Bodhisattvayogācāracatuḥśatakaṭīkā

samayo jāyate vācyaḥ prativādy aparo yadi // Bycśṭ_14.5cd [= serialno. 330cd]

yadi hi tava svayūthya eva prativādī syāt taṃ nivartayituṃ yuktaṃ tava siddhāntābhidhānaṃ tasya tad bādhitum asāmarthyāt / yadā tu prativādī paras taṃ prati siddhāntavirodhodbhāvanam akiṃcitkaraṃ siddhāntanirākaraṇapravṛttatvāt tasya / yuktilokavirodhodbhāvanaṃ tu taṃ prati jyāyaḥ / taddvāreṇa tasya nivārayituṃ śakyatvāt / tasmād aparihāra evāyaṃ yad idam āgamavirodhodbhāvanam iti sa evāvicalo doṣa iti nāsti bhāvaghaṭayor anyatvam / tad atra sattānyatvapratiṣedhenānyeṣām api ghaṭatvādīnāṃ sāmānyaviśeṣāṇāṃ pratiṣedho vijñeyaḥ / saṃkhyāvat sāmānyaguṇānāṃ mahattvavad viśeṣāṇām iti /

atrāha / ukto bhāvasya ghaṭādibhyo 'nyatvapratiṣedhaḥ / ghaṭasya tu svabhāvāpratiṣedhād asty eva svarūpato ghaṭākhyo bhāva iti / atrocyate //

lakṣaṇenāpi lakṣyasya yatra siddhir na vidyate / saṃkhyādivyatirekeṇa tatra bhāvo na vidyate // Bycśṭ_14.6 [= serialno. 331]

iha ghaṭasattvayor vyāvṛttyanuvṛttilakṣaṇaṃ bruvatā ghaṭasya vyāvṛttilakṣaṇaṃ vyavasthāpitaṃ pareṇa / tad amunā lakṣaṇenāpi lakṣyasya nāsti siddhiḥ / na hi vyāvrttimātreṇa śakyaṃ vastusvarūpaṃ nirdhārayituṃ yal lakṣyatayā setsyati / ekas tāvad guṇatvād ghaṭo na bhavati / aṇur mahad iti rūpādayaś ca guṇatvād eva ghaṭākhyā na bhavanti / sattāpi dravyaguṇakarmasu sāmānyād ghaṭo na bhavati / tad ayaṃ saṃkhyāṇumahadrūpādibhyo vyāvartamāna itthaṃ svabhāva iti na śakyaṃ vyavasthāpayitum / tad evaṃ yatra paravādipakṣe lakṣaṇenāpi lakṣyasya ghaṭasvarūpasya nāsti siddhis tatra pakṣe saṃkhyādivyatirekeṇa siddhasvarūpeṇa ghaṭākhyo bhāvo na vidyate / tataś ca svabhāvaśūnyo ghaṭa iti siddham /

athavā saṃkhyārūpādayo ghaṭasya lakṣaṇaṃ tair lakṣyamāṇatvād ghaṭo lakṣyaḥ / tasya lakṣaṇenāpi pṛthak svarūpasiddhir aśakyā kartum / saṃkhyādivyatirekeṇa tatsvarūpasyānupalabhyamānatvāt /

yadi hi tal lakṣyaṃ svarūpaṃ labhate tadā niyataṃ saṃkhyādivyatirekeṇa gṛhyetedaṃ tat saṃkhyāvyatiriktaṃ ghaṭasvarūpam idaṃ punar asya saṃkhyādikaṃ lakṣaṇam iti / na caitad evam ity ataḥ /

lakṣaṇenāpi lakṣyasya yatra siddhir na vidyate / saṃkhyādivyatirekeṇa tatra bhāvo na vidyate // Bycśṭ_14.6 [= serialno. 331]

iti nāsti svabhāvato ghaṭaḥ /

uktas tāval lakṣyalakṣaṇayor anyatvapratiṣedhaḥ / yeṣāṃ tu rūpādibhir ghaṭasyaikyam iti siddhāntas tatpratiṣedhāyedam ucyate //

ghaṭasya na bhavaty aikyam apṛthaktvād dhi lakṣaṇaiḥ / ekaikasmin ghaṭābhāve bahutvaṃ nopapadyate // Bycśṭ_14.7 [= serialno. 332]

rūpādīni khalu nānālakṣaṇāni yeṣāṃ tair apṛthaktvaṃ ghaṭasyeṣṭaṃ teṣāṃ rūpādibhir lakṣaṇair apṛthaktvād ghaṭasyaikyaṃ nopapadyate bahubhir ananyatvāt /

syāt tatra mataṃ yadi ghaṭasyaikyaṃ na bhavati hanta bahutvaṃ prāptam iti / atrocyate / yasmād rūpādiṣv ekaikasmin ghaṭasyābhāvo dṛṣṭas tasmād bahutvam api nāstīti /

atrāha / yadi rūpādibhir lakṣaṇair apṛthaktvād ghaṭasyaikyaṃ nāsti teṣāṃ parasparasaṃyogād ghaṭasyaikyaṃ bhaviṣyatīti / atrocyate //

na hy asparśavato nāma yogaḥ sparśavatā saha / rūpādīnām ato yogaḥ sarvathāpi na yujyate // Bycśṭ_14.8 [= serialno. 333]

tatra spṛṣṭiḥ sparśaḥ kāyendriyagrāhyatā sparśo 'syāstīti sparśavat / spraṣṭavyam eva kāyendriyagrāhyatvāt sparśavat / tena sparśavatā spraṣṭavyena rūpagandharasānām asparśavatāṃ yogaḥ saṃyogaḥ saṃsparśo na sambhavati / yathā ghaṭasyākāśena /

yata etad evaṃ rūpādīnām ato yogaḥ sarvaprakāraṃ na sambhavati / yadā ca na sambhavati tadānyonyasaṃsparśakṛtād rūpādīnāṃ viśeṣāt samudāyanibandhano ghaṭa iti yad uktaṃ tan na yuktam /

atha vināpy anyonyasaṃsparśena tatsamudāya eva ghaṭa iti syād / etad api nāsti / yasmāt //

ghaṭasyāvayavo rūpaṃ tena tāvan na tad ghaṭaḥ / yasmād avayavī nāsti tena nāvayavo 'pi tat // Bycśṭ_14.9 [= serialno. 334]

rūpādisamudāyarūpasya ghaṭasya pratyekaṃ rūpādayo 'vayavabhūtatvād ghaṭavyapadeśabhājo na bhavanti / ghaṭo 'vayavy avayavāś ca rūpādaya iti rūpaṃ tāvad avayavatvād ghaṭo na prāpnoti / yathā ca rūpam evaṃ gandhādayo vācyāḥ /

nanu ca rūpasyāvayavatvād asti tarhy asāv avayavī nāma kaścit / na hy avayavinirapekṣā avayavā yujyanta iti / ucyate / iha rūpādīnāṃ pratyekaṃ ghaṭatvābhāve kutaḥ kaścid avayavī / na hi rūpādivyatirekeṇāvayavī nāma paricchettuṃ pāryate / na cāparicchidyamānasvarūpasya sattvam āsthātuṃ śakyam ity asann avayavī / yasmāc cāvayavī nāsti tasmād rūpam avayavatvenāpi na sambhāvyata iti na sta evāvayavāvayavinau / itaś ca rūpādisamudāyo na ghaṭaḥ / yasmāt

sarveṣām api rūpāṇāṃ rūpatvam avilakṣaṇam / ekasya ghaṭasadbhāvo nānyeṣāṃ kiṃ nu kāraṇam // Bycśṭ_14.10 [= serialno. 335]

sarveṣām api rūpāṇām iti rūpaskandhasaṃgṛhītatvād rūpagandhādayo rūpāṇīty ucyante / tāni rūpāṇi ghaṭa iva paṭādiṣv api santi / na ca tāni ghaṭādibhede 'pi svalakṣaṇaṃ vyabhicaranti / sarvatraiva tulyalakṣaṇatvāt / tatra yathaikasya rūpasya ghaṭatvenāvasthānaṃ tathānyasyāpi paṭādisambandhino rūpasya kasmād ghaṭatvenāvasthānaṃ neṣyate / yujyate tu tasyāpi ghaṭatvenāvasthānaṃ lakṣaṇābhedāt / ghaṭāvasthitarūpādivat / evaṃ tv anabhyupagame kāraṇam eva na sambhavati / tataś ca sarveṣām eva ghaṭatvaṃ prāpnoti / yad vā ghaṭasyāpi ghaṭatvaṃ na prāpnoti / yathā ca ghaṭādīnām abhedaprasaṅga evaṃ rūpagandhādīnām apy abhedaḥ prāpnoti / ekasmād ghaṭād ananyatvāt /

atha manyase yady api ghaṭād anyatvam eṣāṃ nāsty eva tathāpi rūpasya rasādibhyo bhedo 'sti / tasmād abhedaprasaṅgābhāva iti / etad apy ayuktam iti pratipādayann āha //

rūpam anyad rasādibhyo na ghaṭād iti te matam / svayaṃ yas tair vinā nāsti so 'nanyo rūpataḥ katham // Bycśṭ_14.11 [= serialno. 336]

yadi bhinnendriyagrāhyatvād rasādibhyo rūpam anyad vyavasthāpyate / ghaṭād api tad rūpam anyad iti kiṃ na vyavasthāpyate /

rūpād anyebhyo rasādibhyas tasyāvyatiriktatvād rasādisvātmavad rūpād anya eva prāpnoti / na cānyatvam iṣyata ity ayuktam etat /

yadā caivaṃ rūpādīnāṃ ghaṭakāraṇatvaṃ na sambhavati tadā niyatam //

ghaṭasya kāraṇaṃ nāsti // Bycśṭ_14.12a [= serialno. 337a]

na ca kāraṇarahitasya svata eva nirhetukaṃ kāryatvaṃ sambhavatīti /

svayaṃ kāryaṃ na jāyate // Bycśṭ_14.12b [= serialno. 337b]

yata eva cāsya nirhetukaṃ kāryatvaṃ na sambhavati //

rūpādibhyaḥ pṛthak kaścid ghaṭas tasmān na vidyate // Bycśṭ_14.12cd [= serialno. 337cd]

rūpādivyatirekeṇa kāryabhūtasya ghaṭasyānupalabhyamānatvāt / nāsti rūpādivyatirikto ghaṭa iti siddham /

atha manyase naiva hi rūpādyupādāno ghaṭaḥ / kiṃ tarhi / svāvayavāni kapālāni kāraṇāny apekṣya ghaṭasya kāryatvaṃ kapālānāṃ ca kāraṇatvam iti / etad apy ayuktam ity udbhāvayann āha //

ghaṭaḥ kāranataḥ siddhaḥ siddhaṃ kāraṇam anyataḥ / siddhir yasya svato nāsti tad anyaj janayet katham // Bycśṭ_14.13 [= serialno. 338]

yadi ghaṭakāraṇāni kapālāni pratītya ghaṭaḥ sidhyati / tānīdānīṃ kapālāni kim apekṣya sidhyanti / na hi tāvat tāni svabhāvasiddhāni nirhetukatvaprasaṅgāt / atha teṣām apy anyat kāraṇam iṣyate / na tarhi kapālānāṃ svarūpasiddhir asti / teṣām api kāraṇāntaraśarkarikāpekṣatvāt / yeṣāṃ ca kapālānāṃ svataḥ siddhir na bhavati katham tāny anyat svarūpataḥ sādhayiṣyantīty ato 'py asan ghaṭaḥ / yaś cāyaṃ ghaṭapratiṣedhako vidhir eṣa eva sarvakāryāṇām asiddhau yojyaḥ /

atrāha / samuditānāṃ rūpādīnāṃ ghaṭābhidhānān na rūpādibahutve 'pi ghaṭabahutvaprasaṅga iti / tad apy ayuktam / samūhasyaivāsattvāt / tathā hi //

samavāye 'pi rūpasya gandhatvaṃ nopapadyate / samūhasyaikatā tena ghaṭasyeva na yujyate // Bycśṭ_14.14 [= serialno. 339]

samuditā api rūpādayo na samudāyāvasthāḥ svaṃ svaṃ lakṣaṇaṃ vijahati / tataś ca samudāyāvasthāyāṃ rūpasya svarūpāparityāgād gandhatvaṃ na sambhavati / evam anekāśrayasya samūhasyaikatvaṃ na sambhāvyate / sa hi samudāyo rūpādibhyo na vyatiriktas te ca rūpādayaḥ parasparato bhidyante / rūpādibhyaś cāvyatiriktasamudāyaḥ katham ekaḥ syāt / dṛṣṭāntam āha / ghaṭasyeveti / yathā

ghaṭasya na bhavaty aikyam apṛthaktvād dhi lakṣaṇair Bycśṭ_14.7ab [= serialno. 332ab]

ity uktam / tathehāpi

samūhasyāsti naikatvam apṛthaktvād dhi lakṣaṇaiḥ /

ity evaṃ

samūhasyaikatā tena ghaṭasyeva na yujyate / Bycśṭ_14.14cd [= serialno. 339cd]

tataś ca samūhasyāsambhavād rūpādisamūhe 'pi ghaṭakalpanā na yuktā / yathopavarṇitena ca vicāreṇa //

rūpādivyatirekeṇa yathā kumbho na vidyate / vāyvādivyatirekeṇa tathā rūpaṃ na vidyate // Bycśṭ_14.15 [= serialno. 340]

rūpādivyatirekeṇa yathā kumbho na siddhaḥ / evaṃ kumbhaprajñaptyupādānā api rūpādayo vāyvādimahābhūtacatuṣṭayavyatirekeṇa na yujyante / nirhetukatvaprasaṅgāt /

yathā ca vāyvādivyatirekeṇa rūpagandhāder asambhavaḥ / evaṃ mahābhūtānām anyonyavyatirekeṇa siddhyabhāvāt rūpādisiddhyabhāvam udbhāvayann āha //

agnir eva bhavaty uṣṇam anuṣṇaṃ dahyate katham / nāsti tenendhanaṃ nāma tadṛte 'gnir na vidyate // Bycśṭ_14.16 [= serialno. 341]

ihāgnir dagdhā bhūtatrayaṃ dāhyam / tad etad indhanākhyaṃ bhūtatrayam agnir eva dahati nānyaḥ / indhanam eva ca dahyate nānyat / tatrendhanaṃ yady agnir uṣṇaṃ dahati tadāgnir eva tad uṣṇaṃ bhavati nendhanam / anuṣṇasyāpi dāhāsambhavād anuṣṇam api nendhanam / tad evaṃ sarvathāpi dāhyasyāsambhavān nāsti tenendhanaṃ nāma yad bhūtatrayātmakaṃ syāt / yadā caivam agnivyatirekeṇendhanaṃ nāparaṃ sambhavati tadendhanābhāve nirhetuko 'py agnir na sambhavatīti

tadṛte 'gnir na vidyate / Bycśṭ_14.16d [= serialno. 341d]

atrāha / anuṣṇātmakam evendhanaṃ kāṭhinyādirūpatvāt / tac coṣṇasvabhāvenāgninābhibhavād uṣṇaṃ bhavati / uṣṇaṃ ca sad dahyata iti / evam api kalpyamāna indhanākhyo 'rthaḥ //

abhibhūto 'pi yady uṣṇaḥ so 'py agniḥ kiṃ na jāyate // Bycśṭ_14.17ab [= serialno. 342ab]

yady agninābhibhūta indhanākhyo 'rtho 'nuṣṇasvabhāvo 'py uṣṇo bhavatīti kalpyate / so 'py agnir astūṣṇarūpatvāt / tataś ca sa evendhanābhāvaḥ //

athānuṣṇe paro 'py agnau bhāvo 'stīti na yujyate // Bycśṭ_14.17cd [= serialno. 342cd]

athābhibhūto 'py asāv artho 'nuṣṇa eveṣyate / sa tarhy agneḥ paro 'pi bhāva indhanākhyaṃ bhūtatrayam uṣṇaviruddhatvād anuṣṇasvabhāvam agnāv astīti na yujyate / tataś ca bhūtatrayarahitam agnimātram eva syāt / na caiṣāṃ mahābhūtānām anyonyaṃ vinā bhāvaḥ / yadi syāt siddhāntavirodhaś ca syāt / agnau cāparasya padārthasyendhanākhyasyābhāvān nirhetukatvaṃ cāgneḥ syād ity ayuktam etat /

atha manyase tejodravyaparamāṇau bhūtatrayasyābhāvād vināpīndhanenāsty evāgnir iti / ucyate //

indhanaṃ yady aṇor nāsti tenāsty agnir anindhanaḥ // Bycśṭ_14.18ab [= serialno. 343ab]

tataś ca sa eva nirhetukadoṣaḥ / ata eva cāhetukadoṣaprasaṅgāt / vaiśeṣikāṇām iva svayūthyānām ayukto dravyaparamāṇvabhyupagamaḥ / vaiśeṣikaparamāṇuvādaś ca navama eva prakaraṇe niṣiddhatvān na punar niṣidhyate /

yathāgner ahetukatvaprasaṅgabhītyaṇav indhanasadbhavaḥ parikalpyeta //

aṇur ekātmako nāsti syāt tasyāpīndhanaṃ yadi // Bycśṭ_14.18cd [= serialno. 343cd]

yady aṇor indhanam astīti kalpyate na tarhi tejodravyaparamāṇur ekarūpo 'stīty abhyupeyam /

na ca kevalaṃ paramāṇor evaikātmakasyābhāvaḥ / aṣṭānāṃ dravyāṇāṃ sahotpādaniyamād api khalu tadanyasyāpi padārthasya //

tasya tasyaikatā nāsti yo yo bhāvaḥ parīkṣyate // Bycśṭ_14.19ab [= serialno. 344ab]

yathā bhūtānām ekātmakatvaṃ nāsti taditarasminn itarasadbhāvād evaṃ bhautikam api kevalaṃ nāsti bhūtair vināhetukatvaprasaṅgāt / evaṃ cittena vinā caittā na sambhavanti / nāpi caittair vinā cittam / tathā lakṣaṇair jātyādibhir vinā lakṣyaṃ rūpādikaṃ nāsti / nāpi lakṣyeṇa vinā nirāśrayaṃ lakṣaṇaṃ sambhavati /

yataś caivam ekasya padārthasya kasyacit siddhir nāsti / tadaikakānāṃ samudāyābhāve saty anekasiddhir api dūrotsāritaivety āha //

na santi tenāneke 'pi yenaiko 'pi na vidyate // Bycśṭ_14.19cd [= serialno. 344cd]

ekasyāsiddhau satyāṃ samuditānām api nāsti siddhiḥ /

atha syāt svayūthyaṃ praty evaitad dūṣaṇam upapadyate / sahotpādaniyamābhyupagamāt / paraṃ prati tu nedaṃ dūṣaṇaṃ nityānāṃ pṛthivyādiparamāṇūnāṃ taditarabhāvasadbhāvaviyuktānām astitvenābhyupagamād iti / tatrāpy ayuktatām udbhāvayann āha //

bhāvās trayo na santy anye tatraiko 'stīti cen matam // Bycśṭ_14.20ab [= serialno. 345ab]

etad apy asamyak / kiṃ kāraṇam //

tritvaṃ yenāsti sarvatra tenaikatvaṃ na vidyate // Bycśṭ_14.20cd [= serialno. 345cd]

parasyāpi hi na kaścid eko nāma padārtho 'sti / yasmāt tatrāpi pṛthivīparamāṇau dravyatvam ekatvaṃ sattvaṃ cety etat tritayam asti / tathā guṇe guṇatvaṃ sattvam ekatvaṃ ceti / yasmāt tritayam asti tasmān na kaścid eko nāma padārtho 'sti / tathā sāṃkhyasya triguṇātmakaṃ sarvam ity ekaḥ kaścit padārtho nāstīti na kaścid uktaṃ dūṣaṇam ativartate /

api cāyaṃ dūṣaṇamārgaḥ sarveṣām eva vādināṃ pakṣanirākaraṇāya viduṣā prayoktavya iti śikṣayann ācārya āha //

sad asat sadasac ceti sadasan neti ca kramaḥ / esa prayojyo vidvadbhir ekatvādiṣu nityaśaḥ // Bycśṭ_14.21 [= serialno. 346]

ekatvam anyatvam ubhayaṃ nobhayam ity ekatvādayaḥ / eteṣv ekatvādiṣu pakṣeṣu vādinā vyavasthiteṣu sadasattvādyupalakṣito dūṣaṇakramaḥ sudhiyā yathākramam avatāryaḥ / tatra satkāryavādinaḥ kāryakāraṇayor ekatvam iti pakṣaḥ / tasya hi kāraṇātmanā tat kāryaṃ vyavasthitam eva sat kāryātmanā vipariṇamate / na hy asac chakyaṃ kartum / yadi hy asann utpadyeta tadā sarvataḥ sarvasambhavaḥ syāt / na ca sarvataḥ sarvasambhavo dṛṣṭaḥ / kṣīrāder eva pratiniyatadadhyādidarśanāt / tad asya vādinaḥ kāryakāraṇayor ekatvābhyupagamāt sad eva kāryam utpadyata ity evam ekatvapakṣaḥ / tasminn ekatvapakṣe satkāryavādaparāmarśena nityaṃ dūṣaṇam abhidheyam / tac coktam /

stambhādīnām alaṅkāro gṛhasyārthe nirarthakaḥ / satkāryam eva yasyeṣṭam

ity anena / tathā

sambhavaḥ kriyate yasya prāk so 'stīti na yujyate / sato yadi bhavej janma jātasyāpi bhaved bhavaḥ //

dharmo yady akṛto 'py asti niyamo jāyate vṛthā / atha svalpo 'pi kartavyaḥ satkāryasya na sambhavaḥ //

ity uktam / […] (Bycśṭ_14)

chapter xv saṃskṛtārthapratiṣedha

[…]mbhavaḥ /

jāyamāno na tasyāsti syāt tasyāpy antaraṃ yataḥ // Bycśṭ_15.18 [= serialno. 368]

yasya vādino 'ntareṇa vinā madhyaṃ vinātītānāgatasya dvayasya nāsti sambhavas tasya jāyamāno nāsti / kathaṃ kṛtvā / syāt tasyāpy antaraṃ yataḥ / yathā jāyamānasyātītānāgatāntarvartitvam evaṃ tasyāpi jāyamānasya jātājātarūpasya madhyena bhavitavyaṃ yad apekṣya jātājātavyavasthānaṃ syāt / tac caitad aśakyaṃ jātājātayor antarā tṛtīyaṃ jāyamānaṃ nāma vyavasthāpayitum / sarvatraiva jātājātayor antarā jāyamānakalpanānavasthāprasarigāt /

atrāha / naivārdhajāto jāyamāno yato yathopavarṇitadoṣaprasaṅgaḥ syāt / kiṃ tarhi / yasya nirodhena jātaḥ padārtho bhavati sa jāteḥ prāgavasthārūpo 'rtho jāyamāna ity ucyata iti tad eva pratipādayann āha //

jāyamānanirodhena jāta utpadyate yataḥ / tato 'nyasyāpi sadbhāvo jāyamānasya dṛśyate // Bycśṭ_15.19 [= serialno. 369]

yasmāj jāyamānanirodhena jātaḥ padārtho bhavati tasmād ardhajātavyatirekeṇāpy asty eva jāyamānaḥ padārtha iti /

atrocyate //

jāto yadā tadā nāsti jāyamānasya sambhavaḥ / Bycśṭ_15.20ab [= serialno. 370ab]

yadā tāvad ayaṃ padārtho jāta ity ucyate tadā jāyamāno nāsti / jāyamānāsambhavāc ca jāta ity eva nāsti / ato jātena jāyamāno 'numīyeta /

atha jāto 'pi jāyamānaḥ syāt / tasya tarhy utpādāsambhavo jātatvād iti pratipādayann āha //

jāta utpadyate kasmāj jāyamāno yadā tadā // Bycśṭ_15.20cd [= serialno. 370cd]

yadā jāta evārtho jāyamāna ity ucyate tadā sa jāyamāno 'rthaḥ kasmād utpadyata iti parikalpyate / siddhatvād utpādaparikalpo 'sya na yukta ity abhiprāyaḥ / tataś ca jāyamāno jāyata iti na yujyate /

atrāha / janmābhimukhatvād ajāto 'pi jāyamāno jāta ity ucyate / tataś ca jāta eva jāyamāno na cāsyotpādavaiyarthyam iti / evam api yadi //

ajāto jāta ity eva jāyamānaḥ kṛtaḥ kila // Bycśṭ_15.21ab [= serialno. 371ab]

yady ajāta eva jāyamānaḥ padārtho janmābhimukhyāt pareṇa jāta iti kalpitaḥ / jātājātayor

bhedābhāvād ghaṭo 'bhāvas tadā kiṃ na vikalpyate // Bycśṭ_15.21cd [= serialno. 371cd]

jātāvastha eva hi padārtho ghaṭa ity abhidhīyate / jātājātayoś caikyāt prāgabhāvena jāto 'pi ghaṭo 'bhāva eveti syāt / na caitat sambhavatīty ayuktam etat /

athāpi syāt / naiva jāyamānājātayor bhedābhāvaḥ / utpattikriyayāviśyamāno hi padārtho jāyamāna ity ucyate / sa ca //

aniṣpanno 'py ajātāt tu jāyamāno bahiṣkṛtaḥ // Bycśṭ_15.22ab [= serialno. 372ab]

yady apy anāgatād aniṣpannarūpo 'pi padārtho jāyamāno bahir vyavasthāpitaḥ /

tathāpi jāyate 'jāto yato jātād bahiṣkṛtaḥ // Bycśṭ_15.22cd [= serialno. 372cd]

yathājātāj jāyamāno bahiṣkṛtaḥ kriyāveśād evaṃ jātād api bahiṣkṛta evāniṣpannarūpatvāt / tataś cājāta eva jāyata ity āpannam iti nāsti jāyamāno nāma /

na ca kevalaṃ jātād bahirbhūtatvād ajāta eva jāyate / itaś cājāta eva jāyate / yasmāt parasya //

nāsīt prāg jāyamāno 'pi paścāc ca kila vidyate / tenāpi jāyate 'jātaḥ // Bycśṭ_15.23abc [= serialno. 373abc]

āsīc chabdaś cirānukrāntābhidhāyī nāsīn nābhūd ityarthaḥ // yo 'sāv idānīṃ jāyamānatvena vyapadiśyate sa nāsīt / prāk śabdas tv avadhivacanaḥ / vartamānāvasthāyāḥ prāg atīte kāle sa jāyamāno 'rtho 'vidyamāno 'pi paścāt kila jāyamāno bhavati / ato 'py ajāta eva jāyamāno bhavati janikriyāveśakāle / tataś cāsyājātatvenābhūtatvam / na cābhūtasyālabdhātmabhāvasya nirāśrayā janikriyā pravartitum utsahate ity āha //

nābhūto nāma jāyate // Bycśṭ_15.23d [= serialno. 373d]

iti //

api ca //

jāyate 'stīti niṣpanno nāstīty akṛta ucyate // Bycśṭ_15.24ab [= serialno. 374ab]

astīty anena niṣpanna ucyate / niṣpanna eva hi padārtho 'stīti jāyate / astīti bhavatītyarthaḥ / nāstīty anenāpy akṛto 'niṣpanna ucyate / tad etadavasthādvayaṃ virahayya //

jāyamāno yadābhāvas tadā ko nāma sa smṛtaḥ // Bycśṭ_15.24cd [= serialno. 374cd]

ittham ayaṃ padārtho bhavatīti jāyamānāvastho bhāvo yadā na śakyate vyapadeṣṭuṃ tadāsāv anirdhāryamāṇasvarūpatvād asann eveti yuktam avasātum / tad evaṃ yathopavarṇitena vicāreṇa jāyamānasyāsambhavāt //

kāraṇavyatirekeṇa yadā kāryaṃ na vidyate / pravṛttiś ca nivṛttiś ca tadā naivopapadyate // Bycśṭ_15.25 [= serialno. 375]

yadā kāraṇāt pṛthagbhūtaṃ kāryaṃ vicāryamāṇaṃ na sambhavati tadā nirāśrayā pravṛttiḥ kāryasyotpādo nivrttiś ca kāraṇasya vināśaś ca na vidyate /

tad evaṃ parīkṣyamāṇā bhāvāḥ svabhāvasiddhā na bhavantīti saiva māyopamatāvasiṣyate bhāvānām / tad enāṃ bālalāpinīṃ māyāṃ vyāmūḍhajanasammohanīm amūḍhajanavismayakarīm avetya vidhūyedaṃsatyābhiniveśasamutthāṃ padārthatṛṣṇāṃ sakalajagadanugrahāya mahākaruṇābodhicittādvayajñānatrayam anuttarajñānodayabījabhūtam abhimukhīkṛtya yathāvadavasitasaṃsārasvabhāvaḥ kleśaduḥkhāgnijvālāvalīḍhabhuvanatrayāgāramadhyagatam atrāṇaṃ jagad īkṣamāṇaḥ piṇḍīkṛtāśeṣajagadvyasanasampātaiḥ kṣaṇe kṣaṇe 'nyathā cānyathā cāsaṃsāram api kāyacetasor upanipatadbhir apy akātaro yugapatpiṇḍīkṛtāśeṣajagadduḥkhopanipātair āsaṃsāraṃ samutsāhitaikaikavīryakṣaṇaḥ sakalasya jagataḥ sarvākārajñatājñānaratnadhananicayodayakāraṇaṃ viduṣo bhavotpattir ity avetya sarvākārajñatājñānodayena sakalasya jagataḥ saṃvibhāgaṃ cikīrṣatā punar api yuktaṃ bhavam upāttum iti //

bodhisattvayogācāre catuḥśatake saṃskṛtārthapratiṣedho nāma pañcadaśaṃ prakaraṇam // (Bycśṭ_15)

chapter xvi

samanukrāntaiḥ pañcadaśabhiḥ prakaraṇaiḥ śāstrakāryaṃ parisamāpya śāstrārambhaprayojanaṃ kṛtvānyaśeṣaparihāraṃ copadarśayan ṣoḍaśaṃ prakaraṇam ārabhate //

kenacid dhetunā śūnyam aśūnyam iva dṛśyate / tasya prakaraṇaiḥ sarvaiḥ pratiṣedho vidhīyate // Bycśṭ_15.1 [= serialno. 376]

nānavadhārya yathārthāṃ śūnyatāṃ kaścic chaktaḥ saṃsāre saṅgam avadhūya nirvāṇaspṛhām utpādayitum / sa ca śūnyatārtho jagatām atīvottrāsakaratvād apriyāvedananipuṇapuruṣeṇa rājñaḥ priyabhāryāmaraṇakramāvedanasaumanasyotpādanavat kayāpi yuktyā viduṣāvatāryaḥ / ahaṅkāramamakārasnehaviparyasto hi loko 'nitya eva vastuni kṣaṇabhaṅgādarśanāt saṃskāramātrapravāhasya samyagarthānavasāyāc chūnyatādarśanavibandhabhūtāṃ nityatām avadhārya pratyavatiṣṭhamāno jagad aśūnyam eva pratipannaḥ / tad asyāśūnyatāpratiṣedhāya prathamaprakaraṇaprārambha ityādi yojyam / svabhāvavirahitārthaś cātra śūnyatārtha ity asakṛd āveditam /

tad evaṃ kenacid dhetunā svabhāvarahitam api vastv evāśūnyaṃ yeṣāṃ khyāti teṣāṃ tasyāsadgrāhahetoḥ sarvaiḥ pañcadaśabhir api prakaraṇaiḥ pratiṣedho vidhīyate /

yady evamartham eṣāṃ prakaraṇānām ārambho nanv ata evāśūnyatvaṃ siddhaṃ bhāvānām / tathā hy eṣāṃ prakaraṇānāṃ vaktā tāvad bhavān asti / prakaraṇānām abhidhyo 'rtho 'śūnyatāhetuvyāvartako hetur asti / vacanaṃ cedaṃ prativiśiṣṭārthakṛtāvadhidhvanisamudāyarūpaṃ pañcadaśaprakaraṇātmakam astīti vaktṛvācyavacanānāṃ sadbhāvāt siddham aśūnyatvaṃ bhāvānām iti vyartha eva bhavataḥ sarvaprakaraṇaprārambhapariśramāyāsa iti pratipādayann āha //

yadā vaktāsti vācyañ ca na śūnya[…] / Bycśṭ_15.2a [= serialno. 377a] (Bycśṭ_16)