Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 6/6

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Thí dụ · Bổn sự

Avadānaśataka

Thông tin
GRETIL — the following editions: (1) Ed. P.L. Vaidya, Darbhanga 1958 (Buddhist Sanskrit Texts ; 19) and (2) Ed. J.S. Speyer, St. Petersbourg, 2 vols., 1906-1909 (Bibliotheca Buddhica ; 3).CC BY-NC-SA 4.0

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany asminn eva bhadrake kalpe catvāriṃśadvarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ krakucchando nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa śobhāvatīṃ rājadhānīm upaniśritya viharati | śobhena rājñā keśanakhastūpaḥ pratiṣṭhāpitaḥ | yāvat kasmiṃścit parvaṇi pratyupasthite goṣṭhikāḥ stūpasamīpaṃ gatāḥ | tais taṃ stūpaṃ dṛṣṭvā pasādajātaiḥ puṣpāropaṇaṃ kartum ārabdham* | tatraiko goṣṭhikaḥ kathayati: ahaṃ na karomi, mama vibhavo nāstīti | sa taiś ca goṣṭhikamadhyān niṣkāsitaḥ | tasya vipratisāro jātaḥ | tena vicitrapuṣpasaṃgrahaṃ kṛtvā tasminn eva stūpe puṣpāropaṇaṃ kṛtam* ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena goṣṭhika āsīt, yena vipratisārajātena krakucchandasya keśanakhastūpe puṣpāripaṇaṃ kṛtam*, ayam asau śobhitaḥ | anyāny api hi bhikṣavaḥ śobhitena karmāṇi kṛtāny upacitāni | bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryām anyatamaḥ śreṣṭhī | tena glānaḥ pratyekabuddho dṛṣṭaḥ | tataḥ prasādajātena pādayor nipatya piṇḍakena pratipāditaḥ paṭena cācchāditaḥ ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena śreṣṭhī, ayaṃ śobhitaḥ | bhūyaḥ kāśyape bhagavati daridro 'bhūt kāṣṭhahārakaḥ | sa kāṣṭhānām arthe parvatadarīṃ praviṣṭaḥ | tena stūpo dṛṣṭaḥ | tatra ca stūpāṅgaṇe tṛṇāni jātāni | tatas tena prasādajātena tṛṇāny utpāṭya saṃmārjanīṃ gṛhītvā stūpāṅgaṇaṃ ca saṃmṛṣṭam* | tataḥ pādayor nipatya praṇidhānaṃ kartum ārabdhaḥ: anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deydharmaparityāgena ca abhirūpaḥ syāṃ darśanīyaḥ prasādikaḥ, anāgatāṃś ca buddhān ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena kāṣṭhahāraka āsīt, ayam evāsau śobhitaḥ | yad anena stūpāṅgaṇaṃ saṃmṛṣṭam*, tena yatra yatra jātas tatra tatrābhirūpo darśanīyaḥ prasādikaḥ saṃvṛttaḥ | tenaiva hetunedānīm ārhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_88 kapphiṇaḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ

-------------------- vaidya, p. 220 --------------------

saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu samayena dakṣiṇāpathe kalpo nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam* | priyam ivaikaputrakaṃ rājyaṃ pālayati | so 'pareṇa samayena devyā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ putro jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā kapphiṇa iti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam* | kapphiṇo dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | yasminn eva divase kapphiṇaḥ kumāro jātaḥ, tasminn eva divase aṣṭādaśānām amātyasahasrāṇāṃ putrā jātāḥ, sarve mahānagnāḥ | teṣāṃ pratirūpāṇi nāmāni vyavasthāpitāni ||

yad rājā kalpaḥ kāladharmeṇa saṃyuktaḥ, tasyātyayāt kapphiṇaḥ kumāro rājye pratiṣṭhitaḥ | tāni cāṣṭādaśāmātyaputrasahasrāṇi sarvāṇy amātyatve niyuktāni | athāpareṇa samayena rājā mahākapphiṇo 'ṣṭādaśāmātyasahasraparivṛto mṛgavadhāya nirgataḥ | purastāt pṛṣṭhataś ca sarvabalaugham avalokyāmātyān āmantrayate: asti bhavantaḥ kasyacid evaṃrūpo balaughaḥ tadyathā mamaivaitarhīti? tataḥ priyavādibhir amātyair abhihitam*: deva nānyasya kasyacid iti | atha madhyadeśād vaṇijo dakṣiṇāpathaṃ gatāḥ | tai rājño mahākapphiṇasya prābhṛtam upanītam* | rājñā uktāḥ: bho vaṇijaḥ, kas tatra rājeti | vaṇijaḥ kathayanti: deva kecid deśā gaṇādhīnāḥ kecid rājādhīnā iti | yāvad rājñā mahākapphiṇena śrāvastyādiṣu ṣaṭsu mahānagareṣu dūtasaṃpreṣaṇaṃ kṛtam* | yady utthitā bhavatha nopaveṣṭavyam*, śīghram āgantavyam*, anyathā va uttamena daṇḍena samanuśāsiṣyāmīti | etad vacanam upaśrutya ṣaṇmahānagaravāsino rājāno bhītās trastāḥ saṃvignā āhṛṣṭaromakūpāḥ saṃgamya samāgamya ekasamūhena śrāvastīm anuprāptāḥ | tato bhagavatsakāśaṃ gatāḥ | taiḥ sa vṛttānto bhagavato vistareṇa niveditaḥ | bhagavatā te samāśvāsitāḥ, uktāś ca: sa dūto matsakāśam ānetavya iti | tatas tair dūtasya niveditam* | asty asmākaṃ rājādhirāja, taṃ tāvat paśyeti ||

tato bhagavatā dūtāgamanam avetya jetavanaṃ catūratnamayam nirmitaṃ devānām iva sudarśanaṃ nagaram* | atra catvāro mahārājāno dauvārikāḥ sthāpitāḥ, airāvatasadṛśā hastinaḥ, bālāhakasadṛśā aśvāḥ, nandīghoṣasadṛśā rathāḥ, vyāḍayakṣsadṛśā manuṣyāḥ | svayaṃ ca bhagavatā cakravartiveṣo nirmitaḥ, saptatālodgataṃ ca simḥāsanaṃ yatra bhagavān niṣaṇṇāḥ | tato dūtas tathāvidhāṃ śobhāṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayam āpannaḥ | tato bhagavatā lekhaṃ lekhayitvā sa dūto 'bhihitaḥ: kapphiṇo madvacanād vaktavyaḥ: lekhavācanasamakālam eva yady utthito bhavasi, nopaveṣṭavyam*, śīghram āgantavyam* |

-------------------- vaidya, p. 221 --------------------

athavā nāgacchasi, aham eva mahatā balaughena sārdham āgamiṣyāmīti | tato dūtena gatvā rājño mahākapphiṇasya lekhaṃ vācikaṃ ca yat saṃdiṣṭaṃ tat sarvaṃ niveditam* ||

tataḥ kapphiṇo rājā aṣṭādaśāmātyagaṇasahasraparivṛto 'nupūrveṇa cañcūryamāṇaḥ śrāvastīm anuprāptaḥ | prātisīmāś ca rājāno rājānaṃ mahākapphiṇaṃ pratyudgatāḥ | tair mahāsatkāreṇa nagaraṃ praveśitaḥ | mārgaśramaṃ prativinodya bhagavato niveditavantaḥ | tato bhagavatā tasyāgamanam avetya jetavanaṃ catūratnamayaṃ nirmitaṃ devānām iva sudarśanaṃ nagaram* | yatra catvāro mahārājāno dauvārikāḥ sthāpitāḥ | airāvatasadṛśā hastinaḥ, bālāhakasadṛśā aśvāḥ, nandīghoṣasadṛśā rathāḥ, vyāḍayakṣasadṛśā manuṣyāḥ | svayaṃ ca bhagavatā cakravartiveṣo nirmitaḥ | saptatālodgataṃ ca siṃhāsanaṃ sarvaṃ tathaiva nirmitam* | tato rājā mahākapphiṇo jetavanaṃ praviṣṭaḥ | sahadarśanād asya yo rūpo rūpamadaḥ, aiśvarye aiśvaryamadaḥ, sa prativigataḥ | baladarpo 'dyāpi pratibādhata eva | tato bhagavatā laukikaṃ cittam utpāditam*: aho bata śakro devendra aindraṃ dhanur ādāya āgacchatv iti | sahacittotpādād bhagavataḥ śakro devendraḥ sārathiveṣeṇa aindraṃ dhanur upanāmayati | bhagavatā mahākapphiṇasyopanāmitam* | tac ca rājā mahākapphiṇa utkraṣṭum api na śaknoti, kutaḥ punar āropayiṣyati | tato bhagavatā saptāyobheryo nirmittāḥ | svayaṃ ca tad dhanur ardhacandrākāreṇāropya śaraḥ kṣiptaḥ, yena tāḥ saptāyobheryaś chidrīkṛtāḥ | tataḥ śabdaṃ nirgataḥ:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_88.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_88.2 || iti

sa ca śabdo yāvad akaniṣṭhān devān gataḥ | tato rājñaḥ kapphiṇasya yo 'bhūd balamadaḥ, sa prativigataḥ | tasya buddhir utpannā: kim idam iti | tato bhagavān rājño mahākapphiṇasya cittaprakāram upalakṣya rājaveṣam antardhāpya idaṃ sūtram āradbhavān*: <cf. dbsū(2)> daśabalasamanvāgato bhikṣavas tathāgato 'han samyaksaṃbuddhaś catur vaiśāradyaviśārada udāram ārṣabhaṃ sthānaṃ pratijānīte, brahmacaryaṃ pravartayati, parṣadi samyaksiṃhanādaṃ nadati: yadutāsmin satīdaṃ bhavati, asyotpādād idam utpadyate | yaduta avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ | saṃskārapratyayaṃ vijñānam* | vijñānapratyayaṃ nāmarūpam* | nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanam* | ṣaḍayatanapratyayaḥ sparśaḥ | sparśapratyayā vedanā | vedanāpratyayā tṛṣṇā | tṛṣṇāpratyayam upādānam* | upādānapratyayo bhavaḥ | bhavapratyayā jātiḥ | jātipratyayā jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṃbhavanti | evam asya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati | yaduta asminn asatīdaṃ na bhavati, asya nirodhād idaṃ nirudhyate | yaduta avidyānirodhāt saṃskāranirodhaḥ

-------------------- vaidya, p. 222 --------------------

| saṃskāranirodhād vijñānanirodhaḥ | vijñānanirodhān nāmarūpanirodhaḥ | nāmarūpanirodhāt ṣaḍāyatananirodhaḥ | ṣaḍāyatananirodhāt sparśanirodhaḥ | sparśanirodhād vedanānirodhaḥ | vedanānirodhāt tṛṣṇānirodhaḥ | tṛṣṇānirodhād upādānanirodhaḥ | upādānanirodhād bhavanirodhaḥ | bhavanirodhāj jātinirodhaḥ | jātinirodhāj jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā nirudhyante | evam asya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya nirodho bhavati | svākhyāto me bhikṣavo dharmaḥ, uttāno vivṛtaś chinnaplotiko yāvad devamanuṣyebhyaḥ samyaksuprakāśitaḥ | evaṃ svākhyāte me dharme uttāne vivṛte chinnaplotike yāvad devamanuṣyebhyaḥ samyaksuprakāśite yāvad alam eva bhikṣavaḥ śraddhāpravrajitena kulaputreṇa alaṃ yogāya alam apramādāya, alaṃ śāstuḥ śāsane yogam āpattum*, kāmaṃ tvaksnāyvasthy avatiṣṭhatām*, pariśuṣyatu śarīrān māṃsaśoṇitam* | atha ca punar yat tadārabdhavīryeṇa prāptavyaṃ sthāmavatā vīryavatā utsāhinā dṛḍhaparākrameṇānikṣiptadhureṇa kuśaleṣu dharmeṣu, tadvahanānuprāptā na vīryasya sraṃsanaṃ bhaviṣyati | tat kasya hetoḥ? duḥkhaṃ hi kusīdo viharati vyavakīrṇa, pāpakair akuśalair dharmaiḥ sāṃkleśikaiḥ paunarbhavikaiḥ sajvarair duḥkhavipākaiḥ āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyaiḥ mahataś cārthasya parihāṇir bhavati | ārabdhavīryas tu sukhaṃ viharaty avakīrṇaḥ pāpakair akuśalair dharmaiḥ sāṃkleśikaiḥ paunarbhavikaiḥ sajvarair duḥkhavipākaiḥ āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyaiḥ | mahataś cārthasya pāripūrir bhavati | maṇḍayeyam idaṃ pravacanaṃ yaduta śāstā ca saṃmukhībhūtaḥ | dharmaś ca deśyata aupaśamikaḥ pārinirvāṇikaḥ saṃbodhigāmī sugatapraveditaḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ātmārthaṃ ca samanupaśyadbhiḥ parārthaṃ cobhayārthaṃ ca, idaṃ pratisaṃśikṣitavyam: kaccin naḥ pravrajyā amoghā bhaviṣyati, saphalā sukhodayā sukhavipākā | yeṣāṃ ca paribhokṣyāmahe cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān*, teṣāṃ ca te kārāḥ kṛtāḥ kaccid atyarthamahāphalā bhaviṣyanti, mahānuśaṃsā mahādyutayo mahāvaistārāḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

asmin khalu dharmaparyāye bhāṣyamāṇe rājñā mahākapphiṇena aṣṭādaśāmātyagaṇasahasraparivāreṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sa dṛṣṭasatyo bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta kapphiṇena karmāṇi kṛtāni, yenābhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko 'ṣṭādaśāmātyagaṇasahasraparivāro mahānagnabalaḥ, pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: kapphiṇenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni |

-------------------- vaidya, p. 223 --------------------

kapphiṇena karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_88.3 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany ekanavate kalpe vipaśyī nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa bandhumatīṃ rājadhānīm upaniśritya viharati bandhumatīyake dāve | yāvad anyatamena sārthavāhena mahāsamudrāt prabhūtāni ratnāny ānītāni | vipaśyī samyaksaṃbuddhaḥ saśrāvakasaṃghas traimāsyaṃ bhaktenopanimantritaḥ | vihāraṃ ca kārayitvā cāturdiśāya bhikṣusaṃghāya bhikṣusaṃghāya niryātitavān* ||

kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ yo 'sau sārthavāhaḥ, eṣa evāsau kapphiṇo rājā tena kālena tena samayena | yad anena vipaśyī samyaksaṃbuddhāḥ saśrāvakasaṃghas traimāsyaṃ svāntargṛhe bhaktenopanimantritaḥ, vihāraṃ ca kārayitvā cāturdiśāya bhikṣusaṃghāya niryātitaḥ ### {tenedānīm abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ saṃvṛttaḥ} ### aparāṇy api bhikṣavaḥ kapphiṇena karmāṇi kṛtāny upacitāni | bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ mahānagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam* | dhārmiko dharmarājo dharmeṇa rājyaṃ kārayati | so 'pareṇa samayena saṃprāpte vasantakālasamaye, saṃpuṣpiteṣu pādapeṣu, haṃsakrauñcamayūraśukaśārikākokilajīvañjīvakanirghoṣite vanaṣaṇḍe aṣṭādaśāmātyagaṇasahasraparivṛta udyānaṃ nirgataḥ | tena tatrodyāne glānaḥ pratyekabuddhaḥ dṛṣṭaḥ | sa tena sāṃpreyabhojanena traimāsyam upasthitaḥ | parinirvṛtasya ca śarīrastūpaṃ kārayitvā amātyagaṇasahāyena tailābhiṣeko dattaḥ | tena saparivāro mahānagnabalādhānena saṃvṛttaḥ | bhūyaḥ kāśyape bhagavati pravrajite babhūva | tatrānenendriyaparipākaḥ kṛtaḥ | tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 224 --------------------

avś_89 bhadrikaḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme ||

yadā bhagavān ṣaḍvarṣābhisaṃbuddho dvādaśavarṣanirgataḥ kapilavastu anuprāptaḥ, tadā droṇodanāmṛtodanapramukhair anekaiḥ śākyasahasraiḥ satyadarśanaṃ kṛtaṃ sthāpayitvā rājānaṃ śuddhodanam* | tato rājā śuddhodanas tāṃ putraśobhāṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayam āpannaḥ | tasya buddhir utpannā: yadi me putro na pravrajito 'bhaviṣyat*, so 'yam abhaviṣyad rājā cakravartī caturantavijetā dhārmiko dharmarājaḥ | sa etarhi jaṭilapravrajitaparivāro na śobhate | yanv ahaṃ śākyakulebhya ekaikaṃ pravrājayeyam iti | tato rājñā śuddhodanena nagare ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam*: sarvaśākyaiḥ saṃnipattavyam iti | tataḥ sarvaśākyeṣu saṃnipatiteṣu rājā śuddhodanaḥ kathayati: śṛṇvantu bhavantaḥ śākyāḥ | yadi sarvārthasiddhaḥ kumāro na pravrajito 'bhaviṣyat*, yad yuṣmābhir evopasthānaṃ kṛtam abhaviṣyat* | tad idānīm asya pravrajitasya ekaikena kulapuruṣeṇa śākyenopasthāyakena pravrajitavyam iti | tato bhadrikāniruddharevatadevadattaprabhṛtīni pacca kumāraśatāni pravrajitāni | teṣām upālir nāma kalpaka upasthāyakaḥ tān pravrajitān dṛṣṭvā roditum ārabdhaḥ | tataḥ śākyaiḥ pṛṣṭaḥ: kimartham upāle rudyata iti | sa karuṇadīnavilambitair akṣarair uvāca: yūyaṃ pravrajitāḥ | ko mamedānīṃ bhahtācchādanena paripālanaṃ kariṣyatīti | tataḥ śākyā ūcuḥ: tena hi upāle, paṭakaṃ prasārayeti | tena paṭakaḥ prasāritaḥ | tataḥ śākyaiḥ śarīrāvalagnānāṃ hārārdhahāramaṇimukhtāvaiḍūryakeyūrāṅgulīyakānāṃ mahān rāśiḥ kṛtaḥ | tata upāleḥ kalpakasya tān dṛṣṭvā vicitraṃ cālaṃkāram abhivīkṣya yoniśo manasikāra utpannaḥ: ime tāvac chākyāḥ

kularūpayuvanavanto 'ntaḥpurāṇi imaṃ cālaṃkāraṃ kheṭavad utsṛjya pravrajitāḥ | kim utāham alpavibhavaḥ imam alaṃkāraṃ gṛhaṃ neṣyāmi? alam anena | yanv aham etān anupravrajeyam iti | athopāliḥ kalpako yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ, upasaṃkramya bhagavataḥ pādayor nipatya bhagavantam idam avocat*: yadi bhagavan mādṛśānāṃ pravrajyā asti, labheyāhaṃ svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvam*, careyam aham bhagavato 'ntike brahmacaryam iti | tato bhagavatā ehibhikṣukayā pravrājitaḥ ||

tato bhadrikapramukhāni pañca śākyaśatāni bhikṣunepathyadhārīṇi (speyer: bhikṣuveṣadhārīṇi) buddhapramukhasya bhikṣusaṃghasya praṇāmaṃ kartúṃ pravṛttāni | te upāliṃ jñātvā kularūpavibhavānvitatvān necchanty upāleḥ

-------------------- vaidya, p. 225 --------------------

praṇāmaṃ kartum* | tatra bhagavān āyuṣmantaṃ bhadrikam āmantrayate: bhadrika kartavyo 'sya praṇāmaḥ, yasmād idaṃ māmakaṃ śāsanaṃ na kularūpayauvanaiśvaryacāturvarṇyaviśuddhim apekṣata iti | tato mūlanikṛttā iva drumā bhadrikapramukhāni pañca śākyaśatāni dharmatām avalambya pādayor nipatitāni | teṣām pādavandanasamakālam eveyaṃ mahāpṛthivī ṣaḍvikāraṃ prakampitā | tatrāyuṣmatā bhadrikeṇa yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ | sa ca mahātmā hīnadīnānukampī | so 'pareṇa samayena pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya śrāvastīṃ gocarāya prasthitaḥ | yāvad anyataracaṇḍālakaṭhinaṃ piṇḍāya praviṣṭaḥ | tena khalu samayena rājā prasenajit kauśala ekapuṇḍarīkaṃ hastināgam abhiruhya dīrgheṇa cārāyaṇena sārathinā bhagavato darśanāya saṃprasthitaḥ | dadarśa rājā prasenajit kauśalo bhadrikaṃ śāntendriyaṃ śāntamānasam*, parameṇa ca cittadamavyupaśamanasamanvāgataṃ pāṃsukūlaprāvṛtaṃ lūhaṃ piṇḍapātaṃ gṛhītvā tasmāc caṇḍālakaṭhinān nirgacchantam* | dṛṣṭvā ca punar dīrghaṃ cārāyaṇaṃ sārathim āmantrayate: syād ayaṃ cārāyaṇa bhadriko bhikṣuḥ? evaṃ yathā vadasi | iti śrutvā rājā prasenajit kauśalaḥ saṃmoham āpannaḥ, pṛthivyāṃ mūrcchitaḥ patitaḥ | tato jalapariṣekapratyāgataprāṇacetaso labdhamānasaś cārāyaṇena sārathinotthāpitaḥ ||

tato rājā bhagavatsakāśam upasaṃkramya bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā bhagavantam uvāca: bhagavan, adbhutaṃ me dṛṣṭam* | asau bhadrikaḥ śākyarājaḥ pāṃsukūlaprāvṛto lūhaṃ piṇḍapātaṃ gṛhītvā devamanuṣyāvarjanakareṇātipraśānteneryāpathena piṇḍapātam ādāya caṇḍālakaṭhinān nirgataḥ | tasya mamaitad abhavat*: āścarya yāvat suvinītaṃ bhagavacchāsanam*, yatra nāma evaṃvidhāḥ kumārāḥ sukhaidhitā evaṃvinītapracārāḥ saṃvṛttā iti | bhagavān āha: aparam api mahārāja bhadrikasyāścaryaṃ śṛṇu | ayaṃ mahārāja bhadriko 'raṇyagato vā vṛkṣamūlagato vā śūnyāgāragato vā trir udānayati: aho bata saukhyam* | yad aham apravrajitaḥ san rājakulamadhyagato 'mātyanaigamajānapadasusaṃrakṣitaḥ prākāraparikhādvārastūpābhinigūḍhaḥ pariśaṅkitahṛdayaḥ saṃvignaḥ samantataḥśaṅkī nidrāṃ nāsādayāmi | so 'ham etarhi nirapekṣaḥ kāye jīvite ca sukhaṃ yatratatrastho viharāmīti ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta bhadrikeṇa pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāni, yenābhirūpo darśanīyaḥ prāsādika āḍhye rājakule pratyājātaḥ | pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: bhadrikeṇaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | bhadrikeṇa karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati?

-------------------- vaidya, p. 226 --------------------

na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi api kalpaśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_89.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryām anyatamaḥ koṭṭamallakaḥ kṣutkṣāmaparigataśarīraḥ itaś cāmutaś cānvāhiṇḍate | yāvad anyatarā dārikā pūpalikā ādāya gacchati | tatas tena koṭṭamallakena sā dārikā pūpalikānām arthe abhibhūtā | tato balād ekām pūpalikām ādāya itas tataḥ (speyer: ta<tas ta>taḥ) palāyitum ārabdhaḥ | sā cāsya dārikā pṛṣṭhataḥ samanubaddhaiva | tato 'sau koṭṭamallakaḥ sahasā nadīcārikām uttīrṇaḥ | asati buddhānām utpāde pratyekabuddhā loka utpadyante hīnadīnānukampakāḥ prāntaśayanāsanabhaktā ekadakṣiṇīyā lokasya | tadā anyataraḥ pratyekabuddhas tasya koṭṭamallakasyāgrataḥ sthitaḥ | tataḥ koṭṭamallasya taṃ pratyekabuddhaṃ śānteryāpathaṃ dṛṣṭvā mahān prasādo jātaḥ | tena svaṃ vyasanam agaṇayya pratyekabuddhāya pūpalikā pratipāditā | tasya vipraharṣasaṃjananārthaṃ vitatapakṣa iva haṃsarājo gaganatalam abhyudgamya vicitrāṇi prātihāryāṇi vidarśayitum ārabdhaḥ | tataḥ koṭṭamallakas tad atyadbhutaṃ devamanuṣyāvarjanakaraṃ prātihāryaṃ dṛṣṭvā mūlanikṛttā iva drumaḥ pādayor nipatya praṇidhānaṃ kartum ārabdhaḥ: yan me siddhavrato dakṣiṇīyaḥ pūpalikayā pratipāditaḥ, anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca yatra yatra jāyeya, tatra tatroccakulīnaḥ syām*, evaṃvidhānāṃ ca dharmāṇāṃ lābhī syām*, prativiśiṣṭataraṃ cātaḥ śāstāram ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena koṭṭamallakaḥ, ayam asau bhadrikaḥ | yat tena pratyekabuddhaḥ pūlikayā pratipāditaḥ, tasya karmaṇo vipākenāḍhye śākye pratyāgataḥ | bhūyaḥ kāśyape bhagavati pravrajito babhūva | tatrānena daśa varṣasahasrāṇi brahmacaryāvāsaḥ pratipālitaḥ | tenedānīm ārhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 227 --------------------

avś_90 rāṣṭrapālaḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ sthūlakoṣṭham upaniśritya viharati sthūlakoṣṭhakīye vanaṣaṇḍe | tena khalu samayena sthūlakoṣṭhake kauravyo nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭakam* | ekaputram iva rājyaṃ pālayati | tasya bhrātṛputro rāṣṭrapālo nāmnā abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ | tasya vinayakālam avekṣya bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛtaḥ sthūlakoṣṭhakaṃ piṇḍāya praviṣṭaḥ | dadarśa rāṣṭrapālo buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cāsya bhagavato 'ntike cittaṃ prasannam* | sa prasādajāto bhagavataḥ pādayor nipatya pravrajyāṃ yācate | tatas taṃ bhagavān āha: vatsa anujñāto 'si mātāpitṛbhyām iti? rāṣṭrapālaḥ kathayati: no bhadanteti | bhagavān āha: na hi vatsa tathāgatā vā tathāgataśrāvakā vā anujñātaṃ mātāpitṛbhyāṃ pravrājayanti, upasaṃpādayanti ceti ||

tato rāṣṭrapālo mātāpitroḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya buddhasya varṇaṃ bhāṣate: dṛṣṭo mayā bhagavāñ chākyamuniḥ samyaksaṃbuddhaḥ | sphītaṃ cakravartirājyam apahāya pravrajitaḥ ṣaṣṭiṃ cāntaḥpurasahasrāṇi | muṇḍaḥ saṃghāṭipravṛtto 'sminn eva sthūlakoṣṭhake piṇḍapātam aṭati | tad arhato yuvāṃ mām anujñātum*: yad ahaṃ taṃ bhagavantaṃ pravrajitam anupravrajeyam iti | tato 'sya mātāpitarau nānujānītaḥ | tatas tenaiko bhaktacchedaḥ kṛtaḥ | dvau trayo vā yāvac chaḍ bhaktacchedāḥ kṛtāḥ ||

atha rāṣṭrapālasya mātāpitarau yena rāṣṭrapālo gṛhapatiputras tenopasaṃkrāntau | upasaṃkramya rāṣṭrapālaṃ gṛhapatiputram idam avocatām*: yat khalu tāta rāṣṭrapāla jānīyāḥ: tvaṃ hi sukumāraḥ sukhaiṣī | na tvaṃ jānako duḥkhasya | duṣkaraṃ brahmacaryam*, duṣkaraṃ prāvivekyam*, durabhiramam ekatvam*, durabhisaṃbodhāny araṇyavanaprasthāni, prāntāni śayanāsanāny adhyāvastum* | ihaiva tvaṃ tāta rāṣṭrapāla niṣadya kāmāṃś ca paribhuṅkṣva, dānāni ca dehi, puṇyāni ca kuru | evam ukte rāṣṭrapālo gṛhapatiputras tūṣṇīm* ||

-------------------- vaidya, p. 228 --------------------

atha rāṣṭrapālasya gṛhapatiputrasya mātāpitarau jñātīn udyojayataḥ: aṅga tāvaj jñātayaḥ tātaṃ rāṣṭrapālam utthāpayata | atha rāṣṭrapālasya gṛhapatiputrasya jñātayo yena rāṣṭrapālo gṛhapatiputras tenopasaṃkrāntāḥ | upasaṃkramya rāṣṭrapālaṃ gṛhapatiputram evam avocan: yat khalu tāta rāṣṭrapāla jānīyāḥ: tvaṃ hi sukumāraḥ sukhaiṣī | na tvaṃ jānako duḥkhasya | duṣkaraṃ brahmacaryam, duṣkaraṃ prāvivekyaṃ, durabhiramam ekatvam, durabhisaṃbodhāny araṇyavanaprasthāni, prāntāni śayanāsanāny adhyāvastum* | ihaiva tvaṃ tāta rāṣṭrapāla niṣadya kāmāṃś ca paribhuṅkṣva, dānāni ca dehi, puṇyāni ca kuru | evam ukte rāṣṭrapālo gṛhapatiputras tūṣṇīm* ||

atha rāṣṭrapālasya gṛhapatiputrasya mātāpitarau rāṣṭrapālasya gṛhapatiputrasya vayasyakān udyojayataḥ: aṅga tāvat kumārāḥ, tātaṃ rāṣṭrapālam utthāpayata | atha rāṣṭrapālasya gṛhapatiputrasya vayasyakā yena rāṣṭrapālo gṛhapatiputras tenopasaṃkrāntāḥ | upasaṃkramya rāṣṭrapālaṃ gṛhapatiputram idam avocan: yat khalu saumya rāṣṭrapāla jānīyāḥ: tvaṃ hi sukumāraḥ sukhaiṣī | na tvaṃ jānako duḥkhasya | duṣkaraṃ brahmacaryam, duṣkaraṃ prāvivekyaṃ, durabhiramam ekatvam, durabhisaṃbodhāny araṇyavanaprasthāni, prāntāni śayanāsanāny adhyāvastum* | ihaiva tvaṃ saumya rāṣṭrapāla niṣadya kāmāṃś ca paribhuṅkṣva, dānāni ca dehi, puṇyāni ca kuru | evam ukte rāṣṭrapālo gṛhapatiputras tūṣṇīm* ||

atha rāṣṭrapālasya gṛhapatiputrasya vayasyakā yena rāṣṭrapālasya gṛhapatiputrasya mātāpitarau tenopasaṃkrāntāḥ | upasaṃkramya rāṣṭrapālasya gṛhapatiputrasya mātāpitarāv idam avocan*: amba tāta, anujānītaṃ saumya rāṣṭrapālaṃ pravrajituṃ samyag eva śraddhayā agarād anagārikām*, kiṃ mṛtena kariṣyatha? sacet tātaḥ pravrajyāyām abhiraṃsyate, jīvantam enaṃ drakṣyadhve | sacen nābhiramate, kā anyā putrasya gatir anyatra mātāpitarāv eva | evam āvāṃ kumārakāḥ tātaṃ rāṣṭrapālam anujānīyāvaḥ | sacet pravrajyopadarśiṣya{ty ātmānam*} ||

atha rāṣṭrapālo gṛhapatiputro 'nupūrveṇa kāyasya sthāmaṃ ca balaṃ ca saṃjanayya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavatpādau śirasā vanditvaikānte 'sthāt* | ekānte sthito rāṣṭrapālo gṛhapatiputro bhagavantam idam avocat*: anujñāto 'smi bhagavan mātāpitṛbhyām* | labheyāhaṃ svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvam* | careyam ahaṃ bhagavato 'ntike brahmacaryam* | labdhavān rāṣṭrapālo gṛhapatiputraḥ svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvam* | sa evaṃ pravrajitaḥ sann idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo

-------------------- vaidya, p. 229 --------------------

vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ | tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: eṣo 'gro me bhikṣavo bhikṣūṇāṃ mama śrāvakāṇāṃ {āraṇyakānāṃ }yaduta rāṣṭrapālo bhiksur iti ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta rāṣṭrapālena karmāṇi kṛtāni, yenāḍhye rājakule pratyājata iti | abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ | pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: rāṣṭrapālenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | rāṣṭrapālena karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca: na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_90.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani videharājaḥ saparivāraḥ paracakravitrāsito 'ṭavīm anuprāptaḥ | sa madhyāhne tīkṣṇasūryaraśmiparitāpitaḥ sabalaugha itaś cāmutaś ca paribhramati, mārgaṃ ca nāsādayati | asati ca buddhānām utpāde pratyekabuddhā loka utpadyante hīnadīnānukampakāḥ prāntaśayanāsanabhaktā ekadakṣiṇīyā lokasya | yāvad anyataraḥ pratyekabuddhas tasmin kāntāramārge prativasati | tena kāruṇyam utpādya tasya videharājasya mārgo vyapadiṣṭaḥ, pānīyahradaś ca darśitaḥ, yena sa rājā iṣṭena jīvitenācchāditaḥ | tato rājñā prasādajātena svanagaram ānīya traimāsyaṃ sarvopakaraṇair upasthitaḥ | parinirvṛtasya cāsya śarīrastūpaṃ kārayāmāsa | praṇidhānaṃ ca kṛtavān: aham apy evaṃvidhānāṃ guṇānāṃ labhī syām*, prativiśiṣṭataraṃ ca śāstāram ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena rājā babhūva, ayaṃ sa rāṣṭrapālaḥ | aparāṇy api rāṣṭrapālena karmāṇi kṛtāny upacitāni | asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | tena khalu samayena vārāṇasyāṃ nagaryāṃ kṛkī rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam* | dhārmiko dharmarājo dharmeṇa rājyaṃ kārayati | tasya kanīyān putra ṛṣipatanaṃ gataḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc

-------------------- vaidya, p. 230 --------------------

cāsya bhagavato 'ntike cittam abhiprasannam* | prasādajāto bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tato 'sya bhagavatā kāśyapena dharmo deśitaḥ | tena prasādajātena bhagavān kāśyapaḥ saparivāra upasthitaḥ | śaraṇagamanaśikṣāpadāni gṛhītāni | parinirvṛtasya ca stūpe kanīyāñ chatram āropitavān* | kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau rājaputraḥ, ayam evāsau rāṣṭrapālas tena kālena tena samayena | aparāṇy api rāṣṭrapālena karmāṇi kṛtāny upacitāni | bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ mahānagaryām anyatamo mūliko brāhmaṇaḥ | sa mūlānām arthe 'nyatamaṃ parvatam abhirūḍhaḥ | tena tatra paryaṭatā vanānte glānaḥ pratyekabuddho dṛṣṭaḥ | tatas tena prasādajātena tasyopasthānaṃ kṛtam* | yadā glānyād vyutthitaḥ, tadā piṇḍakena pratipādya praṇidhānaṃ kṛtam*: aham apy evaṃvidhānāṃ {guṇānāṃ} labhī syām*, prativiśiṣṭataraṃ cātaḥ śāstāram ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam iti ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena mūliko brāhmaṇaḥ, ayam evāsau rāṣṭrapālaḥ | tasya karmaṇo vipākena saṃsāre na kadācid duḥkham anubhūtavān* | idānīm apy āḍhye rājakule pratyājāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ | tenaiva hetunārhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 231 --------------------

daśamo vargaḥ |

tasyoddānam*:

subhūtiḥ sthaviraś cāpi hasta lekuñcikas tathā | saṃsāro guptikaś cāpi virūpo gaṅgikena ca | dīrghanakhaḥ saṃgītiś ca vargo bhavati samudditaḥ ||

avś_91 subhūtiḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | yadā bhagavatā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya śrāvakā niyuktās teṣu janapadeṣu vineyajanānugrahārtham*, tadā ye 'dhyāyinas te sumerupariṣaṇḍāyāṃ dhyānaparā sthitāḥ | yāvat suparṇipakṣirājena mahāsamudrān nāgapotalaka uddhṛtaḥ | sa taṃ sumerupariṣaṇḍāyām āropya bhakṣayitum ārabdhaḥ | tato nāgapotalako jīvitād vyaparopyamāṇo mahāśrāvakāṇām antike cittam abhiprasādya kālagataḥ ||

sa kālaṃ kṛtvā śrāvastyāṃ bhūtir nāma brāhmaṇaḥ, tasyāgramahiṣyāḥ kukṣāv upapannaḥ | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād asya pitā bhūtiḥ, tasmād bhavatu dārakasya subhūtir iti nāmeti | subhūtir dāraka unnīto vardhito mahān samvṛttaḥ | sa pūrveṇa hetubalādhānena atīva roṣaṇaḥ krodhaparyavasthānabahulo mātāpitṛbhyām ātharvaṇād vinivartya ṛṣiṣu pravrājitaḥ | sa ca tatra dhyānaparaḥ saṃyato 'nyatarad vanaṣaṇḍam upaniśritya viharati | tatra ca vanaṣaṇḍe devatā prativasati dṛṣṭasatyā | tasyāḥ kāruṇyam utpannam*: ayaṃ kulaputraḥ krodhaparyavasthānabahalo viśeṣaṃ nādhigacchati | yanv aham enaṃ bhagavaddarśane niyojayeyam iti | tatas tayā devatayā subhūteḥ purastād buddhasya varṇo bhāṣito dharmasya ca saṃghasya ca | tataḥ subhūter bhagavaddarśanahetor abhilāṣa utpannaḥ | tato devatayā ṛddhyanubhāvād (speyer: ṛddhyānubhāvād) bhagavatsakāśam upanītaḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cāsya yo 'bhūt satveṣv

-------------------- vaidya, p. 232 --------------------

āghātaḥ, sa prativigataḥ | tataḥ prasādajāto bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tasya bhagavatā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā subhūtinā kulaputreṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sa dṛṣṭasatyo bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena maitrībhāvanayā cittaṃ damayitvā sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

tatra āyuṣmān subhūtiḥ samanvāhartuṃ pravṛttaḥ: kuto 'haṃ cyutaḥ, kutropapannaḥ kena karmaṇeti | paśyati: pañca jātiśatāni nāgebhyaś cyuto nāgeṣv evopapannaḥ | tasya buddhir utpannā: mayā atīva evaṃvidho dveṣapratyayopasaṃbhāraḥ kṛtaḥ, yenāhaṃ pañca janmaśatāni nāgeṣūpapannaḥ | tenaiva hetunā mahadvyasanam anubhūtavān* | idānīṃ punas tathā kariṣyāmi yat pareṣām antike dveṣopasaṃbhāro notpatsyate | yena samanvāgataḥ kāyasya bhedād apāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakeṣūpapadyate | so 'raṇyapratipadaṃ samādāya vartate | yadā saṃghe vā grāme vā deśe vā janapade vā bhikṣāhetor vihartukāmo bhavati, tadā pūrvataraṃ gocaram avalokayati: mā māṃ kaścit kāraṇena dṛṣṭvā cittaṃ pradūṣayiṣyati, antataḥ kuntapipīlakā apīti | sa tānīryāpathena praśritenābhiramayati | tena teṣāṃ satvānāṃ cittaprasādo bhavati | evaṃvidhāṃ so 'rhatvaprāpto 'py apatrapām anubhavatīti | tata āyuṣmataḥ subhūter buddhir utpannā: yanv aham idānīṃ mahājanānugrahārthaṃ kuryām iti | tatas tena ṛddhyā pañca suparṇiśatāni nirmitāni, yāni dṛṣṭvā nāgā bhītās trastā saṃvignā itaś cāmutaś ca saṃbhrāntāḥ | tataḥ subhūtinā ṛddhibalena punaḥ paritrātāḥ | tatas teṣāṃ prasannacittānāṃ maitrī vyapadiṣṭā | punar api mahāntaṃ nāgarūpam abhinirmāya pañca garuḍaśatāny abhidrutāni | teṣām api bhītānāṃ maitrī vyapadiṣṭā | evaṃ tena nāgānāṃ garuḍānāṃ ca pañca kulaśatāni vinītāni | tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: eṣo 'gro me bhikṣavo bhikṣūṇāṃ mama śrāvakāṇām araṇāvihāriṇāṃ yaduta subhūtiḥ kulaputraḥ ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta subhūtinā karmāṇi kṛtāni yenāraṇāvihāriṇām agro nirdiṣṭa iti | bhagavān āha: subhūtinaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | subhūtinā karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau,

-------------------- vaidya, p. 233 --------------------

na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_91.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | tatrāyaṃ pravrajito babhūva | tatrānena dānapradānāni dattāni, daśavarṣashasrāṇi brahmacaryavāsaḥ paripālitaḥ, praṇidhānaṃ ca kṛtam*: anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca yo 'sau bhagavatā kāśyapena uttaro nāma māṇavo vyākṛtaḥ: bhaviṣyasi tvaṃ māṇava varṣaśatāyuṣi prajāyāṃ śākyamunir nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti, tasyāhaṃ śāsane pravrajya araṇāvihāriṇām agraḥ syām iti ||

# # kāni karmāṇi kṛtāni yena nāgeṣūpapannaḥ? aprahīṇatvāt kleśānām udbhrāntatvād indriyāṇām aparyantīkṛtatvāt karmapathānāṃ śaikṣāśaikṣabhikṣuṣu cittaṃ pradūṣya āśīviṣavādena samudācaritāḥ, tena nāgeṣūpapannaḥ | yat tena dānapradānāni dattāni, brahmacaryavāsaḥ paripālitaḥ, tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam*, araṇāvihāriṇāṃ cāgro nirdiṣṭaḥ | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_92 sthaviraḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe | anyatamaḥ śreṣṭhī āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā, na prasūyate | yāvad bhūyas tayaiva sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ putro jātaḥ | sa prathamagarbho yathāvasthitaḥ eva mātur udare | yāvat tasyāḥ kramaśo daśa

-------------------- vaidya, p. 234 --------------------

putrā jātāḥ | sa prathamagarbho mātur udarastha eva | yāvad asau gṛhapatipatnī glānyapatitā | sā upasthīyate mūlagaṇḍapatrapuṣpaphalabhaiṣajyena | na cāsau vyādhir upaśamaṃ gacchati | yadā cāsyā maraṇāntikī vedanā prādurbhūtā nacireṇa kālaṃ kariṣyatīti, tadā tayā svāmī uktaḥ: yat khalv āryaputra jānīyāḥ mamātra prathamagarbho 'vatiṣṭhate | yadāhaṃ mṛtā bhavāmi, tadā dakṣiṇapārśvaṃ śastreṇa ghātayitvā tataḥ prathamasthitaṃ dārakam uddharethāḥ | ity uktvā:

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ | saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam* || avś_92.1 ||

ity uktvā kāladharmeṇa saṃyuktā ||

tasyāḥ kālagatāyā nīlapītalohitāvadātair vastraiḥ śibikām (speyer: śivikām) alaṃkṛtya śītavanaṃ śmaśānaṃ nītvā jīvako (speyer: jīviko) vaidyarāja āhūtaḥ | eṣa ca śabdo rājagṛhe nagare samantato visṛtaḥ: evam amukastriyā iyanti varṣāṇi garbhaḥ sthitaḥ, tasyāś cānye daśa putrā jātāḥ, na cāsau prathamataram avasthito garbho nirgataḥ | adya jīvako vaidyarājaḥ śastreṇa mṛtāyā udaraṃ ghātayitvā taṃ prathamasthitaṃ dārakam uddhariṣyatīti | taṃ śabdaṃ śrutvā kutūhalād bahūni prāṇiśatasahasrāṇi śītavanaśmaśāne saṃnipatitāni | pūraṇaprabhṛtayaś ca ṣaṭ* śāstṛpratijñāḥ | tatra bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate: gaccha ānanda, bhikṣūṇāṃ kathaya, bhagavān śmaśānacārikāṃ gantukāmaḥ, yo 'dbhutāni draṣṭukāmaḥ, sa āgacchatv iti | yāvad bhagavān ājñātakauṇḍinyabāṣpamahānāmāniruddhaśāriputramaudgalyāyanakāśyapānandarevataprabhṛtibhir mahāśrāvakaiḥ parivṛtaḥ śītavanaśmaśānaṃ gataḥ | janakāyena ca bhagavantaṃ dṛṣṭvā vivaraṃ kṛtam* | tatra jīvakena tasyāḥ striyā dakṣiṇaḥ kukṣiḥ pāṭitaḥ | tataḥ svayam eva nirgato valipalitacitāṅgaḥ parijīrṇaśarīrāvayavaḥ: pariṇatendriyaḥ kṛśo 'lpasthāmaḥ | nirgatamātraś ca taṃ janakāyam avalokya vācaṃ niścārayati sma: mā bhavanto guruṣu gurusthānīyeṣu mātāpitṛṣv ācāryopādhyāyeṣu kharāṃ vācaṃ niścārayata | mā haivaṃvidhām avasthām anubhaviṣyatha, yad aham āmāśayapakvāśayayor madhye ṣaṣṭi varṣāṇy uṣitaḥ | ity uktvā tūṣṇīm avasthitaḥ | tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: tṛpyata bhikṣavaḥ sarvabhavopapattibhyaḥ, tṛpyata sarvabhavopapattyupakaraṇebhyaḥ, yatra nāma caramabhavikasya satvasyeyam avasthā | tatra bhagavāṃs taṃ dārakam āmantrayate: sthavirako 'si dārakaḥ? sthavirako 'haṃ bhagavan* | sthavirako 'si dāraka? sthavirako 'smi sugata | sthaviraka iti saṃjñā jātā | tato bhagavatā tadadhiṣṭhānā tathāvidhā dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā saṃvignair bahubhiḥ satvaśatair mahān viśeṣo 'dhigataḥ ||

sa ca daśavarṣāṇi gṛhāgāram adhyāsya saptativarṣo bhagavacchāsane pravrajitaḥ | gṛdhrakūṭe parvate pañcaviṃśatyā bhikṣubhiḥ sārdhaṃ varṣā upagataḥ | tatra saṃghasthavireṇa kriyākāraṃ kāritaḥ: na kenacit pṛthagjanena pravārayitavyam iti | trayāṇāṃ māsānām atyayāc caturviṃśatyā bhikṣubhir arhatvaṃ prāptam* | sthavira ekaḥ pṛthagjana eva | tataḥ saṃghasthavireṇa pravāraṇāyāṃ vartamānāyāṃ subahu paribhāṣya gaṇamadhyān niṣkāsitaḥ | sa śastram ādāya kuṭiṃ praviśya rudan bahuvidhaṃ paridevate | āha ca:

-------------------- vaidya, p. 235 --------------------

ādīptaṃ kānanaṃ sarvaṃ parvatā pi palīkṛtā | athedaṃ pāpakaṃ cittam adyāpi na vimucyate || avś_92.2 ||

śāntā girinadīśabdāḥ parīttasalilodakāḥ | athedaṃ pāpakaṃ cittam adyāpi na vimucyate || avś_92.3 ||

ete hy aṇḍajāḥ pakṣiṇo viratā mandaghoṣakāḥ | athedaṃ pāpakaṃ cittam adyāpi na vimucyate || avś_92.4 ||

pāṇḍupatraṃ vanaṃ hy etacchīṛnapatro vanaspatiḥ | athedaṃ pāpakaṃ cittam adyāpi na vimucyate || avś_92.5 ||

śastram ārādhayiṣyāmi ko nv artho jīvitena me | kathaṃ pṛthagjano bhūtvā śāstāram upasaṃkrame || avś_92.6 || iti

atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttānām ekārakṣāṇām śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrvavihārasamāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ, ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ | kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam *{kasyāvaropitāni paripācayeyam}*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_92.7 ||

yāvad bhagavatā samanvāhṛtyā copasaṃkramya tathāvidhā dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā sthavirakeṇa idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

-------------------- vaidya, p. 236 --------------------

tataḥ sthaviro 'rhatvaprāptaḥ samanvāhartuṃ pravṛttaḥ: mamāpi kaścid vineya iti | paśyati pañcamātrāṇi vaṇikśatāni kālikāvātavitrāsitāni apāyād vyasanābhimukhāni, mayā tasmād bhayāt paritrātavyānīti | tena mama vineyā bhaviṣyantīti | tataḥ sthavireṇa ṛddhyā gatvā tasmād bhayāt paritrātāḥ | tataḥ prasādajātāḥ sarva eva pravrajitāḥ, manasikāraś caiṣa dattaḥ | taiḥ sarvair eva yujyamānair ghaṭamānair vyāyacchamānaiḥ sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | teṣāṃ ca guṇeṣu na kaścit pratyakṣaḥ | ṣaḍvargikā avadhyāyituṃ pravṛttāḥ: mahallena bhūtvā pañca sārdhavihāriṇāṃ (speyer: sārdhaṃvihāriṇāṃ) śatāni upasthāpitāni | ete 'py evam eva vinītā bhaviṣyantīti ||

tata āyuṣmān ānandaḥ sabrahmacārivatsalaḥ parānugrahapravṛtta āyuṣmantaṃ sthavirakanāmān udbhāvayitukāmo yenāyuṣmān sthaviranāmā tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya āyuṣmatā sthavireṇa sthaviranāmnā bhikṣuṇā sārdhaṃ saṃmukhaṃ saṃmodanīṃ saṃrañjanīṃ vividhāṃ kathāṃ vyatisārya ekānte niṣaṇṇaḥ | ekānte niṣaṇṇa āyuṣmān ānandaḥ sthaviraṃ sthavirakanāman idam avocat*: pṛcchema vayam āyuṣmantaṃ sthaviraṃ sthavirakanāmānaṃ kaṃcid eva pradeśam*, saced avakāśaṃ kuryāḥ praśnasya vyākaraṇāya | āyuṣmann ānanda, śrutvā te vedayiṣye | araṇyagatenāyuṣman sthavira bhikṣuṇā vṛkṣamūlagatena śūnyāgāragatena katame dharmā abhīkṣṇaṃ manasikartavyāḥ? āha: araṇyagatena āyuṣmann ānanda bhikṣuṇā vṛkṣamūlagatena śūnyāgāragatena dvau dharmāv abhīkṣṇaṃ manasikartavyau: śamathaś ca vipaśyanā ca | śamathaḥ (speyer: śamatha) sthavira āsevito bhāvito bahulīkṛtaḥ kam arthaṃ pratyanubhavati? vipaśyanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā kam arthaṃ pratyanubhavati? śamatha āyuṣmann ānanda āsevito bhāvito bahulīkṛto vipaśyanām āgamya vimucyate | vipaśyanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā śamatham āgamya vimucyate | śamathavipaśyanāparibhāvitam āyuṣmann ānanda śrutavataḥ āryaśrāvakasya cittaṃ dhātuśo vimucyate | tatra sthavira katame dhātavaḥ? yaś cāyuṣmann ānanda prahāṇadhātuḥ, yaś ca virāgadhātuḥ, yaś ca nirodhadhātuḥ | kasya nu sthavira prahāṇāt prahāṇadhātur ity ucyate? kasya virāgād virāgadhātur ity ucyate? kasya nirodhān nirodhadhātur ity ucyate? sarvasaṃskārāṇām āyuṣmann ānanda prahāṇāt prahāṇadhātur ity ucyate |

sarvasaṃskārāṇāṃ virāgād virāgadhātur ity ucyate | sarvasaṃskārāṇāṃ nirodhān nirodhadhātur ity ucyate | athāyuṣmān ānandaḥ sthavirasya sthavirakanāmno bhikṣor bhāṣitam abhinandyānumodya yena pañca bhikṣuśatāni tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya pañca bhikṣuśatānīdam avocat*: araṇyagatenāyuṣmanto bhikṣuṇā vṛkṣamūlagatena śūnyāgāragatena katame dharmā abhīkṣṇaṃ manasikartavyāḥ? araṇyagatena āyuṣmann ānanda bhikṣuṇā vṛkṣamūlagatena śūnyāgāragatena dvau dharmāv abhīkṣṇaṃ manasikartavyau: śamathaś ca vipaśyanā ca | śamatha āyuṣmanta āsevito bhāvito bahulīkṛtaḥ kam arthaṃ pratyanubhavati? vipaśyanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā kam arthaṃ pratyanubhavati? śamatha āyuṣmann ānanda āsevito bhāvito bahulīkṛto vipaśyanām āgamya vimucyate | vipaśyanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā śamatham āgamya vimucyate | śamathavipaśyanāparibhāvitam āyuṣmann ānanda śrutavataḥ

-------------------- vaidya, p. 237 --------------------

āryaśrāvakasya cittaṃ dhātuśo vimucyate | tatra āyuṣmantaḥ katame dhātavaḥ? yaś cāyuṣmann ānanda prahāṇadhātuḥ, yaś ca virāgadhātuḥ, yaś ca nirodhadhātuḥ | kasya nu āyuṣmantaḥ prahāṇāt prahāṇadhātur ity ucyate? kasya virāgād virāgadhātur ity ucyate? kasya nirodhān nirodhadhātur ity ucyate? sarvasaṃskārāṇām āyuṣmann ānanda prahāṇāt prahāṇadhātur ity ucyate | sarvasaṃskārāṇāṃ virāgād virāgadhātur ity ucyate | sarvasaṃskārāṇāṃ nirodhān nirodhadhātur ity ucyate ||

āyuṣmān ānandaḥ pañcānāṃ bhikṣuśatānāṃ bhāṣitam abhinandyānumodya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte 'sthāt* | ekāntasthita āyuṣmān ānando bhagavantam idam avocat*: araṇyagatena bhadanta bhikṣuṇā vṛkṣamūlagatena śūnyāgāragatena katame dharmā abhīkṣṇaṃ manasikartavyāḥ? araṇyagatenānanda bhikṣuṇā vṛkṣamūlagatena śūnyāgāragatena dvau dharmāv abhīkṣṇaṃ manasikartavyau: śamathaś ca vipaśyanā ca | śamatho bhadanta āsevito bhāvito bahulīkṛtaḥ kam arthaṃ pratyanubhavati? vipaśyanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā kam arthaṃ pratyanubhavati? śamatha ānanda āsevito bhāvito bahulīkṛto vipaśyanām āgamya vimucyate | vipaśyanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā śamatham āgamya vimucyate | śamathavipaśyanāparibhāvitānanda śrutavata āryaśrāvakasya cittaṃ dhātuśo vimucyate | tatra bhadanta katame dhātavaḥ? yaś cānanda prahāṇadhātuḥ, yaś ca virāgadhātuḥ, yaś ca nirodhadhātuḥ | kasya nu bhadanta prahāṇāt prahāṇadhātur ity ucyate? kasya virāgād virāgadhātur ity ucyate? kasya nirodhān nirodhadhātur ity ucyate? bhagavān āha: sarvasaṃskārāṇām ānanda prahāṇāt prahāṇadhātur ity ucyate | sarvasaṃskārāṇāṃ virāgād virāgadhātur ity ucyate | sarvasaṃskārāṇāṃ nirodhān nirodhadhātur ity ucyate | āścaryaṃ bhadanta, yāvac chāstuḥ śrāvakāṇāṃ ca arthenārthaḥ, padena padam*, vyañjanena vyañjanaṃ saṃsyandate sameti yadutāgrapadaiḥ | tat kasya hetoḥ? ihāhaṃ bhadanta yena sthaviraḥ sthavirakanāmā bhikṣus tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya sthaviraṃ sthavirakanāmānaṃ bhikṣum etam

evārtham ebhiḥ padair ebhir vyañjanaiḥ praśnaṃ pṛṣṭavān* | tena mama eṣa evārtha ebhiḥ padair ebhir vyañjanaiḥ praśnaṃ pṛṣṭena vyākṛtaḥ, tadyathaitarhi bhagavatā | so 'ham āyuṣmataḥ sthavirasya sthaviranāmno bhikṣor bhāṣitam abhinandyānumodya yena pañca bhikṣuśatāni tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya pañca bhikṣuśatāny etam evārtham ebhiḥ padair ebhir vyañjanaiḥ praśnaṃ pṛṣṭavān* | tair api mama eṣa evārtha ebhiḥ padair ebhir vyañjanaiḥ praśnaṃ pṛṣṭair vyākṛtaḥ, tadyathaitarhi bhagavatā | tad idaṃ bhadanta āścaryaṃ yāvac chāstuḥ śrāvakāṇāṃ ca arthenārthaḥ, padena padam*, vyañjanena vyañjanaṃ saṃsyandate sameti yadutāgrapadaiḥ ||

kaṃ punas tvam ānanda sthavirakaṃ bhikṣuṃ saṃjānīyāḥ? sthavirako bhadanta bhikṣur arhan kṣīṇāśravaḥ kṛtakṛtyaḥ kṛtakaraṇīyo 'pahṛtabhāro 'nuprāptasvakārthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñāsuvimuktacittaḥ | tāny api bhikṣuśatāni sarvāṇy arhanti kṣīṇāsravāṇi kṛtakṛtyāni kṛtakaraṇīyāny apahṛtabhārāṇy anuprāptasvakārthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñāsuvimuktacittāni ||

-------------------- vaidya, p. 238 --------------------

yadā bhagavatā āyuṣmatānandena sthavirakas te ca bhikṣava udbhāvitāḥ prakāśitāś ca, tadā bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta sthavirakeṇa karmāṇi kṛtāny upacitāni, yena ṣaṣṭi varṣāṇi mātuḥ kukṣāv uṣitaḥ, kāni karmāṇi kṛtāni yena dhandhaḥ saṃvṛttaḥ paramadhandhaḥ, pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam*? bhagavān āha: sthavirakeṇaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | sthavirakeṇa karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_92.8 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | tatrānyataraḥ śreṣṭhīputraḥ sthavirasakāśe pravajitaḥ | sa ca sthaviro 'rhan, sa rāgaviprahīṇaḥ | yāvat tatra deśe parva pratyupasthitam* | tatas taruṇabhikṣuṇā sthavira utthāpyate: uttiṣṭha gocaragrāmaṃ gamiṣyāva iti | sthavira āha: vatsa adyāpi prag eva, gaccha tāvat kuśalapakṣaṃ pratijāgṛhīti | dvir api trir api taruṇabhikṣuṇā sthavira utthāpyate: uttiṣṭha gocaragrāmaṃ gamiṣyāva iti | dvir api trir api sthavira āha: vatsa, adyāpi prag eva, gaccha tāvat kuśalapakṣaṃ pratijāgṛhīti | tatas tena taruṇabhikṣuṇā āhāragṛddhreṇa (speyer: āhāragṛdhreṇa) kharaṃ vākkarma niścāritam* | # # # # # # || # # # {mā svapihi gṛhe ṣaṣṭi varṣasahasrāṇi}, tasya karmaṇo vipākena ṣaṣṭi varṣasahasrāṇi mātuḥ kukṣāv uṣitaḥ | yad abhūd dharmamātsaryaṃ tena duḥprajñaḥ, kṛcchreṇendriyāṇi paripācitāni | yad anena tatra paṭhitaṃ svādhyāyitaṃ skandhakauśalaṃ pratītyasamutpādakauśalaṃ sthānāsthānakauśalaṃ ca kṛtam*, tena mama śāsane pravrajya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | tasmāt tarhi bhikṣavo vāgduścaritaprahāṇāya vyāyantavyam* | ete doṣā na bhaviṣyanti, ye sthavirakasya pṛthagjanabhūtasya | eṣa eva guṇagaṇo bhaviṣyati yas tasyaivārhatvaṃ prāptasya | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 239 --------------------

avś_93 hastakaḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyām anyatamaḥ śreṣṭhī āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ prakṛtijātismaraś ca | sa svakaṃ hastaṃ gṛhītvā āliṅgate cumbati pariṣvajati, vācaṃ bhāṣate: aho bata me hastakau sucireṇa labdhau, aho bata me hastakau sucireṇa labdhakāv iti | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād ayaṃ jātamātra eva hastāv āliṅgate cumbati, tasmād bhavatu dārakasya hastaka iti nāmeti | hastako dāraka aṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | yadā tatra deśe kiṃcid bhavati bhayam*, tadā sa janakāyo bhīta itaś cāmutaś codbhrānto bhāṇḍaṃ gopāyati | sa tu hastau gopāyati, janakāyasya caivaṃ kathayati: mā bhavanto dakṣiṇīyeṣu cittaṃ pradūṣayata, mā paruṣāṃ vācaṃ bhāṣayadhvam*, aho bata me hastakau sucireṇa labdhakau, aho bata me hastakau sucireṇa labdhakāv iti ||

yāvad apareṇa samayena hastako jetavanaṃ gataḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cānena bhagavato 'ntike cittaṃ prasāditam* | sa prasādajāto bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tato 'sya bhagavatā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā hastakena viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sa dṛṣṭasatyo mātāpitarāv anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto

-------------------- vaidya, p. 240 --------------------

bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ | so 'rhatvaprāpto 'py evam eva bhikṣūṇāṃ dharmaṃ deśayati: mā bhavanto dakṣiṇīyeṣu cittaṃ pradūṣayata, mā kharāṃ vācaṃ niścārayata | aho bata me hastakau sucireṇa labdhakau, aho bata me hastakau sucireṇa labdhakāv iti ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta hastakena karmāṇi kṛtāny upacitāni yenārhatvaprāpto 'py evam eva kathayati: aho bata me hastakau sucireṇa labdhakau, aho bata me hastakau sucireṇa labdhakāv iti | bhagavān āha: pratyakṣakarmaphaladarśī bhikṣavo 'yaṃ pudgalaḥ | icchatha yūyam avadhārayitum*? evaṃ bhadanta | hastakenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | hastakena karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_93.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany asminn eva bhadrake kalpe viṃśatisahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | yāvat tatra dvau bhikṣū saṃśīlikau | tatraiko bahuśruto 'rhan*, dvitīyo 'lpaśrutaḥ pṛthagjanaś ca | tatra yo 'sāv arhan* bahuśrutaḥ, sa jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ bahūni ca nimantraṇakāni pratilabhate | sa taṃ saṃśīlikabhikṣuṃ yatra nimantrito bhavati, tatra paścācchramaṇaṃ nayati | yāvad anyatamasmin divase 'rhan nimantritaḥ | nimantraṇakaṃ gantukāmas taṃ paścācchramaṇam āgacchati, na ca pratilabhate | tatas tena tasyādarśanād anyo bhikṣur nītaḥ | yāvat tatra taruṇabhikṣubhir auddhatyābhiprāyair evam uktam*: paśyata bhadantā yāvat tenāyaṃ paścācchramaṇo 'dya na nīto 'nyo nīta iti | tatas tena krodhābhibhūtenārhato 'ntike cittaṃ pradūṣya kharaṃ vākkarma niścāritam* | # # # # # # # # # # # # tena pañca janmaśatāny ahasto jātaḥ | yadā āśayato vipratisārajātena atyayam atyayato deśitaṃ vivṛtam uttānīkṛtam*, tena hastau pratilabdhau | yat punas tena paṭhitaṃ svādhyāyitaṃ skandhakauśalaṃ dhātukauśalam

-------------------- vaidya, p. 241 --------------------

āyatanakauśalaṃ pratītyasamutpādakauśalaṃ ca kṛtam*, tena mama śāsane pravrajya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_94 lekuñcikaḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyām anyatamo brahmaṇa āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto durvarṇo durdarśano 'vahoḍimakaḥ | jātamātrasya cāsya mātuḥ stanābhyāṃ kṣīram antarhitam* | yāvat tena brāhmaṇena tasyānyā dhātrī ānītā | tasyā api kṣīram antarhitam* | tasya dārikasya karmavipākataḥ | yadāsya kṣīrasaṃbhavaḥ sarvair apy upāyair na saṃbhavati, tadāsau lehenodbhṛtaḥ (speyer: lehenoddhṛtaḥ) | tasya lekuñcika iti nāmadheyaṃ kṛtam* | so 'lpeśākhyo 'lpapuṇyaś ca ||

yadā mahān saṃvṛttas tadā udarapūraṇam api nāsādayati | paśyati ca bhikṣūn sunivasitān suprāvṛtān bhramarasadṛśāni pātrāṇi gṛhītvā śrāvastīṃ piṇḍāya praviśataḥ | tāṃś ca pūrṇahastān pūrṇapātrān pratiniṣkrāmataḥ | tasya dṛṣṭvā bhagavacchāsane pravrajyābhilāṣa utpannaḥ | sa mātāpitarāv anujñāpya bhagavacchāsane pravrajito 'py udarapūraṇaṃ nāsādayati | tena tenaiva saṃvegena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

-------------------- vaidya, p. 242 --------------------

yāvad asāv apareṇa samayena bhagavato gandhakuṭīṃ saṃmārjituṃ pravṛttaḥ | sa tāṃ saṃmṛjya pātracīvaram ādāya śrāvastīṃ piṇḍāya prāvikṣat* | tatas tena prabhūtaḥ praṇītaś ca piṇḍapāta āsāditaḥ, yenāsya saṃtarpitānīndriyāṇi mahābhūtāni | tatas tena saṃtarpitendriyeṇa kṛtsnā rātrir dhyānavimokṣasamāpattibhir atināmitā | tato 'sya buddhir utpannā: śobhano 'yam upāyo yanv ahaṃ bhikṣusaṃghaṃ vijñāpayeyam iti | tena sarva eva bhikṣusaṃgho vijñāpitaḥ: ahaṃ bhadanta alpapuṇyo yadā gandhakuṭīṃ saṃmṛjya piṇḍapātaṃ praviśāmi, tadā tṛptiṃ labhe | tan me saṃghaḥ kāruṇyaṃ karotu, nānyena bhagavato gandhakuṭī saṃmrāṣṭavyeti | tataḥ saṃghena kriyākāraḥ kṛtaḥ: na kenacid bhagavato gandhakuṭī saṃmrāṣṭavyeti | sa visrabdho gandhakuṭīṃ saṃmṛjya paścāc chrāvastīṃ piṇḍāya praviśati ||

tasmiṃś ca samaye āyuṣmāñ chāradvatīputraḥ pañcaśataparivāro janapade varṣoṣitaḥ śrāvastyām abhyāgataḥ | tataḥ śāstur gauravajāto gandhakuṭīṃ saṃmārṣṭum ārabdhaḥ | sa āyuṣmatā lekuñcikena lakṣitaḥ | tenocyate: sthavira udare mama prahāro dattaḥ, yat te gandhakuṭī saṃmṛṣṭeti | sthaviraḥ prāha: katham iti? lekuñcikaḥ kathayati: sthavira, yadāhaṃ gandhakuṭīṃ na saṃmārjitavāṃs tadā piṇḍapātaṃ nāsādayāmīti | tataḥ sthaviraśāriputreṇoktam: yady evam aham anyatra nimantritaḥ | alpotsukas tvaṃ bhava | ahaṃ tatra tubhyaṃ piṇḍapātaṃ dāsyāmīti | tataḥ sthaviraśāriputraḥ pañcaśataparivāro nimantraṇakaṃ prasthitaḥ | lekuñciko 'pi tenaiva sārdhaṃ saṃprasthitaḥ | yadā gṛhapater gṛhasamīpaṃ gatas tadā lekuñcikasya karmavipākena tasmin gṛhe mahān kalahaḥ samutpannaḥ | tata āyuṣmato lekuñcikasyaitad abhavat: mamālpapuṇyatayā tatra kalaho jāta iti | tataḥ pratinivṛtya vihāraṃ gatvā bhaktacchedam akarot* | tato dvitīye divase sthaviraśāriputreṇocyate: kimarthaṃ tvaṃ na gata iti | tenoktam*: sthavireṇa nāvagatam*: mamālpapuṇyatayā yādṛśas tatra kalaho jāta iti | tataḥ sthaviraśāriputreṇānyatra divase taṃ puraskṛtya tad gṛhaṃ praveśitaḥ | saṃghamadhye copaviṣṭasya sataḥ pradakṣiṇaś cāhāro dīyate | tatra pariveṣakajano vismarati | tena saṃghamadhye dvitīyo bhaktacchedaḥ kṛtaḥ ||

yāvad iyaṃ pravṛttiḥ sthavirānandena śrutā | śrutvā ca lekuñcikam uvāca: tena hi tvam ihaiva jetavane tiṣṭha, ahaṃ te piṇḍapātam āneṣyāmīti | sthavirānandasyaivaṃvidhā smṛtiḥ | yadā bhagavato 'ntikād aśītir dharmaskandhasahasrāṇy udgṛhītāni # # # | lekuñcikasya ca karmāvaraṇena sthavirānandena vismṛtam* | tatrānena tṛtīyo bhaktacchedaḥ kṛtaḥ | caturthe divase sthavirānandenāsthāṃ kṛtvā piṇḍapāto dattaḥ | so 'pi nirgacchataḥ śvabhir apahṛtaḥ | tatrānena caturtho bhaktacchedaḥ kṛtaḥ ||

-------------------- vaidya, p. 243 --------------------

pañcame divase sthaviramaudgalyāyanena śrutvā lekuñcikasyāthāya piṇḍapātaṃ gṛhītvā ṛddhyā saṃprasthitam* | lekuñcikasya karmavipākena suparṇinā pakṣirājena pakṣaiḥ parāhatya mahāsamudre pātitaḥ | tatrānena pañcamo bhatacchedaḥ kṛtaḥ ||

ṣaṣṭhe divase śāriputreṇa śrutam* | tasyaitad abhavat*: yanv ahaṃ lekuñcikasya piṇḍapātaṃ ###################### lekuñcikasya kuṭikādvāre 'vasthitaḥ | tato lekuñcikasya karmavipākena tad api dvāraṃ śilābhir āvṛtam* | tataḥ śāriputreṇa ṛddhyā mokṣyāmīti tat pātraṃ pṛthivyāṃ sthāpitam* | tad api lekuñcikasya karmavipākena | athāśītiṣu yojanasahasreṣu kāñcanamayyāṃ pṛthivyām avasthitam* | tato 'pi sthaviraśāriputreṇa ṛddhyā samuddhṛtya tat piṇḍakaṃ mukhadvāraśleṣite piṇḍapāte tasya karmāvaraṇena tan mukham ekadhanaṃ saṃvṛttam* | tata āyuṣmāñ chāriputro lekuñcikasyābhavyatāṃ jñātvā saṃvignaḥ | tena ca bhadantena ṣaḍ bhaktacchedāḥ kṛtāḥ ||

tataḥ saptame divase āyuṣmāl lekuñcikaḥ satvānām udvejanārthaṃ karmaṇāṃ cāvipraṇaśasaṃdarśanārthaṃ karmabalodbhāvanārthaṃ ca bhasmanā pātraṃ pūrayitvā buddhapramukhasya bhikṣusaṃghasya purastān niṣadya udakenāloḍya pītvā nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtaḥ | tam abhivīkṣya bhikṣavaḥ saṃvignāḥ tasya śarīre śarīrapūjāṃ kṛtvā saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta lekuñcikena karmāṇi kṛtāni, yenārhatvaprāpto 'pi ṣaḍ bhaktacchedān kṛtvā saptame divase nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛta iti | bhagavān āha: lekuñcikenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | lekuñcikena karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_94.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryām anyatamā gṛhapatipatnī śrāddhā bhadrā kalyāṇāśayā | sā abhīṣṇaṃ śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakayācanakebhyo dānāni dadāti | tasyā apareṇa samayena bhartā kālagataḥ | yāvad asyāḥ putraḥ svagṛhe svāmī saṃvṛttaḥ | sa ca matsarī kuṭukuñcakaḥ āgṛhītapariṣkāraḥ kākāya baliṃ na pradātuṃ vyavasyati | sa śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakān dṛṣṭvā cittaṃ pradūṣayati | tasya mātā tenaiva pūrvakrameṇa śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakebhyo dānapradānāny anuprayacchati | tasyāḥ putro mātsaryābhibhūtaḥ kathayati: amba na me rocate (speyer: rocyate) | mā dānam anuprayaccheti | sā kathayati: putraka iha kule eṣa kuladharma iti |

-------------------- vaidya, p. 244 --------------------

tatas tena pṛthagbhaktena sthāpitā | tathāpy asāv upārdhād dānam anuprayacchati, upārdham ātmanā paribhuñkte | tatas tena mātsaryābhibhūtena krodhenāvṛtabuddhinā bhūyo nivāryata eva | yadā sarvāvasthāyāṃ na śaknoti vārayitum*, tadā mātaram uvāca: amba kiṃcit karaṇīyam asti, avavarakaṃ praviśeti | sā ṛjusvabhāvatayā avavarakaṃ praviṣṭā | tatas tena dvāraṃ baddhvā ekaṃ bhaktacchedaṃ kāritā | sā kathayati: putra bubhukṣitāsmīti | tatas tena kharaṃ vākkarma niścāritam*: bhasma khādeti | yāvat tenāsau kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptā sakaruṇakaruṇaṃ vikrośamānā ṣaḍ bhaktacchedān kāritā, tathāpi na pratimuktā | kālagatā | tadāsya mātsaryeṇāvṛtasya mātṛviyogād vipratisāro jātaḥ ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena gṛhapatiputraḥ, ayaṃ sa lekuñcikaḥ | yad anena mātur apakāraḥ kṛtas tasya karmaṇo vipākena kalpam avīcau mahānaraka utpannaḥ | tenaiva hetunā idānīm apy arhatvaprāptaḥ ṣaḍ bhaktacchedān kṛtvā bhasmād anāhāra eva parinirvṛtaḥ | anyāny api bhikṣavo lekuñcikena karmāṇi kṛtāny upacitāni | bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryām anyatamo brāhmaṇo devatārcikaḥ sarveṣāṃ vārāṇaseyānāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāṃ satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito 'bhimataś ca sarvajanasya | dharmatā caiṣā yad asati buddhānām utpāde pratyekabuddhā loka utpadyante hīnadīnānukampakāḥ prāntaśayanāsanabhaktā ekadakṣiṇīyā lokasya | yāvad anyatamaḥ pratyekabuddho vārāṇasīṃ piṇḍāya praviṣṭaḥ | sa ca tatra pūrṇahastaḥ pūrṇapātro nirgacchati | tena brāhmanena dṛṣṭaḥ | tasya mātsaryam utpannam* | kathayati: ānaya yāvat pātraṃ paśyāmīti | asamanvāhṛtya ca śrāvakapratyekabuddhānāṃ jñānadarśanaṃ na pravartata iti | tena bhadantenopanāmitam* | tatas tena pṛthivyām utsṛjya pādenābhimṛditam* | tatas tena pratyekabuddhena bhaktachedaḥ kṛtaḥ | na ca tasya brāhmaṇasya vipratisāro jātaḥ ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau brāhmaṇaḥ, ayam evāsau lekuñcikaḥ | bhūyaḥ kāśyape bhagavati pravrajito babhūva | tatrānena brahmacaryavāsaḥ paripālitaḥ | tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānāṃ karmaṇām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_95 saṃsāraḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ

-------------------- vaidya, p. 245 --------------------

saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyām anyatamo gṛhapatir āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ | sa jātamātra eva gṛham avalokya vācaṃ niścārayati sma: duḥkho bhavantaḥ saṃsāraḥ, paramaduḥkhaḥ saṃsāraḥ | ity uktvā tūṣṇīm avasthitaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād ayaṃ jātamātra eva saṃsāra iti ghoṣayati, tasmād bhavatu dārakasya saṃsāra iti nāmeti | saṃsāro dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | yadā saṃsāro dārakaḥ krameṇa mahān saṃvṛttaḥ, sa prakṛtijātismaratvāc ca janakāyasya dharmaṃ deśayati: mā bhavanto guruṣu gurusthānīyeṣu mātāpitṛṣv ācāryopādhyāyeṣu vā kharavācaṃ niścārayata | duḥkhaṃ saṃsāra iti | yāvad apareṇa samayena itaś cāmutaś ca paribhramañ jetavanaṃ nirgataḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ

samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cānena bhagavato 'ntike cittaṃ prasāditam* | prasādajāto bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tasmai bhagavatā saṃsāravairāgyikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā saṃsāro dārakaḥ saṃsāre doṣadarśī bhūtvā mātāpitarāv anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ | so 'rhatvaprāpto 'pi bhikṣūṇāṃ dharmaṃ deśayati: mā āyuṣmanto guruṣu gurusthānīyeṣu mātāpitṛṣv ācāryopādhyāyeṣu {vā} kharavācaṃ niścārayata | duḥkhaṃ saṃsāraḥ, paramaduḥkhaṃ saṃsāra iti | ++++++++++++++||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta saṃsāreṇa karmāṇi kṛtāni, yena pañca janmaśatāni mṛtakuṇapa eva mātuḥ kukṣer nirgataḥ | pravrajya

-------------------- vaidya, p. 246 --------------------

cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: saṃsāreṇaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | saṃsāreṇa karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_95.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | vārāṇasyāṃ nagaryām anyatamaḥ śreṣṭhīputraḥ sthavirasakāśe pravrajitaḥ | sa ca sthaviro 'rhan, sa rāgaviprahīṇaḥ | yāvat tatra deśe parva samupasthitam* | tatas taruṇabhikṣuṇā sthavira utthāpyate: uttiṣṭha gocaragrāmaṃ gamiṣyāva iti | sthavira āha: vatsa adyāpi prātar eva, gaccha tāvat kuśalapakṣaṃ pratijāgṛhīti | dvir api trir api taruṇabhikṣuṇā sthavira utthāpyate: uttiṣṭha gocaragrāmaṃ gamiṣyāva iti | dvir api trir api sthavira āha: vatsa adyāpi prātar eva, gaccha tāvat kuśalapakṣaṃ pratijāgṛhīti | tatas tena taruṇabhikṣuṇā rasagṛdhreṇa kharaṃ vākkarma niścāritam: mā tvaṃ pañcabhir api janmaśatair jīvaḥ kośān nirgaccha, eṣo 'haṃ nirgata iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena taruṇabhikṣuḥ, ayam saṃsāraḥ | yad anenārhato 'ntike cittaṃ pradūṣya kharaṃ vākkarma niścāritam*, tasya karmaṇo vipākena pañca janmaśatāni mṛtakuṇapa eva mātuḥ kukṣer nirgataḥ | nirgateṣu pañcasu janmaśateṣu idānīm anena manuṣyatvam āsāditam* | tatas tat smṛtvā kathayati: duḥkhaṃ saṃsāraḥ, paramaduḥkhaṃ saṃsāra iti | yad anena vipratisārajātena sthavirasyātyayo deśitaḥ, brahmacaryavāsaś ca paripālitaḥ, tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 247 --------------------

avś_96 guptikaḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | yadā bhagavatā stavakarṇikanimantritena saupārake nagare mahājanavineyākarṣaṇaṃ kṛtam*, tadā sarvaḥ saupārakanivāsī janakāyo buddhanimno dharmapravaṇaḥ saṃghaprāgbhāro vyavasthitaḥ ||

saupārake nagare 'nyatamo gṛhapatir āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jātaḥ jātamātrasya sarvaśarīraṃ piṭakaiḥ sphuṭaṃ saṃvṛttam* | yadā te piṭakāḥ sphuṭitāḥ, tadā ekadhano māṃsapiṇḍaḥ saṃsthitaḥ | pūyaśoṇitaṃ cāsya śarīrāt pragharan mahaddaurgandhaṃ janayati | tato 'sya pitā aiśvaryabalādhānena dravyamantrauṣadhiparicārakasametaḥ svayam evārabdhaś cikitsāṃ kartum*, na cāsau vyādhir upaśamaṃ gacchati karmabalādhānaprāptatvāt* | sa svaśarīraṃ tathā vikṣatam apatrāpya parigṛhītaṃ vastrair gopāyati | tasya guptika iti nāma kṛtam* | yāvad guptiko dārako mahān saṃvṛttas tasya vayasyakāḥ sahajātakāḥ śrāvastyāḥ saupārakanagaram anuprāptāḥ | tatas taiḥ pitur asya kathyate: tāta yady eṣa śrāvastīṃ nīyate, śakyetāsmād vyādheḥ parimocayitum*, yasmāt tatra santi vaidyabhaiṣajādayaḥ sulabhā iti ||

tataḥ pitrā tad vacanam upaśrutya prabhūtāni ratnāni paricārakāṃś ca datvā śrāvastīm anupreṣitaḥ | so 'nupūrveṇa vayasyakasahāyaḥ śrāvastīm anuprāptaḥ | tatrāpy asya karmajo vyādhiḥ saty api vaidyadravyauṣadhiparicārakabāhulye na śakyate cikitsitum* | yāvad asāv apareṇa samayena jetavanaṃ nirgataḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cānena bhagavato 'ntike cittaṃ prasāditam* | prasādajāto bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tasmai bhagavatā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā pañcopādānaskandhā rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghato 'nityato duḥkhataḥ śūnyato 'nātmataś ca deśitāḥ | sa saṃskārānityatāṃ viditvā bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā

-------------------- vaidya, p. 248 --------------------

sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ | te 'py asya sahajātakās tenaiva saṃvegena pravrajitāḥ ||

te yenāyuṣmān guptikas tenopasaṃkrāntāḥ | upasaṃkramyāyuṣmantaṃ guptikam idam avocan*: kim āyuṣman guptika pralopadharma, kiṃ vā atra loke 'pralopadharma? rūpam āyuṣmantaḥ pralopadharma | tasya nirodhān nirvāṇam apralopadharma | vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam āyuṣmantaḥ pralopadharma | tasya nirodhān nirvāṇam apralopadharma | kiṃ manyadhve āyuṣmantaḥ: rūpaṃ nityaṃ vā anityaṃ vā? anityam idam āyuṣman guptika | yat punar anityaṃ duḥkhaṃ vā tan na vā, duḥkham*? duḥkham idam āyuṣman guptika | yat punar anityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharma, satyam api tac chrutavān āryaśrāvaka ātmata upagacched etan mama, eṣo 'ham asmi, eṣa me ātmety evam etat? no āyuṣman guptika | kiṃ manyadhve āyuṣmantaḥ: vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ nityaṃ vā anityaṃ vā? anityam idam āyuṣman guptika | yat punar anityaṃ duḥkham*? duḥkham idam āyuṣman guptika | yat punar anityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharma, api tac chrutavān āryaśrāvaka ātmata upagacchet*: etan mama, eṣo 'ham asmi, eṣa me ātmeti? no āyuṣman guptika | tasmāt tarhi āyuṣmanto yat kiṃcid rūpam atītānāgatapratyutpannam ādhyātmikaṃ vā bāhyaṃ vā audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā, yad vā dūre, yad vāntike, tat sarvaṃ naitan mama, naiṣo 'ham asmi, naiṣa me ātmety evam etad yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam* | yā kācid vedanā saṃjñā saṃskārā yat kiṃcid vijñānam atītānāgatapratyutpannam ādhyātmikaṃ vā bāhyaṃ vā audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā, yad vā dūre, yad vāntike, tat sarvaṃ naitan mama, naiṣo 'ham asmi, naiṣa me ātmety evam etad yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam* | evaṃdarśī āyuṣmantaḥ śrutavān āryaśrāvako rūpād api nirvidyate, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārebhyo vijñānād api | nirviṇṇo virujyate, virako vimucyate | vimuktam evaṃ jñānadarśanaṃ bhavati: kṣīṇā me jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyam* | nāparam asmād bhavaṃ prajānāmīti ||

asmin khalu dharmaparyāye bhāṣyamāṇe teṣāṃ sahajātakānāṃ virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣur utpannam* | bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta guptikena karmāṇi kṛtāni, yenāsya śārīram evaṃ bībhatsavyādhibahulaṃ durgandhaṃ saṃvṛttam* | kiṃ karma kṛtaṃ yena tīkṣṇaniśitabuddhiḥ saṃvṛttaḥ, pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: guptikenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | guptikena karmāṇi kṛtāny upacitāni |

-------------------- vaidya, p. 249 --------------------

ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_96.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ anyatamaḥ śreṣṭhī | sa dvitīyaśreṣṭhinā sārdhaṃ viruddhaḥ | tatas tena rājā prabhūtaṃ dhanaṃ datvā vijñāpitaḥ: deva ayaṃ śreṣṭhī aparādhikaḥ, kriyatām asya daṇḍanigraha iti | tato rājñā tasyaivānujñātaḥ | tenāsau svagṛham ānīya talābhis tāḍitaḥ | tato rudhirāvasiktaśarīrasya prabhūtaṃ tīkṣṇaṃ ca viṣacūrṇaṃ datvoptam*, yenāsya tac charīram ekadhanaṃ māṃsapiṇḍavad avasthitam* | tatas tasya śreṣṭhino vayasyakaiḥ śrutam*: yathā tenaivaṃvidhaṃ karma kṛtam iti | tatas taiḥ sametair bhūtvā # # {upakaraṇaviśeṣaiḥ} yair upakaraṇaviśeṣais tasmād vyādheḥ parimocitaḥ | tato 'sau tenaiva ca saṃvegena gṛhān niṣkramya pravrajitaḥ | tena anācāryakeṇa saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān bhāvayitvā pratyekā bodhiḥ sākṣātkṛtā | tato 'sya cittam utpannam*: bahv anena śreṣṭhinā matsaṃtāpād apuṇyaṃ prasūtam* | yanv aham enaṃ gatvā saṃvejayeyam iti | tatas tasyāgrato gatvā upari vihāyasam abhyudgamya vicitrāṇi prātihāryāṇi vidarśayitum ārabdhaḥ | āśu pṛthagjanānām ṛddhir āvarjanakarī | sa mūlanikṛtta iva drumaḥ pādayor nipatya kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ vijñāpayati: avatara, avatara mahādakṣiṇīya, kṛtāparādho 'haṃ tavāntike, tvām eva niśritya punaḥ, pratyupasthāsyāmīti | tenāsau pratyekabuddhaḥ kṣamāpayitvā piṇḍakena pratipādya paṭenācchāditaḥ | praṇidhānaṃ ca kṛtam*: yan mayā krodhābhibhūtena tavāparādhaḥ kṛtaḥ, mā asya karmaṇo vipākaṃ pratyanubhaveyam* | yan mayā satkāraḥ kṛtaḥ, anenaivaṃvidhānāṃ guṇānāṃ lābhī syām*, prativiśiṣṭataraṃ cātaḥ śāstāram ārāgayeyam iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena śreṣṭhī āsīt*, ayam sa guptikaḥ | tasya karmaṇaḥ prabhāvāt pañca janmaśatāni kaśābhis tāḍyamānaḥ kālaṃ kṛtavān* | tenaiva hetunā ayam evaṃvidhaṃ āśraya āsāditaḥ | bhūyaḥ kāśyape bhagavati sahajātakair vayasyakaiḥ sārdhaṃ pravrajita āsīt*| tatraibhir brahmacaryavāsaḥ paripālitaḥ | tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 250 --------------------

avś_97 virūpaḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | # # # anyatamo gṛhapatir āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jātaḥ | jātamātrasya sarvaśarīraṃ vikṛtisphuṭaṃ pravṛttam* | durvarṇo durdarśano 'ṣṭādaśabhir doṣavarṇakaiḥ samanvāgataḥ sa dārako bhūtaḥ | tasya mātāpitarau sarvāṅgaṃ durvarṇaṃ durdarśanaṃ vikṛtarūpaṃ dṛṣṭvā cintāparau vyvasthitau | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyvasthāpyate: kiṃ nāma bhavatu dārakasya? jñātaya ūcuḥ: yasmād ayaṃ jātamātra evaṃ vikṛtarūpaḥ, tasmād bhavatu dārakasya virūpa iti nāma ||

ydā mahān saṃvṛttas tadā tasya lajjayā mahān saṃkoco jātaḥ | kutrānyatra gamiṣyāmi, kva tiṣṭhāmi, iti vicārya sujīrṇodyānaṃ jagāma | atha bhagavān mahāśrāvakaparivṛtaḥ sujīrṇodyānaṃ gataḥ | sa bhagavantaṃ dṛṣṭvā jehrīyamāṇa itaś cāmutaś ca palāyitum ārabdhaḥ | tato bhagavatā ṛddhyā tathādhiṣṭhito yan na śaknoti palāyitum* | tato bhagavān saha śrāvakair nirodhasamāpattiṃ samāpannaḥ | tato nirodhād vyutthāya virūpam ātmānaṃ nirmitavān* | nirmāya śarāvaṃ bhojanapūrṇam ādāya virūpam āgataṃ dṛṣṭvā harṣajāta āmantritavān*: ehi sahāyaka, kuta āgamiṣyate, tiṣṭha, ubhāv api sahitau vatsyāva iti | tato 'sya bhagavatā bhojanaṃ dattam* | prīṇītendriyaś ca saṃvṛttaḥ | tato bhagavatā ātmā svaveṣeṇa sthāpitaḥ | tato virūpo buddhaṃ bhagavantaṃ dṛṣṭvā kathayati: abhirūpataras tvam idānīṃ saṃvṛttaḥ | kasya karmaṇaḥ prabhāvād iti | bhagavān āha: vidyā me asti cittaprasādajananī nāmnā, tasyā eṣa prabhāva iti | tatas tena bhagavato 'ntike cittaṃ prasāditam*, teṣāṃ ca mahāśrāvakāṇām ālayasamāpannānām* | tato 'sya lakṣmīḥ prādurbhūtā | pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta virūpeṇa karmāṇi kṛtāni, yenaiva durvarṇo durdarśano 'ṣṭādaśabhir daurvarṇikadoṣaiḥ samanvāgataḥ | pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: virūpeṇaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni |

-------------------- vaidya, p. 251 --------------------

virūpeṇaiva karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_97.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani puṣyo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | so 'pareṇa samayenānyatamāṃ rājadhānīm upaniśritya viharati | atha puṣyaḥ samyaksaṃbuddhaḥ samanvāhartuṃ pravṛttaḥ | paśyati tasmin kāle dvau bodhisatvau saṃnikṛṣṭau: bhagavāñ chākyamunir maitreyaś ca | maitreyasya svasaṃtatiḥ paripakvā, śāstur vaineyā aparipakvāḥ | śākyamunes tu svasaṃtatir aparipakvā, vaineyāḥ paripakvāḥ | atha puṣyaḥ samyaksaṃbuddhaḥ śākyamuner bodhisatvasya saṃtatiparipācanārthaṃ himavantaṃ parvatam abhiruhya ratnaguhāṃ praviśa paryaṅkaṃ baddhvā tejodhātuṃ samāpannaḥ | tasmiṃś ca kāle śākyamunir bodhisatvaḥ phalamūlānām arthe himavantaṃ parvatam abhirūḍhaḥ | sa itas tataś cañcūryamāṇo dadarśa puṣyaṃ samyaksaṃbuddhaṃ dvātriṃṣatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cānena tathāvidhaṃ cittasamādhānaṃ samāsāditam*, yad ekapādena sapta rātriṃdivāni ekayā gāthayā stutavān*:

na divi bhuvi vā nāsmiṃl loke na vaiśravaṇālaye na marubhavane divye sthāne na dikṣu vidikṣu vā | caratu vasudhāṃ sphītāṃ kṛtsnāṃ saparvatakānanāṃ puruṣavṛṣabhāsty anyas tulyo mahāśramaṇas tava || avś_97.2 ||

atha puṣyaḥ samyaksaṃbuddhaḥ paripakvasaṃtatiṃ śākyamuniṃ bodhisatvaṃ dṛṣṭvā sādhukāram adāt*: sādhu sādhu satpuruṣa |

anena balavīryeṇa saṃpannena dvijottama | nava kalpāḥ parāvṛttāḥ saṃstutyādya tathāgatam* || avś_97.3 ||

tato bhagavān maheśākhyābhir devatābhiḥ parivṛtaḥ tasyāṃ guhāyāṃ sthitaḥ | tatra guhānivāsinī devatā alpeśākhyatvān na śaknoti tāṃ guhāṃ samabhiroḍhum* | tato vikṛtanayanā bhūtvā bhagavantaṃ bhīṣayate | yadā suciram api bhīṣayamāṇā na śaknoti bhagavato 'pakāraṃ kartum*, tadā tayā prasādo labdhaḥ: śobhano 'yam ṛṣiḥ siddhavrataś ceti | tataḥ sā udāraṃ rūpam abhinirmāya bhagavataḥ pādayor nipatya kṣamāpayitvā piṇḍakena pratipāditavatī ||

-------------------- vaidya, p. 252 --------------------

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena guhānivāsinī devatā babhūva, ayam virūpaḥ saḥ | tasya karmaṇo vipākena saṃsāre 'nantaṃ duḥkham anubhūtavān* | idānīm api tenaiva hetunā virūpaḥ saṃvṛttaḥ | yad anena paścāc cittaṃ prasāditam*, tenāsya apagatā alakṣmīḥ prādurbhūtā | pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_98 gaṅgikaḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | vārāṇasyām anyatamo gṛhapatir āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayato na putro na duhitā | sa kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ: anekadhanasamuditaṃ me gṛham*, na me putro na duhitā | mamātyayāt sarvasvāpateyam aputrakam iti kṛtvā rājavidheyaṃ bhaviṣyatīti | sa śramaṇabrāhmaṇanaimittikasuhṛtsaṃbandhibāndhavair ucyate: devatārādhanaṃ kuruṣveti | so 'putraḥ putrābhinandī śivavaruṇakuberaśakrabrahmādīn anyāṃś ca devatāviśeṣān āyācate | tadyathā ārāmadevatā vanadevatāś catvaradevatāḥ śṛṅgāṭakadevatāḥ | sahajāḥ sahadhārmikā nityānubaddhā api devatā āyācate sma | asti caiṣa loke pravādo yadāyācanahetoḥ putrā jāyante duhitaraś ceti | tac ca naivam* | yady evam abhaviṣyad ekaikasya putrasahasram abhaviṣyat tadyathā rājñaś cakravartinaḥ | api tu trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca | katameṣāṃ trayāṇām* | mātāpitarāu raktau bhavataḥ saṃnipatitau, mātā ca kalyā bhavati ṛtumatī, gandharvaś ca pratyupasthito bhavati | eṣāṃ trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ceti | sa caivam āyācanaparas tiṣṭhati | anyatamaś ca satvo 'nyatamasmāt satvanikāyāc cyutvā tasya prajāpatyāḥ kukṣim avakrāntaḥ | pañcāveṇikā dharmā ekatye paṇḍitajātīye mātṛgrāme | katame

-------------------- vaidya, p. 253 --------------------

pañca? raktaṃ puruṣaṃ jānāti viraktaṃ {puruṣaṃ} jānāti | kālaṃ jānāti ṛtuṃ jānāti | garbham avakrāntaṃ jānāti | yasya sakāśād garbho 'vakrāmati taṃ jānāti | dārakaṃ jānāti dārikāṃ jānāti | saced dārako bhavati, dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati | saced dārikā bhavati, vāmaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati | sā āttamanāttamanāḥ svāmina ārocayati: diṣṭyā āryaputra vardhase | āpannasatvāsmi saṃvṛttā | yathā ca me dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati, niyataṃ dārako bhaviṣyatīti | so 'py āttamanāttamanāḥ pūrvakāyam abhyunnamayya (speyer: atyunnamayya) dakṣiṇaṃ bāhum abhiprasāryodānam udānayati: apy evāhaṃ cirakālābhilaṣitaṃ putramukhaṃ paśyeyam* | jāto me syān nāvajātaḥ | kṛtyāni me kurvīta | bhṛtaḥ pratibibhṛyāt* | dāyād yaṃ pratipadyeta | kulavaṃśo me cirasthitikaḥ syāt* | asmākaṃ cāpy atītakālagatānām alpaṃ vā prabhūtaṃ vā dānāni datvā puṇyāni kṛtvā mama nāmnā dakṣiṇām ādekṣyate: idaṃ tayor yatratatropapannayor gacchator anugacchatv iti | āpannasatvāṃ caināṃ viditvā upariprāsādatalagatām ayantritāṃ dhārayati, śīte śītopakaraṇair uṣṇe uṣṇopakaraṇair vaidyaprajñaptair āhārair nātitiktair nātyamlair nātilavaṇair nātimadhurair nātikaṭukair nātikaṣāyais tiktāmlalavaṇamadhurakaṭukakaṣāyavivarjitair āhāraiḥ | hārārdhahāravibhūṣitagātrīm apsarasam iva nandanavanavicāriṇīṃ mañcān mañcaṃ pīṭhāt pīṭham anavatarantīm adharāṃ bhūmim* | na cāsyāḥ kiṃcid amanojñaśabdaśravaṇaṃ yāvad eva garbhasya paripākāya | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā gaṅgika iti nāma kṛtam* | gaṅgiko dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* ||

sa ca nirbhedabhāgīyaiḥ kuśalamūlaiḥ samanvāgato gṛhāvāse nābhiramate | sa mātāpitarau pādayor nipatya vijñāpayati: amba tāta anujānītaṃ mām*, bhagavacchāsane pravrajiṣyāmīti | tato 'sya mātāpitarāv ekaputraka iti kṛtvā nānujānītaḥ | tato gaṅgikasya buddhir utpannā: durlabho manuṣyapratilābhaḥ, durlabhaś ca tathāgataprādurbhāvaḥ, tathendriyasaṃpad api durlabhā | ko me upāyo bhaved yad ahaṃ bhagavacchāsane pravrajeyam iti | tasyaitad abhavat*: yanv ahaṃ praṇidhānaṃ kṛtvā ātmānamātmanā jīvitād vyaparopayeyam*, yathā manuṣyātvam āsādya laghu laghv eva pravrajeyam iti | tenaivaṃ vicintya viṣaṃ bhakṣitam*, na ca kālaṃ karoti | agnau patitaḥ, parvatād ātmānam utsṛṣṭavān*, nadyāṃ cārakāyāṃ patitaḥ, tatrāpi kālaṃ na karoti | tasya buddhir utpannā: kaḥ upāyaḥ syād yena kālaṃ kuryām iti | tasyaitad abhavat*: sarvathāyaṃ rājā ajātaśatruś caṇḍo rabhasaḥ karkaśaḥ sāhasikaś ca | yanv aham asya gṛhe rātrau saṃdhiṃ chindyām iti | sa rājagṛhaṃ nagaraṃ gatvā rātrau saṃprāptāyāṃ bhagne cakṣuṣpathe saṃdhim ārabdhaś chettum* | tato rakṣibhir jīvagrāhaṃ gṛhītvā rājño 'jātaśatror upanītaḥ: ayaṃ deva cauro duṣṭo 'pakārī ca, yo rājakule rātrau saṃdhiṃ chindatīti |

-------------------- vaidya, p. 254 --------------------

tato rājñā aparādhika iti kṛtvā vadhya utsṛṣṭaḥ | tato vyadhyaghātair nīlāmbaravasanaiḥ karavīramālāsaktakaṇṭheguṇa udyataśastrapāṇibhī rathyāvīthīcatvaraśṛṅgāṭakeṣu śrāvaṇāmukheṣv anuśrāvya dakṣiṇena nagaradvāreṇa niṣkāsya śītavanaṃ śmaśānaṃ nīyate | sa nīyamānas tān vadhyaghātān āha: śīghraṃ śīghraṃ bhavanto gacchantu, mā kadācid rājñaś cittasyānyathātvaṃ syād iti | tato vyadhyaghātair eṣā pravṛttī rājño niveditā | tato rājñā pratinivartya pṛṣṭhaḥ: ko hetur yat tvam iṣṭaṃ jīvitaṃ parityaktum icchasīti | tena sa vṛttānto vistareṇa rājñe samākhyātaḥ | tato rājā ajātaśatruḥ kadambapuṣpavad āhṛṣṭaromakūpaḥ sāśrukaṇṭho rudan mukha udānam udānayati: aho suparipakvā asya buddhisaṃtatiḥ, svavagataḥ saṃsāradoṣaḥ, supratilabdhā śraddhāsaṃpat*, yatra nāmāyaṃ pravrajyāhetor idam iṣṭaṃ jīvitaṃ parityaktuṃ vyavasitaḥ | tato rājñā samāśvāsyoktaḥ: putraka ahaṃ prabhus te jīvitasya | gacchedānīṃ bhagavacchāsane pravrajeti | sa rājñotsṛṣṭo bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: eṣo 'gro me bhikṣavo bhikṣūṇāṃ mama śrāvakāṇāṃ śraddhāpravrajitānāṃ yaduta gaṅgiko vārāṇaseyaḥ śreṣṭhiputra iti ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta gaṅgikena karmāṇi kṛtāni, yenaiṣāṃ vipākān nāgniḥ kāye 'vakāśati, na viṣam*, na ca śastram*, nodakena kālaṃ karoti, arhatvaṃ cānena prāptam iti | bhagavān āha: gaṅgikenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | gaṅgikenaiva karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_98.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryām anyatamaḥ śmaśānamoṣako mātaṅgaḥ | yāvat tena pāthān hatvā bhāṇḍam āsāditam* | tatas tasya pṛṣṭhatas taskarāḥ pradhāvitāḥ | yāvad anyatamasmin śmaśāne pratyekabudho nirodhasamāpattiṃ samāpannaḥ | tato 'sau śmaśānamoṣako

-------------------- vaidya, p. 255 --------------------

mātaṅgas tasya purastād bhāṇḍam apasṛjya tatraiva nilīnaḥ | tats te taskarāḥ pratyekabuddhaṃ dṛṣṭvā asyārabdhāḥ kṣeptuṃ śastram agniṃ ca | na cāsya cīvarakarṇakam api śaknuvanti cālayitum*, yasmād asau nirodhasamādhiṃ samāpannaḥ | yadā te taskarāḥ śrāntāḥ prakrāntāḥ, tadā sa pratyekabuddhaḥ krameṇa samādhivyutthitaḥ | tatas tena śmaśānamoṣakeṇa mātaṅgena taṃ pratyekabuddhaṃ piṇḍakena pratipādya praṇidhānaṃ kṛtam*: aham apy evaṃvidhānāṃ guṇānāṃ lābhī syām*, yathā cāyam aparopakramaḥ | evam aham api yatra yatra jāyeya, tatra tatrāparopakramaḥ syām*, prativiśiṣṭataraṃ cātaḥ śāstāram ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena śmaśānamoṣako mātaṅgaḥ, ayam sa gaṅgikaḥ | bhūyaḥ kāśyape bhagavati pravrajito babhūva | tatrānena brahmacaryavāsaḥ paripālitaḥ | tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānāṃ karmaṇām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_99 dīrghanakhaḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe | tena khalu samayena nāladagrāmake tiṣyo nāma brāhmaṇaḥ | tena śārī nāma dārikā māṭharasakāśāl labdhā | yadā śāriputraḥ sārīkukṣim avakrāntaḥ, tadā bhrātrā saha dīrghanakhena vivādaṃ kurvantī nigrahasthānaṃ prāpayati | # # # # # # # | tato dīrghanakhena dakṣiṇāpathaṃ gatvā bahūni śāstrāṇy adhītāni | yāvat krameṇa śāriputro jātaḥ | tena dvir aṣṭavarṣeṇaindraṃ vyākaraṇam adhītam*, sarvavādinaś ca nigṛhītāḥ | so 'nupūrveṇa bhagavataḥ śāsane pravrajitaḥ | yāvad dīrghanakhena pravrājakena śrutam*: bhāgineyena te sarve tīrthakarā nigṛhītāḥ | idānīṃ śramaṇagautamasya śiṣyatvam abhyupagata iti | -------------------- vaidya, p. 256 --------------------

śrutvā cāsya mahatī paribhavasaṃjñā utpannā, sarvaśāstreṣu cāsya anaiṣṭhikasaṃjñā utpannā | tataḥ kramaśo rājagṛham anuprāptaḥ ||

tasmiṃś ca samaye bhagavān pratisaṃlayanād vyutthāya catasṛṇāṃ parṣadāṃ madhuramadhuraṃ dharmaṃ deśayati kṣaudraṃ madhv ivāneḍakam* | śāriputro 'pi bhagavataḥ purastāt sthito 'bhūd vyajanaṃ gṛhītvā bhagavanataṃ vījayan* | atha dadarśa dīrghanakhaparivrājako bhagavantam ardhacandrākāreṇopaviṣṭaṃ dharmaṃ deśayantam*, śāriputraṃ ca vyajanavyagrahastaṃ bhagavantaṃ vījayamānam* | dṛṣṭvā ca punar bhagavantam idam avocat*: sarvaṃ me bho gautama na kṣamata iti | bhagavān āha: eṣāpi te agnivaiśyāyana dṛṣṭir na kṣamate, yeyaṃ dṛṣṭiḥ: sarvaṃ me na kṣamata iti | eṣāpi me bho gautama dṛṣṭir na kṣamate, yeyaṃ me dṛṣṭiḥ: sarvaṃ me na kṣamata iti | api tu te agnivaiśyāyana evaṃ jānato 'yāś ca dṛṣṭeḥ prahāṇaṃ bhaviṣyati pratinisargo vāntībhāvaḥ; anyasyāś ca dṛṣṭer apratisaṃdhir anupādānam aprādurbhāvaḥ? api me bho gautama evaṃ jānata evaṃ paśyato 'syāś ca dṛṣṭeḥ prahāṇaṃ bhaviṣyati pratinisargo vāntībhāvaḥ anyasyāś ca dṛṣṭer apratisaṃdhir anupādānam aprādurbhāvaḥ | bahujanena te agnivaiśyāyana na saṃsyandiṣyati (speyer: saṃsyadiṣyati) | # # # # # # ima ucyante tanubhyas tanutarāḥ | loke traya ime agnivaiśyāyana dṛṣṭisaṃniśrayāḥ | katame trayaḥ? ihāgnivaiśyāyana eka evaṃdṛṣṭir bhavati evaṃvādī: sarvaṃ me kṣamata iti | punar aparam ihaika evaṃdṛṣṭir bhavati evaṃvādī: sarvaṃ me na kṣamata iti | punar aparam eka evaṃdṛṣṭir bhavati evaṃvādī: evaṃ me kṣamate, ekaṃ na me kṣamata iti | tatrāgnivaiśyāyana yeyaṃ dṛṣṭiḥ sarvaṃ me kṣamata iti, iyṃ dṛṣṭiḥ saṃrāgāya saṃvartate nāsaṃrāgāya, saṃdveṣāya

nāsaṃdveṣāya, saṃmohāya nāsaṃmohāya, saṃyogāya nāsaṃyogāya, saṃkleśāya na vyavadānāya, saṃcayāya nāpacayāya, abhinandanāyopādānāya adhyavasānāya saṃvartate | tatrāgnivaiśyāyana yeyaṃ dṛṣṭiḥ: sarvaṃ me na kṣamata iti, iyaṃ dṛṣṭiḥ asaṃrāgāya saṃvartate na saṃrāgāya, asaṃdveṣāya na saṃdveṣāya, asaṃmohāya na saṃmohāya, visaṃyogāya na saṃyogāya, vyavadānāya na saṃkleśāya, asaṃcayāya na saṃcayāya | anabhinandanāyānupādānāya anadhyavasānāya saṃvartate | tatra yeyaṃ dṛṣṭiḥ: ekaṃ me kṣamate, ekaṃ me na kṣamata iti, yat tāvad asya kṣamate, tat saṃrāgāya saṃdveṣāya saṃmohāya saṃyogāya saṃkleśāya, na vyavadānāya nāpacayāya | abhinandanāyopādānāya adhyavasānāya saṃvartate | yad asya na kṣamate, tad asaṃrāgāya saṃvartate na saṃrāgāya, asaṃdveṣāya na saṃdveṣāya, asaṃmohāya na saṃmohāya, asaṃyogāya na saṃyogāya, vyavadānāya na saṃkleśāya, apacayāya na saṃcayāya | anabhinandanāyānupādānāya anadhyavasānāya saṃvartate | tatrā śrutavān āryaśrāvaka idaṃ pratisaṃśikṣyate: ahaṃ caivaṃdṛṣṭiḥ syām*, evaṃvādī: sarvaṃ me kṣamate | dvābhyāṃ me sārdhaṃ syād vigrahaḥ syād vivādaḥ | yaś ca evaṃdṛṣṭir evaṃvādī: sarvaṃ me na kṣamata iti, yaś ca evaṃdṛṣṭir evaṃvādi: ekaṃ me kṣamate ekaṃ me na kṣamata iti | vigrahe sati vivādaḥ, vivāde sati vihiṃsā | iti sa tāṃ savigrahāṃ savivādāṃ savihiṃsāṃ ca samanupaśyann

-------------------- vaidya, p. 257 --------------------

imāṃ ca dṛṣṭiṃ pratinisṛjati, anyāṃ ca dṛṣṭiṃ nopādatte | evam asyāś ca dṛṣṭeḥ prahāṇaṃ bhavati pratinisargo vāntībhāvaḥ, anyasyāś ca dṛṣṭer apratisaṃdhir anupādānam aprādurbhāvaḥ ||

tatra śrutavān āryaśrāvaka idaṃ pratisaṃśikṣyate: ahaṃ ced evaṃdṛṣṭiḥ syām evaṃvādī: sarvaṃ me na kṣamata iti, dvābhyāṃ me sārdhaṃ syād vigrahaḥ, syād vivādaḥ | yaś ca evaṃdṛṣṭir evaṃvādī: sarvaṃ me kṣamata iti, yaś ca evaṃdṛṣṭir evaṃvādi: ekaṃ me kṣamate ekaṃ me na kṣamata iti | vigrahe sati vivādaḥ, vivāde sati vihiṃsā, iti sa tāṃ savigrahāṃ savivādāṃ savihiṃsāṃ ca samanupaśyann imāṃ ca dṛṣṭiṃ pratinisṛjati, anyāṃ ca dṛṣṭiṃ nopādatte | evam asyāś ca dṛṣṭeḥ prahāṇaṃ bhavati pratinisargo vāntībhāvaḥ | anyasyāś ca dṛṣṭer apratisaṃdhir anupādānam aprādurbhāvaḥ ||

<tatra śrutavān āryaśrāvaka idaṃ pratisaṃśikṣyate: ahaṃ ced evamdṛṣṭiḥ syām evaṃvādī: sarvaṃ me na kṣamata iti, dvābhyāṃ me sārdhaṃ syād vigrahaḥ, syād vivādaḥ | yaś caivaṃdṛṣṭir evaṃvādī: sarvaṃ me kṣamata iti, yaś ca evaṃdṛṣṭir evaṃvādi: ekaṃ me kṣamate ekaṃ me na kṣamate iti | vigrahe sati vivādaḥ, vivāde sati vihiṃsā, iti sa tāṃ savigrahāṃ savivādāṃ savihiṃsāṃ ca samanupaśyann imāṃ ca dṛṣṭiṃ pratinisṛjati, anyāṃ ca dṛṣṭiṃ nopādatte | evam asyāś ca dṛṣṭeḥ prahāṇaṃ bhavati pratinisargo vāntībhāvaḥ | anyasyāś ca dṛṣṭer apratisaṃdhir anupādānam aprādurbhāvaḥ ||> tatra śrutavān āryaśrāvaka idaṃ pratisaṃśikṣyate: ahaṃ ced evamdṛṣṭiḥ syām evaṃvādī: ekaṃ me kṣamate, ekaṃ me na kṣamata iti, dvābhyāṃ me sārdhaṃ syād vigrahaḥ, syād vivādaḥ | yaś caivaṃdṛṣṭir evaṃvādī: sarvaṃ me kṣamata iti, yaś ca evaṃdṛṣṭir evaṃvādi: sarvaṃ me na kṣamate iti | vigrahe sati vivādaḥ, vivāde sati vihiṃsā, iti sa tāṃ savigrahāṃ savivādāṃ savihiṃsāṃ ca samanupaśyann imāṃ ca dṛṣṭiṃ pratinisṛjati, anyāṃ ca dṛṣṭiṃ nopādatte | evam asyāś ca dṛṣṭeḥ prahāṇaṃ bhavati pratinisargo vāntībhāvaḥ | anyasyāś ca dṛṣṭer apratisaṃdhir anupādānam aprādurbhāvaḥ ||

ayaṃ khalv agnivaiśyāyana kāyo rūpī audārikaś cāturmahābhūtika iti āryaśrāvakeṇa abhīkṣṇam udayavyayānudarśinā vihartavyam*, virāgānudarśinā pratinisargānudarśinā vihartavyam* | yatrāryaśrāvakasya abhīkṣṇam udayavyayānudarśino viharataḥ, yo 'sya bhavati kāye kāyacchandaḥ kāyasnehaḥ kāyapremā kāyālayaḥ kāyaviṣaktiḥ kāyādhyavasānam*, tac cāsya cittaṃ na paryādāya tiṣṭhati ||

tisra imā agnivaiśyāyana vedanāḥ | katamās tisraḥ? sukhā duḥkhā aduḥkhāsukhā ca | yasmin samaye śrutavān āryaśrāvakaḥ sukhāṃ vedanāṃ vedayate, dve asya vedane tasmin samaye niruddhe bhavataḥ: duḥkhā ca aduḥkhāsukhā ca | sukhām eva ca tasmin samaye āryaśrāvako vedanāṃ vedayate | sukhāpi ca vedanā anityā nirodhadharmiṇī | yasmin samaye āryaśrāvako duḥkhāṃ vedanāṃ vedayate, dve asya vedane tasmin samaye niruddhe bhavataḥ, sukhā aduḥkhāsukhā ca | duḥkhām eva ca tasmin samaye āryaśrāvako vedanāṃ vedayate | duḥkhāpi vedanā anityā nirodhadharmiṇī | yasmin samaye āryaśrāvako aduḥkhāsukhāṃ vedanāṃ vedayate, dve asya vedane tasmin samaye niruddhe bhavataḥ, sukhā duḥkhā ca | aduḥkhāsukhām eva ca tasmin samaye āryaśrāvako vedanāṃ vedayate | aduḥkhāsukhāpi vedanā anityā nirodhadharmiṇī | tasyaivaṃ bhavati: imā vedanāḥ kiṃnidānāḥ kiṃsamudayāḥ kiṃjātīyāḥ kiṃprabhāvā iti? imā vedanā sparśanidānāḥ sparśasamudayāḥ sparśajātīyāḥ sparśaprabhāvāḥ | tasya sparśasya samudayāt tās tā vedanāḥ samudayante

-------------------- vaidya, p. 258 --------------------

tasya sparśasya nirodhāt tās tā vedanā nirudhyante, vyupaśāmyanti śītībhavanti astaṃgacchanti | sa yāṃ kāṃcid vedanāṃ vedayate sukhāṃ vā duḥkhāṃ vā aduḥkhāsukhā vā, tāsāṃ vedanānāṃ samudayaṃ cāstaṃgamaṃ cāsvādaṃ cādīnavaṃ ca niḥsaraṇaṃ ca yathābhūtaṃ prajānāmīti, tasya vedanānāṃ samudayaṃ cāstaṃgamaṃ cāsvādaṃ cādīnavaṃ ca niḥsaraṇaṃ ca yathābhūtaṃ prajānata utpannāsu vedanāsv anityatānudarśī viharati, vyayānudarśī virāgānudarśī nirodhānudarśī pratisargānudarśī | sa kāyaparyantikāṃ vedanāṃ vedayamānaḥ kāyaparyantikāṃ vedanāṃ vedaya iti yathābhūtaṃ prajānāti | jīvitaparyantikāṃ vedanāṃ vedayamāno jīvitaparyantikāṃ vedanāṃ vedaya iti yathābhūtaṃ prajānāti | bhedāc ca kāyasyorddhvaṃ jīvitaparyādānād ihaivāsya sarvāṇi vedanāni apariśeṣaṃ nirudhyante apariśeṣam astaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchanti | tasyaivaṃ bhavati: sukhām api vedanāṃ vedayato bhedaḥ kāyasya bhaviṣyati | eṣa evānto duḥkhasya | duḥkhām api, aduḥkhāsukhām api vedanāṃ vedayato bhedaḥ kāyasya bhaviṣyati | eṣa evānto duḥkhasya | sa sukhām api vedanāṃ vedayate, visaṃyukto vedayate, na saṃyuktaḥ | duḥkhām api aduḥkhāsukhām api vedanāṃ vedayate, visaṃyukto vedayate, na saṃyuktaḥ | kena visaṃyuktaḥ? visaṃyukto rāgeṇa dveṣeṇa mohena, visaṃyukto jātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ, visaṃyukto duḥkhād iti vadāmi ||

tena khalu samayena āyuṣmāñ śāriputro 'rdhamāsopasaṃpanno bhagavataḥ pṛṣṭhataḥ sthito 'bhūd vyajanaṃ gṛhītvā bhagavantaṃ vījayan* | āyuṣmataḥ śāriputrasyaitad abhavat*: bhagavāṃs teṣāṃ dharmāṇāṃ prahāṇam eva varṇayati, virāgam eva nirodham eva pratiniḥsargam eva varṇayati | yanv ahaṃ teṣāṃ teṣāṃ dharmāṇāṃ prahāṇānudarśī vihareyam*, virāgānudarśī nirodhānudarśī vihareyam*, pratiniḥsargānudarśī vihareyam iti | āyuṣmataḥ śāriputrasyaiṣāṃ dharmāṇām anityatānudarśino viharato vyayānudarśino virāgānudarśino nirodhānudarśinaḥ pratiniḥsargānudarśino viharataḥ anupādāya āsravebhyaś cittaṃ vimuktam* | dīrghanakhasya ca parivrājakasya virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣur utpannam* ||

atha dīrghanakhaḥ parivrājako dṛṣṭadharmā prāptadharmā paryavagāḍhadharmā tīrṇakāṅkṣas tīrṇavicikitso 'parapratyayo 'nanyaneyaḥ śāstuḥ śāsane (speyer: śāstraśasane) dharmeṣu vaiśāradyaprāpta utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamayya bhagavantam idam avocat | lābheyāhaṃ bhadanta svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvam* | careyam ahaṃ bhagavato 'ntike brahmacaryam* | labdhavān dīrghanakhaparivrājakaḥ svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvam* | evaṃ pravrajitaḥ sa āyuṣmān eko vyapakṛṣṭo 'pramatta ātāpī prahitātmā vyahārṣīt* | eko vyapakṛṣṭo 'pramatta ātāpī prahitātmā viharan* yad arthaṃ kulaputrāḥ keśaśmaśru avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajanti, tad anuttaraṃ brahmacaryaparyavasānaṃ

-------------------- vaidya, p. 259 --------------------

dṛṣṭa eva dharme svayam abhijñayā sākṣātkṛtvā pratipadya pravedayate: kṣīṇā me jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryaṃ, kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparam asmād bhavaṃ prajānāmīti | ājñātavān sa āyuṣmān arhan babhūva suvimuktacittaḥ | tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: eṣo 'gro me bhikṣavo bhikṣūṇāṃ mama śrāvakāṇāṃ pratisaṃvitprāptānāṃ yaduta koṣṭhilo bhikṣur iti ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta mahākoṣṭhilena karmāṇi kṛtāny upacitāni, yena mahāvādī saṃvṛttaḥ | pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: koṣṭhilenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | koṣṭhilena karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_99.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ pañcamātrāṇi taskaraśatāni senāpatipramukhāṇi cauryeṇa saṃprasthitāni | yāvat te cañcūryamāṇā anyatamaṃ khadiravaṇam anuprāptāḥ | yāvat senāpatinābhihitāḥ: paśyata yūyaṃ kamalāyatākṣaḥ kaścid aparakīyo manuṣyaḥ saṃvidyate, yena vayaṃ yakṣabaliṃ datvā prakrāmemeti | tatra ca khadiravane pratyekabuddhaḥ prativasati | tatas tais taskaraiḥ paryaṭadbhir dṛṣṭvā senāpatisakāśaṃ nītaḥ | tataś caurasenāpatinā vadhyatām ayam ity ājñā dattā | tato 'sau pratyekabuddhas teṣām anugrahārthaṃ vitatapakṣa iva haṃsarājaḥ khagapatham abhyudgamya vicitrāṇi prātihāryāṇi vidarśayitum ārabdhaḥ | tataḥ senāpatir mūlanikṛtta iva drumaḥ pādayor nipatya atyayaṃ deśitavān* | piṇḍakena pratipādya praṇidhānaṃ kṛtavān*: aham apy evaṃvidhānāṃ guṇānāṃ lābhī syām*, prativiśiṣṭataraṃ cātaḥ śāstāram ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena caurasenāpatiḥ, ayam evāsau koṣṭhilaḥ | bhūyaḥ kāśyape bhagavati pravrajito babhūva | tatrānena daśa varṣasahasrāṇi brahmacaryavāsaḥ paripālitaḥ | tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 260 --------------------

avś_100 saṃgītiḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ kuśinagaryāṃ viharati mallānām upavartane yamakaśālavane | atha bhagavāṃs tad eva parinirvāṇakālasamaye āyuṣmantam ānandam āmantrayate sma: prajñāpaya ānanda tathāgatasya āntareṇa yamakaśālayor uttarāśirasaṃ mañcam* | adya tathāgatasya rātryā madhyame yāme nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāṇaṃ bhaviṣyatīti | evaṃ bhadantety āyuṣmān ānando bhagavataḥ pratiśrutya antareṇa yamakaśālayor uttarāśirasaṃ mañcaṃ prajñāpya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte 'sthāt* | ekāntasthita āyuṣmān ānando bhagavantam idam avocat*: prajñapto bhadanta tathāgatasya antareṇa yamakaśālayor uttarāśirasaṃ mañcaḥ | atha bhagavān* yena mañcas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya dakṣiṇena pārśvena śayyāṃ kalpayati pādaṃ pādenopadhāya ālokasaṃjñī smṛtaḥ saṃprajānan nirvāṇasaṃjñām eva manasi kurvann iti ||

tatra bhagavān rātryā madhyame yāme 'nupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtaḥ | samanantaraparinirvṛte buddhe bhagavati atyarthaṃ tasmin samaye mahāpṛthivīcālo 'bhūt* ulkāpātā diśodāhāḥ | antarīkṣe devadundubhayo nadanti | samanantaraparinirvṛte buddhe bhagavati ubhau yamakaśālavanasya drumottamau tathāgatasya siṃhaśayyāṃ śālapuṣpair avākiratām* | samanantaraparinirvṛte bhagavati anyataro bhikṣus tasyāṃ velāyāṃ gāthāṃ bhāṣate:

sundarau khalv imau śālavanasyāsya drumottamau | yad avākiratāṃ puṣpaiḥ śāstāraṃ parinirvṛtam* || avś_100.1 ||

samanantaraparinirvṛte buddhe bhagavati śakro devendro gāthāṃ bhāṣate:

anityā bata saṃskārā utpādavyayadharmiṇaḥ | utpadya hi nirudhyante teṣāṃ vyupaśamaḥ sukham* || avś_100.2 || iti

samanantaraparinirvṛte buddhe bhagavati brahmā sahāṃpatir gāthāṃ bhāṣate:

sarvabhūtāni loke 'sminn ikṣepsyanti samucchrayam* | evaṃvidho yatra śāstā lokeṣv apratipudgalaḥ | tathāgatabalaprāptaḥ cakṣumān parinirvṛtaḥ || avś_100.3 ||

samanantaraparinirvṛte buddhe bhagavati āyuṣmān āniruddho gāthāṃ bhāṣate: sthitā āśvāsapraśvāsā sthiracittasya tāyinaḥ | ānijyāṃ śāntim āgamya cakṣumān parinirvṛtaḥ || avś_100.4 ||

-------------------- vaidya, p. 261 --------------------

tadābhavad bhīṣaṇakaṃ tadābhūd romaharṣaṇam* | sarvākārabalopetaḥ śāstā kālaṃ yadākarot* || avś_100.5 ||

asaṃlīnena cittena vedanā adhivāsayan* | pradyotasy eva nirvāṇaṃ vimokṣas tasya cetasaḥ || avś_100.6 || iti ||

saptāhaparinirvṛte buddhe bhagavati āyuṣmān ānando bhagavataś citāṃ pradakṣiṇīkurvan* gāthāṃ bhāṣate:

yena kāyaratanena nāyako brahmalokam agaman maharddhikaḥ | dahyate sma tanujena tejasā pañcabhir yugaśataiḥ sa veṣṭitaḥ (speyer: veṣṭhitaḥ) || avś_100.7 ||

sahasramātreṇa hi cīvarāṇāṃ buddhasya kāyaḥ pariveṣṭito 'bhūt* | (speyer: pariveṣṭhito) dve cīvare tatra tu naiva dagdhe abhyantaraṃ bāhyam atha dvitīyam* || avś_100.8 ||

varṣaśataparinirvṛte buddhe bhagavati pāṭaliputre nagare rājā aśoko rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam* | dhārmiko dharmarājo dharmeṇa rājyaṃ pālayati | yāvad apareṇa samayena devyā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa devī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ kuṇālasadṛśābhyāṃ netrābhyām* | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād asya jātamātrasya kuṇālasadṛśe netre, tasmād bhavatu dārakasya kuṇāla iti nāmeti | kuṇālo dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | tatas taṃ sarvālaṃkāravibhūṣitaṃ rājā utsaṅgena kṛtvā punaḥ punaḥ prekṣya rūpasaṃpadā praharṣita uvāca: asadṛśo me putro loke rūpeṇeti ||

tatra ca samaye gāndhāre puṣpabherotso nāma grāmaḥ | tatrānyatamasya gṛhapateḥ putro jāto 'tikrānto mānuṣaṃ varṇam asaṃprāptaś ca divyaṃ varṇam* | janmani cāsya divyagandhodakaparipūrṇā

-------------------- vaidya, p. 262 --------------------

ratnamayī puṣkariṇī prādurbhūtā, puṣpasaṃpannaṃ ca mahad udyānaṃ jaṅgamaṃ ca | yatra yatra kumāro gacchati tatra tatra ca puṣkariṇī udyānaṃ ca prādurbhavati | tasya sundara iti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam* ||

yāvat krameṇa kumāro mahān saṃvṛttam* | tato 'pareṇa samayena puṣpabherotsād vaṇijaḥ kenacid eva karaṇīyena pāṭaliputraṃ gatāḥ | te prābhṛtam ādāya rājñaḥ sakāśam upagatāḥ | tataḥ pādayor nipatya prābhṛtaṃ rājñe upanamayya purastād vyavasthitāḥ | tato rājā aśokas teṣāṃ kuṇālaṃ darśayati: haṃ bho vaṇijaḥ, kadācit kutracid bhavadbhiḥ paryaṭadbhir evaṃvidhaṃ rūpaviśeṣayuktaṃ dṛṣṭapūrvam iti ? tatas te vaṇijaḥ kṛtakarapuṭāḥ pādayor nipatya abhayaṃ mārgayitvā rājānam ūcuḥ: asti deva asmadīye viṣaye sundaro nāma kumāro 'tikrānto mānuṣaṃ varṇam asaṃprāptaś ca divyaṃ varṇam* | janmani cāsya divyagandhodakaparipūrṇā ratnamayī puṣkariṇī prādurbhūtā, puṣpaphalasamṛddhaṃ ca mahad udyānaṃ jaṅgamam* | yatra yatra ca kumāro gacchati tatra tatra puṣkariṇī udyānaṃ ca prādurbhavati | śrutvā rājā aśokaḥ paraṃ vismayam āpannaḥ | kutūhalajātaś ca dūtasaṃpreṣaṇaṃ kṛtavān: eṣa rājā aśoka āgantum icchati sundarasya kumārasya darśanahetoḥ | yad vaḥ kṛtyaṃ vā karaṇīyaṃ vā tat kurudhvam iti | tato mahājanakāyo bhītāḥ: yadi rājā mahāsādhanena ihāgamiṣyati, mā haiva kaṃcid anartham utpādayiṣyatīti | tataḥ sa kumāro bhadrayānaṃ yojayitvā śatasahasraṃ ca muktāhāraṃ prābhṛtasyārthe datvā aśokasya sakāśaṃ preṣitaḥ | so 'nupūrveṇa cañcūryamāṇaḥ pāṭaliputraṃ nagaraṃ prāptaḥ | śatasahasraṃ ca muktāhāraṃ gṛhītvā rājño 'śokasya sakāśam anuprāptaḥ | rājā aśokaś ca sahadarśanāt sundarasya kumārasya rūpaṃ śobhāṃ varṇapuṣkalatāṃ ca divyāṃ puṣkariṇīm udyānaṃ ca dṛṣṭvā paraṃ vismayam upagataḥ ||

tato rājā aśokaḥ sthaviropaguptasya vismayajananārthaṃ sundaraṃ ca kumāram ādāya kukkuṭāgāraṃ gataḥ | tatropaguptapramukhāṇy aṣṭādaśārhatsahasrāṇi nivasanti, taddviguṇāḥ śaikṣāḥ pṛthagjanakalyāṇakāḥ | tataḥ sa sthavirasya pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | sthaviropaguptenāsya dharmo deśitaḥ | tataḥ kumāraḥ paripakvasaṃtatir dharmaṃ śrutvā pravrajyābhilāṣī saṃvṛttaḥ | sa rājānam aśokam anujñāpya sthaviropaguptasya sakāśe pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

tato rājā aśokaḥ saṃdigdhaḥ sthaviraṃ pṛcchati: kāni bhadanta sundareṇa karmāṇi kṛtāni, yenāsyaivaṃvidhaṃ rūpam*, kāni punaḥ karmāṇi yena divyagandhodakaparipūrṇā ratnamayī puṣkariṇī prādurbhūtā, puṣpaphalasamṛddhaṃ ca mahad udyānaṃ jaṅgamam*? sthaviropagupta āha: sundareṇaiva

-------------------- vaidya, p. 263 --------------------

mahārāja pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | sundareṇaiva karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_100.1 ||

bhūtapūrvaṃ mahārāja yadā bhagavān parinirvṛtaḥ, tadā āyuṣmān mahākāśyapaḥ pañcaśataparivāro magadheṣu janapadacārikāṃ caran dharmasaṃgītiṃ kartukāmaḥ | yāvad anyatamena daridrakarṣakeṇa mahān bhikṣusaṃgho dṛṣṭaḥ, śāstṛviyogāc chokārto 'dhvapariśrānto rajasāvacūrṇitagātraḥ | tato 'sya kāruṇyam utpannam* | tatas tena kāśyapapramukhāṇi pañca bhikṣuśatāni jentākasnātreṇopanimantritāni | tatas tena nānāgandhaparibhāvitam uṣṇodakaṃ kṛtvā te bhikṣavaḥ snāpitāḥ, cīvarakāṇi śobhitāni | praṇītena cāhāreṇa saṃtarpya śaraṇagamanaśikṣāpadāni datvā praṇidhānaṃ kṛtam*: asminn eva śākyamuneḥ pravacane pravrajya cārhatvaṃ prāpnuyām iti ||

kiṃ manyase mahārāja yo 'sau tena kālena tena samayena daridrakarṣakaḥ, ayaṃ sa sundaro bhikṣuḥ | yat tena bhikṣavo jentākasnātreṇa snāpitāḥ, tenāsyaivaṃvidho rūpaviśeṣaḥ saṃvṛttaḥ, divyacandanodakaparipūrṇā ramaṇīyā puṣkariṇī puṣpaphalasamṛddhaṃ ca mahad udyānaṃ jaṅgamaṃ prāptam* | yat tena śaraṇagamanaśikṣāpadāni upalabdhāni, teneha janmany arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi mahārāja ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi mahārāja ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

atha rāhā aśoka āyuṣmataḥ sthaviropaguptasya bhāṣitam abhinandyānumodya utthāyāsanāt prakrāntaḥ ||

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.