Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 1/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Dharmasamuccaya

Thông tin
GRETIL — Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya.CC BY-NC-SA 4.0

Dharmasamuccaya

bhikṣuṇā avalokitasiṃhena samudbhāvitaḥ

dharmasamuccayaḥ

prathamam udānam

(jitadharmakāyavargāḥ parivarto hyanityatā / apramādaḥ kāmatṛṣṇe strī ca madyena te daśa // ) //

(1) jitavargaḥ

maṅgalācaraṇam

// om namo buddhāya //

prahīṇasarvāsrava nirmalaśrīryaḥ kleśajambālanimagnalokam / kṛpāguṇenodaharatsamena praṇamyate 'smai tribhavottamāya // dhs_1.1 //

granthakārapratijñā

saddharma smṛtyupasthānasūtravaipulyasāgarāt / gāthāḥ samuddhariṣyāmi lokalocanatatparāḥ // dhs_1.2 //

mokṣasyāyatanāni ṣaṭ

apramādastathā śraddhā vīryārambhastathā dhṛtiḥ / jñānābhyāsaḥ saṃtāśleṣo mokṣasyāyatanāni ṣaṭ // dhs_1.3 //

nava śāntisamprāptihetavaḥ

dānaṃ śīlaṃ damaḥ kṣāntirmaitrībhūteṣvahiṃsatā / karuṇāmuditopekṣā śāntisamprāptihetavaḥ // dhs_1.4 //

narakasyāgrahetavaḥ

cāpalyaṃ pāpasaṃśleṣaḥ krūratā vitathaṃ vacaḥ / mithyādṛṣṭiḥ pramādaśca narakasyāgrahetavaḥ // dhs_1.5 //

preteṣu ṣaṭ udbhavakāraṇāni

mātsaryamīrṣyā kaṭuvākyatā hi pramādasevā viratiḥ śubhācca / tattveṣvabhidroharataṃ manaśca preteṣu panthāna ihodbhavanti // dhs_1.6 //

tiryagyonau udbhavasādhanāni

ajñānasevā jaḍa (tā) ca buddheḥ saddharmanāśaḥ priyamaithunatvam / āhāraśaktiḥ prabalā ca nidrā tiryaggatau ca pravadanti hetum // dhs_1.7 //

karmaphalam

aśubhaṃ trividhaṃ kṛtvā kāyavāṅmanasāṃ mahat / uttarottarasambaddhaṃ karmaṇā sampradṛśyate // dhs_1.8 //

bālānāmapi sambaddhamuttarottarameva tat / śubhañca trividhaṃ kṛtvā sādhavo yānti nirvṛtim // dhs_1.9 //

tasmāt karmaphalaṃ matvā pramādasya ca varjanam / śreyase kriyate buddheretat sukhamanuttamam // dhs_1.10 //

dānaśīlavato nityaṃ sarvasattvānukampinaḥ / siddhayanti sarvaśastulyāstasmācchīlaparo bhavet // dhs_1.11 //

kasya kāryasiddhiḥ bhavati?

maitrīkaruṇāyuktasya gatākāṃkṣasya dehinaḥ / parānugrahayuktasya kāryasiddhirdhruvaṃ sthitā // dhs_1.12 //

santuṣṭasyāpramattasya sarvasattvahitaiṣiṇaḥ / rāgadveṣavimuktasya kāryasiddhirdhruvaṃ sthitā // dhs_1.13 //

mitrāmitraprahīṇasya samacittasya dehinaḥ / apāyagatibhinnasya kāryasiddhirdhruvaṃ sthitā // dhs_1.14 //

evaṃ ca tasya dhīrasya dharmadānaratasya ca / mātsaryerṣyāpramuktasya kāryasiddhirdhruvaṃ sthitā // dhs_1.15 //

saṃvarasthasya śāntasya gurupūjāratasya ca / kāryākāryavidhijñasya kāryasiddhirdhruvaṃ sthitā // dhs_1.16 //

aśaṭhasyātidakṣasya priyavākyasya nityaśaḥ / dhyānādhyayanaśaktasya kāryasiddhirdhruvaṃ sthitā // dhs_1.17 //

deśakālavidhijñasya sādhyāsādhyaṃ vijānataḥ / śakyopāyavidhijñasya kāryasiddhirdhruvaṃ sthitā // dhs_1.18 //

krodhādivijayasādhanamukhena dharmatāsvarūpanirūpaṇam

akrodhena hataḥ krodhaḥ kṣamayā krūratā jitā / dharmeṇa nirjito 'dharmaḥ prabhayā vijitaṃ tamaḥ // dhs_1.19 //

satyādeḥ praśaṃsā

mṛṣāvākyaṃ satyahataṃ paiśunyaṃ ca samādhinā / pārūṣyaṃ mārdava jitaṃ abaddhaṃ bandhanā jitam // dhs_1.20 //

prāṇātipāto maitryā ca steyaṃ dānaiḥ sadā jitam / ayoniśomanaskāro yonijena sadā jitaḥ // dhs_1.21 //

avidyā vidyayā jitā divasena tathā kṣapā / śuklapakṣeṇa ca kṛṣṇapakṣo (hi) sarvaśo jitaḥ // dhs_1.22 //

mithyākāmeṣvavijito buddhayā tattvavicārayā / āryāṣṭāṅgena mārgeṇa yonijena sadā jitaḥ // dhs_1.23 //

vaiśāradyaiścaturbhiśca kadarya jitameva tat / vismṛtiśca hatā smṛtyā kṣaṇenātmānameva ca // dhs_1.24 //

araṇyavāsaniyatairjitā rāgavaśā narāḥ / meruṇā parvatā jitā (vṛkṣeṇa) vanamālikā // dhs_1.25 //

samudreṇa jitā sarve tīrthā (hi) jalasambhavāḥ / ādityatejovijitā sarve ca grahatārakāḥ // dhs_1.26 //

nityā jitā anityena dāridrayaṃ dānasampadā / śāṭhyaṃ na mārdava jitaṃ satyenānṛtiko hataḥ // dhs_1.27 //

bhūtena nirjito 'bhūto vahninā tarusampadaḥ / pipāsā vijitā toyairjighitsā bhojanaistathā // dhs_1.28 //

vīryapraśaṃsā

siṃhena vijitāḥ sarve mṛgāḥ sattvādhikāśca ye / santāpena mahecchā ca jitā nityaṃ prakīrtyate // dhs_1.29 //

dayā praśasyate nityamadayā naiva śasyate / vīryeṇa nirjitaṃ sarva kausīdyaṃ mohavardhanam // dhs_1.30 //

tattvadarśipuruṣapraśaṃsā jñānādhikaiḥ sadā dāntaiḥ puruṣaistattvada(rśi)bhiḥ / vijitāḥ krūrakarmāṇo mithyāvādādhikā narāḥ // dhs_1.31 //

buddhena nirjitāḥ sarve tīrthyāḥ kuṭilavādinaḥ / asurā vijitā devairdharmateyaṃ vyavasthitā // dhs_1.32 //

// iti jitavargaḥ prathamaḥ //

(2) dharmopadeśavargaḥ

guruḥ kīdṛgbhavet?

yo hi deśayate dharma kṣemaṃ nirvāṇagāminam / sa sarvabandhanacchettā gururbhavati dehinām // dhs_2.1 //

chittvā mohamayaṃ pāśaṃ yo hi deśayate śivam / sanmārgadeśakaḥ prokto durmārgavinivārakaḥ // dhs_2.2 //

dharmasya pravaratvam yena dharmeṇa manujāstaranti bhavasāgaram / saddharmaprabaraḥ prokto na dharmo laukiko hi saḥ // dhs_2.3 //

kṣetrāṇīmāni catvāri vidyante yasya dehinaḥ / tasyedaṃ saphalaṃ janma kathitaṃ mārgadeśakaiḥ // dhs_2.4 //

sakalendriyatāṃ prāpya labdhvā buddhasya śāsanam / yo na dharmarato martyaḥ sa paścādanutapyate // dhs_2.5 //

yamasāyujyam vyāsaktamanasāṃ nityaṃ nityaṃ kāmagaveṣiṇām / putradāraprasaktānāmantako 'bhyeti dehinām // dhs_2.6 //

cittasya vaśīkaraṇam saṅkalpadoṣamanasaṃ taistairdoṣaiḥ samākulam / cittaṃ nayatyupāyena cittabaddhā hi dehinaḥ // dhs_2.7 //

durdamasyāticaṇḍasya siddhiprepsorviśeṣataḥ / na cittasya vaśaṃ gacchet śatrubhūtaṃ hi tannṛṇām // dhs_2.8 //

saśrutena sudiṣṭena bhāvitenāpyanekaśaḥ / dharmeṇa śāmyate cittaṃ jālineva yathā hayaḥ // dhs_2.9 //

saddharmaśravaṇaphalam saddharmaśravaṇaṃ kṛtvā pāpād viramate pumān / śreyase pratipattiṃ ca nityamevopapadyate // dhs_2.10 //

saddharmaśravaṇaṃ kṛtvā manaḥ prahalādamṛcchati / kuśalaṃ cāsya sumahat sandhāne sampratīkṣate // dhs_2.11 //

śrutvā bhavati dharmātmā śrutvā pāpaṃ na kurvate / śrutvā karmaphalaṃ jñātvā nirvāṇamadhigacchati // dhs_2.12 //

śrutvā vedayate dharma śrutvā buddhaḥ prasīdati / śrutvā dharmaṃ vimokṣāya yatate paṇḍito naraḥ // dhs_2.13 //

dharmalakṣaṇatattvajñaḥ śrutvā bhavati mānavaḥ / tasmācchrutvā prayatnena buddhiḥ kāryā prayatnataḥ // dhs_2.14 //

śrutvā saṃsāravimukhāṃ kathāṃ sugatadeśitām / prahāya tṛṣṇāṃ vividhāṃ prayāti padamavyayam // dhs_2.15 //

caturvidhāṃ pratyayitāṃ dharmāṇāṃ codamavyayau / śrutvā tāṃ jñāyate sarvā pumān śraddhāvibhāvitaḥ // dhs_2.16 //

skandhāyatanadhātūnāṃ yadetallakṣaṇadvayam / śrutvā tajjñāyate sarva tasmāt dharmaparo bhavet // dhs_2.17 //

prabalā ye trayo doṣāḥ sarvasaṃsārabandhanāḥ / te praṇaśyantyaśeṣeṇa saddharmaśravaṇena vai // dhs_2.18 //

pravṛtterlakṣaṇaṃ kṛtsnaṃ nivṛtteścāpyaśeṣataḥ / śrutimāṃstat prajānāti tasmācchrutamanuttamam // dhs_2.19 //

mṛtyukālopapannasya vedanārtasya dehinaḥ / na vyathā śrutamālambya svalpāpi hṛdi jāyate // dhs_2.20 //

samyagjñānena ye dagdhāḥ kleśavṛkṣāḥ samantataḥ / na teṣāmudbhavo bhūyaḥ kadācidupalabhyate // dhs_2.21 //

apramādavidagdhaṃ hi śrutaṃ sarva sukhodayam / śreyasaśva śrutaṃ mūlaṃ tasmācchrutaparo bhavet // dhs_2.22 //

saddharmaśravaṇaṃ śrutvā vṛddhāṃścopāsya paṇḍitaḥ / prayātyanuttamaṃ sthānaṃ jarāmaraṇavarjitam // dhs_2.23 //

dharmeṇa vartate śrutvā duḥkhānmucyeta vai yathā / śrutvā bhavati maitryātmā tasmācchreyaḥ paraṃ śrutam // dhs_2.24 //

kāyavāṅmanasāṃ buddhiḥ śrutvā bhavati dehinām / tasmāt sadbuddhikāmo yastena śrotavyamādarāt // dhs_2.25 //

śrutvā bhāvaṃ samāśritya dṛḍhavīryaparākramam / taranti puruṣāstūrṇa tribhava vipulaṃ mahat // dhs_2.26 //

śrutvā yaḥ puruṣaḥ sarvairdhanavānabhijāyate / aśrutārthadhanairyuktaṃ daridraṃ prāhustaṃ budhāḥ // dhs_2.27 //

saddharmanāśaphalam

saddharmadhananaṣṭasya guruṇā varjitasya ca / viphalaṃ jīvitaṃ ceṣṭaṃ pāpairupahatasya ca // dhs_2.28 //

pramādādīnāmaniṣṭaphalasādhanatvam

pramādinaḥ kusīdastha pāpamitrasya dehinaḥ / jīvitaṃ niṣphalaṃ dṛṣṭaṃ bījamuptaṃ yathosare // dhs_2.29 //

śāstraprāmāṇyam

śrutadṛṣṭivinirmuktamarthamāhurvicakṣaṇāḥ / na cakṣurbhyāṃ vinirmuktamarthamityabhidhīyate // dhs_2.30 //

dharmasevanāgrahaḥ yo hi dharma parityajya adharmamanutiṣṭhati / sa bhaiṣajyaṃ parityajya vyādhimevopasevate // dhs_2.31 //

sevatāṃ sevatāṃ puṃsāṃ dharmo bhavatyanekaśaḥ / varṣāṇāṃ samavāyena yathodyānaṃ pravardhate // dhs_2.32 //

iha vajrāsane bhūmirna saṃsāre 'nyathā bhavet / bodhicittasamutthānaṃ bodhiprāptistathottamā // dhs_2.33 //

dharmacārī praśāntātmā kāyotthāyī samāhitaḥ / avaśyaṃ śubhabhāgīsyāt sa pramādena vañcitaḥ // dhs_2.34 //

jñānasevanāgrahaḥ tasmājjñānaguṇānmatvā jñānaṃ seveta paṇḍitaḥ / nahyajñānena saṃyuktaṃ pumān kaścit pratibhavet // dhs_2.35 //

dharmānusāriṇī śraddhā dharmānusāriṇī śraddhā yathā yāti sukhāvahā / sātidurgatisanyaktā vyasaneṣu mahad balam // dhs_2.36 //

pradīpakalpā tamasi vyādhitānāmivauṣadham / arthānāṃ netra bhūtā sā daridrāṇāṃ mahadbalam // dhs_2.37 //

bhavādyairhriyamāṇānāṃ pūrvabhūtā sukhāvahā / pramādamadamattānāṃ sā pramādavighātikā // dhs_2.38 //

śāntapadaprāpteḥ phalam sa hi yattatpadaṃ śāntaṃ nirvāṇamunibhirvṛtam / tat prāpayatyakhedena samyagjñānapuraḥsaram // dhs_2.39 //

// iti dharmopadeśavargaḥ dvitīyaḥ //

(3) kāyajugutsāvargaḥ

kāyasya svarūpanirūpaṇam

satkārairvṛhaṇairmāsairapi śayyāsanādibhiḥ / na svīkartumayaṃ kāyaḥ kadācit kenacit kṛtaḥ // dhs_3.1 //

kāyasya riputvam

kṛtaghnasyāvidakṣasya nityaṃ randhraprahāriṇaḥ / kaḥ kāyasya riporartha pāpaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ // dhs_3.2 //

rogānī tamanarthānāṃ bahūnā bhājanaṃ tathā / aśucyaṅgasya nikaraṃ kāyamityabhidhīyate // dhs_3.3 //

avijñeyaṃ maraṇaṃ jīvitañca kṣaṇikam

upasthitamavijñeyaṃ maraṇaṃ tattvacintakaiḥ / jīvitaṃ ca kṣaṇādūrdhvaṃ na gacchati nirūpyate // dhs_3.4 //

kāyasya heyatvam

āyuṣkarmārthanirmāṇametaṃ kāyaṃ tyajyayam / api viddhastathā śete kāṣṭhaloṣṭhasamo bhuvi // dhs_3.5 //

kṣaṇe kṣaṇe 'pi kāyo 'yaṃ jīryate na nivartate / tathā yauvanamadairbālā muhayante (mugdhacetasaḥ) // dhs_3.6 //

dhanadhānyamadairmattāḥ kurvantyahitamātmanaḥ / tannāśamupayātyevaṃ sa ca pāpena dahayate // dhs_3.7 //

adhārmikanindā

na manuṣyā manuṣyāste yebhyo dharmo na rocate / na mārge ca sthitāstattve nirvāṇapuragāmike // dhs_3.8 //

manuṣyayoneḥ bhavasāgarataraṇopāyaḥ

kathaṃ prāpya hi mānuṣyaṃ śreyasāmālayaṃ mahat / na jñānaplavamārūhaya taranti bhavasāgarāt // dhs_3.9 //

jīvanasya kṣaṇikatā

vidyudālātasadṛśaṃ gandharvanagaropamam / sadā tad yāti rabhasaṃ jīvitaṃ sarvadehinām // dhs_3.10 //

śarīre na madaṃ kuryāt kṣaṇike bhaṅgure sadā / itvare capale 'sāre jarāmaraṇabhīruke // dhs_3.11 //

dhyāyinānnagataṃ hyetat śokānāmālayo mahān / śubhāśubhānāṃ kṣetraṃ ca śarīramavadhīyate // dhs_3.12 //

saphalajīvanarahasyam

jñānaśīladayādānairyasya gātraṃ vibhūṣitam / tasya sattvaikasārasya śarīraṃ saphalaṃ matam // dhs_3.13 //

dhātujñānāt mokṣaḥ

dhātūnāṃ mārakāt sarvamidaṃ muktaṃ kalevaram / śarīradhātu vicayāt sākṣād bhavati netarāt // dhs_3.14 //

śarīradhātuṃ yo muktvā dhātuṣvanyeṣu rajyate / sa dhātukatvaśikṣāto duḥkhenaiva pramucyate // dhs_3.15 //

hiraṇyadhāturna tathā duḥkhaśāntyai hi vartate / śarīradhātutattvajño yathā duḥkhāt pramucyate // dhs_3.16 //

duḥkhād duḥkhodayastena duḥkhī na parirakṣyate / pravīṇo rājacaurādibhayaiḥ sarvairūpadrutam // dhs_3.17 //

tasmādanarthakaṃ nityaṃ dūratastaṃ vivarjayet / varjanāt sukhito duṣṭasaṅgrahād duḥkhitaḥ pumān // dhs_3.18 //

śarīradhātutattvajño dhātulakṣaṇatattvavit / dhyānādhyayanasaṃsakto dahati kleśaparvatān // dhs_3.19 //

tasmāccharīrajān dhātūn paṇḍitaḥ pratyavekṣate / teṣāṃ svalakṣaṇaṃ jñātvā mokṣo bhavati dehinām // dhs_3.20 //

// iti kāyajugupsāvargastṛtīyaḥ //

(4) parivartavargaḥ

kasya kālaḥ parivartate

kāmairevāvitṛṣṇasya tṛṣṇayā tṛṣitasya ca / cañcalendriyacittasya kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.1 //

anityadhyeyatā yasya sukhasaktasya dehinaḥ / strīdarśanena mattasya kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.2 //

jātimaraṇavaśyasya mohitasya ca tṛṣṇayā / bālasya tu janasyāsya kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.3 //

gaticārakabaddhasya udvegavaśagasya ca / pramādaviṣamūḍhasya kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.4 //

auddhatyādiprasaktasya gātraśobhāratasya ca / lābhairatṛptamanasaḥ kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.5 //

pañcabandhanabaddhasya ṣaḍbhirvyāmohitasya ca / trailokyavidhimūḍhasya kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.6 //

vinipātānabhijñasya vitarkopahatasya ca / janasya saktamanasaḥ kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.7 //

tatkālaramaṇīyeṣu pariṇāmahiteṣu ca / kāmeṣu saktamanasaḥ kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.8 //

pūrvaduḥkhānabhijñasya divyasaukhyaratasya ca / viprayogānabhijñasya kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.9 //

karmajālena baddhasya manasyeva viceṣṭinaḥ / satpathāt paribhraṣṭasya kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.10 //

bhavadoṣānabhijñasya tṛṣṇayā mūḍhacetasaḥ / mohāndhakāramagnasya kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.11 //

kāmaikapāśabaddhasya niḥsahāyasya dehinaḥ / devīgaṇavimūḍhasyaṃ kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.12 //

indriyād vyapakṛṣṭasya satpathabhrāmitasya ca / traidhātukarasajñasya kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.13 //

saṃvarāsaṃvarajñasya vyāpādabahulasya ca / naṣṭasambuddhamārgasya kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.14 //

hitāhitavahirgasya kāryākāryajaḍasya ca / krīḍābāla sadṛśasya kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.15 //

nadīprastravaṇocceṣu vanopavanabhūmiṣu / (saṃ)krīḍātatparasyāsya kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.16 //

vimānagiripṛṣṭheṣu dharmākaravaneṣu ca / ramataḥ kāmabhogeṣu kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.17 //

karmadharma vipākeṣu nirāsaktasya dehinaḥ / kevalāhārasaktasya kālo 'yaṃ parivartate // dhs_4.18 //

śarīrasthitasyāpi śarīrānabhijñatā

karmaṇāyuḥ pariśrāntaṃ traidhātukamidaṃ sadā / bhramanti cakravannityaṃ na ca vindanti bāliśāḥ // dhs_4.19 //

jagataḥ doṣānabhijñatā

vinipātocchru yamayaṃ yo nāmārohate jagat / na ca doṣāvadheyatvaṃ prakurvanti vimohitāḥ // dhs_4.20 //

dhīrasya kāmaparivarjanaṃ saukhyahetuḥ

etat (tu) paramaṃ saukhyaṃ yat kāmaparivarjanam / vītakāṃkṣasya dhīrasya gataśokasya tāpinaḥ // dhs_4.21 //

munīnāṃ caramapadaprāptiphalam

tadādimadhyanidhane kalyāṇaṃ kṣemamuttamam / yad prāpyamunayaḥ śrāntāścaranti vigatajvarāḥ // dhs_4.22 //

duḥkhahetavaḥ kāmāḥ

satkāmajaṃ bhavet saukhyaṃ vinipātagataṃ tu tat / na hi kāmaviśeṣaṃ ca kiñcid duḥkhavipākajam // dhs_4.23 //

tasmāt kāmeṣu matimān na lubhyet kathañcana / te hi saṃsāraduḥkhānāṃ hetubhūtāḥ sudāruṇāḥ // dhs_4.24 //

vanopavanaśaileṣu padmākaravaneṣu ca / vibhrāntāstṛṣṇayā bālāḥ patanti saha daivataiḥ // dhs_4.25 //

śubhakarmāsakteḥ upadeśaḥ

kāñcaneṣu (ca) śaileṣu vaidūryaśikhareṣu ca / kṣīyate hi śubhaṃ karma yatasva saha daivataiḥ // dhs_4.26 //

kalpavṛkṣeṣu ramyeṣu nadīprastravaṇeṣu ca / caratastaiḥ śubhaṃ kṣīṇaṃ yatasva saha daivataiḥ // dhs_4.27 //

bhūmibhāgeṣu ramyeṣu ratnākaravaneṣu ca / na śubhaṃ te sadā cīrṇa yatasva saha daivataiḥ // dhs_4.28 //

pañcātmakena vīryeṇa manaḥprahalādakāriṇā / hatasya gatakālasya yatasva saha daivataiḥ // dhs_4.29 //

devānāṃ hitānabhijñatā

kāmaṃ saṃsakta manasairnityaṃ viṣayatatparaiḥ / na jñāyate hitaṃ devairyadamantrāhitaṃ bhavet // dhs_4.30 //

devanindā

alpaśiṣṭamidaṃ puṇyaṃ cyavanaṃ samupasthitam / gantavyamanyatra suraiḥ sukarmaphalabhojibhiḥ // dhs_4.31 //

ye nityaṃ śubhasaṃsaktāḥ kurvanti vā śubhaṃ sadā / teṣāṃ visadṛśo heturmūrkhāṇāṃ hi vivartate // dhs_4.32 //

ke mṛtyuṃ pratīkṣante

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ / śubhaśīlatamo 'jñānāḥ sarvadā na parāyaṇāḥ // dhs_4.33 //

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ / ye na karmavipākasya jñānaṃ roṣavadhe ratāḥ // dhs_4.34 //

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ / prajñāpayanti na samā stṛṣṇāgniparivāritāḥ // dhs_4.35 //

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ / viprayogakṛtaṃ duḥkhaṃ ye na paśyanti dāruṇam // dhs_4.36 //

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ / strījanāsaktahṛdayā na vindanti punarbhavam // dhs_4.37 //

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ / vipattivyādhiśokebhyo nodvijanti kathañcana // dhs_4.38 //

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ / ye pāpamitrasaṃsarga prakurvanti mahārūṣam // dhs_4.39 //

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ / bhāvitaṃ cetasā yairna na ca tattvapraveśitā // dhs_4.40 //

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ / yena sarvāsvavasthāsu saṃsārabhayabhīravaḥ // dhs_4.41 //

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ / kāryākāryeṣu ye nityaṃ na subhāṣitacetasaḥ // dhs_4.42 //

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ / ye na tattvadhiyo nityaṃ sarvabhūtahite ratāḥ // dhs_4.43 //

bhuktvā mṛtyuṃ pratīkṣante te janāḥ kāmamohitāḥ / ye śarīra sukhārthena dharma hiṃsanti mohitāḥ // dhs_4.44 //

paṇḍitalakṣaṇam

ekāntamanasā nityaṃ śubhaṃ kāryaṃ prayatnataḥ / aśubhaṃ ca sadā varjyametat paṇḍitalakṣaṇam // dhs_4.45 //

vinipātasādhanāni

kṣayaṃ yātaṃ ca yat śīlaṃ spṛṣṭvā yaḥ samupāgataḥ / pramādāvañcito 'vaśyaṃ vinipāto bhaviṣyati // dhs_4.46 //

viṣayiṇaḥ parivartanaśīlatā na tu viṣayāṇām

gatā gacchanti yāsyanti deveśāścaiva sarvataḥ / tiṣṭhanti śikhare ramye nānāratnavibhūṣite // dhs_4.47 //

vaidūryaśikharā ramyāstathānye vanamālinaḥ / viṣayāstādṛśā eva janastu parivartate // dhs_4.48 //

vanopavanaramyāṇi bhūmibhāgāni sarvaśaḥ / tiṣṭhantyavikalānyeva janastu parivartate // dhs_4.49 //

vaidūryamayanālāni kāñcanāni viśeṣataḥ / padmākarāṇi tānyeva janastu parivartate // dhs_4.50 //

sarāṃsi sarito ramyāḥ pakṣisaṅghairnirantaram / tathaivāvikalā hyete janastu parivartate // dhs_4.51 //

vimānāni rathāścaiva harmyāṇi ca tathaiva ca / tiṣṭhantyavikalā hyete janastu parivartate // dhs_4.52 //

parivartanaṃ lokasya viṣayairvañcitasya ca / tathāpi nāmalokasya nodvego hṛdi jāyate // dhs_4.53 //

abhyāsena kharī bhūtaṃ cittaṃ saṃsāracāriṇam / yena manye mahad duḥkhaṃ hṛdaye naiva vartate // dhs_4.54 //

śūlikena yathā baddhāḥ paśavo gṛhapañjare / ekaikaśo vinaśyanti śeṣāṇāṃ nāsti sambhramaḥ // dhs_4.55 //

sukhāya kāmināmeva iyaṃ bhūmiravasthitā / cyutāścaivopapannāśca tathāmī bāliśāḥ surāḥ // dhs_4.56 //

viṣayonmukhānāṃ maraṇānabhijñatvam

pramādāya hatāḥ sattvā mṛtyuḥ kṣaṇikaduḥkhadaḥ / nāvabuddhayanti maraṇaṃ paśuvad vītasambhramāḥ // dhs_4.57 //

te paścād dīrghamanasaḥ kālasya vaśamāgatāḥ / paścāttāpamayo vahnirdhakṣyate niṣpratikṣayaḥ // dhs_4.58 //

dāruṇaṃ niṣpratīkāramavaśyaṃ rūpadehinām / maraṇaṃ kālavaśagaṃ tad viditvāgamaṃ caret // dhs_4.59 //

viprayogāntāḥ sarve saṃyogāḥ

samāgamāḥ priyāloke viyogāścāpriyāḥ sadā / saṃyogo viprayogānto dharmateyaṃ sanātanā // dhs_4.60 //

kṣaṇe lave muhūrte ca divārātrau tathādhvani / maraṇaṃ cintayed dhīrastasya nāsti pratikriyā // dhs_4.61 //

gatakalmaṣā eva śāntimadhigacchanti

smṛtimagnyāṃ praśaṃsanti yeṣāṃ maraṇasaṃbhavā / śreyasaikaparāṃ śānti prayāntiṃ gatakalmaṣāḥ // dhs_4.62 //

mṛtyorarthamanusmṛtya doṣo 'yaṃ kasya sammataḥ / nirdoṣaṃ hi manaḥ sarvaṃ śāntaṃ bhavati nityaśaḥ // dhs_4.63 //

tathāgataiḥ apramādaparaṃ śreṣṭhamuktam

apramādaparaṃ śreṣṭhamidamuktaṃ tathāgataiḥ / yanmṛtyoḥ smaraṇaṃ nityamaśubhānāṃ ca varjanam // dhs_4.64 //

// iti parivartavargaścaturthaḥ //

(5) anityatāvargaḥ

sukhaṃ kṣayāntam

kṣayāntaṃ hi sukhaṃ sarva na sukhaṃ vidyate dhruvam / saṃsṛjenna sukhaṃ tasmāt yadīcchet sukhamātmanaḥ // dhs_5.1 //

mṛtyuḥ sarvānapi ākarṣati

gacchatāṃ tiṣṭhatāṃ caiva hasatāṃ krīḍatāmapi / avisahyo mahāvego mṛtyurnaśyati dāruṇaḥ // dhs_5.2 //

na tatstha mihāmutra yatrāsau pratipadyate / tathāpi nāma saṃmūḍhā janayitvā vaśaṃgataḥ // dhs_5.3 //

(na bālaṃ na yuvānaṃ vā) na sthavirameva vā / gṛhasthamagṛhasthaṃ vā yadāsau nāpakarṣati // dhs_5.4 //

sukhitaṃ duḥkhitaṃ vāpi guṇavantaṃ tathaiva ca / vratasthamavratasthaṃ vā yadāsau nāpakarṣati // dhs_5.5 //

duḥśīlaṃ śīlavantaṃ ca (dāninaṃ ca tathottamam) / rājānaṃ cottamaṃ cāpi yadāsau nāpakarṣati // dhs_5.6 //

daivaṃ vā nārakaṃ vāpi tiryañca pratajaṃ tathā / pramattamapramattaṃ vā yadāsau nāpakarṣati // dhs_5.7 //

kāmadhātūpapannaṃ vā rūpadhātau sthitañca yaḥ / ārupyadhātūpapannaṃ vā yadāsau nāpakarṣati // dhs_5.8 //

karmapāśo jarādaṇḍo vyādhidaṇḍo mahāvanam / raktopamo mṛtyurayaṃ sattvānādāya gacchati // dhs_5.9 //

evaṃvidhe pratibhaye mṛtyau paramadāruṇe / (upasthite pravartante) surāḥ kāmavimohitāḥ // dhs_5.10 //

patanāntaṃ sarvasukhaṃ santyajet

yad duḥkhaṃ cyavamānasya devalokāt surasya ca / narake yadbhavaṃ duḥkhaṃ viprayogapuraḥsaram // dhs_5.11 //

viṣamākṣikasaṃyuktaṃ yathānnaṃ cāpi (śobhanam) / (tato) devagataṃ saukhyaṃ patanāntaṃ visarjayet // dhs_5.12 //

kṣīṇapuṇyasya dīnasya svadārairvarjitasya ca / yad duḥkhaṃ cyavamānasya tasyaupamyaṃ na vidyate // dhs_5.13 //

sukṛtakṣīṇamandasya dvipasyeva gatattviṣaḥ / śāmyati devasya yadduḥkhaṃ mahadduḥkhaṃ prajāyate // dhs_5.14 //

devasyāpi cyavanam

tṛṣṇāviṣayavṛddhasya śokopahatacetasaḥ / mandavāgdehaceṣṭasya devasya cyavanād bhayam // dhs_5.15 //

duḥkhasya viṣayataratvam

yathā yathā sukhāsvādāḥ kāmā paramavañcakāḥ / (tathā) tathā bhavatyeva teṣāṃ duḥkhaṃ mahattaram // dhs_5.16 //

yatamānasya yad duḥkhaṃ devalokān prajāyate / tasyāntareṇa narakaṃ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm // dhs_5.17 //

cyavanāntaṃ devalokaṃ maraṇāntaṃ tadā bhuvi / dṛṣṭvā duḥkhaṃ (bhavatyeva śreyase kriyatāṃ manaḥ) // dhs_5.18 //

saukhyaṃ patanāntam

patanāntaṃ sadā saukhyaṃ nāsti lokasya nityajāḥ / tad buddhvā kāraṇaṃ sarva śreyase kriyatāṃ manaḥ // dhs_5.19 //

sarva duḥkhāntam

sarve kṣayāntā nicayā patanāntā samucchrayāḥ / saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam // dhs_5.20 //

jātasya maraṇaṃ nityaṃ na tasyāstīti nityatā / na bhūtārāvitānena triṣu dhātuṣu dṛśyate // dhs_5.21 //

garbhameke vinaśyanti tathaike sūtikāgṛhe / parisarpaṇakāścaike tathaiva (ca vinaśvarāḥ) // dhs_5.22 //

maraṇaṃ dhruvam

udayāstaṃ ca gamanaṃ bhāskarasya pradṛśyate / tathā jātasya sarvasya sthitaṃ maraṇamagrataḥ // dhs_5.23 //

sarva sukhaṃ kṣayāntam

kṣayāntaṃ hi sukhaṃ sarva yo na vindati mohadhīḥ / sa paścānmaraṇe prāpte (duḥkhāya janibhāgbhavet) // dhs_5.24 //

kuśalaṃ kārya(karaṇaṃ kuśalī ca) priyaḥ sadā / sukhaṃ hi dharmācaraṇaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ // dhs_5.25 //

anityamadhruvaṃ sarva pariṇāme kaṭuḥ sadā / saṃsāraḥ kathito buddherhetustattvavicāraṇe // dhs_5.26 //

devāḥ sukhapramattā ye teṣāṃ sukhamaśāśvatam / cyavamānasya ca yadduḥkhaṃ devalokāt surasya hi // dhs_5.27 //

tasyopamānaṃ naivāsti narakānnarakaṃ hi tat / kimete nāvabudhyante patanāntaṃ sadā sukham // dhs_5.28 //

ajarāmaravallokaṃ paśyanti sukhamohitāḥ /

cyutyupapattimallokaḥ saṃkhyā tasya na vidyate / na codvijanti puruṣāstṛṣṇayā parivañcitāḥ // dhs_5.29 //

abhiyāti sadā janma tvaritaṃ yāti yauvanam /

saṃyogo viprayogaśca sahajaḥ paridṛśyate / vimūḍhā nānupaśyanti viṣayaiḥ parivañcitāḥ // dhs_5.30 //

tṛṣṇāvivaśā devāḥ cyavanti

cyavanti devāḥ vivaśāstṛṣṇayā parimohitāḥ / sā bhūmistāni padmāni vanāni vividhāni ca // dhs_5.31 //

sarvapadārthānāmāpātaramaṇīyatvam

śikharāgrāṇi ramyāṇi ratnavanti mahānti ca / sarāṃsi nadyo vividhā ratnapāṣāṇabhūṣitāḥ // dhs_5.32 //

vṛkṣā vicitrakusumāḥ paṅktibhirvividhaiḥ sthitāḥ / harmyāgrāṇi ca ramyāṇi ratnavanti mahānti ca // dhs_5.33 //

kalpavṛkṣā hemamayā kecidvaidūrya nirmalāḥ / rājatāstapanīyāśca vimiśrā vararohiṇaḥ // dhs_5.34 //

bhramarairūpagītāśca vibhānti kamalākarāḥ / vibhūṣaṇāni ramyāṇi devārhāṇi ca sarvataḥ // dhs_5.35 //

sarva kṣaṇikam

sarvametat tathaivāsti janastu parivartate / māyābudbudaphenābhaṃ gandharvanagaropamam // dhs_5.36 //

sukhaṃ sarvasya devasya tṛṣṇayā vañcitasya hi / sa vināśya janaṃ sarva bhrāmayitvā bhavārṇave // dhs_5.37 //

tṛṣṇaiva duḥkhamūlam

tṛṣṇā viṣāgnisadṛśā lokānāmatra tiṣṭhati / avitṛptā kāmabhogairapi taptā sukhodbhavā // dhs_5.38 //

kālānalena nirdagdhā kva te devagaṇāḥ gatāḥ / sarvathādhigatā yeyaṃ tṛṣṇā lokavitanvinī // dhs_5.39 //

yayā vimohitā devāḥ kālasya vaśamāgatāḥ / devāsurā narā yakṣā narake yānti jaṅgamāḥ // dhs_5.40 //

kālapāśayojitaṃ traidhātukamidam

gacchanti vivaśāḥ sarve kālapāśaṃ durāsadam / traidhātukamidaṃ sarva kālapāśena yojitam // dhs_5.41 //

tṛṣṇāvimohitāḥ maraṇaṃ na paśyanti

na ca paśyanti vivaśāstṛṣṇāmohena mohitāḥ / anena hi yathā devāḥ śataśo 'tha sahastraśaḥ // dhs_5.42 //

gatāḥ kālāgninirdagdhā viṣayairdhanasaṃbhavaiḥ / parasya dṛśyate maraṇamātmano naiva dṛśyate // dhs_5.43 //

paścātte vyasane prāpte vindante duḥkhamātmanaḥ / pramādakaluṣaṃ ceto viṣayābhirataṃ sadā // dhs_5.44 //

na vindanti dhruvaṃ mṛtyuṃ dehināṃ sahajasthitam / sukhottaramanāśasya pramādābhiratasya ca // dhs_5.45 //

mṛtyusainyamupaitīdaṃ pramāthi viṣasannibham / na mantrauṣadhakarmāṇi na devā nāsurāstathā // dhs_5.46 //

kālapāśabaddhasya na ko 'pi trātā

kālapāśena baddhasya trātāro na bhavanti te / rajasā guṇṭhitaṃ vaktraṃ ātmano naiva vindati // dhs_5.47 //

tṛṣṇāyā heyatve hetuḥ

prāpteścyavanabhūto 'yaṃ mṛtyuḥ paścād bhaviṣyati / lolupasya sadā yatnairavitṛptasya tṛṣṇayā // dhs_5.48 //

sahasābhyeti maraṇaṃ yannadṛṣṭaṃ sukhārthinām / ayaṃ tavāgraho duḥkhaṃ mṛtyunā preṣito mahān // dhs_5.49 //

asmādanantaraṃ mṛtyurbhaviṣyati sudāruṇaḥ / mahāgirivarādasmāt vanopavanabhūṣitāt // dhs_5.50 //

baddhānarā viṣayagā svakarmaphalabhoginaḥ /

krīḍāvihāriṇastāvat kvacit tṛṣṇāsukhaṃ na hi / tarṣyayā tṛṣṇayā mūḍhāḥ patanti vivaśā bhuvi // dhs_5.51 //

dhūmasyānantaraṃ vahniryathā bhavati nityaśaḥ / tathā cyavanaliṅgasya pṛṣṭhataścyavanaṃ sthitam // dhs_5.52 //

jātyā jātyā dhruvaṃ mṛtyuścārogye sati ruk sthitā / sampattau vyasanaprāptiyauvane sahajā jarā / sarvaiḥ priyairviyogaśca na saṃyogo dhruvaṃ sthitaḥ // dhs_5.53 //

dharmatāyāḥ mahattvam

dharmateyaṃ sadāloke samyagbuddhena deśitā / ubhayasya kṣayo nāśo janasyo parivartate // dhs_5.54 //

jātau satyāṃ yathā mṛtyuravaśyaṃ sthita eva hi / kṣīyate sukṛtaṃ karma āyūṃṣi kṣaṇikāni hi // dhs_5.55 //

saṃvarādikaṃ bhajadhvam

saṃvara dharmavinaye bhajadhvaṃ puruṣottamāḥ / abhyeti yauvanaṃ sarvaṃ jīvitaṃ cānugacchati // dhs_5.56 //

sarvasya nāśaśālitvam

naśyanti sarvadā sarvā mā pramāde manaḥkṛthā / na nityaṃ labhyate svargo na nityaṃ kṣaṇasampadā // dhs_5.57 //

yasya yāvannābhipatanaṃ tāvat kṣipraṃ (pra)yujyatām / (tasya jāte hi patane tat prayogo vṛthā bhavet) // dhs_5.58 //

ayaṃ sa hi drumavano nānāratnavibhūṣitaḥ / latāgahvarasaṃcchannaḥ padmākaravibhūṣitaḥ // dhs_5.59 //

jāmbūnadamayaiśśuddhaiḥ prāsādaiḥ ratnacitritaiḥ / nānāvidhaiḥ prastravaṇairlatābhirupaśobhitaḥ // dhs_5.60 //

karmasākṣījanasyāsya bhitvā gaganamucchritaḥ / kalpāgnivirato meruḥ sarvathā na bhaviṣyati // dhs_5.61 //

kiṃ punarye surāstatra phenabudbudasannibhāḥ / utpadyante vinaśyanti pramādamadamohitāḥ // dhs_5.62 //

sukhaduḥkhamanantaṃ ca svecchākāmaphalodbhavam / devalokād yathā devāḥ patanti narake punaḥ // dhs_5.63 //

tad duḥkhaṃ paramaṃ kaṭu

śarīramānasaiduḥkhairvidyamāneṣu sarvataḥ / na tacchakyaṃ pramatte syāt tadduḥkhaṃ paramaṃ kaṭu // dhs_5.64 //

viyogaduḥkhaṃ duḥkhanāmagrataḥ paripaṭhyate / taccadevagatau nityamagrataḥ sampravartate // dhs_5.65 //

sarvapriyairmanāpaiśca viprayogo bhaviṣyati / na ca devāḥ prapaśyadhvaṃ maraṇāntaṃ hi jīvitam // dhs_5.66 //

cyutikāle tu samprāpte vihvalendriyacetasā / jānīdhvaṃ tatparaṃ duḥkhaṃ yadavaśyaṃ bhaviṣyati // dhs_5.67 //

sarvaṃ kṣaṇikam

akālacakrapratimaṃ gandharvanagaropamam / tribhave saṃbhavaṃ sarva phenabudbudasannibham // dhs_5.68 //

yaḥ phenarāśau saṃmūḍhaḥ kuryācchādanasaṃstaram / sa mūḍhaḥ saṃskṛte kuryādabhisvādaṃ bhramātmakam // dhs_5.69 //

mṛtyumahimā

na devā na narā yakṣā nāsurā garuḍāstathā / trāyante mṛtyusamaye karmaṇā paritapyatām // dhs_5.70 //

yāvannāyāti samaye mṛtyurājaḥ sudāruṇaḥ / tāvattu sukṛtaṃ kārya mā paścāt paritapyatha // dhs_5.71 //

yadbhūtakāmajaṃ saukhyaṃ prākṛtaṃ viṣayodbhavam / mṛtyukāle samutpanne tiṣṭhanti na budharṣamā // dhs_5.72 //

kiṃ kariṣyanti saukhyāni kiṃ striyaḥ kiñcabāndhavāḥ / mṛtyunā hriyamāṇasya devalokāt samantataḥ // dhs_5.73 //

sthirāstā bhūmayaḥ sarvā vanopavanabhūṣitāḥ / mṛtyurajjvā vibaddhaśca tvantu kālena nīyase // dhs_5.74 //

ākāśe jaladā yadvada vāyunā samudīritāḥ / saṃśliṣṭāśca viyujyante saṃsāre prāṇinastathā // dhs_5.75 //

ṛtau ṛtau yathā puṣpamāgatairdṛśyate naraiḥ / vyatīte tu ṛtau sarve pratiyānti yathāgatāḥ // dhs_5.76 //

yathā kāle samutpanne modante sukṛtaiḥ surāḥ / vyatīte tu śubhe kāle pratiyānti yathāgatāḥ // dhs_5.77 //

ṛtau ṛtau yathā vṛkṣe parṇajāyate 'nekaśaḥ / vyatīte tu śubhe kāle śīryate tat samantataḥ // dhs_5.78 //

yathā parṇopamādetanna saukhyamabhayaṃ bhave / śīryate satataṃ saukhyaṃ nāsaukhyaṃ vidyate dhruvam // dhs_5.79 //

prābṛṭkāle yathā varṣamākāśe na nivartate / tathā saukhyamidaṃ sarva gacchati na nivartate // dhs_5.80 //

barhiṇāṃ ca yathā nādo vāyunā samudīritaḥ / śrūyate tatpraṇāśāya tathā saukhyamidaṃ smṛtam // dhs_5.81 //

yathā hi jvalane kṣiptaṃ dhruvaṃ kālaṃ pradahayate / tathā vahanyupamaḥ kālaḥ kāṣṭhavaccaratāṃ smṛtaḥ // dhs_5.82 //

āgatāśca gatāścaike śataśo 'tha sahastraśaḥ / saṃvego na bhavatyeṣā tṛṣṇayā mohitāstathā // dhs_5.83 //

yathā yathā mahāsaukhyaṃ svayaṃ bhogo yathā yathā / tathā tathā mahad duḥkhaṃ patanāntodbhavaṃ dhruvam // dhs_5.84 //

jātyādi duḥkhaparamparā

jātirduḥkhā jarā duḥkhā maraṇaṃ duḥkhameva ca / priyaiśca saha viśleṣo duḥkhasyaiṣā paramparā // dhs_5.85 //

mṛtyunā na bibhet

ekasya patanaṃ dṛṣṭvā kathaṃ nodvijate janaḥ / mamāpi patanaṃ hyetat sarvapāpairbhaviṣyati // dhs_5.86 //

yaḥ paśyati bhayaṃ dūrāt pratipattau ca vartate / (sa)mprāpte mṛtyusamaye na vibheti gatavyathaḥ // dhs_5.87 //

vibhujyamāno daunaiśca mṛtyuḥ svajanabāndhavaiḥ / yadduḥkhaṃ mṛtyusamaye tanna śakyaṃ prabhāṣitum // dhs_5.88 //

patanāntaṃ hi maraṇaṃ patamāno yathā giriḥ / niṣpratyanīkaṃ balavat puruṣānapakarṣati / saṃśliṣyate mahāvegaḥ samprahārī ca sarvadā // dhs_5.89 //

taṃ jñātvā mā pramādeṣu stubadhvaṃ devasattamāḥ / saṃśleṣayati viśleṣaṃ yauvane ca sadā jarā // dhs_5.90 //

jīvite ca sadā mṛtyuḥ padametat sadā sthitam / anityenāgnināvaśyaṃ dagdhabyo yatra gocaraḥ // dhs_5.91 //

kalpānte kiṃ punardevā ye phenakadalīsamāḥ / na tadasti bhavet kiñcid yad jñānaṃ saṃskṛtaṃ calam // dhs_5.92 //

yannityaṃ (ca) sukhaṃ vā syādetatsthānaṃ na vidyate / upasthitamiva jñeyaṃ maraṇaṃ sarvajantubhiḥ // dhs_5.93 //

yasmāt tasya pratīkāraḥ sarvopāyairna śakyate / rūpaṃ kṣaṇikameteṣāṃ vayo 'pi kṣaṇikaṃ tathā // dhs_5.94 //

kṣīyate ca tathā saukhyaṃ na ca buddhayantyamedhasaḥ / yadā tat sarvameteṣāmanekaṃ śubhalakṣaṇam // dhs_5.95 //

janmataḥ kālacakreṇa paripāṭayā vināśitam / tathaivaitat purā naṣṭamanekaśatalakṣaṇam // dhs_5.96 //

tathaitadapi janmaiṣāṃ mṛtyurājo hariṣyati / pramādamanasāṃ hyeṣāṃ nityaṃ sukhavihāriṇām // dhs_5.97 //

nidhanāya kālapāśo 'yamabhyeti sukhanāśakaḥ / sukhārogyabalaprāṇapriyaviśleṣakārakaḥ // dhs_5.98 //

balavanmṛtyurājo 'sau samīpamupasarpati / yaḥ samīpagato hyeṣāṃ pramattānāmanekaśaḥ // dhs_5.99 //

sukhanāśaḥ suniścitaḥ

jīvitaṃ saha saukhyena tvaritaṃ nāśayiṣyati / dīrghakālamidaṃ dhvastaṃ pramādāpahatāḥ surāḥ // dhs_5.100 //

nāvabuddhayanti mohāndhāḥ saukhyena pratibodhitāḥ / yadā hīnaprabhāhyete vihvalendriyacetasaḥ // dhs_5.101 //

yamalokaṃ patiṣyanti tadā jñānasya tatphalam / jīyate bata kālo 'yaṃ kṣaṇikaṃ ca yathā sukham // dhs_5.102 //

tathāpi raktamanaso nāvabuddhayantyacakṣuṣaḥ / ramyād ramyataraṃ yānti nityaṃ sukhavihāriṇaḥ // dhs_5.103 //

prayāsyanti yathā hayete mṛtyurājo hariṣyati / jarā jātivipattīnāṃ yo na mūḍho viṣīdati // dhs_5.104 //

sa paścāt mṛtyusamaye tapyate (hīnacetasā) / sukhaṃ deveṣu samprāpya (tadetad) guṇasammatam // dhs_5.105 //

kṛtahutaṃ vināśāntaṃ kṣaṇikaṃ jīvitaṃ calam / yathā hi yad vināśāntaṃ tathaiṣāmapi jīvitam // dhs_5.106 //

acireṇāpi kālena bhaviṣyati na saṃśayaḥ / yāvannāyāti maraṇaṃ yāvad buddhiranāvilā // dhs_5.107 //

manasā dharmaratiḥ kāryā

tāvaddharmarataṃ dhārya manobalena dhīmatā / sarvajīvitanāśāya sarvasaukhyakṣayāya ca // dhs_5.108 //

priyaviyogaḥ niścitaḥ

sarvapriyaviyogāya mṛtyurāśrayameti ca / tasminnāpte mahādhyāne mṛtyuḥ paramadāruṇaḥ // dhs_5.109 //

nānyat trāṇamṛte dharmāt tasmād dharmarato bhavet / upapannasya devasya yā prītirupapadyate // dhs_5.110 //

nāsau cyavanaduḥkhasya kalāmarhati ṣoḍaśīm / mṛtyukāle samutpanne na kaścit kasyacit tathā // dhs_5.111 //

sarvasya nāśatvam

na ca gacchantimapyekaṃ padamekaṃ hi gacchati / yadā jātaṃ tadāramya naro mṛtyuparāyaṇaḥ // dhs_5.112 //

nānāmohaparītastu bhayametanna vidyate / yadā te cyavanaṃ prāpte bhavabhogakaraṃ param // dhs_5.113 //

tadā vindati mūḍhātmā yad bhayaṃ mṛtyujaṃ mahat / viṣayoragasandaṣṭā tṛṣṇā viṣavimohitā // dhs_5.114 //

na vindanti sadā devāścyavanānte mahad bhayam / cyavanti ca tathā duḥkhamutpādayanti dehinām // dhs_5.115 //

yathopapattiścyavanaṃ devānāṃ samprajāyate / karmavāyusamudbhrāntaṃ prayogeṇa ca duḥkhitam // dhs_5.116 //

puruṣaṃ nayate mṛtyuravaśaṃ (sukhavañcitam) / na mātaro na pitaro na mitrāṇi na bāndhavāḥ // dhs_5.117 //

sahāyatāṃ vrajantīyaṃ puruṣaṃ kālacoditam / asahāyo janaścāyaṃ janaḥ prakṛtivañcitaḥ // dhs_5.118 //

mana eva pāśabandhanam

kevalaṃ tu manaḥpāśairbandhanairbadhyate janaḥ / na janaḥ svajanaśceha trātā bhavati kasyacita // dhs_5.119 //

gṛhīta iva keśeṣu mṛtyunā dharmamācaret mṛtyukāle samutpanne svajano 'pi yathā janaḥ / yastvaṃ paśyasi devānāṃ sukhametanmahodayam // dhs_5.120 //

tat prasahyamahādevo mṛtyurājo hariṣyati / tvaritaṃ yāti janmedaṃ na ca vindati bāliśaḥ // dhs_5.121 //

paścāttu vyasane prāpte prativindanti duḥkhinaḥ / yadi duḥkhādbhayaṃ tvaritaṃ yadi mṛtyubhayaśca yaḥ // dhs_5.122 //

dharme hi kriyatāṃ buddhirevaṃ sukhamavāpsyatha / vināśāntaṃ sadā saukhyamanityaṃ sarvataścalam // dhs_5.123 //

devatvaṃ patanāntam

sarvadevakṛtaṃ saukhyaṃ na ca vindanti mohitāḥ / abhūtvā ca cyavantyete bhūtvāvaśyaṃ hi cañcalāḥ // dhs_5.124 //

devāḥ patanabhāvāya dharmateyaṃ vyavasthitā / pramattāḥ kāmabhogeṣu ye devāścalamānasāḥ // dhs_5.125 //

na paśyanti surāstīvraṃ vyasanāntaṃ hi jīvitam / yadaiva jāyate devastadaiva maraṇāya saḥ // dhs_5.126 //

śreyase matiḥ karttavyā

divasānte yathā rātriravaśyaṃ pratipadyate / divasaṃ jīvitaṃ proktaṃ rātriḥ sthānmaraṇopamā // dhs_5.127 //

tasmāt tadubhayaṃ jñātvā śreyase kriyatāṃ manaḥ / tadetadartha nṛṇāṃ hi strīrāgavaśavartinām // dhs_5.128 //

tadiṣṭaṃ mṛtyusainyena prasahayamavamarditam / bhāvābhāvādibhirmūḍhān vañcayitvā striyo narān // dhs_5.129 //

prayānti mṛtyusamaye svakarmaphalabhoginaḥ / padmopavanaśaileṣu nadīnāṃ nirjhareṣu ca // dhs_5.130 //

bahuśaḥ krīḍanaṃ kṛtvā kūpāyābhigatāḥ priyāḥ / avaśyambhāvi maraṇamavaśyaṃ ca viyogitā // dhs_5.131 //

tathāpi nāma puruṣā nityaṃ rāgavaśānugāḥ / sukhitaṃ duḥkhitaṃ vā(pi) jīrṇamanyatra yauvanam // dhs_5.132 //

mṛtyurājo 'vamardati

duṣkulīnaṃ kulīnaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati / surūpaṃ vā virūpaṃ vā balavantaṃ tathābalam // dhs_5.133 //

sanāthaṃ naṣṭanāthaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati / rājānaṃ vā tathā mṛtyuḥ gṛhiṇaṃ vā tathā yatim // dhs_5.134 //

krūraṃ vā mṛdukaṃ vāpi mṛtyurājo 'vamardati / nirdhanaṃ vā daridraṃ vā saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā // dhs_5.135 //

striyaṃ vā puruṣaṃ vāpi mṛtyurājo 'vamardati / pravāsinaṃ gṛhasthaṃ vā jale vāpi sthalesthitam // dhs_5.136 //

sthitaṃ vā giriśṛṅgeṣu mṛtyurājo 'vamardati / jāgarantaṃ tathā suptaṃ bhuñjānaṃ vā tathā sthitam // dhs_5.137 //

pramāthī sarvalokasya mṛtyurājo 'vamardati / bhūmisthaṃ (vā) vimānasthaṃ videśasthaṃ tathā gṛhe // dhs_5.138 //

krakacaḥ kālacakro 'yaṃ mṛtyurājo 'vamardati / bhāgyavantaṃ tathā dhanya nistriśaṃ (caiva) dharmikam // dhs_5.139 //

rogiṇaṃ svasthadehaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati / caṇḍaṃ suśīlinaṃ cāpi kadarya dhaninaṃ tathā // dhs_5.140 //

pramattamapramattaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati / nārakeyaṃ tathā pretaṃ tiryañco manujaṃ tathā // dhs_5.141 //

anivṛttabalotsāho mṛtyurājo 'vamardati / kāmadhātau ca ye devā rūpadhātau ca ye sthitāḥ // dhs_5.142 //

tān sarvān hi pratibalān mṛtyurājo 'vamardati / ārūpyeṣu ca ye devāḥ samāpattiniveśakāḥ / tān sarvānapi vai devān mṛtyurājo 'vamardati // dhs_5.143 //

sarva vināśāntam

yad jātaṃ saṃskṛtaṃ kiñcid tad vināśāntameva hi / tannāsti saṃskṛtaṃ kiñcid yasya nāśo ca vidyate / mṛtyorbalamidaṃ jñātvā kāmadoṣaṃ ca sarvataḥ // dhs_5.144 //

tṛṣṇayā vañcanaṃ cāpi viramadhvaṃ bhavārṇavāt / tadaitad vyasanaṃ matvā mṛtyorapi calācalam // dhs_5.145 //

sudāntaṃ kriyatāṃ cittam

sudāntaṃ kriyatāṃ cittaṃ yenedaṃ bhrāmyate jagat / vanopavanaśailebhyo vimānebhyaśca sarvataḥ // dhs_5.146 //

sarvadevāḥ paciṣyanti kālāgnivinipātitāḥ / pramādamanaso mūḍhā bhūyo viṣayajihimatāḥ // dhs_5.147 //

tṛṣṇāpāśena sambaddhā devāḥ yāsyanti durgatim / rabhasaṃ jīvitaṃ saukhyaṃ prayāti khalu dehinām // dhs_5.148 //

na ca vindanti vibudhā jātyandhā iva satpatham / jalabudbudasaṃkāśaṃ jīvitaṃ sarvadehinām // dhs_5.149 //

nadītaraṅgacapalaṃ yauvanaṃ vyativartate / anityā (hi)kaṭākṣekṣāpraduḥkhāstuṣitāḥ surāḥ // dhs_5.150 //

rāgasya heyatvam

nirvāyatyavaśo dīno dīpaḥ snehakṣayādiva / karmakṣayaparikṣipto dvādaśāro mahābalaḥ // dhs_5.151 //

dharmacakro bhavatyeṣa nipātī syānna cañcalaḥ / vicitraviṣayāramyā anekasukhamaṇḍitāḥ // dhs_5.152 //

kālagrāsāḥ sarve bhavanti

tuṣitāḥ patanti vivaśāḥ kālasya vaśamāgatāḥ / kālasya vaśamāpannā yathā rohanti pādapāḥ // dhs_5.153 //

te punaḥ kālamāsādya bhavanti vigatatviṣaḥ / yathā kālaṃ samāpadya bhavanti sukhitāḥ surāḥ // dhs_5.154 //

punastamaiva saṃsṛtya patanti vivaśā hi te / karmakālaṃ samāsādya loko 'yaṃ parivartate // dhs_5.155 //

sukhaṃ vrajati duḥkhaṃ hi kālasya vaśamāgataḥ / yadvṛttaṃ prākśubhaṃ karma tacca duṣṭamahodayam // dhs_5.156 //

tadidaṃ bhuñjate svargaṃ kṣīyate ca tataḥ punaḥ / sahetukasya sarvasya kṣaṇikasya viśeṣataḥ // dhs_5.157 //

anityatāparāmarśo nāsau bhavati sarvataḥ / ye bhāvāḥ saṃskṛtā nityāḥ sarve te vipralobhinaḥ // dhs_5.158 //

vipralobhya janaṃ yāti dharmateyaṃ vyavasthitā / śīghrasrotā yathā nadyastathā saukhyaṃ śarīriṇām // dhs_5.159 //

kṣaṇikaṃ jīvitaṃ sarva na ca vindanti bāliśāḥ / jarā vyādhiśca mṛtyuśca vipattiḥ karmasaṃkṣaye // dhs_5.160 //

bhavantyetāni devānāṃ nityānāṃ kāmacāriṇām / nāyurdhruvaṃ bhavatyeva na saukhyaṃ triṣu dhātuṣu // dhs_5.161 //

na (ca) vindanti vivaśā devāḥ kāmena mohitāḥ / varṣadhārā yathākāśe duḥsthā bhavati sarvataḥ // dhs_5.162 //

tathā saukhyamidaṃ sarva varṣadhāropamaṃ sadā / vāyunā pāṃsavo yānti anyonya parighaṭṭitāḥ // dhs_5.163 //

bhrāmyate gagane 'vaśyastathā śleṣaḥ śarīriṇām / suciramapi saṃramyaṃ nityatā nāsti dehinām // dhs_5.164 //

acintyārthe saukhyamidaṃ na ca vindanti bāliśāḥ / vāteritaṃ tu yat saukhyaṃ vināśāntaṃ bhaviṣyati // dhs_5.165 //

sukhasya duḥkhamiśritatvam

vināśaṃ naiva budhyanti kāminaścittavañcitāḥ / duḥkhamiśraṃ sukhamidaṃ pracchannamiva vidyate // dhs_5.166 //

padmamālāparicchinno viṣapūrṇo yathā ghaṭaḥ / odanaṃ viṣasammiśraṃ maraṇāntaṃ (hi) tat tathā // dhs_5.167 //

tathā saukhyamidaṃ sarva tasmāt tat parivarjayet / ādau madhye tathā cānte narakāya bhaviṣyati // dhs_5.168 //

utpādasthitibhaṅgāni sarvāṇi vastūni

utpādasthitabhṅgāntaṃ sarva saṃskṛtamucyate / sarva ca saṃskṛtaṃ saukhyaṃ nanu bhaṭṭārameva tat // dhs_5.169 //

bhaṭṭārañca vilāsaśca (su)vyayakṣaṇikaṃ tathā / sukhaṃ ca jīvitaṃ sarva tasmāt tat parivarjayet // dhs_5.170 //

ādau madhye tathā cānte śreyasyeva manaḥ sadā / sudāntaḥ śuddhacitasya mṛtyukāle na sīdati // dhs_5.171 //

maraṇasyāvaśyambhāvitvam

avaśyambhāvi maraṇaṃ priyasya ca viyogatā / na ca cintayataḥ kāle viṣaye vipralobhinaḥ // dhs_5.172 //

jarāmaraṇacakraṃ tamaviṣahyaṃ sudāruṇam / pādapān devagān sattvān na ca buddhayantyacakṣuṣaḥ // dhs_5.173 //

sarvasya jātasya cyavanaṃ bhavati

cyavamānasya devasya vikalendriyacetasaḥ / yad duḥkhaṃ sukaraṃ tasya naupamyamiha vidyate // dhs_5.174 //

yathā yathā mahat saukhyaṃ tṛṣṇopahatacetasaḥ / tathā tathā mahad duḥkhaṃ cyavamānasya duḥsaham // dhs_5.175 //

kṛtvā hi saṃskṛtaṃ karma na jñātvā karmaṇaḥ sthitiḥ / mṛtyukāle samutpanne paścāttāpena dahayate // dhs_5.176 //

mṛtyoḥ pūrvameva svahitamādheyam

yāvannāpyeti maraṇaṃ yāvacca kṣaṇasampadaḥ / tāvat svahitamādheyameṣa mārgaḥ sukhāvahaḥ // dhs_5.177 //

cyavanaṃ devalokeṣu maraṇaṃ narabhūmiṣu / viditvā kaḥ pumān āsthāṃ kuryātsopadrave bhave // dhs_5.178 //

sarva vināśi

tailavartipraṇāśena dīpanāśo yathā dhruvam / karmakriyā tathā kasya vinipātaḥ surālayāt / bhittināśo yathāvaśyaṃ cittanāśo dhruvaṃsthitaḥ // dhs_5.179 //

karmanāśāttathā saukhyamavaśyaṃ vinipadyate / kṣīṇapuṇyāḥ nipatyante devāḥ sarve surālayāt // dhs_5.180 //

anityataiṣāṃ sarveṣāṃ sattvānāṃ vinipātikā / mṛtyuḥ pivati bhūtāni jarā pivati yauvanam // dhs_5.181 //

vyādhiḥ pivati cārogyaṃ na ca loko 'vabudhyate / upapannāḥ subahuśaḥ pratītāścāpyanekaśaḥ // dhs_5.182 //

jāyate jīryate cāyaṃ cyavane copapadyate / na kṣaṇo 'sti muhūrto vā parivartastathāpi vā // dhs_5.183 //

yatra mṛtyurvilambena na ca loko 'vabudhyate / upapannāstu bahuśaḥ pratītāścāpyanekaśaḥ // dhs_5.184 //

yanna mṛtyuvilambaḥ syānna ca loko 'vabudhyate / anityaṃ jīvitaṃ sarva na vilambi ca yauvanam // dhs_5.185 //

sarvabhūtānyanityāni na ca loko 'vabudhyate / ante krameṇa naśyanti bhāvāḥ kṣaṇavilamvinaḥ // dhs_5.186 //

sambaddhāḥ karmasūtreṇa na ca loko 'vabudhyate / devakoṭisahastrāṇi vanopavanasevinām // dhs_5.187 //

nimīlitāni kālena na ca loko 'vabudhyate / paṅkābhāvacarā devāḥ pramattā bhogatṛṣṇayā // dhs_5.188 //

yāsyanti vilayaṃ sarve na ca loko 'vabudhyate / phenabudbudasaṅkāśaṃ svapnadravyopamaṃ sukham // dhs_5.189 //

kṣayaṃ prayāti śīghraṃ ca na ca loko 'vabudhyate / sarvasya sarvathā sarvo vināśo niyato bhave // dhs_5.190 //

na ca bālasya saṃsārānnirvedamupapadyate / na sarvaḥ sarvathā sarva sarvopāyaiḥ prayatnaśaḥ / saṃtrātā bhavane prāpte mṛtyukāle sudāruṇe // dhs_5.191 //

mṛtyurityabhidhīyate

vyucchettā sarvasaukhyānāṃ duḥkhanāmākaro mahān / viśleṣaḥ sarvabandhānāṃ mṛtyurityabhidhīyate // dhs_5.192 //

bhayopanetā bhūtānāṃ duḥkhānāmudadhiḥ samaḥ / vyāmohakarttā buddhīnāṃ mṛtyurityabhidhīyate // dhs_5.193 //

sañchettā jīvitānāmindriyāṇāṃ ca nāśakaḥ / amṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ mṛtyurityabhidhīyate // dhs_5.194 //

adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāmajeyaḥ sarvakarmaṇām / vināśaḥ sarvasattvānāṃ mṛtyurityabhidhīyate // dhs_5.195 //

avaśyambhāvi tattvānāmantakaṃ sarvadehinām / nikāyabhāganāśo 'yaṃ mṛtyurityabhidhīyate // dhs_5.196 //

sadeva yakṣagandharvapiśācoragarakṣasām / kālacakravināśī (ca) mṛtyurityabhidhīyate // dhs_5.197 //

asaṃyamī pramāthī ca bahnivat sarvadehinām / krūraścāvinivarttyaśca mṛtyurityabhidhīyate // dhs_5.198 //

skandhāyatananāśaśca ārupyasyātha cetasaḥ / kāladharmo mahāveśo mṛtyurityabhidhīyate // dhs_5.199 //

śreyase matiḥ karaṇīyā na tu pramāde sa eva dhā(ta)ve śīghraṃ vinipātāya dehinām / śreyase kriyatāṃ yatno mā pramādeḥ manaḥ kṛthāḥ // dhs_5.200 //

gataṃ jīvanaṃ nāyāti

yathā (hi śīghra) gamanaṃ pakṣiṇāṃ pavanasya vā / tathā śīghrataraṃ yāti jīvitaṃ sarvadehinām // dhs_5.201 //

gato nivartate vāyurnivartante ca pakṣiṇaḥ / jīvitaṃ yanniruddhaṃ tu tasya nāgamanaṃ punaḥ // dhs_5.202 //

drutaṃ kṣīyanti karmāṇi drutamabhyeti cāntakaḥ / avaśyambhāvi viśleṣaṃ na ca vindanti devatāḥ // dhs_5.203 //

anirvāyo mahāvegaścatuḥsatyanivarhaṇaḥ / avaśyambhāvi balavāneṣa mṛtyurupaiti ca // dhs_5.204 //

śruti pramādino devāḥ sukhena parivañcitāḥ / na vindanti mahad duḥkhaṃ yadavaśyaṃ bhaviṣyati // dhs_5.205 //

saṃskṛtasya hi sarvasya samayasya viśeṣataḥ / vināśo bhavati (cā)sau dharmateyaṃ bhave bhave // dhs_5.206 //

jarāyauvananāśāya prāṇanāśāya cāntakaḥ / vipattibhūtanāśāya sthitā (vai) nāśahetavaḥ // dhs_5.207 //

evaṃvidhe mahāghore vyasane (vai) mahad bhaye / pramādino hi yad devāḥ nūnamete ca cetanāḥ // dhs_5.208 //

anāgatabhayaṃ yo hi paśyati jñānacakṣuṣā / sa paṇḍita iti jñeyo viparītastu bāliśaḥ // dhs_5.209 //

karmakṣaye sukhasya nāśaḥ

vimūḍhamanasaḥ sarve vañcitāḥ svena cetasā / karmakṣaye tu naśyanti dīpā snehavaśādiva // dhs_5.210 //

anekaviṣayāṇāṃ ca idaṃ saukhyamanuttamam / bhuktvā karmakṣayo bhūta vinipāto bhaviṣyati // dhs_5.211 //

anityatvānavagamādadharmaratiḥ jalataraṅgacapalaṃ jīvitaṃ yāti dehinām / na ca budbudaniḥsāramavagacchanti bāliśāḥ // dhs_5.212 //

phenarāśiściraṃ tiṣṭhed upāyaiḥ katibhirnanu / na tu devāściraṃ tiṣṭhantyanityo bhāvanamiti // dhs_5.213 //

lobhavaśādeva mṛtyorupekṣā

kṛṣyate bhūriyaṃ sarvā manujaiḥ phalakāṃkṣibhiḥ / na ca saṃdṛśyate mṛtyurlābhasaktairapaṇḍitaiḥ // dhs_5.214 //

kṣaṇe kṣaṇe vivardhante lobhāśā mohite jane / na ca vindanti saṃsārāḥ kṣīyamāṇāḥ kṣaṇe kṣaṇe // dhs_5.215 //

daṇḍatrayamupasaṃharati

jarādaṇḍo 'yamabhyeti yauvanāntakaro nṛṇām / ārogyaśaktināśāya vyādhidaṇḍo 'yamāgataḥ / daṇḍatrayamidaṃ ghoraṃ sasurāsuranāśakam // dhs_5.216 //

abhyeti na ca mūḍho 'yaṃ lokaṃ paśyati bāliśaḥ / parasparaṃ pralobhācca svajanaṃ snehacañcalam // dhs_5.217 //

mohabaddhāḥ mṛtyuṃ viyogaṃ ca nāvagacchanti gacchatyanyonyasaṃśliṣṭo mohabaddhe jane janaḥ / putrapautraprapautrāṇāṃ vaśagāścāpi ye narāḥ // dhs_5.218 //

karmaskandhasya duḥkhāvahatvam

sarve tena bhaviṣyanti tvaṃ tu saṅgena bādhyase / jīvitāntakaraḥ śatrurna viśaṅko mahābalaḥ // dhs_5.219 //

so 'vilambī mahāvego mṛtyureṣo 'bhyupaiti ca / calācalavidhirjñeyaḥ karmaskandhairnidarśitaḥ // dhs_5.220 //

devādīnāṃ kṣayo bhavati

devanāgāḥ (sa)gandharvā piśācoragarākṣasāḥ / na śaktāścyavane kṣāntaṃ balaṃ tasya tathāgatam // dhs_5.221 //

tattvadarśako durgatiṃ nādhigacchati

calācalavidhirjñeyaḥ karmaṇā tattvadarśakaḥ / aliptaḥ pāpakairdharmairna sa gacchati durgatim // dhs_5.222 //

iti anityatāvargaḥ pañcamaḥ

(6) apramādavargaḥ

pramādaratasya na mokṣaḥ

yaḥ pramādarato janturnāsau mokṣāya kalpate / pramādaviṣamūḍhasya nirvāṇaṃ dūrameva tat // dhs_6.1 //

na pramāde manaḥ kāryam

na pramādeṣu badhyet pramādaḥ śatruruttamaḥ / pramādaparamā devāḥ patanti narake punaḥ // dhs_6.2 //

svabhāvatāmimāṃ jñātvā dharmāṇāmudayavyayam / na pramāde manaḥ kārya pramādaviṣamuttamam // dhs_6.3 //

pramādāpramādayoḥ parasparavirodhitvam apramādo 'mṛtapadaṃ pramādo mṛtyunaḥ padam / apramattā na bhriyante pramattāstu sadātmṛtāḥ // dhs_6.4 //

yathā viṣaṃ tathā vahniḥ pramādaḥ prāṇināṃ tathā / pramādonmāditāḥ satvāḥ duḥkhād duḥkhaṃ prayānti te // dhs_6.5 //

apramattāḥ sadāmartyāḥ sarva prakramasaṃskṛtāḥ / prayānti paramāṃ śānti pramādo yatra nāsti hi // dhs_6.6 //

yaḥ pramāde rato janturna śubhānyanuceṣṭate / tasya dharmavimūḍhasya kutaḥ svargo bhaviṣyati? // dhs_6.7 //

pramādaṃ varjayed yasmāt pramādaṃ viṣamuttamam / apramattā na bhriyante pramattāstu sadātmṛtāḥ // dhs_6.8 //

saubhāgyaṃ prāpya yo martyaḥ pramādeṣu ca vartate / na paṇḍita itikhyāto viparītastu nānyathā // dhs_6.9 //

na pramādasya kālo hi harṣasya na kathañcana / vyāmohajananācceto mṛtyukāle mahābale // dhs_6.10 //

pramādamukhena pramādavarṇanam

harṣo dhūmaḥ pramādo 'gnirdevān dahati naikaśaḥ / viṣayairmohitā mūḍhā na ca vindantyacakṣuṣaḥ // dhs_6.11 //

avyucchinnāni paśyanti saṃskārāṇi ca dehinām / yathā hi viṣayairmūḍhā nāvagacchanti yaddviṣaḥ // dhs_6.12 //

tasmāt pramādaṃ viṣavat kathayanti manīṣiṇaḥ / sukhaṃ na dṛśyate pūrva pramādomandabuddhibhiḥ // dhs_6.13 //

(yathā) pramādopakṛtāḥ prayānti narakaṃ punaḥ / phale prāpte pramādo 'yaṃ paścāt santapyate vyathā // dhs_6.14 //

pramādo 'narthakaraḥ

sarvānarthakaro dṛṣṭaḥ pramādaḥ paṇḍitaiḥ naraiḥ / tathā ca kuśalaṃ prāyo yaḥ pramādaṃ na sevate // dhs_6.15 //

duḥkhaṃ yasya bhavediṣṭaṃ sa pramādaṃ niṣevatām / na pramādaparaḥ kaścit kadācit sukhamāpnuyāt // dhs_6.16 //

pramādaśūnyānāmacyutapadaprāptiḥ

pramādaviratāḥ santo gacchanti padamacyutam / nā pramādaparaḥ kaścinnarake duḥkhitānnayet // dhs_6.17 //

yadi devāḥ sahantīmaṃ ramante mandamedhasaḥ / tiraścāṃ hi surāṇāṃ ca viśeṣo naiva vidyate // dhs_6.18 //

pramādavaśāt devalokād patanti

pratyekaṃ karmavaicitryaṃ pramādaparamāḥ surāḥ / nāvagacchanti patanaṃ devalokād bhaviṣyati // dhs_6.19 //

sannikṛṣṭaṃ sadā duḥkhaṃ patanaṃ vā bhaviṣyati / devalokottarā devā yathā syāt sukhamātmanaḥ // dhs_6.20 //

devalokaṃ samāsādya yaḥ pramādeṣu rakṣate / sa kṣīṇaśubhakarmāntaṃ cyavanānte vibudhyate // dhs_6.21 //

mā pramādaparobhūyāḥ pramādo nocitaḥ suraiḥ / pramādairdoṣavihatāścyavanti tridaśālayāt // dhs_6.22 //

pramādavaśagaḥ puruṣaḥ nāśameti

dahyate puruṣaḥ sarvaḥ pramādena vimohitaḥ / sa paścād vigate tasmin pratyādeśena rakṣyate // dhs_6.23 //

doṣodbhavāmimāṃ bhūmiṃ pramādāvṛttaśādvalam / vicaranti sadā mūḍhāḥ surāḥ satkṛtamohitāḥ // dhs_6.24 //

cañcalā viṣamāstīvrā pramādāḥ kāmahetavaḥ / na teṣāṃ viśvased vīro yasmāt svapnopamā hi te // dhs_6.25 //

kāmaḥ nārakasya heturiti

na svapno narake hetuḥ kāmāḥ svapnasya hetukāḥ / tasmāt kāmamimaṃ muktvā nityaṃ sucaritaṃ caret // dhs_6.26 //

apramādātsarva prāptuṃ śaknoti

yatrāvāptaṃ padaṃ kṛtsnaṃ suraiḥ kāmavimohitaiḥ / tat prāpyate padaṃ vīrairapramādaparairnaraiḥ // dhs_6.27 //

pramādamūlasaṃsāraḥ

pramādamūlasaṃsāro devānāmālayastathā / ye pramādaviṣairmattāste magnā bhavasaṅkaṭe // dhs_6.28 //

tamaḥ pramādamūlañca avidyā hayapakārikā / andhakāreṇa ye mūḍhāsteṣāṃ cakṣurna vidyate // dhs_6.29 //

pramādaḥ mohātmakaḥ

tejasā hi tathā mūlairagninā na ca kathyate / mohānāṃ pravarastadvat pramādaḥ parikīrtyate // dhs_6.30 // pramādānalataptena manasā tad viceṣṭate / muhayante yena te bālāḥ prayānti narakaṃ punaḥ // dhs_6.31 //

pramādonmāditaḥ sukhamevānubhavati

pramādonmāditā devāstrividhā ye calātmakāḥ / viyogaduḥkhaṃ vismṛtya saṃyoge sukhakāṃkṣiṇaḥ // dhs_6.32 //

patanāntameva jīvanam

upasthite mahāduḥkhe patanānte hi jīvite / paścād vahanti virasaṃ patanāntaṃ sukhaṃ calam // dhs_6.33 //

saṃyogo viprayogāntaḥ patanāntaḥ sukhaṃ sadā / jarāntaṃ yauvanaṃ sarva karmāntaḥ sarvadehinām // dhs_6.34 //

saṃsāraḥ karmanāṭakasambaddhaḥ

śubhāśubhena baddhā hi karmaṇā sarvadehinaḥ / naṭavannaṭayantyete gatyāṃ gatyāṃ pṛthak pṛthak // dhs_6.35 //

karmanāṭakasambaddhaḥ saṃsāro bhramate sadā / na tatra viśvaseddhīmānanityā karmaṇāṃ gatiḥ // dhs_6.36 //

pramādaḥ paramodoṣaḥ

sarvapāpāni viṣavat pramādaḥ paribarjyatām / pramādena tu ye muktā (ste) tīrṇāsti bhavārṇavāt // dhs_6.37 //

prapātapatito doṣī kadācidapi jīvati / na pramādaprapatitaḥ kadāpi sukhavān bhavet // dhs_6.38 //

pramādaḥ paramo doṣaḥ kadācit sarvakarmasu / na rātrau na divā tasya śubhaṃ bhavati karhicit // dhs_6.39 //

yat sukhaṃ laukikaṃ kiñcid yacca lokottaraṃ matam / naśyate tat pramādena tasmāt tat parivarjayet // dhs_6.40 //

apramādo 'mṛtapadam

apramādo 'mṛtapadaṃ pramādo mṛtyunaḥ padam / apramādena te devāḥ devānāṃ śreṣṭhatāṃ gatāḥ // dhs_6.41 //

pramādamūlaḥ saṃsāraḥ apramādaśca (sad) gatiḥ / tasmād pramādavirataḥ sukhī bhavati sarvadā // dhs_6.42 //

duḥkhād vibheti cet pramādaṃ parityajet

icchate yatsukhaṃ nityaṃ yaśca duḥkhād vibheti (vai) / sa (hi) pramādād viramet pramādo viṣavannṛṇām // dhs_6.43 //

pramādanidrāvihatā pramādaviṣamohitāḥ / prapātaṃ hi prapadyante janāḥ śukla kṛtātmakāḥ // dhs_6.44 //

apramādaḥ paraṃ śreyaḥ

apramādaḥ paraṃ śreyo na pramādaḥ kathañcanaḥ / apramādena sukhinaḥ pramādena (su)duḥkhitāḥ // dhs_6.45 //

pramādamūḍhāḥ narakaṃ vrajanti

pramādamūḍhā hi narā bhūyo madyena mohitā / dhik pramādavimūḍhāste caranti narakaṃ punaḥ // dhs_6.46 //

pramādavāgurābaddhā viṣayārṇavasaṃsthitāḥ / tṛṣṇāviṣayasambaddho devaḥ krīḍatyanekaśaḥ // dhs_6.47 //

jātamātrasya devasya tat kṣaṇaṃ kṣīyate sukham / na vindanti vivaśāḥ pramādāvṛttacetasaḥ // dhs_6.48 //

pramādavaśaḥ kāmavaśago 'tṛpta eva tiṣṭhati pramādod bhrāntamanaso nityaṃ viṣayatatparāḥ / atṛptāḥ kāmabhogeṣu sukhena sukhitā hi ca // dhs_6.49 //

kāmānalena sandagdhāḥ vipramādena mohitāḥ / na vindanti balaṃ sarva vināśāntaṃ hi jīvitam // dhs_6.50 //

anekāni sahastrāṇi surāṇāṃ niyutāni ca / kāmānalena sandagdhāḥ pramādena vimohitāḥ // dhs_6.51 //

pramādayutāḥ patanti

hriyate puruṣaḥ sarvaḥ pramādena vimohitaḥ / sa paścād vyasane prāpte budhyate tasya tatphalam // dhs_6.52 //

viṣavat prāṇahṛd dṛṣṭaḥ pramādastattvadarśibhiḥ / agnivad dahyate nityaṃ śastravacca nikṛntatiḥ // dhs_6.53 //

mitravad dṛśyate pūrva paścād bhavati śatruvat / vahiśaḥ sarvadevānāṃ pramādaḥ sampravartate // dhs_6.54 //

devāsuramanuṣyāṇāṃ nāgānāṃ ca viśeṣataḥ / pramādaḥ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ sarvānnarthān karoti saḥ // dhs_6.55 //

yaḥ pramādahato nityaṃ nāsau kalyāṇamarhati / kalyāṇavarjitaḥ puruṣo narakānupakarṣati // dhs_6.56 //

vividhā kṛtayastiryag pramādaparivañcitāḥ / maithune bhojane caiva yeṣāṃ buddhiḥ sadāratāḥ // dhs_6.57 //

yadā sucaritaṃ karma cāntībhūtaṃ divaukasām / bhaviṣyati tadābhūyaḥ kva yāsyanti pramādinaḥ // dhs_6.58 //

pramādavāriṇāṃ duḥṣṭāḥ karmavāyubhirāhatāḥ / patanti vṛkṣavad devā gatyāṃ gatyāṃ pṛthak pṛthak // dhs_6.59 //

surāṇāmapi saṃvegajanitaḥ śoko jāyate

śataśo na hutaścaiva divi jātā divaukasaḥ / na ca saṃvegajanito hṛdi śokaḥ prajāyate // dhs_6.60 //

pramādakaluṣaṃ pītvā mohātpānaṃ divaukasaḥ / patanti narakaṃ tīvraṃ vahninā parivāritam // dhs_6.61 //

sudurlabhasya mānuṣasya janmanaḥ sāphalyavaiphalye

sulabdhaṃ mānuṣaṃ janma ye labdhvā apramādinaḥ / kurvanti sukṛtaṃ karma devalokopagāminaḥ // dhs_6.62 //

durlabhaṃ mānuṣaṃ karma labdhvāpi ye pramādinaḥ / te pramādāt paribhrāntāḥ patanti narake narāḥ // dhs_6.63 //

mṛtyusamaye pramādī tapatyeva

pramādaratasattvo yaḥ kṛpayā parivartate / sa paścānmṛtyusamaye tapyate svenacetasā // dhs_6.64 //

pramādasya dāhakatvam

na tathā dahyate vahnirna ca śastraṃ vikṛntati / pañcendriyasamudbhūtaṃ pramādo dahyate tathā // dhs_6.65 //

sukharūpaṃ tathā duḥkhaṃ mitrarūpaṃ tathā ripuḥ / pramādināṃ hi tannityaṃ tasmāttaṃ parivarjayet // dhs_6.66 //

pramādatṛṣṇayā miśro rāgastadanuvardhakaḥ / trayaste ripavaḥ kruṣṭāḥ nāśayanti sukhaṃ nṛṇām // dhs_6.67 //

ye pramādaratā nityaṃ na ca dharmaratā budhāḥ / te mṛtyusamaye prāpte yamadūtaiḥ parākṛtāḥ // dhs_6.68 //

viṣavatpramādaṃ matvā tatparityāginaḥdhanyā

pramādaṃ viṣavad ye tu parirakṣanti paṇḍitāḥ / te mṛtyusamaye prāpte bhavanti sukhabhāginaḥ // dhs_6.69 //

pramādaḥ paramo mṛtyurapramādaḥ paraṃ sukham / tasmāt sukhārthināḥ nityaṃ mā pramāde matiṃ kṛthāḥ // dhs_6.70 //

dhātvāyatana sammohaḥ śreyasāṃ vidhna

dhātvāyatanasammohaḥ śreyasāṃ vighnakārakaḥ / sanyāsaḥ sarvakarmāṇāṃ pramādaḥ sampravartate // dhs_6.71 //

doṣayantravilagnāya māyādvārasya dūtakaḥ / sammohasyāgraṇī pāpaḥ pramādaḥ sampravartate // dhs_6.72 //

pramādaratāḥ mṛtyumukhaṃ prati gacchanti

ye pramādaratā bālāste mṛtyorhastamāsthitāḥ / pramādasevakā ye tu te sarve nidhanaṃgatā // dhs_6.73 //

pramādino devā api kṣīṇapuṇyāḥ bhavanti

puṇyakṣayāya devānāṃ pramādena vihiṃsitāḥ / patanti sukhasaṃmūḍhāstrāṇaṃ teṣāṃ tadā kutaḥ // dhs_6.74 //

saddharmācaraṇaṃ bhūtadayaiva

eko dharmastathāśreyaḥ kṛpayā saṃyataḥ pṛthuḥ / kṣāntiścāpi sadā yuktā dayā bhūteṣu sarvadā // dhs_6.75 //

balabhūtā bhavantyete mṛtyukāle mahābhaye / tasmāt pramādarahitaiḥ sevanīyāḥ prayatnataḥ // dhs_6.76 //

vidyāvidhijñasyaiva prāṇinaḥ śāntirjāyate

avidyāvartanaṃ śreyo vidyāyā rakṣaṇaṃ sadā / vidyāvidhijño yaḥ (satvaḥ) pramādastasya śāmyati / puruṣārtho niyato (hyatra) yat pramādasya varjanam // dhs_6.77 //

apramādaratasyaiva puruṣārthasiddhirbhavati apramādaratasyaiva puruṣārthaḥ satāṃ mataḥ / pramādo bandhanaṃ prāyo muktistasyāpramādataḥ // dhs_6.78 //

pramādasevanād bandhanam

mokṣabandhanayoretallakṣaṇaṃ syāt satāṃ matam evaṃ matvā sadā devo yaḥ pramādena rakṣati / sa paścānmṛtyusamaye jñāsyate tasya tatphalam // dhs_6.79 //

santoṣa eva nirvāṇasādhanam

yathā yathā hi santoṣaḥ sevyate yatibhiḥ sadā / tathā tathā hi nirvāṇamanike tasya vartate // dhs_6.80 //

virāgaḥ sarvakāmeṣu nirvāṇe ca pravartatām / nāsau mārasya viṣayaḥ kadācit sampravartate // dhs_6.81 //

jñānenaiva duḥkhaprahāṇam

narāṇāṃ paśya manaso nityaṃ vyāpārameva ca / udyogaśca sadājñānaṃ sa kathaṃ duḥkhameṣyati // dhs_6.82 //

kaḥ bandhanamukto bhavati?

atītabhayasampannaḥ pratyutpanne ca buddhimān / anāgatavidhijño yaḥ sa muktaḥ kleśabandhanāt // dhs_6.83 //

apramādarato nityamaviśvāse ca kātaraḥ / saṃjñānasevī vimalo nirvāṇasyāntike sthitaḥ // dhs_6.84 //

mahatsukhaṃ pramādena naśyati

pramādenāpi naśyanti devāḥ prāpyamahatsukham / kiṃ punaryena vā mūḍhāḥ pramādavaśasevinaḥ // dhs_6.85 //

mṛtaḥ sa naro bhavati yaḥ pramādavihāravān / jīvite ca pramatto 'yaṃ satataṃ jñānadhāraṇe // dhs_6.86 //

pramādāpramādayorantaram

apramādapramādābhyāmidamantaramiṣyate / mṛtyuṃ ca varjayed doṣaṃ pramādaṃ duḥkhamūlakam // dhs_6.87 //

nityaṃ pramuditā devāḥ nityaṃ pramuditā vayam / pakṣiṇāṃ ca surāṇāṃ ca viśeṣo nopalabhyate // dhs_6.88 //

na dharmācaraṇaṃ dṛṣṭaṃ mokṣacaryā na yātyasau / tathaiva yadi devānāṃ te gatāḥ pakṣibhiḥ samā // dhs_6.89 //

ye pramādavinirmuktā ye ca dharmaratāḥ sadā / te devāḥ satpathā loke na pramādavihāriṇaḥ // dhs_6.90 //

yadi krīḍāratā devāḥ pramādacaritāḥ sadā / devānāṃ ca khagānāṃ ca viśeṣo nopalabhyate // dhs_6.91 //

dharmapatitaḥ jātyā na śobhate

karmaṇāṃ tu viśeṣeṇa jātirdharmairviśiṣyate / na dharmapatitaḥ kaścid jātyā bhavati śobhanaḥ // dhs_6.92 //

yena nindanti saṃsāramimaṃ sarvakṣayātmakam / te surāpisamā nityaṃ pakṣibhirmūḍhabuddhibhiḥ // dhs_6.93 //

yeṣāmevasthitā buddhiramatā dharmagocare / te devāḥ sammattā loke na pramādavicāriṇaḥ // dhs_6.94 //

ye janmahetuprabhavaṃ duḥkhaṃ budhyanti śobhanam / te devā na tu ye saktāḥ kāmeṣu hitakāriṣu // dhs_6.95 //

viyujyamānā bahuśo bhṛtyasvajanabāndhavaiḥ / ye nodvijanti saṃsāre te devāḥ pakṣibhiḥ samāḥ // dhs_6.96 //

madyapānādhikaḥ pramādaḥ

madyapānādhiko dṛṣṭaḥ pramādastattvadarśibhiḥ / jīryate madyapānaṃ hi pramādo naiva jīryate // dhs_6.97 //

pramādamatto gatipañcake bhramate

pramādopahatoloko bhramate gatipañcake / tasmāt pramādamatto hi sarvopāyairviśiṣyate // dhs_6.98 //

pramādaḥ madyādapi hīnataraḥ

ekāhaṃ paramaṃ madyaṃ pramādayati dehinaḥ / pramādaḥ kalpakoṭibhirbhramato 'pi na jīryate // dhs_6.99 //

ye pramādairvirahitāste gatāḥ padamavyayam / ye tu pramādavaśagāste bhavanti khagā narāḥ // dhs_6.100 //

hitārthinā manuṣyeṇa pramādovarjya eva hi / yasmāt pramādavaśagāḥ kleśā buddhena deśitāḥ // dhs_6.101 //

devānāṃ kṛte 'pi pramādo heya eva

khagā yadi pramādena kurvanti laghucetasaḥ / kasmāddevāḥ pramādaṃ(taṃ) na jahaṃti viśeṣataḥ // dhs_6.102 //

yastu dūrāt pramādena bhayaṃ nāvaiti durmatiḥ / so 'vaśyaṃ vyasane prāpte paścāttāpena dahyate // dhs_6.103 //

patanaṃ devalokāt te dānai rakṣanti dāruṇam / tad vicintya pramādaste na saṃsevyaḥ kathañcana // dhs_6.104 //

ye pramādaratā nityaṃ na te saukhyasya bhāginaḥ / pramādo duḥkhamūlaśca mūlamekaṃ sudāruṇam // dhs_6.105 //

padmakoṭisahastrāṇi niyutānyarbudāni ca / asaṃkhyāni ca devānāṃ pramādena vitanvitāḥ // dhs_6.106 //

apramādaḥ paraṃ mitraṃ pramādaśca śatruḥ

apramādaḥ paraṃ(mitraṃ) nityaṃ hitakaraṃ nṛṇām / pramādastu paraṃ śatrustasyanmitraparo bhavet // dhs_6.107 //

śubhasyāntakaro hayeṣa viṣavad dāruṇaṃ param / durgatīnāṃ paraṃ mārgaḥ pramāda iti kathyate // dhs_6.108 //

pramādena pramattā ye viṣayaiścāpi rañjitāḥ / narāste mūḍhamanaso nityaṃ duḥkhasya bhoginaḥ // dhs_6.109 //

jñānaśūnyāḥ bhayaduḥkhamavigaṇya paśubhiḥ samāḥ bhavanti

yeṣāṃ bhayaṃ na duḥkhaṃ (ca) na ca jñānāvalokanam / paśubhiste samāviṣṭā na purā sukhakāṃkṣiṇaḥ // dhs_6.110 //

āhāramaithunaratiḥ paśūnāṃ hṛdi vartate / sā ratiryadi devānāṃ te gatāḥ paśubhiḥ samāḥ // dhs_6.111 //

pramādaḥ mṛtyoḥ paryāya eva

krīḍantyatiśayaṃ hyete mṛtyorgamye puraḥsthitā / samprāpte mṛtyusamaye phalaṃ dāsyanti (dāruṇam) // dhs_6.112 //

viṣavat pariheyo('yaṃ) sarvairapi (suduḥsahaḥ) / mṛtyoḥ paryāyanāmaiṣa pramādo hṛdi dehinām // dhs_6.113 //

pramādena hatān pūrvaṃ paścānmṛtyuḥ pramardati / dharmajīvitasaukhyānāṃ tamekāṃśaṃ prakathyate // dhs_6.114 //

apramāda eva svargamārgaḥ

apramāda iti khyātaḥ svargamārga pradeśakaḥ / arthānathau samāvetau paścānmokṣastathaiva (ca) // dhs_6.115 //

apramādaḥ guṇaḥ pramāda eva doṣaḥ

apramādaḥ pramādaśca guṇadoṣasamāvibhau / tatraiva mūḍhamanaso vijānanti ca dehinaḥ // dhs_6.116 //

śatruṇā saha rakṣanti jñāne pariharanti ca / pramādaviṣavṛkṣasya śākhāstistraḥ pratiṣṭhitāḥ // dhs_6.117 //

jarā vyādhiśca mṛtyuñca nityaṃ tasyoparisthitāḥ / jarādayo na bādhyante puruṣaṃ satkriyānvitam // dhs_6.118 //

apramādī sadā bhayanirmuktaḥ san sukhītiṣṭhati

saṃsāre tiṣṭhate dhīmānapramādarataḥ sadā / nikṛntanti sadā doṣā na pramādaṃ pariṣvajet // dhs_6.119 //

sadā bhayavinirmuktaḥ sukhaṃ prāpnotyanuttamam / (a) pramādācca yat saukhyaṃ śāśvataṃ sa bhayaṃ hi tat // dhs_6.120 //

yattu tasmād vinirmuktaṃ tat saukhyaṃ dhruvamacyutam / śataśo manujā (hayatra) pramādena vimohitāḥ // dhs_6.121 //

tathāpi nāma vaśagāste pramāde pratiṣṭhitāḥ / catvāro hi viparyāsāḥ pramādasyoparisthitāḥ // dhs_6.122 //

pramādavirahāttepi naśyanti lokaśatravaḥ / yadanekavikalpo 'yamanekabhayasaṅkaṭaḥ // dhs_6.123 //

pramādarahitāḥ devāḥ santo 'cyutaṃ sukhamaśnute saṃsāro bhramate duḥkhe tat pramādasya ceṣṭitam / ekaḥ pramādavirahāt prāpyate sukhamacyutam // dhs_6.124 //

pramādena vinaśyanti sarvadharmā hatāstravāḥ / devānāṃ ca pramādo 'yamuparyupari vartate // dhs_6.125 //

kathaṃ pramādasammūḍhāḥ devā yāsyanti nirvṛtim / tade(ta)t saumyamanasā cintayitvā vikalpayet // dhs_6.126 //

tathā me hita māstheyaṃ yathā yat syāt (sukhāvaham) / ye devā yacca tatsaukhyaṃ paśyan yadapikiñcana // dhs_6.127 //

saṃskṛtasyaiva dhruvapadaprāptirbhavati

tat sarva (hi) dhruvaṃ gatvā saṃskṛtasyaiṣa sambhavaḥ / avaśyaṃ te vinaśyanti ye bhāvāḥ saṃskṛtāścalāḥ // dhs_6.128 //

pramādavaśād devā api duḥkhabhāginaḥ bhavanti

pramādaniratā (devā)nityaṃ duḥkhasya bhāginaḥ / pramādāpahatajano yasteṣāṃ kurute matiḥ // dhs_6.129 //

saṃviyoge samutpanne duḥkhena paritapyate / viṣayeṣu sakāmeṣu tṛṣṇāvanagateṣu ca // dhs_6.130 //

tena te vañcitā devāḥ pramādavaśavartinaḥ / mūlametadanarthānāṃ yatpramādānusevanam // dhs_6.131 //

pramādavarjanaṃ kṣemakaram

tasyaitad varjanaṃ dhanyaṃ sarvakṣemakaraṃ mahat / satvā naivāpannasukhā duḥkhaiścāpi samanvitāḥ // dhs_6.132 //

tathā buddhiranuṣṭheyā yathā matsyā jalānugāḥ / svarge pramādavaśagā strīvidheyāśca te surāḥ // dhs_6.133 //

pramādino duḥkhabhāgino bhavanti

te strīvahnivinirdagdhā nityaṃ duḥkhasya bhāginaḥ / tasmāt prayatnaśo devairaṅganā parivarjanam // dhs_6.134 //

karttavyaṃ kāmalolasya manasā dhṛtivardhanam / kāryākāryevimūḍhasya dharmādharme tathaiva ca // dhs_6.135 //

puruṣasyātmabhaṅgasya nirvāṇaṃ dūrameva tat / gurutābhāvatattvajño nipuṇo dharmagocaraḥ // dhs_6.136 //

dharmiṇa eva sukhamāpnuvanti

dharmākāṃkṣī phalākāṃkṣī tādṛśaṃ labhate sukham / nidhautamaghakalmāṣāḥ nityaṃ dharmānuvartinaḥ // dhs_6.137 //

pramādavimohitā eva duḥkhamāpnuvanti

sukhinaste sadā dṛṣṭā na pramādavihāriṇaḥ / pramādāpahataḥ pūrva pramādena vimohitaḥ // dhs_6.138 //

madyena devo 'pi pramādameti

devo vā puruṣaścāpi na sukhasyāntike hi saḥ / mṛtaḥ sa puruṣo nityaṃ yo madyena pramādyati // dhs_6.139 //

madyadoṣādhṛtāḥ sarve bhavanti narake narāḥ / asaṃsargacaro doṣo madyamityabhidhīyate // dhs_6.140 //

madyena mohitā nityaṃ devāḥ narakagāminaḥ / asambhūteṣu rakṣante na sambhūte kathañcanaḥ // dhs_6.141 //

madātsvākāramalinā devāḥ kāmairvimohitāḥ / kāmena mohitā devā madyenāpi tathaiva ca // dhs_6.142 //

pramādī tattvaṃ na paśyati

na tattvamatra paśyanti jātyandhā iva satpatham / pramādākulitaṃ cittaṃ na tattvamanupaśyati // dhs_6.143 //

pramādaścāgnivattasmāt parivarjyaḥ samantataḥ / pramādena vinaśyanti kuśalā dharmayonayaḥ // dhs_6.144 //

pramādaviṣasevanaṃ nāśāyaiva jāyate

mārga ca viṣasaṃspṛṣṭaṃ sarvathā naiva paśyati / daśadharmā vinaśyanti pramādaviṣasevinām // dhs_6.145 //

dhyānāni caiva catvāri praṇaśyanti pramādinaḥ / apramādaṃ praśaṃsanti buddhāḥ kāmavivarjitāḥ // dhs_6.146 //

apramattā jarāmuktā bhavanti

pramādañca jugupsanti jarāmaraṇapañjaram / apramattā jarāmuktā pramattā duḥkhabhoginaḥ // dhs_6.147 //

pramāda eva bandhanam /

pramādo bandhanaṃ hayetad duḥkhitaṃ mandabuddhinām / apramādena kuśalā devānāṃ samitiṅgatāḥ // dhs_6.148 //

tasmāt te patitā bhūyo ye pramādānusevinaḥ / pramattapuruṣaḥ sarva saṃsārānnaiva mucyate // dhs_6.149 //

pramādapāśapāśena yena baddhā hi dehinaḥ / akārya kāryasadṛśaṃ kārya kurvanti sarvadā // dhs_6.150 //

apramādinaḥ kalyāṇaparamparāmāpnuvanti

apramādānnaraḥ sarva viparītaṃ (hi) paśyati / na laukikeṣu kāryeṣu kuto na śraiyaseṣu ca // dhs_6.151 //

pramādaṃ na praśaṃsanti paṇḍitā buddhipāragāḥ / yathā śubhaṃ parikṣīṇaṃ bhaviṣyati divaukasām // dhs_6.152 //

pramādaphalaṃ hānikaram

tadā pramādasya phalaṃ jñāsyanti kaṭukaṃ hi tat / kāmasaṃsaktamanasāṃ tasyānte sukhasevinām // dhs_6.153 //

bhaviṣyati sukhaṃ tasmād vinipātodayo mahān / viṣayābhimukhepsūnāṃ nityamāśāgatātmanām // dhs_6.154 //

strīdarśanasumattānāṃ vinipāto bhaviṣyati / (nityaṃ kāmān) niṣevante pramādarāgasevinaḥ // dhs_6.155 //

tāḥ sarvā mṛtyusamaye parityakṣyanti yoṣitaḥ / cyavamānaṃ suraṃ sarve na kaścidanugacchati // dhs_6.156 //

mokṣābhilāṣiṇaḥ duṣkṛtaṃ tyajanti

karmaṇā pṛṣṭhataḥ sarva gacchantamanuyāti ca / yuktaṃ ca (hi) sadā sevyaṃ varjanīyaṃ ca duṣkṛtam // dhs_6.157 //

pramādaṃ ca madaṃ jahayāt pramāda (vi)rato bhavet / pramādo bhavamūlo 'yaṃ pramādastu na śāntaye // dhs_6.158 //

pramādāpramādau vicintya dhīraḥ sukhamedhate

apramādapramādābhyāmidamuktaṃ svalakṣaṇam / tad vicintya sadā dhīraḥ sukhaṃ sucaritaṃ caret // dhs_6.159 //

dharmacārī kadāpi duḥkhaṃ nāpnoti

na dharmacārī puruṣaḥ kadācid duḥkhamṛcchaiti / saṃsarantyatha saṃsāre prāṇinaḥ svena karmaṇā // dhs_6.160 //

pramādo vinipātāya

kimarthamihaloko 'yaṃ pramādena vihanyate / pramādaḥ śreyasāṃ nāśaḥ pramādo bandhanaṃ param // dhs_6.161 //

pramādo vinipātāya pramādo narakāya ca / duḥkhasya heturevaikaḥ pramādaḥ parikīrtitaḥ // dhs_6.162 //

apramādarato nirvāṇamadhigacchati

tasmāt sukhārthī puruṣaḥ pramādaṃ parivarjayet / yaiḥ pramādaḥ parityaktaḥ prāptaṃ taiḥ padamacyutam // dhs_6.163 //

apramādarato yo hi nirvāṇasyaiva so 'ntike / apramādapadaṃ hayetannirvāṇasyāgrataḥ padam // dhs_6.164 //

pramattaḥ sadaiva duḥkhito bhavati

pramādo vinipātāya hetureṣaḥ prakīrtitaḥ / pramattaḥ puruṣaḥ sarvaḥ sonmāda iva lakṣyate // dhs_6.165 //

laghutvaṃ yāti loke 'smin pratyavāyeṣu pacyate / pramattaḥ puruṣaḥ śakto viparīteṣu vartate // dhs_6.166 //

hetau karmavipāke ca mṛtyūtpattau tathaiva ca / pramādāgniśca yaṃ tīkṣṇo narakānupakarṣati / tasmānnarakamokṣārtha pramādaṃ vinivarjayet // dhs_6.167 //

ye pramādaṃ vinirjitya nityaṃ jñānaratā narāḥ / te kleśabandhanaṃ chitvā padaṃ yātāḥ sukhodayam // dhs_6.168 //

karmasūtrairnibaddhāśca cittadolāṃ samāśritāḥ / bhramanti vibhave sattvā mā pramādeṣu rakṣathaḥ // dhs_6.169 //

sukhī bhavati duḥkhī vai duḥkhitaścāpi sukhitaḥ / bhartāpi tṛpto bhavati mā pramādeṣu rakṣathaḥ // dhs_6.170 //

mātā pitā vā bhavati bhāryā mātṛtvameva ca / parivarto mahāneṣu mā pramādeṣu rakṣathaḥ // dhs_6.171 //

pramādājjāyate rāgo rāgād dveṣaḥ prapadyate / sa doṣapathamāpanno narakānupadhāvati // dhs_6.172 //

prajñāruḍhaḥ pramādaśūnyaḥ san śivaṃ panthānamāpnoti

prajñāprāsādamāroha yogakṣemamanuttamam / eṣa panthāḥ śivaḥ śreṣṭho yaḥ pramādavivarjitaḥ / tena mārgeṇa satataṃ nirvāṇaṃ yānti paṇḍitāḥ // dhs_6.173 //

virodho mārgasampattau cittasantānadūṣakaḥ / āchettā dharmasetūnāṃ pramādaḥ parikīrtitaḥ // dhs_6.174 //

pramādopahatāḥ nāśaṃ yānti

smṛti sandūṣakaṃ dṛṣṭaṃ mokṣāya vṛttināśakaḥ / durgatīnāṃ paraṃ netā pramādaḥ sampravartate // dhs_6.175 //

aneka puruṣaḥ kṣipto nātmano vindate hitam / nāvācyaṃ na ca kāryāṇāṃ vindate 'mṛtakopamaḥ // dhs_6.176 //

ta ete paśubhistulyā devavigrahadhāriṇaḥ / pramādopahatā mūḍhā nṛtyanti ca hasanti ca // dhs_6.177 //

utpannāvicyutāḥ mārgāt kṣāntiṃ ye nāśayanti ca / nṛbhavārṇavabhūtā ye te pramādānudhāvinaḥ // dhs_6.178 //

janakaḥ sarvadoṣāṇāṃ bandhanaṃ pāpakarmaṇām / pramoṣaḥ sarvadharmāṇāṃ pramādāriḥ pravartate // dhs_6.179 //

sarveṣāṃ śubhakarmāṇāṃ pramādaḥ śatrureva

nādhyātmikāni karmāṇi na bāhayāni kathañcana / pramādopahato janturjānīte naṣṭamāsanaḥ // dhs_6.180 //

krīḍāyāṃ vyagramanaso nṛtyagāndharvalālasāḥ / atṛṣṇārviṣayairdivyairnakṣyanti vibudhālayāḥ // dhs_6.181 //

bhayasthāne hasantyete pramādena vimohitāḥ / mārgāmārga na vindanti jātyandhena surāḥ samāḥ // dhs_6.182 //

kāmadhātāveva pramattāḥ bhramanti

kāmadhātau bhramanyete cakravadgati pañcake / dhyānebhyo yaddhi patanaṃ tat pramādasya ceṣṭitam // dhs_6.183 //

pramādaceṣṭitaṃ karmapatanāya jāyate

ārūpyebhyaśca yatsthānaṃ caturthaṃ prāpyalaukikāt / bhramanti bhramadolāyāṃ tat pramādasya ceṣṭitam // dhs_6.184 //

pramādabandhanairbaddhaṃ tṛṣṇāpāśaiśca yantritam / traidhātukamidaṃ kṛtsnaṃ na ca buddhayantya cetasaḥ // dhs_6.185 //

yat prayānti dharmasthānaṃ tṛṣṇābhayadarśitāḥ / na bhūyaḥ khedamāyāti tat pramādasya ceṣṭitam // dhs_6.186 //

pramādavaśāt duḥkhamevāpnoti janaḥ

priyaviśleṣajaṃ nṛṇāṃ yadduḥkhaṃ hṛdi jāyate / sevanād yat pramādasya kathayanti tathāgatā // dhs_6.187 //

anarthā hi trayo loke yairidaṃ naśyate jagat / vyādhirjarā ca mṛtyuśca pramādālasya sambhavāḥ // dhs_6.188 //

prarohanti yathā bhūmau savauṣadhitṛṇādayaḥ / tathā pramādināṃ kleṣāḥ pravartante pṛthagvidhāḥ // dhs_6.189 //

pramādasya viṣāṅkuraḥ

strīśleṣo madyapānaṃ ca krīḍā ca viṣayaiḥ saha / cāpalyamayakausīdyaṃ pramādasya viṣāṅkuraḥ // dhs_6.190 //

pramādāpramādayorlakṣaṇam

pramādaḥ paramaṃ duḥkhapramādaḥ paraṃ sukham / samāsāllakṣaṇaṃ proktamapramādapramādayoḥ // dhs_6.191 //

ataḥ pramādo na sevyaḥ

tasmāt pramādo na nareṇa sevyaḥ, sa durgatīnāṃ prathamāgrameva / vihāya taṃ duḥkhasahastrayoniṃ, prayānti buddhā bhavapāragrayam // dhs_6.192 //

// iti apramādavargaḥ ṣaṣṭhaḥ //

(7) kāmajugupsāvargaḥ

kāmasya narakahetutvam

na kāmeṣu ratiṃ kuryāt kāmāḥ paramavañcakāḥ / saṃsārabandhanā ghorāḥ sarve narakahetavaḥ // dhs_7.1 //

yaḥ saṃrakṣati kāmeṣu tasya duḥkhamanantakam / na kāmoragadaṣṭasya sukhamasti kathañcana // dhs_7.2 //

rāgādivaśagānāṃ ceṣṭitam

varaṃ niśitadhāreṇa kṣureṇa svayamātmanaḥ / saṃkṣoditā bhavejjihvā na coktaṃ kāmagaṃva(caḥ) // dhs_7.3 //

rāgeṇa vañcitāḥ sattvā dveṣeṇa paripīḍitāḥ / mohasya vaśamāpannā bhāṣante 'madhuraṃ vacaḥ // dhs_7.4 //

rāgavaśagaḥ sadā duḥkhatamamanubhavati

alparāgānniruddho yaḥ kurute duṣkṛtaṃ bahu / sa rāgavaśago mūḍho duḥkhād duḥkhamavāpnuyāt // dhs_7.5 //

kāmapariṇatimāha

atṛptirasmāt kāmāste na sukhā nāpi śāśvatāḥ / pariṇāme mahātīvrāstasmāt tān parivarjayet // dhs_7.6 //

rāgābhibhūtāḥ puruṣā narakālayavartinaḥ / na rāgavaśagā ye tu na teṣāṃ narakād bhayam // dhs_7.7 //

kāmaviṣaṃ parityājyam

caṇḍācaṇḍisamutthāśca caṇḍāśca pariṇāmataḥ / kāmā viṣāgnipratimāḥ parivarjyāḥ prayatnataḥ // dhs_7.8 // parivarjitakāmasya nityaṃ mokṣaratasya ca / naśyantyakuśalā dharmāstamaḥ sūryodaye tathā // dhs_7.9 //

kāmānalaḥ narake pātayati

indriyāṇīndriyārthajño mohayitvā pṛthagvidhāḥ / narake pātayantyete kāmāḥ bālamanoharāḥ // dhs_7.10 //

rāgāgneḥ mahimā

pañcendriyaprasaktasya viṣayaiḥ pañcabhistathā / muhūrtamapi rāgāgnirviṣayairnaiva tṛpyati // dhs_7.11 //

saṃśleṣājjāyate vahnirviśleṣānnaiva jāyate / saṃśleṣādapi viśleṣo (rāgā) gnirjīryate nṛṇām // dhs_7.12 //

dūrānna dāhako vahnirviṣayastasya nāsti saḥ / dūrāntikasamo ghoro rāgāgniratidāhakaḥ // dhs_7.13 //

saṅkalpakāṣṭhaprabhavaḥ spṛhākuṭilavegavān / tṛṣṇā ghṛtaprasakto 'yaṃ rāgāgnirapi dāhakaḥ // dhs_7.14 //

dagdhvā śarīrametaddhi jvalanaḥ sampraśāmyate / nāmarūpavinirmukto rāgāgnirnaiva śāmyate // dhs_7.15 //

udvejayati bhūtāni vahniḥ paramadāhakaḥ / rāgāgniratitīkṣṇo 'pi nodvegaṃ kurute nṛṇām // dhs_7.16 //

pañcendriyasamuttho 'yaṃ viṣayaiḥ pañcabhirvṛtaḥ / tṛṣṇāsamīraṇabalād rāgāgni(rdahati) prajāḥ // dhs_7.17 //

vitarkāraṇisambhūto viṣayaiḥ parivardhitaḥ / kāṣṭhavad dahyate tena na ca dṛśyo janasya saḥ // dhs_7.18 //

yathā yathā hi prabalo rāgāgnistapyate mahān / tathā tathā (ca) rāgāndhaiḥ svasukhaṃ parisevyate // dhs_7.19 //

agniḥ prakāśako bhavati rāgāgnistamasāvṛtaḥ / tasmācchiśiravad dhīmān rāgāgniṃ parivarjayet // dhs_7.20 //

viṣayapariṇāmamāha

viṣayābhirato janturna sukhī syāt kathañcana / viṣayāḥ viṣayairdaṣṭāḥ pariṇāme ca dāruṇāḥ // dhs_7.21 //

nādye nānte na madhye ca nāsmiṃlloke na cāpare / sukhadā viṣayā kāmaṃ bhavantīha kathañcana // dhs_7.22 //

bāliśasya hi sarvasya tṛṣṇākrīḍanasaṃbhavaiḥ / na tṛpto viṣayairagnirjvalanasya yathendhanaiḥ // dhs_7.23 //

atṛptoḥ viṣayaiḥ sarvo jano 'yaṃ parivañcitaḥ / mṛtyunābhyāsanirata etairdoṣairvidahyate // dhs_7.24 //

kāmamohāndhānāṃ sthitimāha

sukhānāṃ kāmacārāṇāṃ mohasya khalu ceṣṭitam / tadeva yadi devānāṃ khagaiḥ syuste samāḥ surāḥ // dhs_7.25 //

kalpānteṣvabhisantaptaḥ śasyate saritāṃ patiḥ / na dṛṣṭistṛpyate rūpaiḥ kalpakoṭiśatairapi // dhs_7.26 //

syāt samudrasya caryāptiḥ salilairvaśagādibhiḥ / na tu dṛṣṭiḥ samudrasya rūpārthaistṛptirasti hi // dhs_7.27 //

avitṛptasya kāmebhyaḥ kiṃ sukhaṃ parikalpyate / tṛptiryāsti vitṛṣṇasya gataśokasya dehinaḥ // dhs_7.28 //

mādyante bahumohāndhā na ca buddhayanti bāliśāḥ / mandena kṣaṇikā yadvat malayendhanapādapāḥ // dhs_7.29 //

kāmā asārāḥ vañcakāśca bhavanti

svapnapramoṣadharmāṇo gandharvanagaropamāḥ / riktāstucchā asārāśca kāmāḥ paramavañcakāḥ // dhs_7.30 //

(kā) mā mohena (ca) samāḥ kiṃ pākasadṛśopamāḥ / kāmā lokahitakarā vahnivat parikīrtitāḥ // dhs_7.31 //

kāmasyādīnavaṃ jñātvā yena tatphalamohitāḥ / tena taddarśakāḥ prītā gatakāṃkṣasya (dehinaḥ) // dhs_7.32 //

(a)nyathā cintyamānānāṃ yathā prāptā punastathā / sarvataḥ pāpakartāraḥ kāmā loke viṣopamāḥ // dhs_7.33 //

kāmairatṛptamanasaste te devāścyutāḥ punaḥ / patanti narake mūḍhāḥ kāmena parivañcitāḥ // dhs_7.34 //

nārīṃ nindayati

nadītaraṅgacapalā vidyullekhasamāśca te / mīnāvartabalā nāryaḥ kāmalokaviṣāspadāḥ // dhs_7.35 //

vicintitā vivardhante varddhitā vahnisannibhāḥ / ādau cānte tathā kāmāstasmāt kāmān vivarjayet // dhs_7.36 //

kāmasevanaphalam

yathā yathā hi sevyante vivardhante tathā tathā / vahnijvālāsamāsṛṣṭāḥ kāmāḥ kaṭuvipākinaḥ // dhs_7.37 //

kāmavarjanaphalam āha

evaṃ doṣaṃ sadā jñātvā dhīraḥ kāmān vivarjayet / parivartitakāmasya sukhaṃ bhavati naiṣṭhikam // dhs_7.38 //

kāmāgniḥ devānnapi pātayati

asaṅkhyāni sahasrāṇi devānāṃ niyutāni ca / patanti kāmadahanaṃ narakaṃ vahnibhairavam // dhs_7.39 //

yathāgniviṣaśastrāṇi varjayanti sukhārthinaḥ / tathā kāmāḥ sadā varjyā hetavo narakasya te // dhs_7.40 //

na dṛṣṭo na śrutaḥ kaścid yaḥ kāmavaśagaḥ pumān / na kāmairvipralabdhaḥ syānna ca duḥkhena pīḍitaḥ // dhs_7.41 //

tasmādalamalaṃ kāmairmā caiteṣu manaḥ kṛthāḥ / sarve sarvāsvavasthāsu kāmā vahniviṣopamāḥ // dhs_7.42 //

anādirmati saṃsāre śatravaścittasambhavāḥ / ahantvāttu bhavet prītirna sā kāmaiḥ kathañcana // dhs_7.43 //

sakalmaṣā kaṭuphalā duḥkhāt kāmodbhavā ratiḥ / yā tu kāmavinirmuktā sā ratiḥ pari(bhāṣitā) // dhs_7.44 //

yoginaḥ paramā gatiḥ

tāṃ samāśritya gacchanti yoginaḥ paramāṃ gatim / na tu kāmakṛtā prītirnayate padamacyutam // dhs_7.45 //

kāmajaratiṃ nindati

āpātamadhurā ramyā vipāke jvalanopamā / ratirbhavati kāmāgnijanyā narakagāminī // dhs_7.46 //

āpātaramyā madhurā madhye ramyā ca sarvadā / śāntamante ca vimalaṃ nayate padamacyutam // dhs_7.47 //

ādyantamadhyakalyāṇī nityaṃ māteva śobhanā / tāṃ vyudasya kathaṃ bālā rakṣante (kāmajāṃ ratim) // dhs_7.48 //

kāmakṛtā ratiḥ nirataṃ tapati

madhyādinidhane duḥkhā nityaṃ doṣādibhirvṛtā / kathaṃ sā sevyate bālairyā na dṛṣṭā sukhāvahā // dhs_7.49 //

viṣamañjarivad ramyā sparśe jvalanasambhavā / tathā kāmakṛtā prītiḥ pariṇāme viṣopamā // dhs_7.50 //

hūyamāno yathā vahnirjvalanena praśāmyati / dāhena ca prarohaḥ syāt tadvat kāmakṛtā ratiḥ // dhs_7.51 //

pataṅgaḥ paśyati hyagni dāhadoṣaṃ na paśyati / tathā kāmakṛtāṃ prītiṃ paśyantyakṛtabuddhayaḥ // dhs_7.52 //

yastu rāgakṛto dāhaḥ pacyate kāmināṃ sadā / pataṅgasadṛśaṃ dāhaṃ sarvathā nai(va) paśyati // dhs_7.53 //

kāmapramādāt patanaṃ dhruvameva

tasmāt kāma(viṣaṃ) tyaktvā nityaṃ jīvatha he surāḥ / bhavantu mā vṛthā janmapramādena prapātanam // dhs_7.54 //

saṃkṣīṇaśubhakarmāṇo nityaṃ kāmairvimohitāḥ / taṃ hitvā narakaṃ yānti kāmamohena vañcitāḥ // dhs_7.55 //

kāmamohitaḥ viṣavṛkṣamayaṃ puṣpaṃ pibati

viṣavṛkṣamayaṃ puṣpaṃ pīyate bhramarairyathā / tathā viṣātmakamidaṃ sukhaṃ bhuṅkte hi mohitaḥ // dhs_7.56 //

jīveyuḥ pāmarāḥ kecit viṣaṃ pītvāpi durbhagāḥ / na kāmaviṣapītasya jīvitaṃ durlabhaṃ bhavet // dhs_7.57 //

yathā hi narake vahnirjvalayatya vicāriṇam / tathā kāmamayo vahnirdahatīha divaukasaḥ // dhs_7.58 //

kāmāgniḥ hiṃsaka eva

śrutipāśamayo vahniḥ pretāneṣa dahatyati / dahane hiṃsako vahnirnṛṇāṃ paryeṣaṇātmakaḥ // dhs_7.59 //

evamagnisamaṃ tāvat parihārya samantataḥ / sarvalokamaśeṣeṇa dahyate kāmamohitaḥ // dhs_7.60 //

viṣayāsaktaṃ manaḥ vyasane pātayati

viṣayeṣu sadācittaṃ dhāvantaṃ cañcalaṃ mahat / na tyājyaṃ vyasane mūḍha yad paśyasi bhaviṣyati // dhs_7.61 //

kāmeṣu rakṣa te cittaṃ vyasanenāvabudhyate / vyasanaughe samutpanne tat paścāt paritapyate // dhs_7.62 //

kāmamohitāḥ mahadbhayamapi na paśyanti

vṛthā kāmamadairmattā devāḥ prakṛtidurbalāḥ / bhramanti bhramitāḥ kāmairna paśyanti mahad bhayam // dhs_7.63 //

viśvasanti hi ye devāḥ kāmeṣvahitakāriṣu / vyatirekeṣu te paścāt pratibudhyantyamedhasaḥ // dhs_7.64 //

kāmāḥ paramavañcakā bhavanti

na ca paśyanti (vi)budhāścittena parivañcitāḥ / kṣaṇikā madhurā jātāḥ kāmāḥ paramavañcakāḥ // dhs_7.65 //

kāma prati na viśvaset

śataśaśca sahastraiśca koṭiśaḥ padmaśastathā / labdhā naṣṭā punaḥ kāmā na teṣāṃ viścaset pumān // dhs_7.66 //

kāmairmohitaḥ pataṅgasamo narakāgninā dahyate

viṣayād bandhanaṃ tīvraṃ sarve narakahetavaḥ / tasmādatyantatastyaktvā śreyase kriyatāṃ manaḥ // dhs_7.67 //

rāgeṇa rañjitāḥ pūrvaṃ dveṣeṇa ca tiraskṛtāḥ / mohena mohitāścaiva te 'śrutākṛtakāriṇaḥ // dhs_7.68 //

kāmārthaireṣyate bālaḥ punaḥ kāmairvimohitaḥ / sa pataṅgasamo mūḍhaḥ dahyate narakāgninā // dhs_7.69 //

kāmavaśagāḥ suralokādapi patanti

avaśyambhāvi patanaṃ suralokāt samantataḥ / na jñātvā kāmavaśago syādiha kathañcana // dhs_7.70 //

kāmena vañcitāḥ sattvāḥ kāmena ca vimohitāḥ / kāmapāśāpakṛṣṭāste patanti narake sadā // dhs_7.71 //

kāmaṃ tyaktva svahite manaḥ karttavyam

tadetad vyasanaṃ sattvāḥ svahite kriyatāṃ manaḥ / manasāpi svadāntena nānutapyanti dehinaḥ // dhs_7.72 //

manoviṣeṇa ye daṣṭāḥ kāmavegena sarvadā / te mūḍhā mṛtyuvaśagāḥ kāmānalahatā narāḥ // dhs_7.73 //

na tṛptirasti kāmānāṃ tṛṣṇayā hitakāriṇām / tṛṣṇāpi tṛptijanikā mano naiva hi tṛpyati // dhs_7.74 //

jñānadīpenaijendriyāṇāṃ viṣayebhyastṛptirjāyate

na jātu viṣayaistṛptirindriyāṇāṃ bhaviṣyati / yadi na jñānadīpena kṣapayiṣyanti (te narāḥ) // dhs_7.75 //

nārīsevanena nāśaḥ suniścitaḥ

yoṣitaḥ sevyamānā hi vitarkaśatamālikāḥ / pravardhati yathā vahnirvāyunā samudīritaḥ // dhs_7.76 //

kāmāgnidīptāḥ kadāpi śāntiṃ nāpnuvanti

taṃ matvā vegarabhasā nityaṃ kāmo 'gnidīpitaḥ / kāmān hāpayati jñānī buddhatattvavicintakaḥ // dhs_7.77 //

ye nityaṃ bhrāntamanaso nityaṃ viṣayatatparāḥ / ramante vibudhāḥ sarve tat sarvaṃ mohaceṣṭitam // dhs_7.78 //

sevyamāno hi vibudhairviṣayāgnirvivardhate / pāśenānena saṃyukto vahnirvāyusamīritaḥ // dhs_7.79 //

rāgavivaśā amarā api patanti

amarāḥ rāgavivaśā nityaṃ viṣayatatparāḥ / devalokāt patantyete moharāgeṇa vañcitāḥ // dhs_7.80 //

ramante viṣayairete tatra tallīnamānasāḥ / na ca vindanti yad duḥkhaṃ viprayogo bhaviṣyati // dhs_7.81 //

viyogajaṃ duḥkhaṃ kaṣṭapradameva

yadetat sukhamevādau divyaṃ pañcaguṇānvitam / viyogajasya duḥkhasya kalāṃ nārhatiṣoḍaśīm // dhs_7.82 //

kāmānāṃ tadvighāto hi janenaivopayujyate / satṛṣṇasya tathā tṛptiḥ kāmebhyo naiva jāyate // dhs_7.83 //

kāmānusevinaḥ duḥkhaṃ kadāpi śāntiṃ nādhigacchati

anapekṣitacittasya nityaṃ kāmānusevinaḥ / dīrgharātrānuśayikaṃ duḥkhaṃ naiva praśāmyate // dhs_7.84 //

tvaritaṃ rakṣyate mūḍho vyasanenaiva budhyate / paścāttu vyasane prāpte jānīte yasya tat phalam // dhs_7.85 //

āsvādabhadrakā hyete kāmāḥ paramadāruṇāḥ / dūtakān narakasyaitān carantyahitakāriṇaḥ // dhs_7.86 //

viṣayāgnidagdhāḥ narakaṃ yānti

yasteṣāṃ viśvaset martyo jñānacakṣurvigarhitaḥ / viṣayāgnirabhratulyaḥ sa yāti narakaṃ naraḥ // dhs_7.87 //

alpāsvādālpahṛdayā nityaṃ puruṣavañcakāḥ / gandharvanagaraprakhyāḥ kāmā āsvādabhadrakāḥ // dhs_7.88 //

viṣayamohitāḥ devā api durgati yānti

(yathā) dīpaprabhā(bhasma) sañchanneva punaḥ punaḥ / na ca bindatyamanaso devā viṣayamohitāḥ // dhs_7.89 //

viṣayeṇātirabhasā nityaṃ kāmavaśānugāḥ / na vidanti mahad duḥkhaṃ yadavaśyaṃ bhaviṣyati // dhs_7.90 //

ramaṇīyāni kāmāni yasyaivaṃ jāyate matiḥ / sa paścād vyasane prāpte mūḍho 'sau vipralapyate // dhs_7.91 //

na kāmena madāndhasya viṣayairmohitasya ca / naityikaṃ bhavati śarmma yatsukhānāmanuttamam // dhs_7.92 //

ādhyātmikasukhāpekṣayā kāmasukhaṃ hīnatamam

yacca kāmasukhaṃ loke yacca tṛṣṇodbhavaṃ sukham / ekasyādhyātmikasyedaṃ kalāṃ nārhatiṣoḍaśīm // dhs_7.93 //

kāmī kadāpi sukhaṃ nāśnute

na sukhī vartate tāvadya yasya kāmo hṛdi sthitaḥ / sa sarvaduḥkhabhāgārho narakānupadhāvati // dhs_7.94 //

na tṛptirvidyate kāmairapi (bhogaḥ) śataṃ nṛṇām / yatra saukhyaṃ na tatrāsti tṛptirviṣayasevinām // dhs_7.95 //

sevyamānāḥ sadā kāmā vardhante ca muhurmuhuḥ / te vardhitā viṣasamā bhavanti vinipātinaḥ // dhs_7.96 //

vipattikuśalā ghorā nityaṃ patanahetavaḥ / na ca teṣāṃ parityāgaṃ kurvanti viṣayotsavāḥ // dhs_7.97 //

yasya dṛṣṭisamudrasya rūpaistṛptirna vidyate / tathā śarmamanojñaiśca rasatṛptirna vidyate // dhs_7.98 //

gandhairapi sadā ghrāṇaṃ na tṛptimadhigacchati / sparśāḥ sammukhasaṃsparśāḥ sevyante naiva tṛpyate // dhs_7.99 //

śabdaiḥ kāntaiḥ sumadhuraiḥ śrotrameti na tarpaṇam / mano 'pi tṛptiviśvastaṃ vardhamānaṃ na tṛpyati // dhs_7.100 //

indriyāṇi kāmabhūmiṣu pātayanti

ṣaḍendriyāṇi capalānyādhṛtāni ratau punaḥ / bhramanti muṣitā nityaṃ kāmabhūmiṣvanekaśaḥ // dhs_7.101 //

na tṛptirasti devānāṃ gajānāṃ vai tṛṇairyathā / analasya svabhāvo 'yaṃ tasya tṛptirna vidyate // dhs_7.102 //

ṣaḍete vahnayastīvrā vitarkānilamūrchitāḥ / bhramanti muṣitā nityaṃ kāmabhūmiṣvanekaśaḥ // dhs_7.103 //

indriyadagdhā narakaṃ yānti

tairayaṃ dahyate loko na ca vindatyabuddhimān / āsvādabhadrakā hayete narakasya ca hetavaḥ // dhs_7.104 //

kāmamohitaḥ sukhavañcito bhavati

kāmā viṣayalobhāste lelihānā yathoragāḥ / vilocanavaro hayeṣa na ca kāmairvimohitaḥ // dhs_7.105 //

kāmavaśīnaraḥ netrahīnā mūḍhataraḥ

sukhānusāriṇaḥ kāmo narakānupadhāvati / na netrahīno narake pātyate satkriyānvitaḥ // dhs_7.106 //

tasmād varaṃ vicakṣuḥ syānna tu kāmavaśo naraḥ / aśakyavañcitā mūḍhāḥ kāmairahitakāribhiḥ // dhs_7.107 //

kāmacāriṇāṃ jñānādikaṃ durlabham

anirvidyanti kāmebhyo mohitāḥ svena cetasā / na jñānaṃ nāpi vijñānaṃ vidyate kāmacāriṇām // dhs_7.108 //

kāmaḥ mṛtyubhavanaṃ nayati

yad duḥkhakāmajaṃ hatvā punaḥ kāmavaśānugāḥ / mitrarūpā ca ye kāmāḥ kimpākaphalasannibhāḥ / nayanti mṛtyubhavanaṃ durgatīśca punaḥ punaḥ // dhs_7.109 //

anivarttya yathā toyamāpagānāmanekaśaḥ / tathā saukhyagataṃ nṛṇāṃ sarvathā na vivartate // dhs_7.110 //

vanopavanabhogeṣu sukhaprāpteṣvanekaśaḥ / yo na tṛpyati kāmeṣu sa naro 'dhamagāmikaḥ // dhs_7.111 //

pramādo pahato jantuḥ kāmāsvādeṣu tatparaḥ / rūpeṣu rakṣyate nityaṃ pariṇāme ca vidyate // dhs_7.112 //

ghanacchāyāsvarūpāṇi karmamiśrāṇi yāni vai / tāni caiva kathaṃ devāḥ śakṣyante kāmagocare // dhs_7.113 //

kāmāḥ kadāpi na sevyāḥ yadi nityā bhaveyurna kāmāste syurviṣopamāḥ // dhs_7.114 // kāmatṛṣṇāduḥkhakarī

tathāpi kāmatṛṣṇā yā na sā jāti vilakṣaṇā / prāgeva nityaṃ duḥkhāya śūnyamātmānameva ca // dhs_7.115 //

teṣu duḥkhavipākeṣu kathaṃ rakṣantyabuddhayaḥ / kāmāsvādeṣu rakṣyante bāliśāḥ mandabuddhayaḥ / ādīnavaṃ na buddhayante kimpākaphalasannibham // dhs_7.116 //

rūpaśabdādibaddho 'yaṃ tṛṣṇāviprakṛto janaḥ / dīpyate vivaśo nityaṃ, kukarmaphalamohitam // dhs_7.117 //

āsvādayitvā puruṣāḥ kāmān viṣaphalopamān / tṛṣṇayā tṛptamanasaḥ patanti narake punaḥ // dhs_7.118 //

yathābhivarṣate toyaṃ vardhante sarito yathā / tathā kāmābhivarṣeṇa devānāṃ vardhate 'nalaḥ // dhs_7.119 //

kāmasukhasya nānto vidyate

jalasambhavamīno 'pi dṛśyate tṛṣṇayāturaḥ / evaṃ sukhābhivṛddhā ca na vitṛpyati devatā // dhs_7.120 //

ākāśasya yathā nānto vidyate nāpi saṃśayaḥ / evaṃ kāmeṣu nāstyantaḥ kāmināṃ nāsti saṃkṣayaḥ // dhs_7.121 //

salilādibhiratṛptasya sāgarasyormimālinaḥ / na tu kāmairatṛptasya tṛptirasti kathañcana // dhs_7.122 //

aprāptairviṣayairdevā na vitṛpyanti bāliśāḥ / viṣayairnaiva tṛpyanti sukhalālasatatparāḥ // dhs_7.123 //

kāmastāpāya, na tu śāntyai

saṃprāpte vyasane tīvre cyavamānepyanekaśaḥ / tapyate viṣaye tasmāt paraṃ kāmo na śakyate // dhs_7.124 //

vilokya puruṣānete kāmaviśvāsaghātinaḥ / tyajanti vyasane prāptā vipadyante hi te narāḥ // dhs_7.125 //

atṛptasya sukhaṃ nāsti viṣayaiścāpi tṛpyate / ye vā tṛiptikarā dṛṣṭāstān buddhvā (tu) vivarjayet // dhs_7.126 //

viṣayānparityajya śāntiḥ sevyā

sukhamūlā sadā śāntirasukhā viṣayā matāḥ / tasmācchāntisukhā devā varjayitvā viṣayoragān // dhs_7.127 //

badhabandhanarogādi viṣayebhyo mahadbhayam / sambhrāntiriha saṃsāre viṣayaireva jāyate // dhs_7.128 //

saṃyogā viprayogāntāḥ śataśo 'tha sahastraśaḥ / jātau jātau sadā dṛṣṭāḥ saugataistattvadarśibhiḥ // dhs_7.129 //

aneka sukhasaṃsāraḥ viṣayātmaka eva

anekasukhasaṃsāro viṣayeṣu hi vidyate / viṣayaiśca bhavet sarva jātau jātau prajāyate // dhs_7.130 //

kaṣṭairyairanakāmairna śakyate 'mūḍhacetasā / punastāneva mohāndhāḥ sevante 'kṛtabuddhayaḥ // dhs_7.131 //

viṣayaśatrusevinaḥ bāliśāḥ bhavanti

varjate hi sadā śatruvañcanāśaṅkayā naraḥ / viṣayāḥ śatrubhūtā hi na vaśyante kathañcana // dhs_7.132 //

kāmabaddhāḥ sadā mohabāliśā vā bhavanti te / na tyajanti kathaṃ mūḍhā mohitāḥ svena karmaṇā // dhs_7.133 //

yathā bahnibhayāt kaścid vahnimevopasevate / tathā viṣayasaṃmūḍho viṣayānupasevate // dhs_7.134 //

snāyusaṅgrathitaḥ pāśo dṛṣṭiramyo yathā bhavet / tathā viṣayaramyo 'yaṃ pāśaḥ paramadāruṇaḥ // dhs_7.135 //

kāmasukhaṃ nāśāya bhavati

kiṃpākasya yathāsvādo madhurāgro mahodayaḥ / paścād bhavati nāśāya sukhaṃ tadvadidaṃ nṛṇām // dhs_7.136 //

pradīpasya śikhāṃ yāvat pataṅgo mohamūrchitaḥ / patate dahyate caiva tathedaṃ sukhamiṣyate // dhs_7.137 //

ajñātvā hi tathā bālā ramyadehasukhecchayā / spṛśanti jvalanaṃ tadvat sukhametad bhaviṣyati // dhs_7.138 //

tṛṣṇāvighāta eva sukhāya jāyate

yathā ramyo vanamṛgastṛṣṇārta upadhāvati / na ca tṛṣṇāvighāto 'sya tadidaṃ sukhamiṣyate // dhs_7.139 //

na tṛptā na ca tṛpyanti na ca tṛptirbhaviṣyati / viṣayaiḥ sarvadevānāṃ tasmāt kāmo na śāntaye // dhs_7.140 //

viṣayaiḥ pramattāḥ duḥkhamanubhavanti

pratyutpannasukhāḥ kāmā nāntakalyāṇakārakāḥ / rañjitā viṣayairdevā vikṣiptamanasaḥ sadā // dhs_7.141 //

nānāsaukhyapramattasya viṣayairvañcitasya ca / samprāpte mṛtyukāle ca na śamāyāsya vidyate // dhs_7.142 //

anukrameṇa maraṇamabhyeti tacca vidyate / viṣayāpahatairdevaiḥ kāmavyāsaktabuddhibhiḥ // dhs_7.143 //

kāmā ahitakāriṇo bhavanti

jānīyādadya me devā yad duḥkhaṃ viprayogajam / muhūrtamapi kāmeṣu na kuryāt tatra saṃsthitim // dhs_7.144 //

rāgāgninā dagdho vimohito jāyate

anityātmabhayāḥ kāmā nityaṃ cāhitakāriṇaḥ / tathā vimohitān kālaḥ punastānanusevate // dhs_7.145 //

rāgāgninā pradahayante nityaṃ devāḥ pramohitāḥ / dahyamānāḥ punastattvaṃ praśaṃsanti punaḥ punaḥ // dhs_7.146 //

rathacakravatsadā bhrāntā viṣayavimohitāḥ bhavanti

viṣayeṣu na rakṣyante teṣāṃ duḥkhamiva sthitam / traidhātukamidaṃ sarva bhrāmyate rathacakravat // dhs_7.147 //

gandharvanagarasadṛśāḥ kāmāḥ bhavanti

sattvā avidyayā mugdhā nityaṃ duḥkhasya bhoginaḥ / vidyudālātacakreṇa samāḥ kāmāḥ prakīrtitāḥ / svapne gandharvanagarasadṛśā vipralambhinaḥ // dhs_7.148 //

pañcaskandhamatirduḥkhitastiṣṭhati

anityaduḥkhaśūnyeṣu na kuryānmatimātmavān / pañcaskandhāsuraiḥ proktaḥ śubhai riktaḥ svabhāvataḥ // dhs_7.149 //

anyathā viṣavad vijñaḥ kāmeṣu ca prasahyate / sa budhaḥ pāragaḥ śāntaḥ sattvānāmanukampakaḥ // dhs_7.150 //

nirvāṇonmukha eva doṣācchāntimadhigacchati hitvā kleśamayaṃ pāśaṃ nirvāṇasyāntike sthitaḥ // dhs_7.151 //

kāmavibhrāntasya śāntikathā vṛthā

prabhavenna ca doṣeṣu kāmacaryāratasya ca / vibhrāntamanasastasya kutaḥ śāntirbhaviṣyati? // dhs_7.152 //

vibhrāntaṃ paśyatu mano viṣayeṣu pradhāvati / saddharmapathavibhrānto narakeṣūpapadyate // dhs_7.153 //

aśaktaprāptavibhraṣṭe kiṃ kāmairvidyutopamaiḥ / kiṃpākaviṣaśastrāgnisannibhairduḥkhahetubhiḥ? // dhs_7.154 //

kāmāgniḥ viṣayasevanena vardhate

yathā yathā hi sevyante vardhante te tathā tathā / avitṛptikarā hyete vahnidāhasya hetavaḥ // dhs_7.155 //

kāmān varjayitvaiva sukhamaśnuvate janāḥ dāhadoṣeṇa sambhrāntāḥ ye surāḥ sukhakāṅkṣiṇaḥ / varjayitvāśivān kāmāstataḥ saukhyaṃ bhaviṣyati // dhs_7.156 //

kāmāḥ vidyud guṇopamāḥ cañcalāḥ

vañcayitvā janaṃ mūḍhaṃ śāṭī kṛtyeva bandhanam / pratyayo netracapalaḥ kāmā vidyud guṇopamāḥ // dhs_7.157 //

uparyupari kāmā yaiḥ sevyante kāmatṛṣṇayā / te rāgavahninā dagdhā dāhād dāhamavāpnuyāt // dhs_7.158 //

atimūḍhatamā hyete ye surāḥ kāmamohitāḥ / athavā ye na gacchanti yatsukhāt sukhamuttamam // dhs_7.159 //

nirvāṇagāmino nāsti vinā muktyā kutaḥ sukham? / tasmāt kāmānna seveta kaṣṭaḥ kāmasamāgamaḥ // dhs_7.160 //

indriyāṇi na tṛpyante viṣayai rāgasevinaḥ / atṛptau ca kutaḥ śarma sarvathā sampraveśate // dhs_7.161 //

tasyāgramubhayād vetti saṃsārād duḥkhasāgarāt / kāmān tṛṣṇāviṣayagān parityajati pāpakān // dhs_7.162 //

kāmodayavyayau samyagavadheyau

etāni girikūṭāni ramyāṇi vividhairdrumaiḥ / dhyāyante tāni saṃśritya kāmānāmudayavyayau // dhs_7.163 //

śīlena śraddhayā ca iṣṭasādhanaṃ karttavyam

na kāmabandhanestṛptāḥ kāmajaṃ nidhanaṃ hi tat / na śīlaśraddhe yeneṣṭe labhyate 'śivakāraṇam / kāmajaṃ nidhanaṃ hyetat saṃsārāṭavideśakam // dhs_7.164 //

pāpāni parityajya sukhāvahaḥ śāntimārgaḥ sevanīyaḥ

yatra kāmavisaṃyuktaṃ bandhanaṃ vanamucyate / yatra bhāsayate pāpād yatra śāntiḥ sukhāvahā / tat kevalaṃ mahājñānaṃ kathyate nidhanaṃ dhanam // dhs_7.165 //

kāmatṛṣṇābhyāṃ vimuktaḥ śivamāpnoti

ye prasaktā na kāmeṣu tṛṣṇayā na pralobhitāḥ / te śivaṃ sthānamāpannā na kāmāgnipraveśakāḥ // dhs_7.166 //

avitṛptāḥ narāḥ naśyantyeva

tṛptirnāsti sadā kāmairna kāmāḥ śāntaye smṛtāḥ / tṛṣṇāsahāyasaṃyuktā jvalanti jvalanopamāḥ // dhs_7.167 //

avitṛptā vinaśyanti narā devāstathoragāḥ / te kevalaṃ praṇaṣṭā hi narakāgni pradarśakāḥ // dhs_7.168 //

tṛṣṇāmohitasya mṛtyuradhipatiḥ

vitarkāpahatasyāsya viṣayairvañcitasya ca / tṛṣṇayā mohitasyaiṣa mṛtyū rājā bhaviṣyati // dhs_7.169 //

kāmāsaktāḥ pathyāpathyaṃ na vijānanti

saṃsaktakāmabhogeṣu pathyāpathyaṃ na vidyate / janā vimohitāḥ sarvaiviṣayaiḥ kāmasaṃjñakaiḥ // dhs_7.170 //

kāmavaśānugāḥ viṣayaireva badhyante

viṣayaireva kṛṣyante ye surā mūḍhacetasaḥ / ye (tu) buddhaguṇairyuktā na te kāmavaśānugāḥ // dhs_7.171 //

'dhīra' paribhāṣā

pratyutpanneṣu kāmeṣu sadoṣeṣu viśeṣataḥ / yo na muhyati saukhyeṣu sa 'dhīra' iti kathyate // dhs_7.172 //

kāmapatitānāṃ surāṇāṃ sthitimāha

svapnakāyavicitreṣu jvālāmālopameṣu ca / gandharvapuratulyeṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ // dhs_7.173 //

tṛṣṇājanakabhūteṣu vināśāntakareṣu ca / kāntāreṣu viśāleṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ // dhs_7.174 //

ittvareṣu trichidreṣu nadīvegopameṣu ca / cañcaleṣvatidurgeṣu (kāmeṣu) patitāḥ surāḥ // dhs_7.175 //

pavanoddhṛtavegormijalacandre caleṣu ca / atātacakralokeṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ // dhs_7.176 //

samaṃ vidyullatācakramṛgatṛṣṇopameṣu ca / phenavaccāpyasāreṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ // dhs_7.177 //

kadalīgarbhatulyeṣu gajakarṇopameṣu ca / nadītaraṅgavegeṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ // dhs_7.178 //

kiṃpākaphalatulyeṣu vahnisannibhajātiṣu / māyāraśminibheṣveṣu kāmeṣu patitāḥ surāḥ // dhs_7.179 //

jñānāṅkuśena kāmo varjanīyaḥ

jñānāṅkuśena vāryante viṣayāstattvadarśibhiḥ / ye 'muktāścapalāstīvrāḥ sarvānarthakarā matāḥ // dhs_7.180 //

viṣayā eva narakapātahetavaḥ

viṣayāśā ca mūḍhānāṃ saṅkalpahṛtacetasām / mṛtyupāśo 'yamabhyeti jīvitāśā(vi)bandhakaḥ // dhs_7.181 //

pacanti niraye kāmāḥ prāṇinaṃ laghucetasam / na ca vindanti mūḍhā ye mohena parivañcitāḥ // dhs_7.182 //

viṣayāścapalāḥ sarve gandharvanagaropamāḥ / duḥkhasaṃvartakā hyete narakāḥ pañcahetavaḥ // dhs_7.183 //

saṅkalpajo rāgaḥ narakaṃ pātayati

saṅkalpājjāyate rāgaḥ rāgāt krodhaḥ pravartate / krodhābhibhūtaḥ puruṣo narakānupasevate // dhs_7.184 //

kāmaparityāgapūrvakaṃ nirvāṇaprāptaye yateta

tasmāt kāmaṃ parityajya krodhaṃ nirvāsya paṇḍitaḥ / mohaṃ cāpi parityajya nirvāṇābhimukho bhavet // dhs_7.185 //

nirvāṇapathikānāṃ kṛte śatruvadeva kāmaḥ parivarjanīyaḥ

śatruvad viṣayā jñeyā nirvāṇaṃ caiva mitravat / pumān viśrāntaviṣayo nirvāṇamadhigacchati // dhs_7.186 //

kāmamalairalipta eva vimalaprakāśamāpnoti

alolupaḥ kāmamalairaliptaḥ prahīṇadoṣo hatavāṇatṛṣṇaḥ / saṃkṣīṇadoṣo vimalaprakāśaḥ prayāti śāntiṃ svaphalopabhogī // dhs_7.187 //

sukhārthī kāmaṃ parityajyaiva śāntimadhigacchati yaḥ kāmapaṅkoddhṛtavānadoṣaḥ sarveṣu sattveṣu sadā sukhārthī / sa nirmalo 'śāntamanovimuktaḥ prāpnoti nirvāṇasukhaṃ prasahya // dhs_7.188 //

iti kāmajugupsāvargaḥ saptamaḥ /

(8) tṛṣṇāvargaḥ

tṛṣṇāgnireva narakabhūtaḥ

bhavotārāya tṛṣṇāgnirjvalanaḥ śīta ucyate / narake nārake yo 'gnistṛṣṇāgnistriṣu dhātuṣu // dhs_8.1 //

kalpabhūto hyayaṃ vahniḥ yo 'yaṃ narakasambhavaḥ / bahujvālākulo vahniḥ tṛṣṇāhetusamudbhavaḥ // dhs_8.2 //

karmakṣayād vimucyante narakāt pāpakāriṇaḥ / triṣu dhātuṣu dahyante narāstṛṣṇāvaśānugāḥ // dhs_8.3 //

anādimati saṃsāre tṛṣṇāgniratibandhakaḥ / tṛṣṇāgnirnarakaṃ tasmānnāgnirnarakasambhavaḥ // dhs_8.4 //

tṛṣṇāgniḥ śarīraṃ manaśca dahati

gātradāhaṃ paraṃ kuryānnārakeyo hutāśanaḥ / śārīraṃ mānasaṃ dāhaṃ tṛṣṇāgniḥ kurute nṛṇām // dhs_8.5 //

tṛṣṇāgniḥ sāmānyāgninā viśiṣyate

tasmād viśiṣyate vahniḥ tṛṣṇāhetusamudbhavaḥ / nārakeyo 'samaścaiva tṛṣṇāgnirnitarāṃ smṛtaḥ // dhs_8.6 //

ayamagniḥ trikālasambhavaḥ

tristhānagaḥ trihetuśca trikarmaparidīpakaḥ / trikālasambhavo jñeyastṛṣṇāgniparakastathā // dhs_8.7 //

tṛṣṇāgniḥ sadaiva sarvatra dāhakaḥ

rāgāgnirdahyate svarge dveṣāgnistiryage tathā / mohāgnirdahyate pāpe tṛṣṇāgniḥ sarvadā sthitaḥ // dhs_8.8 //

tṛṣṇāgneḥ svarūpanirūpaṇam

mānerṣyādhūmaviśikhaḥ saṅkalpe dhanasambhavaḥ / lobhāgnirdahate lokaṃ nāgniḥ kāmasamudbhavaḥ // dhs_8.9 //

tṛṣṇāgnirviṣayasevanenaiva vardhate lobhāśīviṣadaṣṭā ye teṣāṃ śarma na vidyate / sevito bhāvito lobho bhūya evābhivardhate // dhs_8.10 //

lobhasamo ripurbhuvi nāsti

yathā yathendhanaṃ prāpyānalo vardhatyanekaśaḥ / śakyaḥ pālayituṃ(vahni) rlobhavahnirna(śakyate) // dhs_8.11 //

cakravad bhramate loko lobhena parivañcitaḥ / anādinidhane loke nāsti lobhasamo ripuḥ // dhs_8.12 //

viśanti sāgarajale lobhena parivañcitāḥ / śastrasaṅghātagahanaṃ yuddhaṃ saṃpraviśanti ca // dhs_8.13 //

lobhahetorhi bhūpālā nāśayanti parasparam / śastrāsibhairavaprotā yuddhayante dhanatṛṣṇayā // dhs_8.14 //

tṛṣṇāviṣavinirmuktā lobhāṅgāravivarjitā / samaloṣṭakāñcanā ye nirvāṇasyāntike hi te // dhs_8.15 //

lobhāgniḥ sarvāpekṣayā viṣamaḥ

atīvānupapannasya dhanalobhena dahyate / na vahnirviṣamastatra lobhāgniryatra vartate // dhs_8.16 //

lobhaśāntiṃ vinā nirvāṇakathā vṛthā

lobhādhāraprayatnena hanyāt tān rabhasā budhaḥ / anirvāpitalobhasya nirvāṇaṃ dūrataḥ sthitam // dhs_8.17 //

bhavasukhaparityāgī bhavajaṃ duḥkhaṃ nāpnoti

bhavābhilāṣiṇīṃ nāndīṃ nābhinandanti ye narāḥ / na teṣāṃ bhavajaṃ duḥkhaṃ svapne samupavidyate // dhs_8.18 //

tṛṣṇābaddhān janān mṛtyuḥ śambūka iva karṣati matsyān yathā jālabaddhān śambūkaḥ parikarṣati / tṛṣṇābaddhāṃstathā sattvānmṛtyuḥ samupakarṣati // dhs_8.19 //

tṛṣṇāviṣaṃ kutrāpi na muñcati

saviṣaiḥ sāyakairviddho mṛgo yatra (pra)dhāvati / tatra tatra viṣaṃ yāti tathā tṛṣṇāviṣaṃ nṛṇām // dhs_8.20 //

pravāhapravahannadyā gatirgatya'nudhāvinī / yathā nirdahate bālān śuṣkendhanamivānalaḥ // dhs_8.21 //

āpātaramyā(viṣayā) vipākajvalanopamāḥ / tasmāt tṛṣṇā vimoktavyā yadi saukhyaṃ hi rocate // dhs_8.22 //

yathā hi vaḍiśagrastā mīnā mṛtyuvaśānugāḥ / tathā prataptā viṣayān paridhāvanti duḥkhitāḥ // dhs_8.23 //

tṛṣṇāgniḥ narakādapi mahān

narakaṃ nārakeyaṃ ca tṛṣṇānihitaṃ mahat / patanti nidhanā martyāḥ paradāropajīvinaḥ // dhs_8.24 //

tṛṣṇāprerito munirapi duḥkhamanubhavati

na ceṣṭitamanopāpatṛṣṇayā prerito muniḥ / ṣaḍindriyasamudbhūto viṣayendhanadāhakaḥ // dhs_8.25 //

devānapi tṛṣṇāgnirdahatyeva

tṛṣṇāgnirdahate devaṃ kāyāgnirna kathañcana / sukhāvṛtāḥ sukharatāḥ sukhe(na) parivañcitāḥ // dhs_8.26 //

tṛṣṇāparivañcitaḥ patanamapi nāvagacchati patanaṃ nāvagacchanti tṛṣṇayā parivañcitāḥ / jvālāmālākulaḥ sarvaḥ saṃsārastṛṣṇayāvṛtaḥ // dhs_8.27 //

tṛṣṇāgninā vaśībhūtā janā gacchanti durgatim / tṛṣṇāgnibhiḥ parivṛtaḥ suralokaḥ samantataḥ // dhs_8.28 //

tṛṣṇāgniḥ sadaiva vardhate

dahyate vivaśo raktaḥ kāmabhogavaśīkṛtaḥ / yathā yathendhanaṃ prāpya jvalanaṃ saṃpravardhate // dhs_8.29 //

tathā tathā sukhaṃ prāpya tṛṣṇāgnirvardhate nṛṇām / parivartayate puṃsaḥ kāṣṭhāgnirdāhadīpakaḥ // dhs_8.30 //

tṛṣṇāgnirdahate lokaṃ parihātuṃ na śakyate / ye viśālāṃ nadīṃ tīrṇā saṅkalpakṛtabhairavīm // dhs_8.31 //

tṛṣṇāpāśaśūnyaḥ paramāṃ śāntimāpnoti

te gatāḥ paramāṃ śāntiṃ yān hi tṛṣṇā na bādhate / tṛṣṇāpāśavimuktā ye saṅgadoṣavivarjitāḥ // dhs_8.32 //

nirmuktapāpakalmāṣā vītaśokā hi te budhāḥ / kalpakoṭisahasrāṇi tṛṣṇayā vañcitā narāḥ // dhs_8.33 //

tṛṣṇayā vañcito lokastṛṣṇāmevopāste

(na)te tyajanti(viṣayān) māyāmohavaśaṃgatāḥ / tṛṣṇayā vañcito lokastṛṣṇāmevopasevate // dhs_8.34 //

lavaṇodaṃ tṛṣātoyaṃ yathā pibati nārikaḥ / na tena (tuṣyati) janturmuhuśca pariśuṣyati // dhs_8.35 //

duḥkhakarīṃ tṛṣṇāṃ na seveta

viṣayeṣveva tṛṣṇārtaśceṣṭate puruṣo 'dhamaḥ / tasmāt tṛṣṇāṃ na seveta sā hi tṛṣṇā durāsadā // dhs_8.36 //

tṛṣṇāvaśo naiva pramucyate

tṛṣṇāvaśo hi puruṣaḥ saṃsārānnaiva mucyate / anuttamāni saukhyāni bhuktvā deveṣu jantavaḥ // dhs_8.37 //

tṛṣṇāpāśavikṛṣṭāḥ narakaṃ patanti

tṛṣṇāpāśavikṛṣṭāste patanti narakaṃ punaḥ / asvatantrādikalyāṇaṃ nityaduḥkhamayaṃ kaṭu // dhs_8.38 //

tṛṣṇayā kadāpi tuṣṭirna bhavati

tṛṣṇāyāḥ sevanānmuktaḥ sanmārgamadhigacchati / satṛṣṇasya kutastuṣṭirviṣayeṣu bhaviṣyati // dhs_8.39 //

sā tṛptiryā vitṛṣṇasya vītaśokasya dehinaḥ / evaṃ vitarkavihitāḥ pramādena ca vañcitāḥ // dhs_8.40 //

tṛṣṇayā devānapi narakaṃ yānti

tṛṣṇayāḥ toṣitā devāḥ patanti narakaṃ punaḥ / viḍambaneyaṃ paramā yatsurā narakaṃ gatāḥ // dhs_8.41 //

krīḍakāḥ paramā bhūtvā kāmasya vaśamāgatāḥ / na codvijanti saṃsārān prāṇinaścittamohitāḥ // dhs_8.42 //

tṛṣṇayā duḥkhataraṃ padamāpnoti

duḥkhād duḥkhataraṃ yānti tṛṣṇayā parivañcitāḥ / yathā yathā sukhasyāptirvardhate jālinī tathā // dhs_8.43 //

jālinīvahnidagdhasya narakānupakarṣati / satṛṣṇasya vitarkā ye teṣāṃ saṃkhyā na vidyate // dhs_8.44 //

viṣayagāminaḥ tṛṣṇayā mṛtyumukhameva praviśanti

avitarkavitarkantu mṛtyurājo vikarṣati / vitarkakāmavaśagāstṛṣṇāviṣayagāminaḥ // dhs_8.45 //

kāmāsvādapramattāḥ viṣayiṇo duḥkhinastiṣṭhanti

sukhasya bhoginaṃ dṛṣṭvā na vidvadbhistatheṣyate / kāmāsvādapramattānāṃ prāṇināṃ viṣayārthinām // dhs_8.46 //

dehinaḥ tṛṣṇayā dahayante

jālinī bādhate nityaṃ yathā badhnanti dehinaḥ / pañcālambanametattu tṛṣṇayā naiva dahayate // dhs_8.47 //

tṛṣṇāvimuktā vimalā bhavanti

tṛṣṇāvimuktavimalā na pāpapuragāminaḥ / saṅkalpadoṣā kuṭilā tridoṣarajasodbhavāḥ // dhs_8.48 //

tṛṣṇayā saṃsārasāgare parivarte patanti janāḥ

pramādajalagambhīrāḥ strīrāgakṛtasevanāḥ / gītatūryasvarāḥ śīghraṃ surāpānācca cañcalāḥ // dhs_8.49 //

sañchannaviṣayā sarve manaḥ kṣiptataraṅgiṇaḥ / tṛṣṇānadīṣu viṣame vahanti na ca gocare // dhs_8.50 //

gāhante te ca sammūḍhāḥ surā rāgeṇa vañcitāḥ / tridoṣakāṣṭhasaṃbhūtāḥ pramādānilavegataḥ // dhs_8.51 //

tṛṣṇānalaḥ suragaṇān dahate na ca te viduḥ / na kṣaṇo nāpi hi lavo na muhūrta kathañcana // dhs_8.52 //

yā na tṛṣṇāvaśagataiḥ suraiḥ samupabhujyate / tṛṣṇābhūmiriyaṃ kāṣṭhā vitarkajalasambhṛtā // dhs_8.53 //

tṛṣṇāsarpadagdhaḥ kālavaśīkṛto bhavati

yasmin krīḍanti vivaśāḥ devāḥ kāmavaśānugāḥ / cittādinā pracaṇḍena tṛṣṇāviṣavisarpiṇā // dhs_8.54 //

daṣṭānupañcaśīrṣeṇa kiṃ vṛthā vilapasyatha / tṛṣṇānadī viśāleyaṃ pañcatīrthasamudbhavā // dhs_8.55 //

tṛṣṇāmohendrajālena viprakīrṇena sarvadā / tathā prapañcitā devā yathā na śubhabhāginaḥ // dhs_8.56 //

tṛṣṇāviṣayaghṛtasikto vardhata eva

nendriyāṇi sadā kāmaistṛpyanti hi kathañcana / saṃvardhate tathā tṛṣṇā ghṛtasikto yathānalaḥ // dhs_8.57 //

tṛṣṇayā vividhāsu yoniṣu janāḥ bhramanti

nānāvidhaiḥ sukhaireṣā jālinī lokanāśinī / narakapretatiryakṣu bhrāmayantī narān sadā // dhs_8.58 //

vītatṛṣṇaḥ nirmuktabandhanaḥ paramāṃ gatimāpnoti

mṛtyūpapattidolāyāṃ śliṣyante bāliśāḥ janāḥ / suśīlāvītatṛṣṇāśca gatāste paramāṃ gatim // dhs_8.59 //

nirmuktabandhanā dhīrā gataśokā gatavyathāḥ / sukhaṃ prāpnuvanti nityaṃ ye na tṛṣṇāvaśānugāḥ / janmaduḥkhamayaiḥ pāśairna te vidhyanti sūrayaḥ // dhs_8.60 //

tṛṣṇāvisṛṣṭiḥ jñānāya pravartayati

yeṣāṃ sarvāsvavasthāsu jñāneṣu vihitaṃ manaḥ / animitte mano yeṣāṃ visṛṣṭā ye ca tṛṣṇayā / te vītamalakāntārāḥ pāraṃ prāptāḥ sukhodayam // dhs_8.61 //

tṛṣṇāmohapramattāḥ bhave bhave bhramanti

tṛṣṇāmohapramattā ye ratisaukhyāstathaiva ca / mohitāste devagaṇā bhramiṣyanti bhave bhave // dhs_8.62 //

aharniśaṃ tṛṣṇā tāpayati

kuṭṭanavyavahārā ye paricittāpahāriṇaḥ / avidyābahulā ye vā nityaṃ dāhābhikāṅkṣiṇaḥ / na rātrau na divā teṣāṃ hṛdayaṃ suprasīdati // dhs_8.63 //

lobhābhibhūtāḥ tuṣāgnikalpā bhavanti

lobhābhibhūtamanasāṃ parivittābhikāṅkṣiṇām / teṣāṃ tuṣāgnikalpānāṃ viśvasenna svabhāvataḥ // dhs_8.64 //

viṣayendhana sarpād bhayamevocitam

bibheti hi naraḥ sarvaḥ sarpādiva viṣendhanāt / lobhena viṣayeṇaivābhibhūtāste narā bhṛśam // dhs_8.65 //

tṛṣṇāvaśagāḥ vividhāṃ yoniṃ labhante

te mṛtā narakaṃ yānti pretayoniṃ tathaiva ca / tasmādapi vinirmuktā narakād vahnisammukhāt // dhs_8.66 //

ākāṅkṣiṇaḥ nityaṃ duḥkhabhāgino bhavanti

pañcajanmaśatānyete bhavanti parikāṅkṣiṇaḥ / vivarṇā dīnavadanā nityaṃ duḥkhasya bhāginaḥ / bhavanti manujāḥ sarve lobhopahatacetasaḥ // dhs_8.67 //

vivekasampannāḥ paramāṃ gatiṃ labhante

prahīṇalobhā ye santi nityaṃ jñānābhikāṅkṣiṇaḥ / buddhimantaḥ sadā santaḥ te gatāḥ paramāṃ gatim / nirvāṇahṛdayā vītalobhamohāḥ sadā narāḥ // dhs_8.68 //

lobhākṛṣṭasya vinipātaḥ

lobhāśīviṣadaṣṭasya vinipāto dhruvaṃ sthitaḥ / kriyamāṇo dhruvaṃ loko vardhate sa muhurmuhuḥ // dhs_8.69 //

śuṣkendhanaṃ samādāya yathā vahniḥ pravardhate / dhanatṛṣṇāratāḥ sattvāḥ dhanopārjanatatparāḥ // dhs_8.70 //

mṛtyukāle samutpanne tyajanti vivaśā dhanam / yacca tatsambhavaṃ yogāt tat sarva na vinaśyati // dhs_8.71 //

lobhātmā ghoraṃ narakaṃ yāti

tena vittena lobhātmā nīyate narakaṃ bhṛśam / anyaistadbhujyate vittaṃ sa tu pāpena lipyate // dhs_8.72 //

prayānti narakaṃ ghoraṃ paścāttāpena dahyate / anartho hyartharūpeṇa sukharūpeṇa vā sukham // dhs_8.73 //

lobhatyāgaṃ prājñaḥ kuryāt

amitraṃ mitrarūpeṇa lobho 'yaṃ hṛdi vartate / na lobhaṃ saṃśrayet prājño lobhāgnirdahyate sadā // dhs_8.74 //

lobhadagdhāḥ narakagāmino bhavanti

tena dagdhā bhṛśaṃ sattvāḥ paścānnarakagāminaḥ / lokasādhāraṇā hyete vibhavāḥ sukhavarjitāḥ // dhs_8.75 //

tṛṣṇābhayavimuktireva śreyaskarī

teṣāmarthe kathaṃ pāpa kriyate mandabuddhibhiḥ / tṛṣṇābhayavimuktasya nirāśasya hi sarvataḥ // dhs_8.76 //

vītakāṅkṣasya dhīrasya nityaṃ padamavasthitam / sampattau dhābate loko vipattau nāvabudhyate // dhs_8.77 //

sampattiḥ kṣayāntā

vipadantā hi sampattiḥ kṣayāntaṃ divasaṃ yathā / yathā tiṣṭhati sampattiḥ vipattiḥ pāpikā tathā // dhs_8.78 //

kāmabhogairdevā api narakaṃ yānti

avitṛptasya kāmebhyastṛṣṇayā paridahyate / yasyeṣṭāḥ sampado nityaṃ sukhaṃ cābhimataṃ sadā // dhs_8.79 //

jani nāśayate tāsāṃ tṛṣṇā naṣṭā sukhāvahā / te devā narakaṃ yānti kāmabhogaistathārpitāḥ // dhs_8.80 //

analāceṣṭitaṃ sarva tad vadanti tathāgatāḥ / manuṣyā yacca narakaṃ prayā(nti) śataśastathā // dhs_8.81 //

vimugdhāḥ yati jīvanaṃ nāvagacchanti

ceṣṭitaṃ tad viśālāyāḥ yoṣikāyā vidurbudhāḥ / vimohitā na vindanti tvaritaṃ svalpajīvitam // dhs_8.82 //

tṛṣṇayā sukṛtāni vinaśyanti

sukṛtāni ca naśyanti tṛṣṇā naiva vinaśyati / bhave bhave gatā satvāḥ na vindanti śubhāśubham // dhs_8.83 //

śubhasya phalameveṣṭaṃ yat surāḥ paribhuñjate / aśubhasya tathā dṛṣṭamasukhaṃ vinipātajam // dhs_8.84 //

śubhāśubhaprahīṇā eva jarāmaraṇarahitā bhavanti

śubhāśubhaprahīṇā ye saṅgadoṣavivarjitāḥ / te gatāḥ paramaṃ sthānaṃ jarāmaraṇavarjitam // dhs_8.85 //

tṛṣṇānadīparikṣiptaḥ janaḥ kimapi nāvagacchati

pañcāraṃ bhavacakraṃ tat tṛṣṇānābhipuraḥsaram / nadīrāgaparikṣiptaṃ na ca loko 'vabudhyate // dhs_8.86 //

doṣāvartatarā jñeyā saṅkalpamakarākulāḥ / tṛṣṇānadī viśāleyaṃ na ca loko 'vabudhyate // dhs_8.87 //

tṛṣṇā triṣu kāleṣu vañcikā

trikāle vañcanī tṛṣṇā nityamajñānakāriṇī / na tasyāṃ viśvased dhīmān saṃsārabandhanā hi sā // dhs_8.88 //

tṛṣṇā lokabandhanabhūtā

mitravad dṛśyate kāle śatruvacca nikṛntati / na tasyāṃ viśvaset prājñaḥ sā hi lokasya bandhanam // dhs_8.89 //

śakyaṃ hi bandhanaṃ chettumāyasaṃ dāruvattathā / na tṛṣṇābandhanaṃ chettuṃ nityaṃ kāmagaveṣibhiḥ // dhs_8.90 //

yasyeṣṭo bandhabhedo 'yaṃ yasyeṣṭaṃ sukhamavyayam / sa tṛṣṇayā vimuktaḥ (syāt)prajñāśo (dhanakṛd) bhavet // dhs_8.91 //

jñānena tṛṣṇāvṛkṣasya chedanaṃ karttavyam

jñānālokaḥ sukhāloko duḥkhaṃ tṛṣṇātamaḥsmṛtam / tasmādālokamāsthāya tamo nudati paṇḍitaḥ // dhs_8.92 //

jñānakhaḍgena tīkṣṇena tṛṣṇāvṛkṣaṃ nikṛntati / nikṛttavṛkṣaḥ (sa) naraḥ sukhaṃ prāpnotyanuttamam // dhs_8.93 //

doṣeṇa bahulā hyeṣā nadī prasravaṇākulā / doṣā netānahitvā (na) bhavānmuñcati paṇḍitaḥ // dhs_8.94 //

prajñānāvamāśritya tṛṣṇānadyāḥ pāraṃ gacchati

tṛṣṇānadīṃ tripathagāṃ pramādāvartadustarām / prajñānāvaṃ samāśritya pāraṃ gacchantyanāmayam // dhs_8.95 //

mahecchatāmahacchatraṃ yena cāyānti bāliśāḥ / tasmānmahecchatā badhyā tvayeyaṃ jñānacakṣuṣā // dhs_8.96 //

mahecchaiva hṛdayavraṇabhūtā

mahecchatāvraṇastīvro hṛdaye yasya jāyate / na rātrau na divā tasya sukhaṃ bhavati lobhinaḥ // dhs_8.97 //

saṅkalpe tu na sambhūtaḥ tṛṣṇāvāyusamīritaḥ / mahecchatāmayo vahnirdahate hṛdayaṃ nṛṇām // dhs_8.98 //

lobhenātmano 'hitaṃ kurvanti janāḥ

lobhenāveṣṭitamanāḥ puruṣo laghucetasā / jīvitānyapi sārāṇi jahāti dhanatṛṣṇayā // dhs_8.99 //

pāpāni hi ca karmāṇi kurvanti puruṣāḥ kṣitau / dhanalābhena tat sarva pravadanti manīṣiṇaḥ // dhs_8.100 //

ye sāhasaṃ na kurvanti viśanti jvalanaṃ ca yat / tat sarva lobhadoṣeṇa kurvantyahitamātmanaḥ // dhs_8.101 //

śastrānilāni duḥkhāni vividhāni ca (sarvataḥ) / viśanti (vai) narā mūḍhā lobhastatra hi kāraṇam // dhs_8.102 //

hṛdayastho manovahnirnityaṃ bahvicchatāṃ nṛṇām / alpecchatayā (hi) hṛcchāntirbhavatilābhinaḥ // dhs_8.103 //

yathāgnirindhanenaiva praśāntimadhigacchati / tathā vahvicchatāṃ nṛṇāṃ dhanairvṛddhiḥ prajāyate // dhs_8.104 //

alpecchataiva sukham

bhūpālā (hi) dhanaistṛptāḥ koṭiśo nidhanaṃ gatāḥ / yāsyanti cānye nidhanaṃ tasmādalpecchatā sukham // dhs_8.105 //

tṛṣṇāvihīna eva sukhamāpnoti

duḥkhaṃ vahvicchatā nṛṇāṃ lakṣaṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ / (heyā sarvaprayatnena) idamuktaṃ parīkṣakaiḥ / eṣa panthāḥ śivaḥ śreṣṭho yena tṛṣṇā vaśīkṛtā // dhs_8.106 //

// iti tṛṣṇāvargo 'ṣṭamaḥ //

(9) strījugupsāvargaḥ

striya evānarthamūlam

striyo mūlaṃ (hi) pāpasya dhananāśasya sarvathā / svahite ye na niratāḥ kutasteṣāṃ bhavet sukham // dhs_9.1 //

anarthakarmaratayaḥ śāṭhyerṣyābahulāstriyaḥ / lokadvayavināśāya puruṣāṇāmavasthitāḥ // dhs_9.2 //

nityaṃ sarāgakuśalā nityaṃ tadvacanāḥ parāḥ / anyacca hṛdaye tāsāṃ kathayantyanyadeva vā // dhs_9.3 //

āpātamadhurāḥ sūkṣmāḥ vipāke vajracetasaḥ / nopakāreṇa satkāraṃ smaranti laghucetasaḥ // dhs_9.4 //

striyo vidyutsvabhāvahṛdayā aticañcalāḥ

nāśayitvā priyaśataṃ smarantyekaṃ hi vipriyam / vidyutsvabhāvahṛdayāḥ striyaḥ pāpasya bhūmayaḥ // dhs_9.5 //

strīṇāṃ nāśasādhakatvapradarśanam

strīhetunāśamicchanti puruṣā vakracetasaḥ / strīvināśo vināśo drāgiha loke paratra ca // dhs_9.6 //

strīdarśanamevāgnivaddahati

evaṃ tu sarvaviṣayāḥ strīdarśanamihaikajam / abhibhūya sarvaviṣayān nāryagnijvalanaṃ mahat // dhs_9.7 //

strīdoṣapradarśanapūrvakaṃ nārījugupsāsamīkṣaṇam

saṃśleṣādapi viśleṣaḥ smaraṇāt kathanādapi / strīṇāṃ dāhasamuttho 'yaṃ vahnirantarjahāsakaḥ // dhs_9.8 //

rāgeṇa saha jāyante nityaṃ vai dāruṇāḥ striyaḥ / dānena saha jāyante yathā loke hutāśanāḥ // dhs_9.9 //

na bhavet tādṛśo dāho yo 'yaṃ vahnisamudbhavaḥ / yādṛśaḥ strīmado hyasti dehināṃ hṛdayodbhavaḥ // dhs_9.10 //

sarvalokavināśāya sarvadharmakṣayāya ca / hetavo narakasyaitāḥ striyaḥ proktā maharṣibhiḥ // dhs_9.11 //

mukhato madhurāmarṣā hṛdayena viṣopamāḥ / anavasthitasauhārdā nāsāṃ kaścit priyo naraḥ // dhs_9.12 //

muhūrtena priyastāsāṃ muhūrtena tathāpriyaḥ / anavasthitasauhārdāścañcalā kṣaṇikopamāḥ // dhs_9.13 //

vañcanāhetukuśalā nityaṃ kāryaparāyaṇāḥ / nityaṃ saṃyogamanaso nityaṃ mānaparāyaṇāḥ // dhs_9.14 //

devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ piśācoragarākṣasāḥ / na bandhabhūtā yādṛśyaḥ striyaḥ kālaviṣopamāḥ // dhs_9.15 //

nopakāraṃ smarantyetā na kuśalaṃ nāpi vikramam / anavasthitacittāśca vāyuvegasamāḥ striyaḥ // dhs_9.16 //

bhavanti sampado yatra rakṣyante yatra yoṣitaḥ / vyasaneṣu viraktāstu tyajanti puruṣaṃ dhruvam // dhs_9.17 //

yaṃ yaṃ gacchanti puruṣaṃ rakṣyante tatra yoṣitaḥ / śīghraṃ śīghraṃ naraṃ hyetāstyajanti puruṣaṃ sthitam // dhs_9.18 //

yathā hi bhramarī puṣpaṃ śuṣkaṃ tyajati sarvadā / tathā vittena rahitaṃ puruṣaṃ tyajati priyā // dhs_9.19 //

nistriṃśahṛdayāḥ krūrāścañcalāstamasāvṛtāḥ / striyaḥ puruṣanāśāya jātāḥ kenāpi hetunā // dhs_9.20 //

devānāṃ bandhanaṃ nāma yathā strībandhanaṃ matam / strībandhananibaddhāstu patanti narakaṃ punaḥ // dhs_9.21 //

etadagraṃ hi rāgāṇāṃ yo rāgaḥ strīsamudbhavaḥ / strīrāgadagdhamanasaṃ paścād dahati pāvakaḥ // dhs_9.22 //

pratyakṣāṇyapi karmāṇi rāgaiścāpahataḥ pumān / na vetti mūḍhahṛdayaḥ strīrāgeṇa vimohitaḥ // dhs_9.23 //

viśvāsya viṣaye puruṣaṃ bad dhvā priyamanekaśaḥ / tyajanti vittanāśena tvacaṃ yadvadbhujaṅgamāḥ // dhs_9.24 //

sarvopāyabhṛtā nāryaḥ sarvaśaḥ paripālitāḥ / na śakyāḥ svavaśīkarttuṃ striyaḥ paramadāruṇāḥ // dhs_9.25 //

āsāṃ sarvasvabhāvānāṃ nārīṇāṃ calacetasām / na yāyājjātu viśvāsaṃ pumān dhīreṇa cetasā // dhs_9.26 //

strīvidheyāstu ye martyā nityaṃ kāmagaveṣiṇaḥ / paścimadarśanaṃ teṣāṃ suraloke bhaviṣyati // dhs_9.27 //

pañcāṅgikena tūryeṇa vipralubdhāḥ samantataḥ / vindanti vyasane duḥkhaṃ yadavaśyaṃ bhaviṣyati // dhs_9.28 //

imāstāścañcalā nāryo yāsāṃ rāgaḥ kṛtastvayā / tā bhavantaṃ parityajya punaranyaṃ tato gatāḥ // dhs_9.29 //

dvidhā hi prakṛtiryāsāṃ (yoṣitāṃ) sahacāriṇī / bhūyo 'bhiyanti puruṣaṃ vyasaneṣu tyajanti ca // dhs_9.30 //

mṛgavanmohayantyetāḥ puruṣaṃ rāgamohitam / paścāt (tu) vyasane prāpte tyajanti laghucetasaḥ // dhs_9.31 //

nopakāraṃ na satkāraṃ na priyāṇi na santatim / smaranti yoṣitastīvrā vyasane samupasthite // dhs_9.32 //

mlānaṃ puṣpaṃ yathā tyaktvā bhramaro 'nyatra dhāvati / tathā hi vyasane prāpte tyajanti khalu yoṣitaḥ // dhs_9.33 //

anapekṣitasauhārdāścañcalāśca raṇapriyāḥ / bhavanti yoṣitaḥ sarvā viṣamiśraṃ yathā madhu // dhs_9.34 //

mohayanti narān kāmairvākyaiścāpi viśeṣataḥ / na teṣāṃ viśvaseddhīmān puruṣo dhīramānasaḥ // dhs_9.35 //

ābhirvimohitāḥ kiṃ vā raṃjitāḥ puruṣāḥ svataḥ / na kurvanti hitaṃ vākyaṃ yathā muṣṇikagāmikam // dhs_9.36 //

devāsuranarān yakṣān piśācoragarākṣasān / indrajālamayā nāryo vañcayanti viśeṣataḥ // dhs_9.37 //

etadagrañca pāśānāṃ yadidaṃ strīmayaṃ dṛḍham / anena baddhāḥ puruṣā bhramanti bhavacārake // dhs_9.38 //

na kaścit pāśapāśo 'yaṃ hṛtpāśo yoṣitaḥ param / hṛtpāśabandhanairbaddhāḥ puruṣā duḥkhamohitāḥ // dhs_9.39 //

dahayate chidyate pāśasstrīmayastu na dahayate / narakapretatiryakṣu gacchantamanugacchati // dhs_9.40 //

mūrtimān badhyate kāyaḥ pāśena mahatā tathā / amūrtigaṃ cittamidaṃ strīpāśena tu badhyate // dhs_9.41 //

(na) dṛśyate pāśamanyaṃ yena badhnanti yoṣitaḥ / abhijñeyamapramāṇaṃ strīmayaṃ bandhanaṃ mahat // dhs_9.42 //

anenāpātaramyeṇa (duḥkha) mokṣeṇa sarvadā / pāśena baddhāḥ puruṣā na mucyante bhavārṇavāt // dhs_9.43 //

ṣaḍindriyāṇi badhnāti pāśo yaḥ strīmayo mahān / pāśastu kāyamevaikaṃ kaścit badhnāti vā na vā // dhs_9.44 //

bandhanaṃ na dṛḍhaṃ hīdaṃ mokṣavārya ṣaḍāyasam / saṃraktacittabhoge hi mandabuddhernarasya ca // dhs_9.45 //

snāyuyantreṇa baddhāsu vistṛtakarmabhūmiṣu / tīkṣṇaraktāsinā yukto maraṇārthamihāgataḥ // dhs_9.46 //

strīṇāṃ daurguṇyam

vañcanācchalakūṭāsu rabhasā nu viśeṣataḥ / cañcalo bhrāntacittāsu bhrāntastvaṅgakṣaṇāriṣu // dhs_9.47 //

vibhrānto bhrāntakathitairbhūṣaṇānāṃ tathā svanaiḥ / haranti puruṣaṃ kṣipraṃ vañcanākuśalāḥ striyaḥ // dhs_9.48 //

nānāvidheṣu puṣpeṣu yathā carati ṣaṭ padaḥ / nānāvidheṣu martyeṣu tathemāścañcalāḥ striyaḥ // dhs_9.49 //

yathā madhurikā pītvā puṣpamanyatra gacchati / tathā puruṣamāpīyaḥ prayānti rabhasaṃ striyaḥ // dhs_9.50 //

arthādāneṣu kuśalāḥ kruddhā nityaṃ durāsadāḥ / vañcayitvā naraṃ śīghramanyatra saṃprayānti tāḥ // dhs_9.51 //

sādhyamāyāpraharaṇāḥ kālakūṭaviṣopamāḥ / striyaḥ puruṣaghātinyaścāturyeṣu vyavasthitāḥ // dhs_9.52 //

vāyvākāśānalā yadvan na śaktā grathituṃ naraiḥ / tathopāyaśatairnāryo (na) śaktā rakṣituṃ naraiḥ // dhs_9.53 //

anarthavyādhimṛtyūnāṃ duṣkṛtānāñca karmaṇām / hetubhūtāḥ paraṃ nāryo mokṣacaryābadhasya ca // dhs_9.54 //

yadanekaprakāreṣu śaṭheṣu pāpakarmasu / (patanti) manujā loke tatra hetuḥ parastriyaḥ // dhs_9.55 //

na bālayauvanenaiva vārdhakyenaiva śāmyati / cāpalyaṃ sahajaṃ strīṇāṃ bhāskarasya yathā prabhā // dhs_9.56 //

anityaṃ sauhṛdaṃ tāsāṃ dīptānāmarciṣāṃ kaṇaiḥ / vairañca śāśvataṃ tāsāmaśmanāṃ ca yathā vraṇaiḥ // dhs_9.57 //

dhanahīne virajyante dhanayuktā bhavanti ca / yāvadartha striyastāvadarthahīne kutaḥ striyaḥ? // dhs_9.58 //

na sevābhiścadānena nopakāraiḥ pṛthagvidhaiḥ / svīkarttuṃ na striyaḥ śakyāḥ jvalanopamacetasaḥ // dhs_9.59 //

yathā naro 'nukūlaśca chandakarttā yathā yathā / tathā tathā striyastasya vañcanākuśalāḥ param // dhs_9.60 //

puṣpacchatro yathā sarpo bhasmacchatro yathā nalaḥ / rūpacchannaṃ tathā cittamāsāṃ bhavati yoṣitām // dhs_9.61 //

viṣavṛkṣe yathā puṣpaṃ dṛṣṭiramyaṃ na śāntaye / viṣavṛkṣa (samā) nāryaḥ parivarjyāḥ samantataḥ // dhs_9.62 //

nārīṇāṃ darśanākāṃkṣī viṣayesu ca tatparaḥ / naro na sukhabhogāya (haya) smilloke na cāpare // dhs_9.63 //

nāgninā na ca śastreṇa na balena na jantubhiḥ / strīmayaṃ bandhanaṃ hetuḥ śakyate na durāsadam // dhs_9.64 //

doṣajālamidaṃ (sūtraṃ)strīmayaṃ carate bhuvi / yastrīvivarjito dhīmān asmilloke mahīyate // dhs_9.65 //

yathā bhūtairmanuṣyāṇāṃ svakarmotthāpane na ca / tathā striyo hi rakṣanti viṣamārtha tyajanti ca // dhs_9.66 //

gatārthavibhavaṃ bhūyo varjitaṃ svena karmaṇā / devaṃ samīkṣya capalāḥ striyo naiva prabhāvikāḥ // dhs_9.67 //

strīsukhaṃ kṣaṇabhaṅguram

kṣaṇabhaṅgamidaṃ saukhyamadhigatamavasthitam / catvāryetāni duḥkhāni sevitāni nṛbhiḥ sadā // dhs_9.68 //

strī viṣāgnisadṛśā

tasmāt tāni vivarjyāni viṣāgnisadṛśāni hi / yaḥ kaściccapalo janturyaśca doṣodbhavaḥ sadā // dhs_9.69 //

tasmāt parisamāviṣṭāḥ striyaḥ kāraṇavatsalāḥ / na sūryastamaso heturnāgniḥ śītasya kāraṇam // dhs_9.70 //

na strīṇāṃ sauhṛdaṃ citte svalpamapyavatiṣṭhate / yathā sthirā bhūmiriyaṃ yathā vāyuḥ sadā calaḥ // dhs_9.71 //

striyaḥ doṣameva smaranti

tathā strīṇāṃ kṛtaṃ nāsti doṣamayyaḥ sadā smṛtāḥ / ciraprayatnāḥ puruṣaiḥ lobhitā bahuśaḥ striyaḥ // dhs_9.72 //

tyajanti vyasane prāpte śuṣkaṃ sara ivāśugāḥ / nordhvagāḥ sarito dṛṣṭā nāśmano gatiriṣyate // dhs_9.73 //

girīṇāṃ gamanaṃ nāsti strīṇāṃ naivāsti sauhṛdam / vapukarti sadā nṛṇāṃ dharmārthayaśasāṃ tathā // dhs_9.74 //

yoniścānarthajālasya doṣāṇāmudbhavasya ca / bhaved vajramayī mṛdvī tyajed (rātrau yathā) ravim // dhs_9.75 //

na strī tyajedasādhyāni janmāpekṣā viśeṣataḥ / nopacārakriyā dānapriyavākyāpalāpanaiḥ // dhs_9.76 //

svīkartuṃ na striyaḥ śakyā jvalanopamacetasaḥ / sukheṣu samatāṃ yānti vyasaneṣu tyajanti ca // dhs_9.77 //

upakārāṃśca vismṛtya doṣamekaṃ smaranti tāḥ / vanopavanaśaileṣu bhuktvā sukhamanekaśaḥ // dhs_9.78 //

strī lokasya bandhanam

saṃprāpte vyasane tīvre striya paribhavanti hi / lokasya bandhanaṃ nāryo vañcanākṛtivardhikāḥ // dhs_9.79 //

adhamāḥ vinipātānāṃ doṣāṇāṃ cāspadaṃ (bahu) / sarvalokavināśāya vaśīkurvanti tṛṣṇayā // dhs_9.80 //

yathā strībandhanamidaṃ durviṣahyaṃ kṛtaṃ mahat / yadidaṃ bandhanaṃ loke kāmarāgamayaṃ mahat // dhs_9.81 //

strīvarjanameva śreyaṣkaram

tathā cānyaprayatnena vicārya upalabhyate / vaśīkurvanti tā (nāryaḥ) kāmavāṇairanekaśaḥ // dhs_9.82 //

svalpaiḥ parājitaṃ kṛtvā kāmasya vaśagāḥ striyaḥ / rāgerṣyāśāṭhyabhūmīnāṃ vidyuccañcalacetasām // dhs_9.83 //

lobhāhaṅkārayonīnāṃ na viśvāsyāḥ kathañcana / śastrāgnisadṛśāstīkṣṇāḥ kāmapāśaparātmanaḥ // dhs_9.84 //

svabhraprapātaviṣamaṃ gaṃbhīrasamacetasām / parābhidrohamāyendrajālatadgatamānasān // dhs_9.85 //

akālamṛtyuvajrāgnikālakūṭasamātmanām / anekadoṣasambhārananditānāmanekaśaḥ // dhs_9.86 //

yadi śīlalavaḥ kaścit strīṇāṃ manasi vartate / cireṇa dahate vahniḥ sa spṛṣṭāḥ pavaneritaḥ // dhs_9.87 //

strīdarśanasamucchreyamātraṃ dahati pāvakaḥ / tasmāt striyo vivarjyāḥ syuḥ yadicchet sukhamuttamam // dhs_9.88 //

etat sarva paraṃ loke nārīṇāṃ varjanaṃ sadā / yadṛcchājālinīhetuṃ yaḥ icched bhūtimātmanaḥ // dhs_9.89 //

ya icchati nivṛttiṃ tu sa naraḥ strīṃ vivarjayet / sukhāsaktastathārtho (ca) kusīdaścañcalaḥ śaṭhaḥ // dhs_9.90 //

pāpasevī sumṛṣṭāśī naro bhadraṃ na paśyati / udyukto vīryavān dhīro dhārmikaḥ strīṃ vivarjayet / dakṣo hetuphalaśraddho naraḥ kalyāṇavān bhavet // dhs_9.91 //

// iti strījugupsāvargo navamaḥ //

(10) madyajugupsāvargaḥ

madyapānavarṇanasādhanapradarśanam

madyapānaṃ na seveta madyaṃ hi viṣamuttamam / naśyanti kuśalā dharmā madyapānaniṣevaṇāt // dhs_10.1 //

yaḥ sevate sadā madyaṃ tasya buddhirasaṃsthitā / balabuddhī na dharmo 'sti tasmānmadyaṃ vivarjayet // dhs_10.2 //

nāśānāmuttamaṃ nāśaṃ madyamuktaṃ manīṣibhiḥ / tasmānmadyaṃ na seveta (madyaṃ) nāśayate naram // dhs_10.3 //

aniṣṭāḥ pāpakā dharmā madyapānaniṣevaṇāt / bhavanti tasmād viṣavanmadyapānaṃ vivarjayet // dhs_10.4 //

dhanakṣayaṃ pāpakaraṃ kausīdyakaramuttamam / madyapānasthitā doṣāḥ tasmāt tat parivarjayet // dhs_10.5 //

rāgasyoddīpanaṃ madyaṃ krodhasyāpi tathaiva ca / mohasyoddīpakaṃ bhūyastasmānmadyaṃ vivarjayet // dhs_10.6 //

madyamūlamanarthasya hāsasya narakasya ca / sarvendriyavināśānāṃ hetubhūtaṃ hyanarthakam // dhs_10.7 //

atiharṣābhidhānasya śokasya ca bhayasya ca / vāgdoṣasyātidamyasya pāruṣyasyāspadaṃ hi tat // dhs_10.8 //

madyenākṣiptamanasaḥ puruṣāḥ paśubhiḥ samāḥ / kāryākārya na vindanti tasmānmadyaṃ vivarjayet // dhs_10.9 //

madyakṣipto hi puruṣo jīvannapi mṛto mataḥ / ya icchejjīvitaṃ saukhyaṃ sa madyaṃ varjayet sadā // dhs_10.10 //

madyaṃ sarvadoṣāspadam

sarvadoṣāspadaṃ madyaṃ sarvānarthakaraṃ sadā / sarvapāpeṣu sopānaṃ tamasāmālayo mahān // dhs_10.11 //

madyena pretaloke narake vā patanam

madyena narakaṃ yānti pretalokaṃ tathaiva ca / tiryakṣu yānti puruṣā madyadoṣeṇa vañcitāḥ // dhs_10.12 //

viṣādapi viṣaṃ madyaṃ narakānnarakaṃ tathā / vyādhīnāṃ ca paraṃ vyādhirmadyamuktaṃ manīṣibhiḥ // dhs_10.13 //

madyena hānipradarśanam

buddhīndriyavināśāya dharmaratnaṃ kṣayāya ca / yo 'tirekaparaṃ madyaṃ brahmacaryabadhāya ca // dhs_10.14 //

madyena laghutāṃ yānti pārthivā śāstracakṣuṣaḥ / kiṃ punaḥ prākṛtā martyā madyapānavilambitāḥ // dhs_10.15 //

madyasya vināśakaratvam

kuṭhāraḥ sarvadharmāṇāṃ hrīvināśakaraṃ param / madyaṃ niṣevitaṃ martyairvināśāyopakalpyate // dhs_10.16 //

madyena jñānājñānavivekaśūnyapradarśanam

na jñānaṃ nāpi vijñānaṃ na kāryāṇi na ca kriyām / jānīte puruṣaḥ sarva madyena hṛtacetasā // dhs_10.17 //

madyasevanasya paritāpasādhanam

akasmāt tapyate janturakasmāt paritapyate / bhavatyakasmāt pāpī (ca) yo madyamanusevate // dhs_10.18 //

madyasya buddhisammohajanakatvam

buddhisammohajanakaṃ lokadvayavināśakam / vahniśca mokṣadharmāṇāṃ madyamekaṃ vyavasthitam // dhs_10.19 //

madyasya kimpākatvam

abhyāse madhuraṃ madyaṃ vipāke paramaṃ kaṭu / kimpākādapi kimpākaṃ madyamuktaṃ parīkṣakaiḥ // dhs_10.20 //

narakasya sādhanaṃ madyam

na madye viśvaseddhīmān naraṃ vakṣyati māmiti / śītasparśa vipākoṣṇaṃ madyaṃ narakagāmikam // dhs_10.21 //

sampattau vyasanaṃ madyaṃ devānāṃ tu viśeṣataḥ / yathā yathā sukhā prītistannāśe vyasanaṃ tathā // dhs_10.22 //

madyapānamadonmattāḥ sattvā mohavaśānugāḥ / sākṣyamohamayaṃ pānaṃ pibanti rasatṛṣṇayā // dhs_10.23 //

madyaṃ mohamayaṃ pāna pītvā kālena coditāḥ / nākāt pratyakṣanarakaṃ tasmāt madyaṃ na saṃspṛśet // dhs_10.24 //

darśanātpānācca madyapānaṃ mohajanakam

darśanāt sparśanāt pānāta madyaṃ mohayate naram / tasmāt sa madyapānaṃ ca dūrataḥ parivarjayet // dhs_10.25 //

darśanājjāyate lobhaḥ sparśanād gandhasambhavaḥ / gandhād rasābhilāṣaśca rasanādadhamā matiḥ // dhs_10.26 //

manīṣiṇaḥ madyasevanātpatanti

naikasarvādhamaṃ nyāsaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ / nāmarūpaniṣedhāya yathā madyaṃ niṣevitam // dhs_10.27 //

madyapānaphalasūcanam

vāgbhrāmayati mastiṣkaṃ cakṣuṣīdhvanireva ca / sambhrāntivimatirmūḍho na kiñcit pratipadyate // dhs_10.28 //

striyo 'pi madyapāyinamupahasanti

striyo 'pyupahasantīmaṃ puruṣaṃ patitaṃ bhuvi / niśceṣṭaṃ kāṣṭhasadṛśaṃ niścalaṃ patitaṃ bhuvi // dhs_10.29 //

madyapānaṃ maraṇādapi nikṛṣṭataram

sambhāvitasya maraṇaṃ madyapānaṃ prakīrtyate / hālāhalādabhyadhikaṃ kārāvāsādhikaṃ ca tat // dhs_10.30 //

madyapānavarjanaṃ śreyaskaram

ādīnavāśca ṣaṭ triṃśanmadyapānādavasthitāḥ / tasmādādīnavo jñeyaḥ sa hi tad varjayet sadā // dhs_10.31 //

madyapānaṃ viduṣo 'pi jantoḥ malinīkaraṇāya bhavati

atijātasya viduṣo malinīkaraṇaṃ mahat / kāśapuṣpasamaṃ jantuṃ kurute laghusattvaram // dhs_10.32 //

viṣayānaladagdhaḥ kāryākāryaśūnyo bhavati

pramādauhyati magnānāṃ viṣayairapahṛṣyate / madyapānena bhūyaśca manovyāmohakāriṇā // dhs_10.33 //

viṣayānaladagdhasya kāryākāryamajānataḥ / vanopavanalabdhasya madyapānasya kiṃ punaḥ // dhs_10.34 //

madyapānaṃ mohāya pāpāya jāyate

rasena śobhanaṃ madyaṃ pariṇāmena dāruṇam / pariṇāmaphalaṃ pāpaṃ narakeṣūpapadyate // dhs_10.35 //

pītaṃ janayate mohaṃ mohāt pāpeṣu rakṣyate / saṃraktahṛdayo bālo narakānupadhāvati // dhs_10.36 //

madyapānamadhamatvasādhanam

prakarṣa janayatyādau vipāke dainyamuttamam / tṛṭ chedaṃ kurute cāsau paścāddāhaṃ sudāruṇam // dhs_10.37 //

tad buddhiṃ nāśayatyādau paścānnāśayate sukham / tasmāt sa puruṣo dhīro yo madyaṃ nānusevate // dhs_10.38 //

madyaniṣeviṇo vihagasadṛśā bhavanti

vihagaiḥ sadṛśaṃ yānti puruṣā madyasevinaḥ / tulyaṃ vyāmohajanakaṃ madyaṃ mohamahāviṣam // dhs_10.39 //

vimohitā durgatimadhigacchanti

yairmadyaṃ viṣavad dṛṣṭaṃ tairdṛṣṭaṃ padamuttamam / yaistu tad virasaṃ pītaṃ pītaṃ tāmra (ka) lohitam // dhs_10.40 //

niṣpratīkārakarmāṇi yaḥ karoti vimohitaḥ / madyapānasamāviṣṭaḥ so 'nte gacchati durgatim // dhs_10.41 //

madyapānasevināṃ nāśo bhavati

ekatra sarvapāpāni madyapāna (niṣevaṇam) / yasmānnāśayate (madyaṃ) cittamūlaśca saṃvaraḥ // dhs_10.42 //

madyapāyī naṣṭadharmo bhavati

naikāṅgitā hi cittasya na dharmāṇāṃ vicāraṇā / yaḥ pā(pa)nirato bhikṣurbhavenmadyaniṣevaṇāt // dhs_10.43 //

madyenākṣiptamanaso kuśalasya ca ghātakaḥ / naṣṭadharmasya sattvasya nāyaṃ loko na cāparaḥ // dhs_10.44 //

īryyāpathaṃ na jānāti na kālaṃ nāpi deśanām / saddharmato viruddhaśca tucchaṃ kimapi bhāṣate // dhs_10.45 //

svayaṃ tāvanna jānāti kimidaṃ kathyate mayā / vākpāruṣyaṃ kathaṃ cānyaṃ parijñāsyatyaśobhanam // dhs_10.46 //

lāghavaṃ yāti lokasya dharmācca parihīyate / nidhana puruṣairdṛṣṭaṃ madyajvalanasevanāt // dhs_10.47 //

madyapānaṃ kutsāṃ sampādayati

nāśo bhavatyatīte hi vartamāne suhṛjjane / anāgate kutsitānāṃ madyaṃ traikālyanāśakam // dhs_10.48 //

madyaṃ dharmapradūṣakameva

nāmarūpavināśāya cittanāśāya dehinām / utpannadoṣajanakaṃ madyaṃ dharmapradūṣakam // dhs_10.49 //

madyavarjanaṃ dharmāya pānañca mṛtyurna bhavati

samāhitā dharmaśīlāḥ puruṣā madyavarjakāḥ / te yānti paramaṃ sthānaṃ yatra mṛtyurna vidyate // dhs_10.50 //

// iti madyajugupsāvargo daśamaḥ //

atha dvitīyam udānam

(cittañca vāk tathā karma saṃyojanantu pāpakam /

narakapretatiryakkṣutkausīdyāni vidurdaśa // )

(11) cittavargaḥ

cittaṃ rājavat pravartate

agādhaṃ viṣamaṃ tīvraṃ sarvasattvagataṃ mahat / cittaṃ sarvasya jagato rājavat sampravartate // dhs_11.1 //

cittadhāriṇastajjñāḥ paramāṃ gatiṃ prāpnuvanti

adṛśyaṃ samprati bhayaṃ karma nārakacañcalāḥ / ye cittadhāriṇastajjñāste gatāḥ paramāṃ gatim // dhs_11.2 //

etannayati vyutthānametannayati durgatim / tadevādyantamamalaṃ nirvāṇamadhigacchati // dhs_11.3 //

manaḥ pūrvamaṅgamā dharmā manaḥ śreṣṭhā manomayāḥ / manasā suprasannena bhāṣate vā karoti vā // dhs_11.4 //

cittavaśagasya cittamanudhāvati

yo na cittasya vaśagaścittaṃ tasyāntagaṃ sadā / sa nirṇāśayati kleśān tamaḥ sūryodayo yathā // dhs_11.5 //

cittadagdhāḥ nāśaṃ yānti

cittaṃ śatruḥ paraṃ śatrurna śatruraparaḥ smṛtaḥ / cittadagdhāḥ sadā sattvāḥ kāladagdhā yathā jaḍāḥ // dhs_11.6 //

yaścittavaśamāpanno bālo mūḍho 'jitendriyaḥ / tena duḥkhe samo nāsti nirvāṇaṃ tasya dūrataḥ // dhs_11.7 //

cittavaśagaḥ naraḥ narakamadhigacchati

āvarjyaḥ śatruraparo na cittāni (nigūhate) / eṣa badhnāti puruṣo nṛpateryamaśāsane // dhs_11.8 //

viṣayeṣu ratā nityaṃ na sa dharmaḥ kathañcana / saddharmapathasammūḍho narakaṃ nayate mahat // dhs_11.9 //

durdamānāṃ paraṃ cittamanīnāmagniruttamaḥ / durdāntaṃ śīghragantṛ ca narakaṃ nayate dhruvam // dhs_11.10 //

ye cittasya vaśaṃ yātā yātāste narakaṃ purā / yaistu tad vāryate śīghraṃ na te duḥkhānugāminaḥ // dhs_11.11 //

cittānurūpaṃ sukhaṃ duḥkhañca bhavati

yathā yathā (nṛṇāṃ) cittaṃ pariṇāmastathā tathā / kalpānāṃ śubhakarttuśca pāpakarttuśca pāpakam // dhs_11.12 //

cittāyattaṃ bhavet karma karmāyattaṃ mano bhavet / cittakarma samutthāya saṃsāraḥ parikīrtitaḥ // dhs_11.13 //

duṣṭena cetasā karma yaḥ karoti pumāniha / pacyate narake tena jālinyā sa viḍambitaḥ // dhs_11.14 //

cittakarma evaṃ saṃsāraḥ

cittādhīnaṃ bhavet pāpaṃ saṃsāraḥ parikīrtitaḥ / cittapratyayajaṃ hyetat hetupratyayasambhavam // dhs_11.15 //

cittena vañcitāḥ sattvā pāpasya vaśamāgatāḥ / gacchanti narakaṃ pāpāt kāraṇāgramahābhayā(t) // dhs_11.16 //

na bhavet cittavaśago 'pi tu dharmavaśo bhavet na gacchet cittavaśatāṃ gacched dharmavaśe sadā / dharmacārī sukhī nityaṃ pāpacārī na śarmabhāk // dhs_11.17 //

cittāyattaṃ sarva phalam

cittāyattā kriyā sarvā cittāyattaṃ phalaṃ smṛtam / vicittaṃ hi phalaṃ cittaṃ tathā phalamadhismṛtam // dhs_11.18 //

cittena cintitaṃ sarva lokaścittabhavānugaḥ / na hi tad vidyate sthānaṃ yanna cittavaśānugam // dhs_11.19 //

śubhasya nirvāṇasādhanatvam

mokṣa bandhanayormūlaṃ hetubhūtaṃ paraṃ matam / śubhena mucyate janturaśubhenāśu badhyate // dhs_11.20 //

cittavaśagāḥ kadāpi nirvāṇaṃ nādhigacchanti jālinyā mohitāḥ sattvāścittasya vaśamāgatāḥ / nirvāṇaṃ nāpi gacchanti jātyandhā iva satpatham // dhs_11.21 //

pañcendriyāṇi jitavān pāpaṃ bhuṅkte na karhicit / ekacittaṃ tathā karma kurute vividhe bhave // dhs_11.22 //

pañcaraṅgojjvalaṃ cittaṃ yathā dṛśyaṃ praśasyate / pañcendriyavicitraṃ hi tathā karma bhave bhavet // dhs_11.23 //

cittakarttānekadhā bhavati

cittakartā hi puruṣo dṛśyairbhavati naikadhā / cittaṃ cittakaraṃ śūnyaṃ sarvathā naiva dṛśyate // dhs_11.24 //

cittaṃ śobhanamaśobhanaṃ ca karma karoti

śobhanāśobhanaṃ citraṃ yathā bhittiḥ kṛtistathā / śobhanāśobhanaṃ karma tathā cittaṃ karoti hi // dhs_11.25 //

cittānugaṃ karma

divārātrau yathā cittaṃ sthitaṃ bhavati citragam / divārātrau tathā karma bhave samanuvartate // dhs_11.26 //

akṛtvā sukṛtaṃ karma cittavṛttyanugā narāḥ / patanti vivaśāḥ pāpe cittāriparivañcitāḥ // dhs_11.27 //

karmacittakaro hyeṣa yatra yatra niyujyate / caracittena mahatā taccittaṃ ca karotyayam // dhs_11.28 //

pariṇāmaviśeṣeṇa yatra yatra niyokṣyate / preṣyante tatra cittena tridhā tu gaticāriṇaḥ // dhs_11.29 //

cittasya damanaṃ sukhāvaham

cittādhināni vartante sarvakarmāṇi dehinām / tasmāccittaṃ sadā dāntaṃ nayate padamacyutam // dhs_11.30 //

durviṣahyasya laghunā yatra yatra nipātinaḥ / cittasya damanaṃ sādhu cittaṃ dāntaṃ sukhāvaham // dhs_11.31 //

yena cittaṃ sadā dāntaṃ tena doṣāḥ sadā jitāḥ / jitadoṣasya dhīrasya duḥkhaṃ naiva prapadyate // dhs_11.32 //

cittasya laghuceṣṭitameva duḥkham

yacca svakaṃ bhaved duḥkhaṃ yacca duḥkhaṃ paratra ca / tat sarvamaviṣahyasya cittasya laghuceṣṭitam // dhs_11.33 //

cittameva sarveṣāṃ prabhuḥ

sasurāsuranāgānāṃ piśācoragarakṣasām / prabhurekaḥ paraṃ cittaṃ rājā(hi)tribhavasya tat // dhs_11.34 //

cittabhrāntaduḥkhamaśnute

cittaṃ nayati deveṣu cittañca narabhūmiṣu / cittaṃ nayatyapāye(ṣu) cittaṃ bhrāmayati prajāḥ // dhs_11.35 //

cittād bhrāntasya naṣṭasya viṣayairmohitasya ca / tṛṣṇayā dahyamānasya sthitaṃ duḥkhamanuttamam // dhs_11.36 //

cittasya damanāt sukhānubhūtirbhavati

ekacāri sadāmūḍhaṃ durviṣahyaṃ mahābalam / sampradāri sadādṛśyaṃ capalaṃ śīghragāminam // dhs_11.37 //

evaṃ vidhaṃ hi ye cittaṃ damayanti manīṣiṇaḥ / te mārabandhanātītāḥ pāraṃ prāptāḥ sukhodayam // dhs_11.38 //

capalaṃ cittaṃ narakāyopakalpyate

saṅkalpakuṭilaṃ tīvramagādhaṃ capalaṃ hi tat / cittaṃ tamaḥśritaṃ śubhraṃ narakāyopakalpyate // dhs_11.39 //

doṣanirmukto 'cyutaṃ padaṃ prāpnoti

tadevaṃ doṣanirmuktaṃ nendriyārthavaśānugam / aliptaṃ pāpakairdharmairnayate padamacyutam // dhs_11.40 //

śuddhaṃ cittaṃ śuddhe karmaṇi pravartate

hetupratyayajaṃ cittaṃ yogavāhi paraṃ ca tat / pariṇāmavaśācchīghraṃ tathā tat sampravartate // dhs_11.41 //

cittānadhīnatve karma cañcalaṃ bhavati

ekaṃ karoti karmāṇi vividhāni calaṃ ca tat / ekānekaṃ caraṃ sūkṣmaṃ kṣaṇādūrdhva na tiṣṭhati // dhs_11.42 //

saṃsārasya māyopamatvapratipādanam

durvijñeyaḥ sadā tasya niḥśarīrasya sarvadā / ko 'sau nayati lokāntamatha kena ca gacchati // dhs_11.43 //

gataśca tiṣṭhati kutra śarīrakarmakārakam / dṛśyāni tasya karmāṇi sañcayo na ca dṛśyate // dhs_11.44 //

damanaṃ duṣkaraṃ tasya yasya bhūtirna vidyate / sarvasattvagataṃ ghoraṃ laghukāri ca cākṣuṣam // dhs_11.45 //

pāpāt pāpataraṃ dṛṣṭaṃ māyopamamidaṃ bhavet / puṇyāt puṇyataraṃ dṛṣṭaṃ samyagmārgasamāśritam // dhs_11.46 //

māyopamatvasamarthanam

na gatirjñāyate tasya gamanaṃ naiva dṛśyate / nīyate ca kṣataṃ sarva jātyuttarasamāni ca // dhs_11.47 //

śastreṇa chidyate nedaṃ jvalanena ca dahayate / chidyate dahyate caiva janaḥ sarvamacakṣuṣā // dhs_11.48 //

dṛḍhaṃ yat karmarajjvādi naraṃ badhnāti duḥkhitam / jātyantarasahastrāṇi nayate na ca dṛśyate // dhs_11.49 //

dāntameva cittaṃ sukhāvaham

muhūrtena śubhaṃ bhūtaṃ muhūrtenāśubhaṃ ca tat / śubhāśubhābhyāṃ racitaṃ(cittaṃ) dāntaṃ sukhāvaham // dhs_11.50 //

ṣaḍ bhirdvāraiḥ prasūteṣu viṣayeṣvatilolupam / cittaṃ nayati lokāntaṃ vyasanaṃ na ca budhyate // dhs_11.51 //

viprasannacittasya śreyaskaratve 'nuttamaṃ sukhaṃ bhavati

viprasannaṃ yathā toyaṃ viprasannaṃ yathā nabhaḥ / viprasannaṃ tathā cittaṃ nīyate sukhamuttamam // dhs_11.52 //

janāḥ sātiśayā (dṛṣṭā) vitarkaviṣayodbhavāt / pauravāścittarājñaste bhavanti sahacāriṇaḥ // dhs_11.53 //

cañcalaṃ manaḥ saṃsāre gatiṃ kārayati

dhāvati yatra ca manastatra dhāvantyajñāninaḥ / parasparabalānnī (tā) bhramanti tribhavārṇa(va)m // dhs_11.54 //

viśeṣacittenottamā gatirbhavati

cittavaiśadya bhāvānāṃ viśeṣaḥ karmaṇāstathā / na karmaguṇahīnasya viśeṣa upalabhyate // dhs_11.55 //

susamāhitacittasya praśaṃsā

susamāhitacittaḥ sa nityaṃ dharmānudarśakaḥ / na doṣavaśamāyāti yathā divyastamonudaḥ // dhs_11.56 //

gṛhasthasya samyagdṛṣṭitve nirvāṇaprāptirbhavati

samyagdṛṣṭeścādhimātrā yasya cetasi vartate / gṛhastho 'pi sa me jñeyo muktaḥ saṃsārabandhanāt // dhs_11.57 //

vijñā devalokaṃ gacchanti

kalyāṇanirmalaṃ yacca tato doṣeṇa bādhyate / vijño (na) malamāpnoti devaloke sa jāyate // dhs_11.58 //

vinītacittāḥ sukhagāmino bhavanti

viṣayadvāracapalaṃ nadīkuṭilagāminam / yairvinītamidaṃ cittaṃ te surāḥ śubhabhāginaḥ // dhs_11.59 //

adharmamārgaḥ kalyāṇāya na bhavati

adharmapathamāśritya janāḥ pāpavaśānugāḥ / ciraṃ bhramanti saṃsāre cittena parikheditāḥ // dhs_11.60 //

cittaṃ kṣaṇe kṣaṇe parivartate

kṣaṇe kṣaṇe cittamidaṃ naikaśaḥ parivartate / laghusvabhāvacapalaṃ māyāgandharvasannibham // dhs_11.61 //

cañcalacitto baddho bhavati

tasya bandhanameveṣṭaṃ jñānavijñānasammatam / dūravṛttirmahāvegaḥ paridhāvatyanekadhā // dhs_11.62 //

dhṛtyā cittadhāriṇaḥ sukhamaśnute

hriyamāṇaṃ sadā cittamindriyārthe durāsadam / sandhārayati yo dhṛtyā sa dhīraḥ pāragāmikaḥ // dhs_11.63 //

dhṛtimajñānamohaṃ ca viṣayottānamānasam / sandhārayati yo dhīmān sa loke paṇḍito naraḥ // dhs_11.64 //

śubhacittaṃ kāmāvarodhakaṃ bhavati

yo yathā kurute cittaṃ tathā kāmān sa paśyati / śubhena kāmaśamanaṃ nāśubhena pravardhanam // dhs_11.65 //

apraśāntamatirduḥkhamāpnoti śāntacittaṃmanāḥ kāmānasyatīha viṣāstravat / apraśāntamatiḥ sarpamaṇivat tān sa paśyati // dhs_11.66 //

cittavaśago na śubhāṃ gatimāpnoti

indriyāṇīndriyārthāśca cittādhīnā bhavantyamī / citta saṃśleṣayogena pariṇāmaḥ pravartate // dhs_11.67 //

dhīrapraśaṃsā

tasyaiva vyavadhānena dhīraśca pratibudhyate / rūpasāmānyato dṛṣṭaṃ pariṇāmaḥ kathaṃ pṛthak // dhs_11.68 //

cittasvarūpanirūpaṇam

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.