharitāni puṣpaṃ vā phalaṃ vā na ānayitavyaṃ / puṣkiriṇīyo ca nānāprakārāṇi acchāni śubhāni śītalajalāni suvarṇavālikāsaṃstṛtāni utpalapadumakumudapuṇḍarīkasaugandhikasaṃchannāni sukhopatīrthāni abhinirmiṇiṣyanti / tatra bhavantehi na kenacid allīpitavyaṃ na ca tato kenacit puṣkiriṇīhi udakaṃ vā padmaṃ vā utpalaṃ vā puṇḍarīkaṃ vā bisamṛṇālaṃ vā svādayitavyaṃ // anyāni ca nānāprakārāṇi ratnaratanāni abhinirmiṇiṣyanti / tatra ca yuṣmābhir na kenacit kahiṃcil lobho utpādayitavyaḥ / yo yuṣmākaṃ tatra lobham utpādayiṣyati so na bhūyo jaṃbudvīpaṃ gamiṣyati / tatraiva anayāto vyasanam āpadyiṣyati / yo ca tato rākṣasībhavanāto sarvato nirapekṣo abhiniṣkramiṣyati so siddhapātro svastinā punaḥ āgato svadeśaṃ gamiṣyati //

puṇyaṃ samudānetvāna jambudvīpāto vāṇijā / mahāsamudraṃ prasthihensuḥ yaṃ dhanaratanākaraṃ //

[_mvu_3.289_] tena cābhiruhitvāna ogāhetvāna sāgaraṃ / dvīpeṣu ratanaṃ gṛhya svastinā punar āgatā //

teṣām āsi sārthavāho paṇḍito arthacintako / dharmalabdho ti nāmena so teṣāṃ anuśāsati //

imasmiṃ vāṇijā mārge rākṣasīyo bhayānikā / ṛddhīye vaśitāṃ prāptā māyācāre ca śikṣitā //

yas tāsu kāhiti cchandaṃ bālo duṣprajñajātiko / na so punar jambudvīpaṃ gamiṣyati ātmano gharaṃ //

yo ca khu tāsu anapekṣo bhaviṣyati iha vāṇijo / svastinā so jaṃbudvīpaṃ gamiṣyati ātmano gharaṃ //

te mārgaṃ pratipadyensuḥ yatra rākṣasiyo abhū / tā ca tān upalabhensuḥ yathādhimuktavāṇijāṃ //

rūpehi atha śabdehi sparśagandharasehi ca / suvicitreṣu kāmeṣu upalabhensu vāṇijāṃ //

tatra ye rūpādhimuktā vāṇijā te rūpehi lobhitā ye śabdādhimuktā vāṇijā te manojñagītavāditaśabdehi lobhitā ye gandhādhimuktā vāṇijā te nānāprakārehi sumanojñagandhehi lobhitā ye rasādhimuktā vāṇijā te pi nānāprakārehi rasāgrehi lobhitā ye sparśādhimuktā vāṇijā te nānāprakārehi sparśehi lobhitā // sarve paṃca vāṇijaśatā āhansuḥ // yasyārthāya vayaṃ rātriṃ vā divā vā

[_mvu_3.290_] parikliśyamānā nānāprakārāṃ karmāntāṃ anutiṣṭhiyema tāny asmābhir ihānuprāptā rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyaṃ / imahim eva vayaṃ krīḍiṣyāma abhiramiṣyāmaḥ na bhūyo jaṃbudvīpaṃ gamiṣyāmaḥ // dharmalabdhaṃ sārthavāhaṃ saṃdiśanti // asmākaṃ vacanena jambudvīpe mitrajñātisālohitānāṃ [ārogyaṃ] pṛcchasi ete imahim eva vayaṃ abhiramiṣyāmaḥ // sārthavāho tān āha // bhavanto na etā mānuṣikā rākṣasīyo etā / taṃ mayā yuṣmākaṃ ādita evoktaṃ / ete vayaṃ śuve taṃ rākṣasībhavanam atikramiṣyāmaḥ te ca yuṣmākaṃ rākṣasīyo bahuprakāraṃ lobhayiṣyanti / tatra bhavantehi lobhaṃ na kartavyaṃ / yadi icchatha kṣemena svadeśaṃ gantuṃ mā bhavanto rākṣasīhi mānuṣikā ti cittaṃ utpādetha mā sarve anayāto vyasanam āpadyiṣyatha // te dāni dharmalabdhena sārthavāhena bahuprakāraṃ vuccaṃtā na śṛṇonti mohena mohitā //

___tataḥ dharmalabdho sārthavāhaḥ svakena parivāreṇātikrānto ca taṃ sarvaṃ rākṣasīnirmitāni bhavanāni antarahitāni svapnaṃ va pratibhāyensuḥ // tato paṃca vāṇijaśatāni paṃcahi rākṣasīśatehi sarve khāditā asthīny avaśeṣitāni // paṃca vāṇijakaśatāni bhakṣayitvā sarvaṃ taṃ rākṣasīgaṇaṃ sannipatitaṃ / saṃnipatitvā āhansuḥ // ayaṃ dharmalabdho sārthavāho punarpunaḥ imena mārgeṇa mahāsamudram avatarati labdhalābho ca punaḥpunar kṣemeṇa svadeśaṃ gacchati anyān api vāṇijakāṃ vigrāheti mā etena mārgeṇāgacchatha mā rākṣasīhi khajjiṣyatha / kā utsahati etaṃ dharmalabdhaṃ lobhetvā bhakṣayituṃ // tatra ekā rākṣasī bahumāyā praviṣṭā yāye bahūni vāṇijaśatāni

[_mvu_3.291_] upalobhitvā bhakṣitā / sā tāhi rākṣasīhi utsāhitā / dharmalabdhaṃ lobhehi tava bhakṣo bhaviṣyati // sā taruṇābhirūpāṃ strīm ātmānaṃ abhinirmiṇitvā dharmalabdhasya gacchaṃtasya pṛṣṭhato anubaddhā tasya sārthavāhasya darśanapathena punaḥpuno abhikrāmati na ca sārthavāhasya tatra strīyaṃ manaṃ gacchati // sārthavāhaḥ taṃ puṇyaṃ samudrapattanam avataritvā nānāprakārāṇi ratanāni gṛhya samudrāto kṣemeṇa jaṃbudvīpaṃ pratyuttīrṇo / sā rākṣasī tena strīrūpeṇa taruṇābhirūpeṇa sārthavāhasya dharmalabdhasya bahuprakāraṃ pralobhentī pṛṣṭhimena pṛṣṭhimaṃ anugacchati //

___yaṃ velaṃ dharmalabdho kṣemena vārāṇasyāṃ jānapadaṃ prāptaḥ tatra rākṣasī dharmalabdhasya sārthavāhasya sadṛśaṃ dārakaṃ abhinirmiṇitvā sārthavāhasya upanāmeti / yadi tvaṃ mama ujjhitvā gacchasi imaṃ putrakaṃ gṛhṇāhi ko etaṃ tvayā gatena unneṣyati // sārthavāho āha // na eṣo mama putro nāpi me tvaṃ bhāryā ahaṃ ca mānuṣo tvaṃ ca rākṣasī bahūni vāṇijakaśatāni ye yuṣmābhiḥ lobhitā anayāto vyasanam āpādi // sā grāmehi ca nagarehi ca nigamehi ca jānapadehi ca mahājanasya garhati // eṣo me dharmalabdho amukāto pattanāto priyaśabdehi ānetvā iha me chaḍḍeti / imaṃ pi putraṃ na gṛhṇāti mamāpi na unneti // so dāni sārthavāho mahājanena striyāhi ca puruṣehi ca upalabhyati / mā sārthavāha etāṃ striyaṃ samudrapattanāto ānetvā imahiṃ mellehi eṣo te putro tava sadṛśo // sārthavāha āha // na eṣo mama putro nāpy eṣā bhāryā mama rākṣasī eṣā bahūni vāṇijakaśatāni etāhi rākṣasīhi lobhetvā khāditā // sāpi rākṣasī tasya janasyāha // edṛśā ete arthalabdhā puruṣā yaṃ velaṃ striya anuraktā bhavanti tato guṇaśatāni bhāṣanti yaṃ

[_mvu_3.292_] velaṃ viraktā bhavanti taṃ velaṃ piśācanīyo ca kriyāmo rākṣasī ca avarṇaśatena cākruṣyāmaḥ // evaṃ rākṣasī taṃ janakāyaṃ pattīpayati // evaṃ sārthavāho dharmalabdho kṣemeṇa vārāṇasī svagṛham anuprāpto //

tato ca vāṇijā āhuḥ sārthavāhaṃ nirantaraṃ / yasyārthāya vayaṃ ghaṭṭāma rātriṃdivam atandritāḥ / kathaṃ rūpān adhigacchema te no dyādhigatā iha //

ārogyaṃ vārya vadesi jambudvīpasmi jñātayo / iha evaṃ ramiṣyāma nāsti āgamanaṃ tahiṃ //

sārthavāha āha //

na khalu smṛtir vo asti viparyastāho māriṣa / rākṣasīnāṃ tatha bhakṣā nacireṇa bhaviṣyatha //

tvacaṃ vasāṃ ca māṃsaṃ ca pītvāna rudhiraṃ ca vo / tuṣṭā rākṣasī bhaviṣyanti āhāreṇa samarpitā //

yo me na kāhiti vacanaṃ paścāttāpī bhaviṣyati / apare vāṇijā āhuḥ sārthavāhaṃ tad anantaraṃ //

yasyārthāya vayaṃ ghaṭṭāma rātriṃdivam ataṃdritāḥ / kathaṃ śabdān adhigacchema te no py adhigatā iha //

ārogyaṃ vārya vadesi jambudvīpasmi jñātayo / ihaiva vayaṃ ramiṣyāmo nāsti āgamanaṃ tahiṃ //

[_mvu_3.293_] apare khu vāṇijā āhuḥ sārthavāhaṃ tad anantaraṃ / yasyārthāya vayaṃ ghaṭṭāma rātriṃdivam ataṃdritāḥ / kathaṃ gandhān adhigacchema te maṃ adhigatā iha //

ārogyaṃ vārya vadesi jaṃbudvīpasmi jñātayo / ihaiva vayaṃ ramiṣyāma nāsti āgamanaṃ tahiṃ //

apare khalu vāṇijāhuḥ sārthavāhaṃ tad anantaraṃ / yasyārthāya vayaṃ ghaṭṭāma rātriṃdivam ataṃdritāḥ / kathaṃ rasān adhigacchema te no py adhigatā iha //

ārogyaṃ vāryaṃ vadesi jaṃbudvīpasmi jñātayo / iha eva ramiṣyāmo nāsti āgamanaṃ tahiṃ //

sārthavāha āha //

taṃ khalu vo na smaratha viparyastāho māriṣa / rākṣasīnāṃ tatha bhakṣā nacireṇa bhaviṣyatha //

tvacaṃ ca vasāṃ ca māṃsaṃ ca pītvāna rudhiraṃ ca vo / tuṣṭā rākṣasī bhaviṣyanti āhāreṇa samarpitāḥ //

yaṃ me na kurvatha vacanaṃ paścāttāpī bhaviṣyatha / apare khu vāṇijā āhuḥ sārthavāhaṃ tad anantaraṃ //

yasyārthāya vayaṃ ghaṭṭāma rātriṃdivam atandritāḥ / kathaṃ sparśān adhigacchema te maṃ adhigatā iha //

[_mvu_3.294_] ārogyaṃ vārya vadesi jaṃbudvīpasmi jñātayo / iham eva ramiṣyāmo nāsti no gamanaṃ tahiṃ //

sārthavāha āha //

taṃ khu na smṛtir vo asti viparyastāho māriṣa / rākṣasīnāṃ tatha bhakṣā nacireṇa bhaviṣyatha //

tvacaṃ ca vasāṃ ca mānsaṃ ca pītvāna rudhivaṃ ca vo / tuṣṭā rākṣasī bheṣyanti āhāreṇa samarpitāḥ / yaṃ me na kurvatha vacanaṃ paścāttāpī bhaviṣyatha //

tato ca vāṇijakā sarvāṃ rākṣasīyo bhayānikā / āyase nagare ghore pratitiṣṭhe tad anantaraṃ //

tā rākṣasīyo samāgatvā matiṃ kurvansu tāvatā / ayaṃ vāṇijako eko āgatvāna punarpunaḥ / svastinā tarata pāraṃ na taṃ śakyati khādituṃ //

tato ca rākṣasī ekā paṇḍitā arthacintikā / bahavo vāṇijā tāya upalobhetvāna khāditā //

sā ca tāṃ avaca sarvāṃ māṃsabhakṣā sudāruṇāṃ / ahaṃ taṃ lobhayiṣyāmi mama bhakṣo bhaviṣyati //

vāṇijako sāgaraṃ tīrṇo sāpi uttīrṇa rākṣasī / pṛṣṭhato anubandheti anubaddhā padaṃpadaṃ //

ayaṃ te daharo putro tava śokena mariṣyati / gṛhṇa tvaṃ kisya ujjhyati oraso ātmano tava //

[_mvu_3.295_] dharmalabdho āha //

appehi yasya se bhāryā aputre putraṃ bhāṣasi / mānuṣā na tuvaṃ rakṣī na māṃ śakṣyasi khādituṃ //

sā ca grāmeṣu nigameṣu rāṣṭre janapadeṣu ca / janajanasya ākhyāti ayaṃ ujjhati me pati //

mahājano samāgamya striyaś ca puruṣā pi ca / puruṣaṃ paribhāṣanti kasmād ujjhesi bhāryarāṃ //

kṣatriyā brāhmaṇā vaiśyā śūdrā cātra samāgatā / paruṣaṃ paribhāṣanti kasya ujjhesi bhāryarāṃ //

dharmalabdho āha //

na me eṣā māriṣa bhāryā rākṣasy eṣā bhayānikā / manuṣyakhādikā raudrā evaṃ jānethanattave //

yatra kālaṃ mahājanena upalabhyamāno dharmalabdho na icchati naiva me eṣa putro naiva me eṣā bhāryā rākṣasī eṣā niśācarā rākṣasī taṃ janakāyaṃ saṃjñāpayati / edṛśā ete arthalabdhā puruṣā tatraiva sārajyanti tatraiva virajyanti / yatra kālaṃ arthikā bhavanti strībhiḥ satataṃ priyaśatāni mantrenti yatra kālaṃ viraktā bhavanti tataḥ rākṣasīyo ca kriyāma piśācinīyo ca duḥkulīnā ca kriyāma apriyaśatena ākruṣyāmaḥ // sā dāni strī dharmalabdhena anicchiyati // amātyehi rājño brahmadattasya

[_mvu_3.296_] niveditaṃ // mahārāja dharmalabdhena mahāsārthavāhena samudrapattanāto strī ānītā prāsādikā darśanīyā parameṇa rūpeṇa samanvāgatā samānarūpā na jñāyati // dharmalabdho kenaci kāraṇena naiva bhāryāṃ icchati naiva taṃ putraṃ // rājñā amātyā āṇattā // śabdāpayatha dharmalabdhaṃ sārthavāhaṃ // so dāni amātyai rājño sakāśaṃ śabdāpito śabdāpitā api sā strī // rājño brahmadattasya tāṃ striyaṃ paśyitvā abhirūpāṃ darśanīyāṃ uttamena rūpeṇa samanvāgatāṃ rājño tatra striyaṃ atyarthaṃ anurāgo utpanno // so dāni taṃ sārthavāhaṃ āha // yadi tava etāye striye nārtho mama tāṃ dehi // mā mahārāja pramādaṃ karohi na eṣā mama bhāryā na mamaiṣa putro / eṣā samudrāto upalobhentī mama pṛṣṭhena pṛṣṭhimaṃ samanubaddhā pralobhanārthaṃ / na eṣā strī rākṣasī eṣā mā mahārāja atra manaṃ karohi // so dāni rājā tatra striyaṃ anurakto tāruṇyena rūpeṇa ca dharmalabdhasya na śṛṇoti / yathoktaṃ bhagavatā //

rakto hy arthaṃ na jānāti rakto dharmaṃ na paśyati / andhatamas tadā bhavati yaṃ rāgo sahate naraḥ //

tena rākṣasī antaḥpuraṃ praveśitā // tāye sārdhaṃ rājā brahmadatto krīḍitvā ramitvā pravicārayitvā śayito // tāye rākṣasīye sarvasya rājakulasya osvāpanaṃ kṛtaṃ / saputrikāye rājā khādito // rājānaṃ bhakṣayitvā so putraḥ tatra rākṣasīnāṃ mūlaṃ preṣito / āgacchatha śīghraṃ imaṃ rājakulaṃ bhakṣayitavyaṃ // āmuhūrtasya so taṃ rākṣasīgaṇaṃ gṛhyāgato // tāhi tāye rātriye sarvaṃ taṃ rājakulaṃ sābhyantarabāhiraṃ [_mvu_3.297_] sastrīpuruṣaṃ sakumārīkaṃ sahasti sāśvaṃ tāye rātriye sarvaṃ khāditaṃ asthikaraṃkāni avaśeṣīkṛtāni //

___prabhātāye rātrīye amātyā rājakulaṃ gatā paśyanti dvārāṇi baddhakāni / purohitā pi āgatā bhaṭabalāgrā āgatā śreṣṭhinaigamā dharmalabdhasārthavāhapramukho vāṇijagrāmo āgato sarve sukharātrīpṛcchikā yathā anyadāpi / paśyanti tāni rājakuladvārāṇi baddhakāni // te amātyā parasparaṃ pṛcchanti // kim evādya rājakuladvārā na muṃcanti / anyakālaṃ rājakuladvārāṇi muktāni bhavanti rājakulaṃ siktasaṃmṛṣṭaṃ bhavati āsanaprajñptī ca kṛtā bhavati / na kasyacic chabdaṃ śruṇīyati strīśabdaṃ vā puruṣaśabdaṃ vā hastiśabdaṃ vāśvaśabdaṃ vā evaṃ vistīrṇe rājakule evaṃ mahājanakāye na kasyacic chabdo śrūyati // dharmalabdho sārthavāho āha // bhavanto yūyaṃ na rājakulāto śabdaṃ śruṇiṣyatha / sā rākṣasī atra dāruṇā mānsaśoṇitabhojanā praveśitā / tāye atra mahādīnavaṃ utpāditaṃ / muṃcāpetha etāni dvārāṇi yāvaj jānāma rājakulasya vartamānaṃ // amātyehi niśreṇiṃ ānayitvā puruṣā āropitā gacchatha dvārāṇi muṃcatha tti // puruṣā rājakulaṃ cārūḍhā paśyanti ca atra hastikaraṃkāni cāśvakaraṃkāni ca / ete ca nivedayanti janakāyasya // sarvaṃ imaṃ rājakulaṃ khāditaṃ karaṃkāny evāvaśeṣitāni // te dāni vucyanti otaritvā muñcatha etāni dvārāṇi // tato otaritvā dvārāṇi muktāni amātyā ca bhaṭabalāgrā ca naigamā

[_mvu_3.298_] ca bāhirarājakuladvāraṃ praviṣṭāḥ paśyanti ca hastibāhirīye asthikaraṃkāni aśvabāhirīye pi karaṃkāny avaśeṣitāni teṣāṃ hastimeṇṭhānāṃ aśvameṇṭhānāṃ pi asthīny avaśeṣitāni / yathā śmaśānaṃ evan taṃ bāhyato rājakulaṃ bhayabhairavadurgandhaṃ // abhyantarato pi rājakuladvārāṇi muṃcitvā dvāraṃ praviṣṭā tatraiva rājño pi devīnāṃ pi asthīny avaśeṣitāni / evan taṃ rājakulaṃ abhyantarabāhyato śmaśānabhūtaṃ bhayabhairavadurgandhaṃ //

___tato tehi amātyehi ca naigamehi ca mahājanakāyaṃ saṃnipātetvā taṃ rājakulaṃ sābhyantarabāhiraṃ śodhāpitaṃ siktasaṃmṛṣṭaṃ kārāpitaṃ dhūpanadhūpitaṃ tasya rājño devīnāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pūjā kṛtā samantato nagarasya gulmā sthāpitā caturaṃgabalakāyaṃ niveśitaṃ hastikāyaṃ aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ // evan taṃ nagaraṃ sajanapadaṃ rakṣīyati mā koci rājā aparādhyeyāti // te dāni amātyā ca naigamā ca jānapadā ca saṃnipatitvā mantraṃ dhārenti parasparaṃ saṃmantrenti // bhavanto ko iha asmākaṃ vārāṇasīye rājā bhaviṣyati yo śakyeya imaṃ rājyaṃ dharmeṇa paripālayituṃ // teṣāṃ sarveṣāṃ rājāmātyānāṃ naigamajanapadānāṃ ca etad abhūṣi // nānyo rājā yogyo vārāṇasyāṃ sthāpayitvā dharmalabdhaṃ sārthavāhaṃ / eṣo puṇyavanto cāpramatto ca / yakṣarākṣasā api na śaknuvanti avatāram adhigantuṃ / tatra triṣkuttaṃ mahāsamudraṃ avatīrṇaḥ siddhapātro ca sarvakālaṃ kṣemeṇa pratyāgato // tehi so dharmalabdho sārthavāho sarvasauvarṇamahāsiṃhāsane niṣīdāpetvā rājye bhiṣikto //

___bhagavān āha // syāt khalu punaḥ bhikṣavaḥ yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena

[_mvu_3.299_] tena samayena dharmalabdho nāma sārthavāha abhūṣi / na etad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / ahaṃ sa bhikṣavaḥ tena kālena tena samayena dharmalabdho nāma sārthavāha abhūṣi // yā sā rākṣīmahattarikā etā sā māradhītā / (tadā rākṣasīnāṃ mahattarikā abhūnsuḥ) tadāpi etā mamāvatārārthī avatāraṃgaveṣī upasaṃkrāntā na ca mama śaktā avatāram adhigantuṃ etarahiṃ py etā mamāvatārārthī avatāraṃgaveṣī upasaṃkrāntā no tatra nāma me śaktā avatāram adhigantuṃ //

aśroṣīt khalu yadā rājā mahāmātrāṇam antike / mahāsamudrapārāṃ strīṃ dharmalabdho na icchati //

āṇapesi tadā rājā mahāmātyāṃ tad anantaraṃ / sace eṣa necchati strīṃ praveśethāntaḥpuraṃ mama //

antarāyaṃ vijānitvā na sānaṃ khāyi rākṣasī / sā tatra putraṃ preṣeti rākṣasīṇāṃ nivedakaṃ / bhakṣito khu mayā rājā kṣipraṃ āgacchathattave //

rākṣasīnāṃ gatā paṃca raudrā rudhirabhojanā / sarve rājakulaṃ gatvā parākramensu yathāgataṃ //

pūrve nivāsaṃ bhagavān pūrvejātim anusmaraṃ / jātakam idam ākhyāsi śāstā bhikṣūṇam antike / te skandhā te ca dhātavaḥ tāni āyatanāni ca //

[_mvu_3.300_] ātmānam adhikṛtya bhagavāṃ etam arthaṃ viyākaret* / anavarāgrasmiṃ saṃsāre yatra me uṣitaṃ purā //

dharmalabdho ahaṃ āsi vāṇijako arthacintako / māradhītaro rākṣasī evaṃ dhāretha jātakaṃ //

evam aparimitaṃ bahuduḥkhaṃ uccanīcaṃ caritaṃ purāṇaṃ / vigatajvaro vigataśoko bhagavāṃ bhāṣati bhikṣusaṃghamadhye //

_____dharmalabdhasya sārthavāhasya jātakaṃ samāptaṃ //

___kālo nāgarājā tahiṃ khu mahācaṃkrame bhagavantaṃ upasaṃkrānto // so dāni bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekāṃśīkṛto prāṃjalīkṛto bhagavantam etad uvāca // mama bhagavaṃ bhavano purimakehi samyaksaṃbuddhehi paribhukto krakucchandena bhagavatā konākamuninā kāśyapena sādhu bhagavān api mama bhavanaṃ paribhuṃjatu anukaṃpām upādāya // tatrāpi bhagavāṃ kālasya nāgarājasya bhavane caturthaṃ saptāhaṃ prītisukhena vītināmeti / tato pi bhagavāṃ kālasya nāgarājasya bhavanāto caturthasya saptāhasyātyayena utthito //

___mucilido nāgarājaḥ purimabuddhadarśāvī bhagavataḥ upasaṃkrānto // so pi bhagavataḥ pādau śirasā vaṃditvā ekānte prāṃjalīkṛto bhagavantaṃ yācati // mama bhagavaṃ bhavano purimakehi samyaksaṃbuddhehi paribhukto bhagavatā krakucchandena konākamuninā kāśyapena sādhu bhagavāṃ pi mama bhavanaṃ paribhuṃjatu anukaṃpām upādāya // bhagavāṃ muciliṃdasyāpi nāgarājasya bhavane paṃcamaṃ saptāhaṃ sunirāhāraḥ prītisukhena

[_mvu_3.301_] vītināmesi // tato pi tahiṃ saptāhikaṃ akālavārdalaṃ utpannaṃ saptāhaṃ rātriṃdivaṃ devena varṣitaṃ muciliṃdenāpi nāgarājñā bhagavatar ardhayojanakaparikṣepena saptakuttaṃ bhagavantaṃ bhogena parikṣipitvā upari vipuri vipulena phaṇenācchādesi / yathā ca bhagavantaṃ viṣagaṃdhena kilviṣagandhena vā na vyābādheya tti mucilindo nāma nāgarājā svakāto bhavanāto uttaritvāna bhogena āchāyesi śirighanasukṛtena phaṇena saptāhaṃ vipulapuṇyaṃ prasūtaṃ / vinipātena nāgarājena ca puṇyaṃ prasūtaṃ parikṣipi hi mahatā paribhogena saptāhaṃ //

___yadā bhagavān samyaksaṃbuddhaḥ duṣkaraṃ carati nadīye nairaṃjanāye tīre tatra bhagavāṃ duṣkaraṃ caranto ajapālakena dṛṣṭo // tasya bhagavantaṃ ugratapaṃ tapyantaṃ dṛṣṭvā prasādam utpannaṃ // tena dāni prasannacittena bhagavantam uddiśya nyagrodhapoto ropito // so taṃ nyagrodhapotaṃ ropitvā bhagavantam upasaṃkramya prāṃjalīkṛto āha // bhagavaṃ imo mayā nyagrodhapoto bhagavantam uddiśya ropito yadā eṣo nyagrodhapoto saṃvṛddho bhaveyā bhagavāṃ saṃpūrṇakalpo bhaveyā ti / tato me etaṃ nyagrodhaṃ anugrahārthaṃ paribhuṃjasi // bhagavatā tasyājapālasya tūṣṇībhāvenādhivāsitaṃ / so dāni tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā tuṣṭo āttamanā pramudito prītisaumanasyajāto saṃvṛtto // so dāni taṃ nyagrodhapotaṃ kālena kālaṃ anukhaneti parikhaneti parikīleti parikuḍḍāleti kālena ca kālaṃ śītalena vāriṇā abhiṣyaṃdeti pariṣyaṃdeti paryārdreti parighāreti // so dāni ajapālena nyagrodhapoto kṣipraṃ praśākho saṃvṛtto prāsādiko darśanīyo bhagavato

[_mvu_3.302_] tejānubhāvena // tasya dāni ajapālasya nyagrodhapotaṃ ośākhapraśākhaṃ prāsādikaṃ prasādanīyaṃ dṛṣṭvā atiriva cittaṃ prasīdati // so dāni tena cittaprasādena ca kuśalamūlena ca kāyasya bhedāt trayastriṃśadevanikāye upapanno nyagrodho nāma devaputro maharddhiko mahānubhāvo / so paścād upapaṃno samāno anyāṃ pūrvotpannāṃs trayastriṃśakāyikā devaputrāṃ divyehi paṃcahi sthānehi abhibhavati divyenāyuṣā divyena varṇena divyena sukhena divyenaiśvaryeṇa divyena parivāreṇa // tasya samanantaropapannasya etad abhūṣi / kiṃ mayā manuṣyabhūtena kuśalaṃ karma kṛtaṃ upacitaṃ kasya karmasya vipākena iha trāyastriṃśabhavane upapanno haṃ // so dāni nyagrodho devaputro kuśalamūlaṃ samanvāharanto paśyati bhagavantam uddiśya nyagrodhaṃ nadīye nairaṃjanāye tīre ropitaṃ // so dāni nyagrodho devaputro anekadevaputrasahasrehi parivṛtaḥ abhikrāntavarṇo abhikrāntavarṇena kevalakalpaṃ muciliṃdasya nāgarājño bhavanaṃ udāreṇa varṇena obhāsetvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte asthāsi // ekāṃśīkṛto prāṃjalīkṛto bhagavantam etad uvāca // mayā bhagavan manuṣyabhūtena ajapālenājāni pālentena eṣo nyagrodho ropitaḥ bhagavantam uddiśya tenāhaṃ kuśalamūlena manuṣyeṣu cyavitvā bhagavan trāyastriṃśe devanikāye upapanno / sādhu bhagavān etaṃ nyagrodhaṃ paribhuṃjatu anukaṃpām upādāya yathā me mahāphalataraṃ bhaveyā // adhivāsate bhagavāṃ tasya devaputrasya tūṣṇībhāvena // atha khalu so devaputro tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā tuṣṭo hṛṣṭo āttamano prītisaumanasyajāto bhagavataḥ pādau śirasā vanditvāna tṛṣkṛtyo pradakṣiṇaṃ kṛtvā tatraiva antarahāye //

___bhagavān muciliṃdasya nāgarājño bhavanāto utthihitvā ṣaṣṭhaṃ saptāhaṃ nirāhāro prītisukhenājapālanyagrodhamūle vītināmesi // tato ajapālasya nyagrodhamūlāto

[_mvu_3.303_] ṣaṣṭhasya saptāhasyātyayena kṣīrikāvanaṣaṇḍe bahudevatake cetiye nirāhāro prītisukhena saptamaṃ saptāhaṃ vītināmesi // evaṃ bhagavāṃ saptasaptāhaṃ ekūnapaṃcāśad divasāṃ nirāhāro //

___uttarāpathe ukkalaṃ nāmādhiṣṭhānaṃ / tato ukkalāto adhiṣṭhānāto trapuso ca bhalliko ca nāma sārthavāhā āḍhyā mahādhanā mahābhogā puṇyavanto mahāparivārā dakṣiṇāpathāto paṃcahi dhuraśatehi tena mārgeṇa āgacchanti // teṣāṃ maṅgalīyānāṃ balīvardānāṃ puṃgavā eko sujātāye nakṣatre jātako aparo kīrtike / teṣāṃ evaṃ nakṣatrāṇāṃ nāmena sujātakīrtikanāmena jñāyanti // sarvasya sārthavāhasya purato sārthavāhasya yānakaṃ vahanti / yatra mārge kiṃcid bhayo bhavati siṃhabhayo vyāghrabhayo dvīpibhayaṃ vā gaṇḍakabhayaṃ vā hastibhayaṃ vā vanadevabhayaṃ vā udakavāhabhayaṃ vā caurabhayaṃ vā tatra te na gacchanti tataḥ te vāṇijakā jānanti bhayaṃ bhaviṣyatīti tathā saṃharitvā caturdiśaṃ pradhāvanti samantena avaloketvā // te dāni balīvardā sujātakīrtikā tahiṃ kṣīrikāvanakhaṇḍaṃ cānuprāptā / atra trapuṣabhalliyānāṃ ca vāṇijānāṃ pūrvajñātisālohitehi devabhūtehi tahiṃ kṣīrikāvanakhaṇḍe ṛddhiye nigṛhītā na śaknonti gantuṃ // tehi sthitehi sarve te puruṣā sārthāto bhītā tatra saṃnaddhā // teṣān te devatā pūrvajñātisālohitā antarīkṣagatā ghoṣam udīrayensuḥ śabdam anuśrāvayensuḥ // mā bhāyatha vāṇijā tti na bhavati vo upadravaṃ / eṣa buddho bhagavān iha vanaṣaṇḍe prativasati saptahi asaṃkhyeyakalpehi prādurbhūtaḥ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃpāya mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca

[_mvu_3.304_] manuṣyāṇāṃ ca tasyādya saptasaptāhaṃ ekūnapaṃcāśad divasā anāhārasya / tam āhāreṇa pratimānetha tato vaḥ aprameyaṃ kuśalamūlaṃ bhaviṣyati // tehi dāni trapuṣabhallikehi vāṇijehi tānaṃ devatānāṃ vacanaṃ śrutvā madhusarpisaṃyuktaṃ tarpaṇaṃ gṛhītaṃ / te devatā teṣāṃ vāṇijakānāṃ purato gacchanti / ito āgacchatha // te dāni vāṇijā tehi devatehi bhagavato sakāśam upanītā // te taṃ madhutarpaṇaṃ gṛhya bhagavantam upasaṃkrāntā / imaṃ bhagavan madhutarpaṇaṃ paribhuṃjatu asmākam anugrahārthaṃ // atha khalu bhagavato etad abhūṣi // kiṃ nu khalu purimakā samyaksaṃbuddhā bhājanapratigrāhakā utāho pāṇipratigrāhakā bhājanapratigrāhakā samyaksaṃbuddhā ti // saha cittotpādenaiva bhagavataḥ catvāri mahālokapālā catvāri suvarṇapātrāṇy ādāya bhagavantam upasaṃkrāntā ratanapātrā ti kṛtvā na pravrajitasārūpyāni bhagavāṃ na pratigṛhṇāti // te dāni rūpyāmayāni pātrāṇy ādāya bhagavantam upasaṃkrāntā / tān api bhagavāṃ ratanapātrāṇīti kṛtvā na pratigṛhṇāti // evaṃ muktāmayāni vaiḍūryāmayāni sphaṭikamayāni musāragalvamayāni lohitikāmayāni tān api bhagavāṃ ratnapātrāṇīti kṛtvā na pravrajitasārūpyāṇīti kṛtvā na pratigṛhṇāti // te dāni catvāro śailapātrāṇi ādāya bhagavantam upasaṃkrāntā // atha khalu bhagavataḥ etad abhūṣi / yad aham ekasya lokapālasya pātraṃ pratigṛhṇīṣyāmi trayāṇāṃ bhaviṣyati cittasyānyathātvaṃ // bhagavatā sarveṣāṃ caturṇāṃ lokapālānāṃ catvāri pātrāṇi pratigṛhṇitvā aṃguṣṭhena ākrāntā ekapātro ca adhiṣṭhito / te dāni catvāro pātrā ekaṃ pātraṃ saṃjātā sarveṣāṃ caturṇāṃ pātrāṇāṃ catvāri pātrakoṭīni dṛśyanti / tatra bhagavatā trapusabhallikānāṃ vāṇijānāṃ madhutarpaṇaṃ paribhuktaṃ //

[_mvu_3.305_]___bhagavāṃ dāni trapusamallikānāṃ vāṇijānāṃ madhutarpaṇaṃ pītvā pratyagrapraṇītavarṇagandharasopetaṃ dakṣiṇām ādiśati //

anekākārasaṃpannaṃ tarpaṇanti pravuccati / varṇena caiva saṃpannaṃ gandhena ca rasena ca //

pratyagraṃ ca praṇītaṃ ca eṣaṇīyaṃ ca kalpiyaṃ / tarpaṇaṃ prathamaṃ śāstu adensuḥ trapusabhalliyā //

madhusarpisaṃyuktaṃ taṃ pibe ca puruṣottamaḥ / tehi saṃtarpito vīro pratisaṃlāna-utthito / tarpaye dharmavṛṣṭīye devagandharvamānuṣāṃ //

diśe sovatthikaṃ divyaṃ maṃgalyaṃ cārthasādhakaṃ / yaṃ śrutvā sumanā sarve sarvārthāṃ sādhayiṣyati //

svasti vo dvipade bhotu svasti vo stu catuṣpade / svasty astu vrajatāṃ mārge svasti pratyāgateṣu ca //

svasti rātrau divā svasti svasti madhyaṃdine sthite / sarvatra svasti vo bhotu mā ca pāpaṃ samāgamat* //

śirī vo dakṣiṇe skandhe śirī vāme pratiṣṭhitā / śirī vo aṃgamaṃgeṣu māleva supratiṣṭhitā //

bhadraṃ vo bhadraśirī vo vāṇijā bhadram astu vo / yena kenacit kāryeṇa gacchatha purimāṃ diśāṃ //

nakṣatrāṇi vo pālentu ye tāṃ diśam adhiṣṭhitā / kṛttikā rohiṇī caiva mṛgārdrā ca punarvasu //

puṣyaṃ ca varanakṣatraṃ aśleṣā bhoti saptamā //

[_mvu_3.306_] ity ete sapta nakṣatrā lokapālā yaśasvinaḥ / ādiṣṭā purime bhāge eteṣāṃ purimā diśā //

ete vo adhipālentu bhūmīye bhavanena ca / kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgame / labdhārthā ca nivartetha tehi nakṣatrehi rakṣitā //

purastime diśobhāge aṣṭa devakumārikā / nandottarā nandisenā nandinī nandirakṣitā //

jayantī vijayantī ca siddhārthā aparājitā / teṣām adhipatī rājā dhṛtarāṣṭro ti nāmataḥ //

gaṃdharvādhipatī rājā devehi sa ca rakṣitaḥ / so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca //

kṣemā ca vo diśo bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthā ca nivartetha sarvadevehi rakṣitā //

purimasmiṃ diśobhāge cāpalaṃ va nāma cetiyaṃ / nityaṃ jvalati tejena nityaṃ satyopayācanaṃ / so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca //

kṣemā ca vo diśo bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthā ca nivartetha sarvacetiyasurakṣitā //

yena kenacid arthena gacchatha dakṣiṇāṃ diśaṃ / nakṣatrāṇy abhipālentu ye tāṃ diśām adhiṣṭhitā //

maghā cobhe ca phālguṇyau hastā citrā ca paṃcamā /

[_mvu_3.307_] svātī caiva viśākhā ca eteṣāṃ dakṣiṇā diśā //

ity ete sapta nakṣatrā lokapālā yaśasvinaḥ / ādiṣṭā dakṣiṇe bhāge eteṣāṃ dakṣiṇā diśā //

te pi vo abhipālentu bhūmīye bhavanena ca / kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthā ca nivartetha tehi nakṣatrehi rakṣitā //

dakṣiṇasmiṃ diśobhāge aṣṭa devakumāriyo / lakṣmīmatī śirīmatī yaśomatī yaśodharā //

śubheṣṭhitā suprabhātā suviśuddhā suvyākṛtā / tā pi vo abhipālentu bhūmīye bhavanena ca //

kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthā ca nivartetha devakanyāhi rakṣitā //

tāsām adhipatī rājā virūḍhako ti nāmataḥ / kumbhāṇḍādhipatī rājā yamena saha rakṣatu //

kṣemā ca vo diśo bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthā ca nivartetha kumbhāṇḍehi surakṣitā //

dakṣiṇasmiṃ diśobhāge abhipaśyaṃ nāma cetiyaṃ / nityaṃ jvalati tejena nityaṃ satyopayācanaṃ //

so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca / kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthā ca nivartetha cetiyena surakṣitā //

yena kenacid arthena gacchatha paścimāṃ diśaṃ /

[_mvu_3.308_] nakṣatrā vo bhipālentu ye tāṃ diśam adhiṣṭhitā //

anurādhā ca jyeṣṭhā ca mūlaś ca dṛḍhavīryavān* / ubhe āṣāḍhe bhijic ca śravaṇā bhavati saptamī //

te pi vo abhipālentu bhūmīye bhavanena ca / kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthā ca nivartetha tehi nakṣatrehi rakṣitā //

paścimasmiṃ diśobhāge aṣṭau devakumāriyo / alaṃbuṣā miśrakeśī ariṣṭā suprabhāyakā //

. . . . . . . kṛṣṇā śukrā ca draupadī / tā pi vo abhipālentu ārogyena śivena ca //

kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthā ca nivartetha devakanyāhi rakṣitā //

tāsām adhipatī rājā virūpākṣo ti nāmataḥ / sa vo nāgādhipo rājā varuṇena saha rakṣatu //

so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca / kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthā ca nivartetha sarvanāgehi rakṣitā //

paścimasmiṃ diśobhāge asto nāmena parvato / āvarto candrasūryāṇāṃ asto arthaṃ dadātu vo //

so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca //

kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthā ca nivartetha sarve astena rakṣitā //

yena kenacid arthena gacchatha uttarāṃ diśāṃ /

[_mvu_3.309_] nakṣatrā vo bhipālentu ye tāṃ diśam adhiṣṭhitā //

dhaniṣṭhā śatabhiṣā caiva ubhau proṣṭhapadā pi ca / revaty athāśvinī caiva bharaṇī bhavati saptamī //

tā pi vo anupālentu bhūmīye bhavanena ca / kṣemā ca vo diśo bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthāś ca nivartetha tehi nakṣatrehi rakṣitā //

uttarasmiṃ diśobhāge aṣṭau devakumāriyo / ilā devī surā devī pṛthivī padumāvatī //

āśā śraddhā hirī ca śrī . . . . . samāgatā / tā pi vo abhipālentu bhūmīye bhavanena ca //

kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthaś ca nivartetha devakaṃnyāhi rakṣitā //

tāsām adhipatī rājā kuvera iti nāmataḥ / sarvayakṣādhipo rājā rākṣasīhi saha rakṣatu //

so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca / kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthāś ca nivartetha yakṣarākṣasarakṣitā //

uttarasmiṃ diśobhāge kailāso nāma parvataḥ / āvāso yakṣasaṃghānāṃ rākṣasānāṃ niveśanaṃ //

so pi vo abhipāletu bhūmīye bhavanena ca / kṣemā ca vo diśā bhontu mā ca vo pāpam āgamī / labdhārthāś ca nivartetha yakṣarākṣasarakṣitāḥ //

aṣṭāviṃśati nakṣatrā saptasapta caturdiśaṃ /

[_mvu_3.310_] saha candramasūryehi triṃśad bhonti anūnakaṃ //

dvātriṃśad devakanyāvo aṣṭa aṣṭa caturdiśaṃ / catvāraś ca mahārājā lokapālā yaśasvinaḥ / prajvalamānavarṇena rakṣanti caturdiśaṃ //

aṣṭa śramaṇā brāhmaṇā aṣṭa janapadeṣu kṣatriyā / aṣṭa sa-indrakā devā sadā rakṣāṃ karontu vaḥ //

teṣāṃ dāni bhagavatā trīṇi śaraṇagamanāni dinnāni / gacchatha buddhaśaraṇaṃ gacchatha dharmaśaraṇaṃ gacchatha anāgataṃ ca bhagavato śrāvakasaṃghaśaraṇaṃ // te dāni buddhaśaraṇaṃ gatā dharmaśaraṇaṃ gatā saṃghaśaraṇaṃ gatā // te dāni āhansuḥ // vayaṃ bhagavaṃ vāṇijakā deśadeśāni ca rājyāni ca aṇvāma / sādhu maṃ bhagavāṃ kaṃcid dadeya dhātuṃ yaṃ vayaṃ pūjayema // bhagavatā dāni teṣāṃ śīrṣāto pāṇinā keśāni otāritvā dinnāni imaṃ keśastūpaṃ kārayetha nakhāni ca otāritvā dinnāni imaṃ nakhastūpaṃ kārāpetha śilā ca āgamiṣyanti tāṃ ca śilāṃ pratiṣṭhāpetha // tehi dāni yatra keśasthālī nāma adhisthāno tahiṃ keśastūpaṃ kārāpitaṃ / vālukṣo nāma nagaraṃ tahiṃ nakhastūpaṃ kārāpitaṃ / śilukṣaṃ nāmādhiṣṭhānaṃ tatrāpi śilā pratiṣṭhāpitā sā bhagavatā ṛddhīye pāṇinā kṣiptā //

___bhagavatā dāni saptasaptāhehi ekūnapaṃcāśad divasāni nirāhāreṇa traṣubhallikānāṃ

[_mvu_3.311_] vāṇijakānāṃ madhutarpaṇaṃ pītaṃ pītena bhagavato te ca abhiṣyanditā // tato śakreṇa devānām indreṇa bhagavato harītakī upanāmitā / dhātūnāṃ mukhaṃ bhaviṣyati // bhagavatā dāni sā harītakī paribhūktā taṃ ca harītakīvṛntakaṃ bhagavatā tatraivoddeśe ropitaṃ sā ca taṃ divasam eva jātāvaśākhapraśākhā mahāntaṃ harītakīvṛkṣaṃ puṣpaphalopetaṃ saṃvṛttaṃ / imaṃ bhagavato prathamaṃ ṛddhīvṛkṣaṃ / yā ca tato vṛkṣāto harītakīyo tāni adya cetakīyā harītakīprabālā ti budhyanti //

___tato bhagavatā uruvilvāyāṃ ṣaḍvarṣāṇi duṣkaraṃ tapaṃ cīrṇaṃ // tadā uruvilvāyāṃ senāpatigrāmāto nagarāvalaṃbikāye śāṇapāṃsukūlaṃ bhagavato duṣkaracārikāṃ carantasya prasannacittāya upanāmitaṃ / yadā bhagavaṃ paripūrṇasaṃkalpo bhavesi tadā imaṃ śāṇapāṃsukūlam anugrahārthāya paribhuṃjesi // bhagavato tūṣṇīṃbhāvenādhivāsanāṃ viditvā tuṣṭā āttamavā pāṃsukūlaṃ vṛkṣaśākhāye olaṃbitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā triṣkuttaṃ pradakṣiṇīkṛtvā prakrami // sā dāni nacirasyaiva kālagatā bhagavato santikā prasannacittā taṃ pāṃsukūladānaṃ samanusmarantī samanantarakālagatā trayastriṃśe devanikāye upapannā anyatarasya maharddhikasya mahānubhāvasya devaputrasya vimāna apsarasāṃ śatasahasrapravarā // sā dāni apsarā samanvāharati / kiṃ mayā manuṣyabhūtāye kuśalamūlaṃ kṛtaṃ kevarūpā ca dakṣiṇā pratiṣṭhāpitā yenāhaṃ trayastriṃśe devanikāye upapannā // sā dāni samanvāharatī paśyati uruvilvāyāṃ senāpatigrāmake gavā nāma nagarāvalaṃbikā āsi duḥkhitā / taṃ mayā maraṇakāle bodhisatvasya duṣkaraṃ carantasya prasannacittāye śāṇapāṃsukūlaṃ dinnaṃ tenāhaṃ kuśalamūlena

[_mvu_3.312_] manuṣyeṣu cyavitvā iha trayastriṃśe devanikāye upapannā / na ca me taṃ deyadharmaṃ bhagavatām adyāpi paribhuktaṃ / yad imam eva deyadharmaṃ bhagavān anugrahārthā paribhuṃjeyā tat* mama mahatphalataraṃ bhaveyā // sā dāni apsaraśatasahasraparivṛtā mahatā devānubhāvena mahatā deva-ṛddhīye trayastriṃśabhavanāto vṛkṣaśākhāto taṃ śāṇapāṃsukūlaṃ gṛhya bhagavantam upasaṃkrāntā // imaṃ mayā bhagavantaṃ śāṇapāṃsukūlaṃ manuṣyabhūtāye bhagavato duṣkaraṃ carantasya prasannacittāye dinnaṃ yadā bhagavaṃ paripūrṇasaṃkalpo bhavesi tato bhagavan mamānugrahārthaṃ paribhuṃjesi tenāhaṃ kuśalamūlena manuṣyeṣu cyāvitvā trayastriṃśeṣu devanikāyeṣu upapannā / sādhu maṃ bhagavāṃ imaṃ śāṇapāṃsukūlaṃ paribhuṃjatu anukaṃpām upādāya yathā me mahatphalataro bhaveyā // devā antarīkṣagatā bhagavantam āhansuḥ // mā bhagavān imaṃ śāṇapāṃśukūlaṃ parigṛhṇātu / vayaṃ bhagavato divyāṃ vikalpadūṣyāṇi dāsyāmaḥ // bhagavān teṣāṃ devatānāṃ vikalpadūṣyapradānāni nādhivāsayati / taṃ gavāye nagarāvalaṃbikāye śāṇapāṃśukūlaṃ pratigṛhītaṃ devatāśatasahasrehi ca antarīkṣāto celakṣepāṇi ca bhagavataḥ kṛtāni hakkārakilikilāni ca akarensuḥ // cakravartirājyaṃ parityaktaṃ kiṃ no pāṃśukūleṣu cittaṃ ramati //

___bhagavāṃ dāni śāṇapāṃśukūlaṃ dhovitukāmo / udakena kāryaṃ // atha khalu śakreṇa devānām indreṇa pāṇīhi nadī khatā adyāpi ca pāṇikhātā nāma nadī vuccati // śilāpaṭṭena kāryaṃ yatra taṃ śāṇapāṃśukūlaṃ dhoviṣyati // caturhi mahārājehi catvāri śilāpaṭṭā upanāmitā / bhagavatā ekatra śilāpaṭṭe taṃ śāṇapāṃśukūlaṃ dhautaṃ //

[_mvu_3.313_] dvitīye śilāpaṭṭe taṃ pāśukūlaṃ śoṣitaṃ // tṛtīyaṃ śilāpaṭṭaṃ bhagavatā trapusabhallikānāṃ śilukṣanāmanigama āvāsitānāṃ tatra ṛddhīye purato utkṣiptaṃ // tehi taṃ śilāpaṭṭaṃ tatraiva cetiye pratiṣṭhāpitaṃ / adyāpi gandhārarājye adhiṣṭhānaṃ śilānāmena jñāyati // caturthe śilāpaṭṭe bhagavatā niṣīditvā taṃ śāṇapāṃśukūlaṃ sīvitaṃ / yad api tatra śilāpaṭṭaṃ bhagavato anusīvananāmāpadye // sarve catvāro śilāpaṭṭā bhagavatā paribhuktā tāni ca jambudvīpe sadevamānuṣasya lokasya cetiyabhūtā //

___bhagavāṃ dāni taṃ śāṇapāṃśukūlaṃ dhovitvā sīvitvā ca pāṇikhātanadīsnāyako okasto / snāyitvā bhagavāṃ pāṇikhātāto nadīto uttariṣyatīti akilantakāyā buddhā bhagavanto akilantacittā tahiṃ tīre kakubho nāma vṛkṣo ośākhapraśākho prāsādiko darśanīyo yaṃnāmo ca vṛkṣo taṃnāmā ca vṛkṣasya devatā kakubho nāma devaputro prativasati / so devaputro bhagavatā tato nadīto uttarantena ābhāṣṭo // āhara kakubha hastaṃ // varavimalakuṇḍaladhareṇa kakubhena devaputreṇa bhagavato bāhā praṇāmitā / bhagavāṃ kakubhasya devaputrasya bāhāṃ gṛhya pāṇikhātāto nadīto uttīrṇo samaṃ ca bhagavatā tato kakubhasya devaputrasya bāhāto hastaṃ svakaṃ apanītaṃ tatra ca vṛkṣaśākhāyāṃ bhagavato paṃcāṃgulasya karatalasya padmaṃ dṛśyati // (yaṃ dāni ahaṃ bodhiṃ āhatahasto ca suṃdaro kakubho nadīkā ca pāṇikhātā śilā ca devehi nikṣiptā // ) ___tato bhagavāṃ ajapālanyagrodhaṃ gato // bhagavān ajapālasya nyagrodhamūle viharanto

[_mvu_3.314_] lokaṃ mīmāṃseti // gaṃbhīro ayaṃ mama dharmaḥ abhisaṃbuddho nipuṇo sukhumo duranubodho atarkāvacaro paṇḍitavedanīyo sarvalokavipratyanīko / ālayārāmo khalu punar ayaṃ ālayarato ālayasamudito ālayārāmāyāṃ ca prajāyāṃ ālayaratāyāṃ ālayasamuditāyāṃ durdṛśam imaṃ sthānaṃ yad idaṃhetu idaṃpratyayaḥ pratītyasamutpādaḥ sarvopadhipratiniḥsargo pūrvasaṃskārasamathadharmopacchedaḥ tṛṣṇākṣayo vigatarāgo nirodho nirvāṇaṃ ahaṃ ca na pareṣāṃ deśayeyaṃ pare khu me na vibhāvayensuḥ so me syā vighātaḥ // yaṃ nūnāhaṃ eko araṇyaparvate tūṣṇībhūto vihareyaṃ / imā ca gāthāvo bhagavato tāye velāye pratibhāyensuḥ //

pratiśrotagāminaṃ mārgaṃ gambhīraṃ durdṛśaṃ [mama] / na rāgaraktā drakṣyanti alaṃ dāni prakāśituṃ //

kṛcchreṇa me adhigato alaṃ dāni prakāśituṃ / anuśrotaṃ hi vahyanti kāmeṣu grasitā narāḥ //

bhagavāṃ uruvilvāyāṃ vihare nairaṃjanāyās tīre ajapālanyagrodhamūle acirābhisaṃbuddho // atha khalu bhagavato ekasya rahogatasya pratisaṃlīnasya ayam evarūpaś cetasaḥ parivitarko udapādi // adhigato yad ayaṃ mayā dharmo gambhīro nipuṇo sūkṣmo duranubodho atarkito atarkāvacaro paṇḍitavedanīyo sarvalokavipratyanīko ahaṃ ce pareṣāṃ deśayeyaṃ pare khu ca ājānensu so me syā paramaṃ vighātaṃ / yaṃ nūnāhaṃ

[_mvu_3.315_] eko araṇyāyatane tūṣṇīṃ vihareyaṃ // atha khalu mahābrahmā bhagavata idam evarūpaṃ cetaso parivitarkam ājñāya yena śakro devānām indro tenopasaṃkramitvā śakraṃ devānām indram etad avocat* // etan māriṣa kauśika bhagavatā alpotsukatāye cittaṃ nameti na dharmacakrapravartane / kiṃ punar vayaṃ māriṣa kauśika yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ yācema dharmacakrapravartanāya // sādhu māriṣeti śakro devānām indro mahābrahmaṇo pratyaśroṣīt* // atha khalu mahābrahmā śakro devānām indro suyāmo devaputro sunirmito ca devaputro vasavartī ca devaputro catvāraś ca mahārājāno ity ete daśa yakṣādhipatayo daśa yakṣamahattarakā anekayakṣaśataparivārā atikrāntāye rātrīye kevalakalpaṃ nyagrodhamūlaṃ varṇenobhāsayitvā yena bhagavāns tenopasaṃkrāntā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekamante asthānsuḥ // ekānte sthito mahābrahmā śakraṃ devānām indram etad avocat* // yāca māriṣa kauśika bhagavantaṃ dharmacakrapravartanāya //

___atha khalu śakro devānām indro ekāṃsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ gāthāye adhyabhāṣe //

utthehi vijitasaṃgrāma pūrṇabharo tvaṃ anṛṇa vicara loke / cittaṃ hi te viśuddhaṃ yatha candro paṃcadaśarātre //

atha khalu bhagavāṃ tūṣṇī abhūṣi nādhivāseti śakrasya devānām indrasya dharmacakrapravartane // atha khalu mahābrahmā śakraṃ devānām indram etad avocat* // na khalu māriṣa kauśika bhagavato arhantaḥ samyaksaṃbuddhā evaṃ yācīyanti dharmakrapravartanāye na ca punas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā evaṃ yācitā dharmacakraṃ pravartayante // evam ukte śakro devānām indro mahābrahmam etad avocat* // tvaṃ māriṣa mahābrahma teṣāṃ purimakānāṃ

[_mvu_3.316_] samyaksaṃbuddhānāṃ darśāvī tena hi māriṣa mahābrahma yāca bhagavantaṃ svayam eva dharmacakrapravartanāye // atha khalu mahābrahmā ekāṃsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃ tenāṃjaliṃ praṇāmayitvā bhagavantaṃ gāthāye dhyabhāṣe //

utthehi vijitasaṃgrāma pūrṇabharo tvaṃ anṛṇa vicara loke / deśehi sugata dharmaṃ ājñātāro bhaviṣyanti //

atha bhagavāṃ tūṣṇī abhūṣi // atha khalu mahābrahmā śakro devānām indro suyāmo ca devaputro saṃtuṣito ca devaputro nirmito ca devaputro vaśavartī ca devaputro catvāro mahārājā anekayakṣaśatā anekayakṣaśataparivārā bhagavato anadhivāsanāṃ viditvā dharmacakrapravartanāya duḥkhadaurmanasyajātā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavaṃtaṃ pradakṣiṇīkṛtvā tatraivāntarahāyensuḥ //

___ettham etaṃ śrūyati //

___bhagavāṃ uruvilvāyāṃ viharati tadyā nairaṃjanāya tīre ajapālanyagrodhamūle acirābhisaṃbuddho // atha khalu mahābrahmā atikrāntavarṇo atikrāntāyāṃ rātryāṃ kevalakalpaṃ ajapālanyagrodhamūlaṃ varṇenobhāsayitvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ pradakṣiṇīkṛtvā ekāntasthito mahābrahmā bhagavantaṃ gāthāye adhyabhāṣe //

utthehi vijitasaṃgrāma pūrṇabharo tvaṃ anṛṇa vicara loke / deśehi sugata dharmaṃ ājñātāro bhaviṣyanti //

atha khalu bhagavān mahābrahmaṃ gāthāye pratyabhāṣe //

pratiśrotagāmiko mārgo gambhīro durdṛśo [mama] / rāgaraktā na drakṣyanti alaṃ brahme prakāśituṃ //

[_mvu_3.317_] atha khalu mahābrahmā bhagavatar ajapālasya nyagrodhamūle pratikṣepaṃ viditvā dharmacakrapravartanāye duḥkhadaurmanasyajāto bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ pradakṣiṇīkṛtvā tatraivāntarahāye //

___ettham etaṃ śrūyati //

___bhagavāṃ uruvilvāyāṃ viharati nadyā nairaṃjanāyas tīre ajapālasya nyagrodhamūle acirābhisaṃbuddho // tena khalu punaḥ samayena māgadhakānāṃ brāhmaṇagṛhapatikānāṃ imāni evarūpāṇi pāpakāni akuśalāni dṛṣṭigatāny utpannāni // vāto na vāyeyā sarito na syandinsuḥ garbhiṇīyo na prajāyensuḥ pakṣiṇo na vītipatanti agrir na jvaleyā candramasūryāṇāṃ udgamanā na prajñāyensuḥ aṃdhakāraghaṭṭitaṃ lokasaṃniveśaṃ bhaveya // atha khalu mahābrahmā māgadhakānāṃ brāhmaṇagṛhapatikānāṃ imāny evarūpāṇi pāpakāny akuśalāni dṛṣṭigatāni utpannāni viditvā atikrāntavarṇo atikrāntāyāṃ rātryāṃ kevalakalpaṃ ajapālasya nyagrodhamūlaṃ varṇenobhāsayitvā yena bhagavāṃ tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekāntasthito imāṃ gāthāṃ pratyabhāṣat* //

prādurahosi samalehi cintito dharmo aśuddho magadheṣu pūrvaṃ / apāvṛtaṃ te amṛtasya dvāraṃ śṛṇontu dharmaṃ vimalānubuddhaṃ //

atha khalu bhagavāṃ mahābrahmaṇo yācanāṃ viditvā sāmaṃ ca pratyātmaṃ bodhīye jñānena

[_mvu_3.318_] sarvāvantaṃ lokam anuttareṇa buddhacakṣuṣābhivilokayanto adrākṣīt satvā uccāvacāṃ hīnapraṇītāṃ adrākṣīt satvā durākārā durvineyā durviśodheyā adrākṣīt satvā svākārāṃ suvineyāṃ suviśodheyā adrākṣīt satvāṃ udghaṭitājñā vipaṃcitājñāneyā padaparamāṃ adrākṣīt satvāṃ tīkṣṇendriyāṃ ṛddhīndriyāṃ / satvānāṃ trayo rāśīyaḥ samyaktvaniyataṃ rāśiṃ mithyātvaniyataṃ rāśiṃ aniyataṃ rāśiṃ // sayyathāpi nāma cakṣuṣmāṃ puruṣo padminītīre sthitvā alpakiśareṇa paśyeya utpalāni padumāni vā puṇḍarīkā vā anyāni antodakāni anyāni samodakāni anyāni udakāto abhyudgatāni evam eva bhagavāṃ anuttareṇa buddhacakṣuṣā sarvāvantaṃ lokam abhivilokayanto adrākṣīt* // atha khalu bhagavato etad abhūṣi // deśeyaṃ vāhaṃ dharmaṃ na vā deśeyaṃ mithyātvaniyato rāśi abhavyo etaṃ dharmaṃ ājānituṃ / deśeyaṃ vāhaṃ na vā deśeyaṃ samyaktvaniyato rāśi ājñāsyaty eva etaṃ yaṃ deśeyaṃ / aniyato rāśi sacāsya dharmaṃ deśeyaṃ ājñāsyati no ce deśeyaṃ na jāniṣyati // atha khalu bhagavāṃ aniyataṃ rāśim ārabhya māgadhānāṃ ca brāhmaṇagṛhapatikānāṃ ity evaṃrūpāṇi pāpāny akuśalāni dṛṣṭīgatāni utpannāni viditvā mahābrahmaṇo cābhiyācanāṃ viditvā saptāsaṃkhyeyakalpasamudānītasamutpannaṃ cātmanaḥ praṇidhānaṃ viditvā satveṣu ca mahākaruṇāṃ okrāmetvā ime ca me maheśākhyā devādhipatayo lokeśvarā upasaṃkrāntā āryadharmacakrapravartanaṃ

[_mvu_3.319_] yācanti atha khalu bhagavāṃ mahābrahmaṇo avakāśam akārṣīt* āryadharmacakrapravartanāya // tāye velāye bhagavān mahābrahmaṇaṃ gāthāye dhyabhāṣe //

apāvṛtaṃ me amṛtasya dvāraṃ brahmeti bhagavantaṃ ye śrotukāmā śraddhāṃ pramuṃcantu viheṭhasaṃjñāṃ / viheṭhasaṃjño praguṇo abhūṣi dharmo aśuddho magadheṣu pūrvaṃ //

atha khalu bhagavatā mahābrahmaṇe avakāśe kṛte anuttaradharmacakrapravartanāya bhūmyā devā ghoṣam udīrayensuḥ // evaṃ māriṣa brahmaṇe bhagavatāvakāśo kṛto anuttaradharmacakrapravartanāya / taṃ bhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃpāya mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca hāyiṣyanti āsurāḥ kāyāḥ divyā kāyā abhivardhiṣyanti // bhūmyānāṃ devānāṃ ghoṣaṃ śrutvā caturmahārājakāyikā devā trayastriṃśā devā yāmā tuṣitā nirmāṇaratī paranirmitavaśavartī devā ghoṣam udīrayensuḥ śabdam anuśrāvayensuḥ // evaṃ māriṣa bhagavatā mahābrahmaṇo avakāśo kṛto dharmacakrapravartanāya / taṃ bhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃpāya mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca hāyiṣyanti āsurāḥ kāyā divyāḥ kāyā abhivardhiṣyanti // iti hi tena kālena tena samayena yāvad brahmalokaṃ ghoṣa abhyudgato //

___ettham etaṃ śrūyati //

[_mvu_3.320_]___atha khalu bhagavāṃ pravartanasya samaye kevarūpā satvā āryadharmacakraṃ pravartayantīti // ye te satvā pūrvayogasaṃpannā bhavanti te āryadharmacakraṃ pravartenti / ahaṃ khalu pūrvayogasaṃpanno tenārahāmy ahaṃ āryadharmacakraṃ pravartayituṃ / ye te satvā anuttarācārasaṃpannā bhavanti evaṃrūpā satvā āryadharmacakraṃ pravartenti / ahaṃ khalu punaḥ anuttarācārasaṃpanno arahāmy ahaṃ āryadharmacakraṃ pravartayituṃ / ye te satvā nivāsānuttaryasaṃpannā bhavanti evaṃrūpā satvārāryadharmacakraṃ pravartenti / ye te satvā āveṇikā bhavanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti / ye te satvā cyutisaṃpannā bhavanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti / ye te satvā garbhāvakrāntisampannā bhavanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti / ye te satvā garbhasthitisampannā bhavanti ye te satvā jātisampannā bhavanti ye te satvā lakṣaṇasaṃpannā bhavanti ye anuvyaṃjanasampannā bhavanti ye kuśalasaṃpannā bhavanti ye dhṛtisaṃpannāḥ smṛtisaṃpannāḥ ye pratyupasthitadharmasaṃpannāḥ ye duṣyadharmasampannāḥ ye loke agrā bhavanti ye loke lokapravicayasampannāḥ satvasārasaṃpannā bhavanti ye sthānaṃ ca sthānato asthānaṃ cāsthānato samyakprajñayā prajānanti ye sarvatragāminīpratipadān tatratatragāminīpratipadāṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā prajānanti ye nānādhātukā ca loke anekadhātukā ca loke yathābhūtaṃ samyakprajñayā prajānanti ye parasatvānāṃ parapudgalānāṃ indriyavīryavaimātratāṃ yathābhūtaṃ

[_mvu_3.321_] samyakprajānanti te eva dharmacakraṃ pravartenti / ye nānādhimuktikā ca loke anekādhimuktikā ca loke yathābhūtaṃ samyakprajñayā prajānanti te eva dharmacakraṃ pravartenti / ye te satvāḥ sarveṣāṃ karmaṇāṃ karmasamādānānāṃ atītānāgatānāṃ pratyutpannānāṃ kṛtānām upacitānām avipakvānāṃ vipākapratyupasthitānāṃ āyativipākavaimātratāṃ yathābhūtaṃ samyakprajānanti te eva dharmacakraṃ pravartenti / ye te sarveṣāṃ dhyānasamādhivimokṣasamāpattīnāṃ ca sakleśavyavadānaṃ yathābhūtaṃ saṃprajānanti ye divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakena satvāṃ paśyanti cyavantāṃ upapadyantāṃ suvarṇāṃ durvarṇāṃ sugatāṃ durgatāṃ hīnāṃ praṇītāṃ yathākarmopagāṃ satvāṃ saṃprajānanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti / ye anekavidhaṃ pūrvanivāsaṃ samanusmaranti ye cāśravāṇāṃ kṣayād anāśravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ ca yathābhūtaṃ saṃprajānanti ye cāpi dīrghāyuṣkā bhavanti ājīvasaṃpannā bhavanti śīlasaṃpannāḥ samādhisaṃpannā vimuktisaṃpannā vimuktijñānasaṃpannā naiṣkramyasaṃpannā mahākaruṇāpratilābhasampannā bodhisaṃpannāś cetaḥparyāyasaṃpannāḥ ṛddhiprātihāryasaṃpannā ādeśanāprātihāryasaṃpannā anuśāsanīprātihāryasaṃpannāḥ sarvakuśaladharmasamanvāgatā ye cārthapratisaṃvidaprāptā dharmapratisaṃvidaprāptā niruktipratisaṃvidaprāptāḥ pratibhānapratisaṃvidaprāptā ye cāryapaṃcāṃgikasamādhisaṃpannāḥ paṃcajñānikasamādhisaṃpannā āryamahāpaṃcāṅgikasamyaksamādhisaṃpannā

[_mvu_3.322_] ye cāpy āryamahāpaṃcajñānikasamyaksamādhiprāptāḥ balasaṃpannāś ca indriyasaṃpannāś ca ṛddhisaṃpannāś ca ye cāpi pauriye vācāye samanvāgatā vispaṣṭāye anelakāye arthasya vijñāpanīye samanvāgatāḥ praśnavyākaraṇena sampannā ye pratibalāḥ pareṣāṃ vaiśāradye pi cchedaṃ vikartuṃ pratibalāḥ pareṣāṃ ahiteṣiṇāṃ saha dharmeṇa nigrahetuṃ ye pratibalā pareṣāṃ sukhānupradānaṃ pradātuṃ evaṃrūpāḥ āryadharmacakraṃ pravartenti / ye te satvāḥ sarvabuddhadharmehi samanvāgatā bhavanti evaṃrūpāḥ satvā āryadharmacakraṃ pravartenti // ahaṃ khalu punaḥ sarvabuddhadharmehi samanvāgato arahāmy ahaṃ dharmacakraṃ pravartayituṃ //

___atha khalu bhagavāṃ imam evarūpam ātmano guṇasamādānaṃ viditvā etad abhūṣi // yaṃ nūnāham āryam anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayeyaṃ / ko nu khalu me pratibalo prathamaṃ dharmaṃ deśitaṃ ājānituṃ na ca me vihiṃsaye yam idaṃ dharmadeśanāye // atha khalu bhagavato etad abhūṣi // udrako rāmaputro śuddho alparajo aparokṣajātīyo so ca dūragato atikrāntagato naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasahavratāye dharmaṃ deśayati / adya saptāhaṃ kālagato udrako rāmaputro mahāhānirudrako rāmaputro // katamo pi khalv anyo pi satvo śuddho alparajo aparokṣajātīyo yo me pratibalo prathamaṃ dharmaṃ deśitam ājānituṃ na ca me viheṭheyā yam idaṃ dharmaśravaṇāya // ārāḍo kālāmo śuddho alparajo alparajaskajātīyo yo me pratibalo prathamaṃ deśitam ājānituṃ na ca me viheṭhaye yam idaṃ dharmaśravaṇāya / mahāhānirārāḍasya adya try-ahaṃ kālagato ārāḍo kālāmo // katamo punar anyo pi satvo śuddho alparajaskajātīyo yo me pratibalo prathamaṃ dharmaṃ deśitam ājānituṃ na ca me viheṭhaye yam idaṃ dharmaśravaṇāya // atha khalu bhagavato etad abhūṣi // paṃcakā bhadravargiyā śuddhā alparajā alparajaskajātīyās

[_mvu_3.323_] te me pratibalā prathamaṃ dharmaṃ deśitaṃ ājānituṃ na ca me viheṭhayensuḥ yam idaṃ dharmaśravaṇāya / pūrvam eva duṣkaraṃ carantasya anubaṃdhensuḥ / te ca vārāṇasyāṃ viharanti ṛṣipatane mṛgadāve // yaṃ nūnāhaṃ vārāṇasīṃ gatvā vārāṇasyām ṛṣipatane mṛgadāve paṃcānāṃ bhadravargiyānāṃ prathamaṃ dharmaṃ deśayeyaṃ //

___atha khalu saṃbahulā maheśākhyā śuddhāvāsakāyikā devā yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte asthānsuḥ / ekāntasthitās te bhagavantam etad uvāca // yaṃ bhagavato antevāsināṃ abhijñātaṃ parijñātaṃ pratibalāś ca punar vayaṃ bhagavato vividhāni vicitrāṇi ṛddhiprātihāryāṇi kartuṃ / yena bhagavān mārgeṇa bodhito vārāṇasyāṃ gamiṣyati ṛṣipatanaṃ mṛgadāvaṃ anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayituṃ tato vayaṃ bhagavato yāvac ca bodhi yāvac ca vārāṇasī mārgaṃ pratijāgariṣyāmaḥ samaṃ asamaviṣamaṃ pāṇitalajātaṃ vitatavitānaṃ citradūṣyaparikṣiptaṃ osaktapaṭṭadāmakalāpaṃ siktasammṛṣṭaṃ dhūpitadhūpanaṃ muktapuṣpāvakīrṇaṃ suvarṇavālikāsaṃstṛtaṃ divyamuktācūrṇasaṃstṛtaṃ divyasphaṭikacūrṇasaṃstṛtaṃ divyamusāragalvacūrṇasaṃstṛtaṃ divyalohitikācūrṇasaṃstṛtaṃ / tatra ca vayaṃ bhagavaṃ mārge yāvac ca bodhir yāvac ca vārāṇasī divyā tālapaṃktiyo abhinirminiṣyāmaḥ acchā samā saikatā sukhopanītā citrāṇi darśanīyāni saptānāṃ varṇānāṃ suvarṇasya rūpyasya muktāyā vaiḍūryasya sphaṭikasya musāgalvasya lohitakāyā / tatra ca vayaṃ bhagavaṃ mārge vāmadakṣiṇato divyāyo nadīyo

[_mvu_3.324_] abhinirminiṣyāmaḥ acchā samā saikatā sukhopanītā suvarṇavālukāsaṃstṛtā utpalapadmakumudapuṇḍarīkanalinīsaugandhika-āmrajambukalakucapanasanārikelapālevatakabhavyadāḍimavṛddhikapracchannā / tatra ca vayaṃ bhagavan mārge yāva ca bodhir yāva ca vārāṇasī divyāni cchattrāṇi abhinirminitvā divyāni dhvajāni abhinirminiṣyāmaḥ / divyāni kūṭāgārāṇi abhinirminiṣyāmaś citrāṇi darśanīyāni saptānāṃ ratnānāṃ suvarṇasya rūpyasya muktāyā vaiḍūryasya sphaṭikasya musāgalvasya lohitikāyā // bhagavato gacchantasya gamiṣyanti tiṣṭhantasya tiṣṭhanti purato ca varṣavalāhakā devaputrā divyāni puṣpāṇi prākiriṣyanti mandaṃ mandaṃ ca devā prasārayiṣyanti //

___bhagavati bodhito vārāṇasīm ṛṣipatanaṃ mṛgadāvaṃ prasthite anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayituṃ śuddhāvāsehi devehi mārgo pratijāgṛto / mahatīṃ caturaṃginīsenām abhinirmiṇitvā mahāntaṃ hastikāyaṃ mahāntam aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ bhagavantaṃ vārāṇasīṃ gacchantaṃ puraskarensuḥ // yāvat suvarṇānām adhipatayo suvarṇarājāno aṇḍajā vā jarāyujā vā aupapādukā vā saṃsvedajā vā te mahāntaṃ caturaṃginīsenāṃ ṛddhīye abhinirmiṇitvā bhagavantaṃ gacchantaṃ puraskarensuḥ / yāva nāgānāṃ nāgādhipatayo nāgarājāno aṇḍajā vā jarāyujā vā saṃsvedajā vā aupapādukā vā te mahatīṃ caturaṃginīsenām ṛddhīye abhinirmiṇitvā bhagavantaṃ vārāṇasīṃ gacchantaṃ puraskarensuḥ / caturmahārājikā devā trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇarati paranirmitavaśavarti brahmakāyikā devā mahāntaṃ caturaṃginīsenā mṛddhīye abhinirmiṇitvā bhagavantaṃ kāśiṃ gacchantaṃ puraskarensuḥ // atha khalu bhagavāṃ mahatīye pariṣāye anekaśatāye anekasahasrāye anekaśatasahasrāye puraskṛto parivārito uruvilvāto gayāṃ gacchati gayāto aparagayāṃ gacchati // aparagayāyāṃ sudarśano nāma nāgārājā / tena bhagavāṃ

[_mvu_3.325_] aparagayāyāṃ vāsena bhaktena ca nimantrito // tahiṃ bhagavāṃ sudarśanasya nāgarājño bhavane vasitvā kṛtāhāro vaśālāṃ gacchati // vaśālāyāṃ nadī nāma brāhmaṇaḥ huhuṃkajātiko vuccati / so bhagavantaṃ gacchantaṃ apasavyīkaroti ca huhun ti ca karoti // bhagavāṃ etasmiṃ vastusmiṃ etasmiṃ nidāne etasmiṃ prakaraṇe tāye velāye imaṃ udānam udānaye //

yo brāhmaṇo bāhitapāpadharmo nihuhuṃko niṣkaṣāyo yatātmā / kṣīṇāśravo antimadehadhārī dharmeṇa so brahmaṇo brahmavādaṃ vadeya //

vaśālāyām anyatamo gṛhapatiḥ bhagavantaṃ vāsena ca bhaktena ca nimantreti / tahiṃ bhagavāṃ vusto kṛtabhaktakṛtyo vaśālāto cundadvīlaṃ nāma adhiṣṭhānaṃ gacchati //

___adrākṣīt* upako ājīvako bhagavantaṃ dūrato yevāgacchantaṃ dṛṣṭvā ca punar yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ sārdhaṃ saṃmodanīyāṃ kathāṃ saṃmodayitvā sārāyaṇīyāṃ kathāṃ vyatisārayitvā ekānte sthād ekāntasthitaḥ upako ājīvako bhagavantam etad uvācat* // pariśuddho bhagavato gautamasya cchavivarṇo pariśuddho paryavadāto viprasannaṃ ca mukhavarṇaṃ / sayyathāpi nāma tālasya pakvasya saṃprati vṛntacyutasya bandhanāśrayo pariśuddho bhavati paryavadāto sapītanirbhāso ca evam eva bhagavato gautamasya cchavivarṇo pariśuddho paryavadāto viprasanno ca mukhavarṇo adya bhagavatā gautamenāmṛtaṃ

[_mvu_3.326_] adhigataṃ amṛtagāmī ca mārgo // evam ukte bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ etad uvāca // amṛtaṃ me upaka adhigataṃ amṛtagāmī ca mārgo // evam ukte upako bhagavantam etad uvāca // kahiṃ vo bho gautama brahmacaryam uṣyate // evam ukte bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye adhyabhāṣe //

sarvābhibhū sarvavido ham asmi sarvehi dharmehi anopalipto / sarvajño haṃ tṛṣṇākṣaye vimukto ahaṃ abhijñāya kim uddiśeyaṃ //

evam ukta upako ājīvako bhagavantam etad uvāca // anācāryo bhagavāṃ gautamo prajānāsi // atha khalu bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye adhyabhāṣe //

na me ācāryo asti kaścit sadṛśo me na vidyate / eko smi loke saṃbuddho prāpto saṃbodhim uttamāṃ //

evam ukte upako ājīvako bhagavantam etad uvāca // arhann iti bhagavāṃ gautamo prajānāsi // atha khalu bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye adhyabhāṣe //

ahaṃ hi arahā loke ahaṃ loke anuttaraḥ / sadevakasmiṃ lokasmiṃ sadṛśo me na vidyate //

evam ukte upako ājīvako bhagavantam etad uvāca // jino ti bhagavāṃ gautamo prajānāsi // atha khalu bhagavān upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye dhyabhāṣe //

jinā hi mādṛśā bhonti ye prāptā āśravakṣayaṃ / jitā me pāpakā dharmā tasmād ahaṃ upaka jino //

pauṇḍarīkaṃ yathā varṇaṃ anope na pralipyate /

[_mvu_3.327_] evaṃ loke na lipyāmi tasmād ahaṃ upaka jinaḥ //

abhijñeyaṃ abhijñātaṃ sadvaktavyaṃ ca bhāṣyati / prahātavyaṃ prahīnaṃ me tasmād ahaṃ upaka jino //

evam ukte upako ājīvako bhagavantam etad uvāca // kahiṃ bhagavāṃ gautamo gamiṣyasi // atha khalu bhagavāṃ upakaṃ ājīvakaṃ gāthāye dhyabhāṣaye //

vārāṇasīṃ gamiṣyāmi āhaniṣyaṃ amṛtadundubhiṃ / dharmacakraṃ pravartayiṣyaṃ loke aprativartiyaṃ //

yo me dharma adhigato virāgopasamo śivo / tam ahaṃ pravartayiṣyāmi hitāya sarvaprāṇināṃ //

ye cābhyatītā saṃbuddhā ye ca buddhā anāgatā / ye caitarahiṃ saṃbuddhā bahūnāṃ śokanāśakā / dharmaṃ deśenti satvānāṃ buddhānāṃ eṣā dharmatā //

devatā antarīkṣe gāthāṃ bhāṣanti //

yo evarūpaṃ naradamyasārathiṃ dṛṣṭvā maharṣiṃ parivarjayeya / hastehi pādehi ca so mahāśiriṃ praṇāmaye eṣa atīvamātraṃ //

cundadvīlāyāṃ cundo nāma yakṣo // tena bhagavāṃ svake bhavane vāsena ca bhaktena ca nimantrito // bhagavāṃ cundasya yakṣasya bhavane ekarātroṣito kṛtabhaktakṛtyo sārathipure lohitavastukaṃ gacchati // lohitavastuke kamaṇḍaluko nāma nāgarājo // tena

[_mvu_3.328_] bhagavāṃ svake bhavane vāsena ca bhaktena ca nimantrito // tatrāpi bhagavāṃ ekarātroṣito kṛtabhaktakṛtyo lohitakāto gandhapuraṃ gacchati // gandhapure kandho nāma yakṣo prativasati / tena bhagavāṃ svake ca bhavane vāsena ca bhaktena ca nimantrito // tatrāpi bhagavān ekarātroṣito kṛtabhaktakṛtyo sārathipuraṃ gacchati // sārathipure bhagavāṃ anyatareṇa gṛhapatinā vāsena ca bhaktena ca nimantrito // tatrāpi bhagavāṃ ekarātroṣito kṛtabhaktakṛtyo sārathipurāto gaṃgātīram anuprāpto // nāviko dāni āha // dehi tarapaṇyaṃ // bhagavān āha // kuto mama samaleṣṭukāṃcanasya vyapagatajātarūparajatasya tarapaṇyaṃ // nāviko āha // yadi me desi tarapaṇyantarīhasi atha na dadāsi na tarīhasīti // bhagavān āha //

no haṃso narmadātīre nāvikaṃ paripṛcchati / svakena bāhuvīryeṇa haṃso tarati narmadāṃ //

iti vaditvāna saṃbuddho haṃsarājeva prakrame / gaṃgāyā tīre asthāsi oghatīrṇo mahāmuni //

bhagvāṃ dāni gaṃgām uttīrṇo vārāṇasīm anuprāptaḥ / saṃkhamedhīyaṃ asthāsi bhagavāṃ kālaṃ āgameti vārāṇasyāṃ piṇḍāya carituṃ / na hi vikāle viharanti buddhā kāle tu piṇḍāya caranti grāme / vikālacārīhi vasanti saṃgā tasmād vikāle na caranti buddhā //

ṛṣipatane paṃcakā bhadravargiyā viharanti ājñātakauṇḍinyo aśvakī bhadrako

[_mvu_3.329_] vāṣpo mahānāmo // bhagavāṃ vārāṇasīto piṇḍāya caritvā kṛtabhaktakṛtyo ṛṣipatanaṃ gacchati // paṃcakehi bhadravargīyehi bhagavān dṛṣṭo / dūrato evāgacchantaṃ dṛṣṭvā bhagavantaṃ kriyākāraṃ karonti // ayaṃ śramaṇo gautamo āgacchati śaithiliko bāhuliko prahāṇavikrānto na kenacit pratyutthātavyaṃ // bhagavāṃ cāgacchati te ca svakeṣu sthāneṣu na ramanti / sayyathāpi nāma śakuntā nīḍagatā vā vṛkṣaśākhāgatā vā heṣṭato agninā saṃtāpiyamānā utpatensuḥ evam eva paṃcakā bhadravargīyā dūrato evāgacchantasya svakasvakeṣv āsaneṣu ratiṃ avindantā bhagavantaṃ pratyutsthāyensuḥ pratyudgamensuḥ / ehi āyuṣmaṃ gautama svāgataṃ āyuṣmato gautamasyānurāgataṃ āyuṣmato gautamasya // bhagavān āha // bhagnā vo bhikṣavaḥ bhadravargīyā pratijñā mā bhikṣavo bhadravargīyā tathāgataṃ āyuṣmaṃvādena samācaratha // teṣāṃ dāni bhagavatā śikṣāvādenābhāṣṭānāṃ yat kiṃcit tīrthikaliṃgaṃ tīrthikagupti tīrthikakalpaṃ sarvaṃ samantarahitaṃ tricīvarā ca prādurbhavensuḥ sumbhakā ca pātrā prakṛtisvabhāvasaṃsthitā ca keśā īryāpatho ca sānaṃ saṃsthihe sayyathāpi nāma varṣaśatopasampannānāṃ bhikṣūṇāṃ / eṣa āyuṣmantānāṃ paṃcānāṃ bhadravargīyānāṃ pravrajyopasaṃpadā bhikṣubhāvo // te dāni pakvatailena bhagavantaṃ nimantrayensuḥ //

___buddhavicīrṇā nāma puṣkiriṇī tahiṃ bhagavāṃ snāto jānantā ca buddhā bhagavanto // atha khalu bhagavataḥ etad abhūṣi // katamasmiṃ pṛthivīpradeśe purimakāḥ samyaksaṃbuddhā dharmacakraṃ pravartayensuḥ // saha cittotpādena bhagavato taṃ pṛthivīpradeśaṃ onasati

[_mvu_3.330_] ca // atha khalu bhagavata etad abhūṣi // kiṃ nu khalu purimakāḥ samyaksaṃbuddhāḥ gacchantakā dharmacakraṃ pravartenti tiṣṭhanto vā niṣaṇṇā vā śayantakā vā // saha cittotpādena bhagavato ṛṣivadane paṃca āsanā prādurbhūtāni // paṃca bhadravargīyā bhagavantaṃ pṛcchanti // kisya imāni bhagavan* āsanāni // . . . . . . . . . . . . bhagavān āha // puṣpiko nāmāyaṃ bhikṣavo bhadrakalpo bhadrakalpe ca buddhasahasreṇa utpadyitavyaṃ // trīṇi pratītāni ahaṃ caturtho // krakutsando navayojanaprabho konākamunir dviyojanaprabho kāśyapo caturyojanaprabho / ahaṃ sarvasiddhārtho vyāmaprabho ajito dvādaśayojanaprabho siddhārtho viṃśadyojanaprabho maitreyo dvādaśayojanaprabho maitrīyaśo aṣṭādaśayojanaprabho sarvaprabho daśayojanaprabho pṛthivīpālo dvādaśayojanaprabho pṛthivīvijayo caturyojanaprabho pṛthivīpaśyī triyojanaprabho jayamitro caturyojanaprabho sugrīvo dvādaśayojanaprabho sudarśano daśayojanaprabho supaśyī daśayojanaprabho sarvaṃjayo aṣṭayojanaprabho sarvābhibhū krośayojanaprabho sarvābhibhū aṣṭayojanaprabho sarvamitro dviyojanaprabho abhinnābho dvādaśayojanaprabho atisūryo caturyojanaprabho abhibhūyaśo yojanaprabho sudayo yojanaprabho sudarśano yojanaprabho sarvābhibhūḥ ṣaṣṭiyojanaprabho vairocano saptayojanaprabho sarvapaśyī . . . . . vairocanaprabho nāma daśayojanaprabho //

___evaṃ mayā śrutaṃ ekasmiṃ samaye bhagavāṃ vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve /

[_mvu_3.331_] tatra bhagavāṃ āyuṣmantāṃ paṃcakāṃ bhadravargīyāṃ āmantresi bhikṣava iti bhagavan* iti bhikṣū bhagavantaṃ pratyaśroṣīt* // bhagavāṃ sānam etad uvāca // dvāv imau bhikṣavaḥ pravrajitasya antau / katamā dvau / yaś cāyaṃ kāmeṣu kāmasukhallikāyogo grāmyo prāthujjaniko nālamāryo nārthasaṃhito nāyatyāṃ brahmacaryāye na nirvidāye na virāgāye na nirodhāye na śrāmaṇyāye na saṃbodhāye na nirvāṇāye saṃvartati yaś cāyaṃ ātmakilamathānuyogo duḥkho anāryo anarthasaṃhito // imau bhikṣavaḥ dvau pravrajitasya antau ete ca bhikṣavo ubhau antāv anupagamya tathāgatasyāryasmiṃ dharmavinaye madhyamā pratimadā anusaṃbuddhā cakṣukaraṇīyā upasamāye saṃvartanikā nirvidāye virāgāye nirodhāye śrāmaṇyāye saṃbodhāye nirvāṇāye saṃvartati // katamā sā bhikṣavaḥ tathāgatenāryasmiṃ dharmavinaye madhyamā pratipadā abhisaṃbuddhā cakṣukaraṇīyā jñānakaraṇīyā upasamasaṃvartanikā nirvidāye virāgāye nirodhāye śrāmaṇyāye saṃbodhāye nirvāṇāye saṃvartati // yam idam āryāṣṭāṃgikā sayyathīdaṃ samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvyāyāmaḥ samyakkarmanto samyagājīvaḥ samyagvāk samyaksmṛtiḥ samyaksamādhir iyaṃ sā bhikṣavaḥ tathāgatenāryāsmiṃ dharmavinaye madhyamā pratipadā abhisaṃbuddhā cakṣukaraṇīyā upasamasaṃvartanikā nirvidāye virāgāye nirodhāye śrāmaṇyāye saṃbodhāye nirvāṇāye saṃvartati //

___catvāri khalu punar imāni bhikṣavo āryasatyāni / katamāni catvāri / sayyathīdaṃ duḥkham āryasatyaṃ duḥkhasamudayo āryasatyaṃ duḥkhanirodho āryasatyaṃ dukhanirodhagāminī

[_mvu_3.332_] pratipadāryasatyaṃ // tatra bhikṣavaḥ katamaṃ duḥkhaṃ āryasatyaṃ // tadyathā // jātiḥ duḥkhaṃ jarā duḥkhaṃ vyādhi duḥkhaṃ maraṇaṃ duḥkhaṃ apriyasaṃprayogaṃ duḥkhaṃ priyaviprayogaṃ duḥkhaṃ yaṃ pīcchanto paryeṣanto na labhati taṃ pi duḥkhaṃ rūpaṃ duḥkhaṃ vedanā duḥkhaṃ saṃjñā duḥkhā saṃskārā duḥkhā vijñānaṃ duḥkhaṃ saṃkṣiptena paṃcopādānaskaṃdhā duḥkhā / idaṃ bhikṣavaḥ duḥkham āryasatyaṃ // tatra katamo duḥkhasamudayo āryasatyaṃ / yāyaṃ tṛṣṇā paunarbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī ayaṃ bhikṣavo duḥkhasamudayo āryasatyaṃ // tatra katamo duḥkhanirodho āryasatyo / yo etasyaiva tṛṣṇāye nandīrāgasahagatāye tatratatrābhinandinīye aśeṣakṣayo virāgo nirodho tyāgo prahāṇo pratiniḥsargo ayaṃ bhikṣavo duḥkhanirodho āryasatyaḥ // tatra katamā duḥkhanirodhagāminī pratipadāryasatyā / eṣaiva āryāṣṭāṃgo mārgo / tadyathā samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvācā samyakkarmāntaḥ samyagājīvaḥ samyagvyāyāmaḥ samyaksmṛtiḥ samyaksamādhiḥ iyaṃ bhikṣavaḥ duḥkhanirodhagāminī pratipadāryasatyaṃ //

___idaṃ duḥkham iti bhikṣavaḥ pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniso manasikārā jñānaṃ udapāsi cakṣur udapāsi vidyā udapāsi buddhi udapāsi bhūrir udapāsi prajñā udapāsi ālokaṃ prādurabhūṣi // ayaṃ duḥkhasamudayo ti idaṃ bhikṣavo pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārāt* jñānam udapāsi cakṣur udapāsi vidyā udapāsi buddhir udapāsi bhūrir udapāsi medhā udapāsi prajñā udapāsi ālokaṃ pṛādurabhūṣi // ayaṃ duḥkhanirodho ti me bhikṣavaḥ pūrvaṃ ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārāt* jñānam udapāsi cakṣur udapāsi vidyā udapāsi buddhir udapāsi bhūrir udapāsi medhā udapāsi

[_mvu_3.333_] prajñā udapāsi āloko prādurabhūṣi // iyaṃ ca duḥkhanirodhagāminī pratipadā iti me bhikṣavo pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārāt* jñānaṃ udapāsi yāvad āloko prādurabhūṣi // taṃ khalu punar imaṃ duḥkham āryasatyaṃ parijñeyaṃ ti me bhikṣavaḥ pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārāt* jñānam udapāsi yāvad āloko prādurabhūṣi // tena khalu punar ayaṃ duḥkhasamudayo āryasatyo prahātavyo ti me bhikṣavaḥ pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārāt* jñānam udapāsi yāvad ālokaṃ prādurabhūṣi // atha khalu punar ayaṃ duḥkhanirodho āryasatyo sākṣīkṛto bhikṣavaḥ pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārā jñānam udapāsi yāvad āloko prādurabhūṣi // sā khalu punar iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipadāryasatyā bhāvitā me bhikṣavaḥ pūrve ananuśrutehi dharmehi yoniśo manasikārā jñānam udapāsi yāvad ālokaṃ prādurabhūṣi // yāvac cāhaṃ bhikṣavaḥ imāni catvāry āryasatyāni evaṃ triparivartaṃ dvādaśākāraṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā nābhyajñāsiṣaṃ na tāvad ahaṃ anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho pratijānehaṃ nāpi tāva me jñānaṃ udapāsi akopyā na me cetomuktiḥ sākṣīkṛtā / yato ahaṃ bhikṣavaḥ imāni catvāry āryasatyāni evaṃ triparivartaṃ dvādaśākāraṃ tathābhūtaṃ samyakprajñayā abhyajñāsiṣaṃ athāhaṃ anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho ti prajānāmi jñānaṃ ca me udapāsi akopyā ca me cetovimuktiḥ prajñāvimuktiḥ sākṣīkṛtā //

___idam avocad bhagavāṃ vārāṇasyāṃ viharanto ṛṣivadano gṛgadāve imasmiṃ ca punaḥ vyākaraṇe āyuṣmato ājñātakauṇḍinyasya virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddhaṃ

[_mvu_3.334_] aṣṭādaśānāṃ ca devakoṭīnāṃ virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddhaṃ / iyaṃ ca mahāpṛthivī atiriva ṣaḍvikāraṃ kaṃpe chinnam iva patraṃ vedhe saṃpravedhe purastimaś ca anto unnamati paścimo ca anto oname paścimo ca anto unname purastimo ca anto oname dakṣiṇo ca anto unname uttaro cānto oname uttaro cānto unname dakṣiṇo cānto oname madhyo ca oname anto unname anto oname madhyo unname / aprameyaṃ ca loke obhāsam abhūṣi atikramyaiva devānāṃ devānubhāvaṃ nāgānāṃ nāgānubhāvaṃ yakṣāṇāṃ yakṣānubhāvaṃ yā pi tā lokāntarikā andhakārārpitā tamisrā tamisrārpitā aghā asaṃviditā asaṃviditapūrvā yatreme candramasūryā evaṃ maharddhikā evaṃ mahānubhāvā ābhayā ābhāṃ nābhisaṃbhuṇanti ālokena vālokaṃ sphuranti nāpi ca te obhāsena sphuṭā abhūṣi / anye pi ye tatra satvā upapannā te pi tenobhāsena anyamanyaṃ saṃjānensuḥ / anye pi kila bho satvā upapannā / anye pi kila bho satvā upapaṃnā / ekāntasukhasamarpitā ca punas tatkṣaṇaṃ tanmuhūrtaṃ sarvasatvā abhūnsuḥ ye pi avīcimahāniraye upapannā / bhūmyā ca devā ghoṣam udīrayensuḥ śabdam anuśrāvayensuḥ / etaṃ māriṣa bhagavatā vārāṇasyāṃ ṛṣivadane mṛgadāve triparivartaṃ dvādaśākāraṃ anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartitaṃ apravartyaṃ kenacic chramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā kenacid vā punar loke saha dharmeṇa / bhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃpāya mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca hāyiṣyanti āsurā kāyā divyā kāyā abhivardhiṣyanti //