Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 5/6

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Thí dụ · Bổn sự

Avadānaśataka

Thông tin
GRETIL — the following editions: (1) Ed. P.L. Vaidya, Darbhanga 1958 (Buddhist Sanskrit Texts ; 19) and (2) Ed. J.S. Speyer, St. Petersbourg, 2 vols., 1906-1909 (Bibliotheca Buddhica ; 3).CC BY-NC-SA 4.0

<the text in all ms is mutilated. the para must beginn with kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ ... saṃvṛttāḥ.> {kiṃ manyadhve bhukṣavaḥ ... saṃvṛttāḥ} | tenaiva hetunā idānīm ekapeśījātāḥ samarūpāḥ samadehabhāvāḥ samātmacittāḥ samabalavīryaparākramāḥ samācārāḥ samadharmeṣu parāyaṇāḥ samaṃ srotāpattiphalaṃ prāptāḥ, samaṃ cārhatvaṃ prāptāḥ | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_69 sūryaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ kapilavastuni viharati nyagrodhārāme | kapilavastuni anyatamaḥ śākya āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ putro jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko maheśākhyaḥ śirasi maṇiratnayuktaḥ | ### <tib transl. seems to add afew sentaneces here, describing the sun line splendour of the gem on the crest. cf. tasya maṇiratnasya prabhayā sarvaṃ gṛham avabhāsitaṃ sūryasyeva.> | tasya jatau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād asya dārakasya śirasi maṇiratnaṃ prādurbhūtam*, tasya maṇiratnasya prabhayā sarvaṃ gṛham avabhāsitaṃ sūryasyeva, tasmād asya

-------------------- vaidya, p. 171 --------------------

sūryo nāma bhavatu iti | sūryo dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | sa ca śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalas tyāgaruciḥ pradānakauśalo mahati tyāge vartate | yāvad apareṇa samayena sūryo dārako nyagrodhārāmaṃ gataḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cānena bhagavato 'ntike cittaṃ prasādya svaśirasi maṇiratnam uddhṛtya bhagavata upanāmitam* | tataḥ prasādajāto bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tato bhagavatā sūryasyānukampām upādāya tan maṇiratnam upagṛhyāśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā tena sūryeṇa dārakeṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sa dṛṣṭasatyo dānapradānāni datvā śramaṇabrāhmaṇavanīpakān duḥkhitān satvān saṃtarpayitvā mātāpitarāv anujñāpya bhagavataḥ śāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta sūryeṇa dārakeṇa karmāṇi kṛtāny yena śirasi maṇiratnaṃ jātam*, yena ca maheśākhyo 'rhatvaṃ ca prāptam iti | bhagavān āha: sūryeṇaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | sūryeṇa karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_69.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani ekanavate kalpe vipaśyī nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa bandhumatīṃ rājadhānīm upaniśritya viharati | yāvad vipaśyī samyaksaṃbuddhaḥ

-------------------- vaidya, p. 172 --------------------

sakalaṃ buddhakāryaṃ kṛtvā indhanakṣayād ivāgnir nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtaḥ, tasya rājñā bandhumatā śarīre śarīrapūjāṃ kṛtvā samantayojanaś catūratnamayaḥ stūpaḥ pratiṣṭhāpitaḥ krośam uccatvena | yatrānekāni prāṇiśatasahasrāṇi kārān kṛtvā svargamokṣaparāyaṇāni bhavanti | tatra stūpamaho vartate | śrāddhā brāhmaṇagṛhapatayo vicitrair gandhamālyavilepanaiś chatrair dhvajaiḥ patākābhiḥ pūjāṃ kurvanti | yāvad apareṇa puruṣeṇa rājñāḥ sakāśād dyūtaṃ krīḍataḥ sūryābhāsaṃ (speyer: sūryāvabhāsaṃ) maṇiratnaṃ nirjitam* | tatas tena prasādajātena vipaśyinaś caitye varṣāsthālyāṃ samāropitam* | tataḥ pādayor nipatya praṇidhānaṃ kṛtam*: anenāhaṃ kuśalena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca evaṃvidhānāṃ guṇānāṃ lābhī syām*, evaṃvidhaṃ śāstāram ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam*, evaṃvidhena cūḍāyāṃ baddhena mātuḥ kukṣer nirgaccheyam iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena akṣadhūrta āsīt*, ayaṃ sa sūryaḥ | yat tena vipaśyinaḥ stūpe ratnaṃ samāropitaṃ tenāsya śirasi maṇiratnaṃ prādurbhūtam* | tenaiva hetunā abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ | arhatvaṃ ca sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_70 mallapatākā | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ kapilavastuni viharati nyagrodhārāme | kapilavastuni anyatamaḥ śākya āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ putro jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko 'tikrānto mānuṣaṃ varṇam asaṃprāptaś ca divyaṃ varṇam* | yadāsau kumāro jātas tadā devatābhir divyāḥ patākāḥ samantata ucchrāpitāḥ, divyāni vādyabhāṇḍāni parāhatāni, divyāni cotpalakumudapadmapuṇḍarīkamāndāravāṇāṃ puṣpāṇi kṣiptāni, sarvaṃ ca kapilavastu nagaraṃ yaśasā āpūritam*, sarvagṛheṣu cāsya nāmnā patākā ucchrāpitāḥ | tasya jatau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād asya jātasya yaśasā sarvaloka

-------------------- vaidya, p. 173 --------------------

āpūritaḥ, tasmād bhavatu dārakasya viditayaśā iti nāmeti | viditayaśā dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | sa ca śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ | yāvad apareṇa samayena nyagrodhārāmaṃ gataḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cānena bhagavato 'ntike cittaṃ prasāditam* | prasādajātaś ca bhagavatpādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tasmai bhagavatā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā tena viditayaśasā dārakeṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sa dṛṣṭasatyaḥ śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakebhyo dānapradānāni datvā mātāpitarāv anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ | sa yācitacīvaraṃ paribhuṅkte alpam ayācitam*, yācitapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān paribhuṅkte alpam ayācitam* ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta viditayaśasā karmāṇi kṛtāny yena jātamātrasya devatābhiḥ patākā ucchrāpitāḥ, yaśasā ca sarvaloka āpūrṇaḥ, pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: viditayaśasaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | viditayaśasā karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_70.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani ekanavate kalpe vipaśyī nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho

-------------------- vaidya, p. 174 --------------------

bhagavān* | sa bandhumatīṃ rājadhānīm upaniśritya viharati | yāvad vipaśyī samyaksaṃbuddhaḥ sakalaṃ buddhakāryaṃ kṛtvā indhanakṣayād ivāgnir nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtaḥ, tasya rājñā bandhumatā śarīre śarīrapūjāṃ kṛtvā samantayojanaś catūratnamayaḥ stūpaḥ pratiṣṭhāpitaḥ krośam uccatvena | yatra anekāni prāṇiśatasahasrāṇi kārān kṛtvā svargamokṣaparāyaṇāni bhavanti | yāvad rājñā bandhumatā stūpamahaḥ kāritaḥ | tatra ca stūpamahe vartamāne mallānāṃ madhye patākā ucchrāpitā | yāvad rājamallena rājamallo nihataḥ | tatas tena mallapatākā āsāditā | sa tām ādāya anekaprāṇiśatasahasraparivṛto nānāvicitrair vādyair vādyamānair yena vipaśyinaḥ stūpas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya tathāgataguṇānām anusmaraṇaṃ kṛtvā tāṃ patākāṃ stūpayaṣṭyāṃ baddhvā praṇidhānaṃ kṛtavān*: aham apy evaṃvidhānāṃ guṇānāṃ lābhī syām*, evaṃvidham eva śāstāram ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena malla āsīt*, ayaṃ sa viditayaśāḥ | yad anena vipaśyinaḥ stūpe kārāḥ kṛtās tena saṃsāre 'nantaṃ sukham anubhūtavān* | tenaiva hetunā idānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 175 --------------------

aṣṭamo vargaḥ |

tasyoddānam*:

suprabhā supriyā caiva śuklā somā tathāparā | kuvalayā sundarī yaiva muktā caiva kacaṅgalā | kṣemā virūpā + + vargo bhavati samuddhitaḥ ||

avś_71 suprabhā | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyām anyatamaḥ śreṣṭhī āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārikā jātā abhirūpā darśanīyā prāsādikā divyālaṃkārabhūṣitā maṇiratnena kaṇṭhe ābaddhena | tasmāc ca prabhā nirgacchati, yayā sarvā śrāvastī avabhāsate | tasyā jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārikāyā nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād anayā jātamātrayā maṇiratnāvabhāsena sarvā śrāvastī avabhāsitā, tasmād bhavatu dārikāyāḥ suprabheti nāmeti | sā suprabhā dārikā aṣṭābhyo dhātrībhyo dattā dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | sā aṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | sā dārikā śrāddhā bhadrā kalyāṇāśayā ātmahitaparahitapratipannā | tasyā ye ye yācanakā āgacchanti, tebhyas tebhyaḥ kaṇṭhād alaṃkāram avamucya prayacchati | datte ca punar alaṃkāraḥ prādurbhavati ||

yāvad asau dārikā krameṇa mahatī saṃvṛttā, tadā tasyā bahavo yācanakā āgacchanti, rājaputrā amātyaputrāḥ śreṣṭhiputrāś ca | tair upadrūyamāṇaḥ pitā cāsyāḥ kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ: yady ekasmai dāsyāmi, anye me amitrā bhaviṣyantīti | yāvad asau dārikā pitaraṃ cintāparam avekṣyovāca: tāta kim asi cintāpara iti | tena so 'rtho vistareṇa samākhyātaḥ | dārikā kathayati: tāta na te śokaḥ kartavyaḥ | svayam evāhaṃ saptame divase svayaṃvaram avatariṣyāmīti | tataḥ śreṣṭhī rājñaḥ prasenajito nivedya śrāvastyāṃ ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kārayāmāsa: saptame divase suprabhā dārikā svayaṃvaram avatariṣyati, yena vo yat karaṇīyaṃ sa tat karotv iti ||

-------------------- vaidya, p. 176 --------------------

tataḥ saptame divase suprabhā dārikā rathābhirūḍhā kāṣāyaṃ dhvajam ucchrāpya buddhaṃ bhagavantaṃ citrapaṭe lekhayitvā abhiṣṭuvatī vīthīm avatīrṇā | sā tatra rājaputrair amātyaputraiḥ śreṣṭhiputraiś ca sotkaṇṭhk‍h̲dvīkṣyamāṇā vicitrābhiḥ kathābhiḥ saṃjñapyovāca: sarvathāhaṃ na kenacid aṃśena bhavatāṃ paribhavaṃ karomi | kevalaṃ tu nāhaṃ kāmenārthinī | buddhaṃ śaraṇaṃ gatāsmi | tasya sakāśe pravrajiṣyāmīti | tatas te nirbhartsitāḥ pratinivṛttāḥ | suprabhāpi dārikā bhagavatsakāśam upasaṃkramya bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | tasyā bhagavatā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā suprabhayā dārikayā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam*, abhinirhāraś ca kṛtaḥ | atha suprabhā dārikā utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamayya bhagavantam idam avocat*: labheyāhaṃ bhadanta svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣuṇībhāvam* | careyam ahaṃ bhagavato 'ntike brahmacaryam iti | tato bhagavān saṃlakṣayati: anayā asmāc chāsane (speyer: asmacchāsane) mahadvineyākarṣaṇaṃ kartavyam iti | tato bhagavatoktā: gaccha dārike parṣadam avalokayeti | tataḥ suprabhā dārikā jetavanān nirgatya tatrāgatā | tatraikaikasyaivaṃ bhavati: balenaināṃ harāma iti | te tām ākramitum ārabdhāḥ | tataḥ suprabhā dārikā tair upakramyamāṇā vitatapakṣa iva haṃsarājo gaganatalam abhyudgamya vicitrāṇi prātihāryāṇi

darśayitum ārabdhā | āśu pṛthagjanasya ṛddhir āvarjanakarī | tatas te tad atyadbhūtaṃ devamanuṣyāvarjanakaraṃ prātihāryaṃ dṛṣṭvā uddaṇḍaromāṇo mūlanikṛtta iva drumāḥ pādayor nipatya vijñāpayitum ārabdhāḥ: avatara avatara bhagini, yayaite tvayā dharmāḥ sākṣātkṛtāḥ | asthānam etad yat tvaṃ kāmān paribhuñjīthā iti | tataḥ suprabhā dārikā gaganatalād (speyer: gagaṇatalād) avatīrya janakāyasya purastāt sthitvā tathāvidhāṃ dharmadeśanāṃ kṛtavatī, yāṃ śrutvā anekaiḥ prāṇiśatasahasraiḥ satyadarśanaṃ kṛtam* | tato bhagavatā mahāprajāpatyāḥ saṃnyastā | tatas tayā pravrājitā upasaṃpāditā ca | tayā yujyamānayā ghaṭamānayā vyāyacchamānayā idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhantī saṃvṛttā traidhātukavītarāgā samaloṣṭakāñcanā ākāśapāṇitalasamacittā vāsīcandanakalpā vidyāvidāritāṇḍakośā vidyābhijñāpratisaṃvitprāptā bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhā | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyā mānyābhivādyā ca saṃvṛttā ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta suprabhayā dārikayā karmāṇi kṛtāny, yenābhirūpā darśanīyā prāsādikā, maṇiratnaṃ ca kaṇṭhe prādurbhūtam*, pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: suprabhayaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni {labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | suprabhayā dārikayā karmāṇi kṛtāny upacitāni} | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi

-------------------- vaidya, p. 177 --------------------

kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_71.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani ekanavate kalpe vipaśyī nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa bandhumatīṃ rājadhānīm upaniśritya viharati | yāvad vipaśyī samyaksaṃbuddhaḥ sakalaṃ buddhakāryaṃ kṛtvendhanakṣayād ivāgnir nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtaḥ, tasya rājñā bandhumatā śarīre śarīrapūjāṃ kṛtvā samantayojanaś catūratnamayaḥ stūpaḥ pratiṣṭhāpitaḥ krośam uccatvena | yā bandhumato rājño 'gramahiṣī vṛddhībhūtā, tayā vicitrāṇy ābharaṇāni śarīrād avamucya tatra stūpe dattāni | tataḥ pādayor nipatya praṇidhānaṃ kṛtavatī: anena kuśalamūlema cittotpādena deyadharmaparityāgena cārhatvaṃ prāpnuyām iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yā sā tena kālena tena samayena rājño bandhumato agramahiṣī āsīt*, iyaṃ sā suprabhā | yad anayā vipaśyinaḥ stūpe vicitrāṇy ābharaṇāni samāropitāni, tenābhirūpā darśanīyā prāsādikā sarvāṅgapratyaṅgopetā saṃvṛttā | yat praṇidhānaṃ kṛtam*, tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_72 supriyā | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu samayena anāthapiṇḍadasya gṛhapateḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārikā jātā abhirūpā darśanīyā prāsādikā sarvāṅgapratyaṅgopetā śrāvastyadhivāsino janakāyasyātīva priyā | tasyā jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārikāyā nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād iyaṃ priyā sarvajanasya, tasmād bhavatu dārikāyāḥ supriyeti nāmeti | jātismarā jātamātrā gāthāṃ bhāṣate:

-------------------- vaidya, p. 178 --------------------

dattaṃ hi dānaṃ bahu vālpakaṃ vā vistīryate kṣetraviśeṣayogāt* | tasmād dhi deyaṃ viduṣā prayatnāt* buddhāya lokendrasureśvarāya || avś_72.1||

āthāsyā mātāpitarāv anye ca gṛhavāsinas taṃ vākyavyāhāraṃ śrutvā bhītās trastāḥ saṃvignā ākṛṣṭaromakūpāḥ (speyer: āhṛṣṭaromakūpāḥ) kathayanti: piśācīva seyaṃ dāriketi | sā kathayati: amba nāhaṃ piśācī nāpi rākṣasī, kiṃ tarhi dārikā | icchāmi dānāni dātum iti | tato 'syā mātrā anāthapiṇḍadasya gṛhapater niveditam*: evam eṣā dārikā brūta iti | tatas tena gṛhapatinā hṛṣṭatuṣṭapramuditena bhagavān antargṛhe sabhikṣusaṃgho bhojitaḥ, tasyāś ca nāmnā dakṣiṇādeśanaṃ kāritam* ||

yāvad asau dārikā krameṇa saptavarṣā saṃvṛttā, mātāpitarāv anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitā | sā sarvāsāṃ bhikṣuṇīnām iṣṭā kāntā priyā manāpā | yāvat tatra kālena mahādurbhikṣaṃ prādurbhūtaṃ durbhikṣāntarakalpasadṛśam*, yatrānekāni prāṇiśatasahasrāṇi annapānaviyogāt kālaṃ kurvanti | tatra bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate sma: gaccha ānanda, madvacanāt supriyāṃ vada: catasras te parṣadas traimāsyaṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ pratipādayitavyā iti | tata āyuṣmān ānandaḥ supriyāṃ gatvovāca: bhagavān āha: catasras te pariṣadas traimāsyaṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ pratipādayitavyā iti | tataḥ supriyā kṛtakarapuṭā bhagavata ājñāṃ śirasi kṛtvā kathayati: evam astv iti ||

supriyā śrāvastīm abhisaṃprasthitā gocaravyavalokanārtham* | yāvad eṣā pravṛttir anāthapiṇḍadena śrutā | sa tvaritaṃ supriyāyā agrato bhūtaḥ kathayati: supriye kva gacchasīti | sā kathayati: bhagavān āha traimāsyaṃ vaiyāvṛtyakarmaṇi niyukteti | anāthapiṇḍada uvāca: alpotsukā bhava, ahaṃ tvāṃ sarveṇa pravārayāmīti | supriyā kathayati: kim atrāścaryaṃ yadi tāto dṛṣṭasatyaḥ pravārayati samantato 'ntarhitāni nidhānāny abhisamīkṣya | ahaṃ tu daridrajanasyānugrahaṃ karomīti | tathā pañcabhir upāsakaśatair alpotsukā kriyate | mālikayā devyā, varṣākārayā kṣatriyayā, ṛṣidattapurāṇābhyāṃ sthapatibhyāṃ, viśākhayā mṛgāramātrā, rājñā prasenajitā | aṭavīgatā tatrāpy amanuṣyair manuṣyaveṣadhāribhiḥ pravāryate | tayā evaṃ pravāryamāṇayā bhagavān saśrāvakasaṃghas traimāsyam upasthitaś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ | tatraiva ca traimāsye yujyamānaghaṭamānavyāyacchamānayā idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhantī saṃvṛttā traidhātukavītarāgā samaloṣṭakāñcanā ākāśapāṇitalasamacittā vāsīcandanakalpā vidyāvidāritāṇḍakośā vidyābhijñāpratisaṃvitprāptā bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhā | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyā mānyābhivādyā ca saṃvṛttā ||

-------------------- vaidya, p. 179 --------------------

atha bhagavāṃs traimāsyātyayāt kṛtacīvaro niṣṭhitacīvaraḥ samādāya pātracīvaraṃ śrāvastyā rājagṛhaṃ saṃprasthitaḥ sārdhaṃ śrāvakasaṃghena | tataḥ supriyayā bhagavān antarmārge alpotsukaḥ kṛtaḥ | yāvad asau ### {alpo}dikām aṭavīm anuprāptaḥ, gaṇḍīdeśakālo jātaḥ, pathyadanaṃ ca nāsti | tayā bhagavān saśrāvakasaṃgha upaniveśitaḥ | tataḥ pātraṃ vāme pāṇau pratiṣṭhāpyovāca, pravyāhṛtavatī: yadi puṇyānām asti vipākaḥ, pātram evaṃvidhabhakṣyabhojyādinā paripūryeteti | tato devatayā divyayā sudhayā paripūritam* | tataḥ supriyayā anuparipāṭikayā sarvasya bhikṣusaṃghasya pātrāṇi pūritāni | tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: eṣā agrā me bhikṣavo bhikṣūṇīnāṃ mama śrāvikāṇāṃ kṛtapuṇyānāṃ yaduta supriyā bhikṣuṇī ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta supriyayā dārikayā karmāṇi kṛtāny, yenāḍhye kule jātā abhirūpā darśanīyā prāsādikā abhimatā sarvajanasya, pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: supriyayaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | supriyayā karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_72.2 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | atha kāśyapaḥ samyaksaṃbuddhaḥ purvāhṇe nivāsya pātracivaram ādāya bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto vārāṇasīṃ nagarīṃ piṇḍāya prāvikṣat* | yāvad anyataraḥ śreṣṭhī saparijana udyānaṃ gataḥ, prabhūtaṃ ca khādanīyaṃ bhojanīyaṃ nītam* | yāvat tasya preṣyadārikayā ### <acording to kalpadrumāvadāna it is: peśām ādāya paiṣṭikīm.> | {tayā} bhagavān saśrāvakasaṃgho 'ntarmārge dṛṣṭaḥ | tasyāḥ prasādajātāyā buddhir utpannā: kiṃ māṃ svāmī dvir api dāsīkariṣyati, yanv ahaṃ bhagavantaṃ bhojayeyam iti | tatas tayā bandhanatāḍanam agaṇayitvā bhaktapeḍām uddhāṭya bhagavān saśrāvakasaṃgho vicitreṇāhāreṇa saṃtarpitaḥ | tataḥ śreṣṭhinaḥ sakāśam upasaṃkrāntā | yāvac chreṣṭhinā uktā: dārike kva sā bhaktapeḍeti | sā kathayati: bhagavān me kāśyapaḥ samyaksaṃbuddhāḥ piṇḍakena pratipāditaḥ | iti

-------------------- vaidya, p. 180 --------------------

śrutvā śreṣṭhī paraṃ vismayam āpannaḥ | tatas tena hṛṣṭatuṣṭapramuditenoktā: gaccha dārike, adyāgreṇa tvam adāsī bhava, yā tvaṃ mama suptasya jāgarṣīti | sā kṛtakarapuṭā gṛhapatiṃ vijñāpitavatī: anujānīhi maṃ*, bhagavacchāsane pravrajiṣyāmīti | tato 'syāḥ śreṣṭhinā pātracīvaraṃ dattam* | sā svakena pātracīvareṇa bhagavacchāsane pravrajitā | bhagavataḥ kāśyapasya pravacane daśavarṣasahasrāṇi vaiyāvṛtyaṃ kṛtam*, bhaktais tarpaṇair yavāgūpānair nityakair naimittikair (speyer: nimittikair) dīpamālābhiḥ kaṭhinacīvarair dānapradānāni datvā praṇidhānaṃ kṛtam*: yan mayā bhagavate kāśyapāya kṛcchreṇa samudānīya dānapradānāni dattāni, anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca bhagavataḥ śākyamuneḥ pravrajyāhartvaṃ prāpnuyām iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yāsau preṣyadārikā, iyam asau supriyā | yad anayā bhagavān kāsyapaḥ piṇḍakena pratipāditaḥ, tena āḍhye kule jātā abhirūpā darśanīyā prāsādikā abhimatā sarvajanasya | yat praṇidhānaṃ kṛtaṃ tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_73 śuklā | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ kapilavastuni viharati nyagrodhārāme | śākyeṣu rohiṇo nāma śākyaḥ prativasati āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ na putro na duhitā | sa kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ: anekadhanasamuditaṃ me gṛham*, na me putro na duhitā | mamātyayāt sarvasvāpateyam aputrakam iti kṛtvā rājavidheyaṃ bhaviṣyatīti | sa śramaṇabrāhmaṇanaimittikasuhṛtsaṃbandhibāndhavair ucyate: devatārādhanaṃ kuruṣveti | so 'putraḥ putrābhinandī śivavaruṇakuberavāsavādīn anyāṃś ca devatāviśeṣān āyācate | tadyathā ārāmadevatā vanadevatāś catvaradevatāḥ śṛṅgāṭakadevatā balipratigrāhikā devatāḥ | sahajāḥ sahadhārmikā nityānubaddhā api devatā āyācate sma | asti caiṣa loke pravādo yadāyācanahetoḥ putrā jāyante duhitaraś ceti | tac ca naivam* | yady evam abhaviṣyat*, ekaikasya putrasahasram abhaviṣyat tadyathā rājñaś cakravartinaḥ | api tu trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca | katameṣāṃ trayāṇām* | mātāpitarāu

-------------------- vaidya, p. 181 --------------------

raktau bhavataḥ saṃnipatitau, mātā ca kalyā bhavati ṛtumatī, gandharvaś ca pratyupasthito bhavati | eteṣāṃ trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca ||

sa caivam āyācanaparas tiṣṭhati | anyatamā ca dārikā anyatamasmāt devanikāyāc cyutvā tasya prajāpatyāḥ kukṣim avakrāntā | tayā svāmine niveditam* | tataḥ svāminocyate: bhadre yadi putraṃ janiṣyasīty evaṃ kuśalam*, atha duhitaram*, tayaiva saha tvāṃ niṣkāsayāmīti | yāvad asāv aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārikā jātā abhirūpā darśanīyā prāsādikā atikrāntā mānuṣyāṃ varṇam asaṃprāptā ca divyaṃ varṇam*, śuklair vastraiḥ prāvṛtā anupaliptaiva garbhamalena | yāvad rohiṇena śrutaṃ prajāptī te prasūtā dārikā jāteti, sa kupitaḥ praviṣṭaḥ | tato 'sya prajāptyā divyavastrapravṛtā dārikopanītā | tato rohiṇaḥ śākyo dārikāṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayam āpannaḥ | tasyā jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārikāyā nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād iyaṃ śuklavastraparivṛtā jātā, tasmād bhavatu dārikāyāḥ śukleti nāmeti | śuklā dārikā aṣṭābhyo dhātrībhyo dattā dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | sā aṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | yathā yathā ca śuklā dārikā vardhate, tathā tathā tāny api vastrāṇi vardhante na ca malinībhavanti, na cāsyāḥ kāyo malenābhibhūyate ||

yadā śuklā dārikā krameṇa mahatī saṃvṛttā, tadāsyā bahavo yācanakā āgacchanti, rājaputrā amātyaputrāś ca | tatas tair upadrūyamāṇaḥ pitā cāsyāḥ kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ: yady ekasmai dāsyāmi, anye me amitrā bhaviṣyantīti | yāvad asau dārikā pitaraṃ cintāparam avekṣyovāca: tāta kim asi cintāpara iti | tena so 'rtho vistareṇa samākhyātaḥ | dārikā kathayati: tāta na te śokaḥ kartavyaḥ, nāhaṃ kāmenārthinī, bhagavacchāsane pravrajiṣyāmi, anujānīhi māṃ tāteti | yāvad asau mātāpitarāv anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitā | yenaiva vastreṇa prāvṛtā jātā, tata eva paripūrṇaṃ pañcacīvaraṃ saṃpannam* | tayā yujyamānayā ghaṭamānayā vyāyacchamānayā idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhantī saṃvṛttā traidhātukavītarāgā samaloṣṭakāñcanā ākāśapāṇitalasamacittā vāsīcandanakalpā vidyāvidāritāṇḍakośā vidyābhijñāpratisaṃvitprāptā bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhā | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyā mānyābhivādyā ca saṃvṛttā ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta śuklayā dārikayā karmāṇi kṛtāny, yenāḍhye kule jātā abhirūpā darśanīyā prāsādikā, śuklavastraprāvṛttā | pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: śuklayaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | śuklayā

-------------------- vaidya, p. 182 --------------------

karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_73.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | yāvad anyatarā śreṣṭhibhāryā śrāddhā bhadrā kalyāṇāśayā kenacid eva karaṇīyena ṛṣipatanaṃ gatā | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc ca bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | tato 'syā bhagavatā kāśyapena dharmo deśitaḥ | tayā labdhaprasādayā bhagavantaṃ saśrāvakasaṃgham antargṛhe bhojayitvā bhikṣusaṃghāya kaṭhinacīvaram anupradattam*, krameṇa ca mātāpitarāv anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitā ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo yāsau śreṣṭhibhāryā, eṣaivāsau śuklā bhikṣuṇī | yad anayā bhikṣusaṃghāya kaṭhinacīvaram anupradattaṃ tena śuklavastraprāvṛttā jātā | yad brahmacaryavāsaḥ paripālitas teneha janmany arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_74 somā | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyām anyatamo brāhmaṇa āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī trayāṇāṃ vedānāṃ pāragataḥ sanighaṇṭakaiṭabhānāṃ sākṣaraprabhedānām itihāsapañcamānāṃ padaśo vyākaraṇaḥ | sa pañca māṇavakaśatāni brāhmaṇakān mantrān pāṭhayati | tena

-------------------- vaidya, p. 183 --------------------

putrahetoḥ sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārikā jātā abhirūpā darśanīyā prāsādikā sarvāṅgapratyaṅgopetā | tasyā jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārikāyā nāmeti | jñātaya ūcuḥ: prāyaśo 'smākaṃ putrapautrikayā somanāmāni kriyante | bhavatu dārikāyāḥ someti nāmeti | somā dārikā unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* ||

yadā krameṇa mahatī saṃvṛttā, sā paṇḍitā vyaktā medhāvinī paṭupracārā smṛtimatī śrutidharā ca | yāvad asyāḥ pitā māṇavakān mantrān pāṭhayati, sā śrutamātreṇodgṛhṇāti | śrutvā ca teṣāṃ śāstrāṇāṃ pūrvāpareṇa vyākhyānaṃ karoti | tato 'syā yaśasā sarvā śrāvastī sphuṭā saṃvṛttā | tīrthyāś cāsyā ahanyahani darśanāyopasaṃkrāmanti, tayā ca saha viniścayaṃ kurvanti | yadā bhagavān anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ tadā śrāvastīm āgataḥ | prāyeṇa ye paṇḍitāḥ paṇḍitasaṃkhyātāḥ, te bhagavato darśanāyopasaṃkrāmanti | tataḥ sā tān na paśyantī antarjanam āmantrayate: ko 'tra bhavanto hetur yenaitarhi śāstravido nopasaṃkrāmantīti | te kathayanti: bhagavān sarvajñaḥ śākyamunir nāmeha saṃprāptaḥ, sarve tatpravaṇāḥ saṃvṛttā iti | tato buddha ity aśrutapūrvaṃ ghoṣaṃ śrutvāsyāḥ sarvaromakūpā hṛṣṭāḥ (speyer: sarvaromakūpāhṛṣṭāḥ ) | tatra somā dārikā buddhaśabdaśravaṇād bhagavatsakāśam upasaṃkrāntā | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc ca bhagavatpādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | atha bhagavān somāyā dārikāyā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān*, yāṃ śrutvā somayā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sā dṛṣṭasatyā mahāprajāpatyāḥ sakāśe pravrajitā | tayā yujyamānayā ghaṭamānayā vyāyacchamānayā idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhantī saṃvṛttā traidhātukavītarāgā samaloṣṭakāñcanā ākāśapāṇitalasamacittā vāsīcandanakalpā vidyāvidāritāṇḍakośā vidyābhijñāpratisaṃvitprāptā bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhā | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyā mānyābhivādyā ca saṃvṛttā ||

yadā bhagavatā bhikṣubhya ājñā dattā: yūyam eva bhikṣavo 'nvardhamāsaṃ prātimokṣasūtroddeśam uddiśateti, tadā mahāprajāpatyā: uddiśatu bhagavān prātimokṣam*, uddiśatu sugataḥ prātimokṣam iti | bhagavān āha: na hi bhikṣuṇyas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhaḥ padaśo dharmam uddiśanti | yadi yuṣmākaṃ kācid utsahate (speyer: ucchahate) sakṛduktaṃ dhārayitum*, evam aham uddiśeyam iti | tena khalu samayena sā bhikṣuṇī tasyām eva parṣadi saṃniṣaṇṇā saṃnipatitā | atha sā bhikṣuṇī utthāyāsanād yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamayya bhagavantam etad avocat*: uddiśatu bhagavān prātimokṣam*,

-------------------- vaidya, p. 184 --------------------

uddiśatu sugataḥ prātimokṣam* | ahaṃ sakṛduktaṃ dhārayiṣye | tato bhagavatā vistareṇoddiṣṭaḥ, somayā sakṛdukto dhāritaḥ | tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: eṣā agrā me bhikṣavo bhikṣuṇīnāṃ mama śrāvikāṇāṃ bahuśrutānāṃ śrutadharīṇāṃ yaduta somā bhikṣuṇī ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta somayā bikṣuṇyā karmāṇi kṛtāny upacitāni, yenāḍhye kule jātā abhirūpā darśanīyā prāsādikā śrutidharā ca saṃvṛtteti | bhagavān āha: somayaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | somayā karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_74.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | yāvad anyatarā brāhmaṇadārikā bhagavataḥ kāsyapasya śāsane pravrajitā | tayā tatroddiṣṭaṃ paṭhitaṃ skandhakauśalaṃ pratītyasamutpādakauśalaṃ sthānāsthānakauśalaṃ ca kṛtam* | na tu śaktitaṃ naiṣṭhikaṃ jñānam utpādayitum* | yasyāś copādhyāyikāyāḥ sakāśe pravrajitāsīt*, sā bhagavatā kāśyapena śrutadharīṇām agrā nirdiṣṭā | tataḥ somayā bhikṣuṇyā maraṇakāle praṇidhānaṃ kṛtam*: yathā me upādhyāyikā śrutadharīṇām agrā nirdiṣṭā, evam aham apy anāgate 'dhvani yo 'sau bhagavatā kāśyapenottaro nāma māṇavo vyākṛtaḥ: bhaviṣyasi tvaṃ māṇava varṣaśatāyuṣi prajāyāṃ śākyamunir nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti, tasya śāsane pravrajitā bhagavatā śākyamuninā śrutidharīṇām agrā nirdiśyeya ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo yāsau brāhmaṇadārikā āsīt*, iyaṃ sā somā bhikṣuṇī | yad anayā praṇidhānaṃ kṛtam*, tena śrutidharīṇām agrā nirdiṣṭā | yad anayā tasyoddiṣṭaṃ paṭhitaṃ svādhyāyitam*, tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 185 --------------------

avś_75 kuvalayā | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe | tena khalu samayena rājagṛhe nagare girivalgusamāgamo nāma parva pratyupasthitam* | tatra sarvebhyaḥ ṣaḍbhyo mahānagarebhyo janakāyaḥ saṃnipatati | yāvad dakṣiṇāpathān naṭācārya āgataḥ | tasya duhitā kuvalayā nāma abhirūpā darśanīyā prāsādikā sarvāṅgapratyaṅgopetā | sā rūpayauvanārogyamadamattā | yadā raṅgamadhyam avatarati, tadā sarvaprekṣakaiḥ sotkaṇṭhair udvīkṣyate | ye cāpratisaṃkhyānabahulās teṣāṃ manāṃsyākarṣati | tatra yadā parva pratyupasthitaṃ bhavati, tadā pūraṇaprabhṛtayaḥ saparṣatkā upasaṃkrāmanti | tataḥ kuvalayā dārikā janakāyam uvāca: asti bhavanto rājagṛhe nagare kaścin manuṣyabhūto yo me rūpeṇa samo viśiṣṭataro veti | janakāyenoktā: asti śramaṇo gautamaḥ saparivāra iti | kuvalayovāca: kim asau manuṣyabhūto 'tha deva iti | manuṣyabhūtaḥ sa tu sarvajña iti ||

tatas tadvacanam upaśrutya kuvalayā sarvālaṃkārabhūṣitā bhagavatsakāśam upasaṃkrāntā | upasaṃkramya bhagavataḥ purastāt sthitvā nṛtyati gāyati vādayate strīliṅgāni strīcihnāni strīnimittāni copadarśayati | ye sarāgā bhikṣavas te tayā saṃbhrāmitāḥ | tato bhagavān rāgabahulānāṃ bhikṣūṇāṃ vinayanārthaṃ kuvalayāyāś ca rūpayauvanamadāpanayanārthaṃ tadrūpān ṛddhyabhisaṃkārān abhisaṃkṛtavān*, yena kuvalayā jīrṇā vṛddhā palitaśiraskā khaṇḍadantā kubjagopānasīvaktrā nirmitā | tatkālasamanantaram eva kuvalāyā ātmānaṃ bībhatsam abhivīkṣya yo 'sau rūpayauvanamadaḥ sa prativigataḥ | rāgabahulāś ca bhikṣavaḥ saṃvignāḥ | tataḥ kuvalayā apagatamadā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ vijñāpitavatī: sādhu me bhagavāṃs tathā dharmaṃ deśayatu, yathāham asmāt pūtikalevarād (speyer: pūtikaḍevarād) alpakṛcchreṇa parimucyeyeti | atha bhagavān kuvalāyās teṣāṃ cāvītarāgāṇāṃ bhikṣūṇām āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tāthavidhāṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān*, yāṃ śrutvā kaiścid viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam*, kaiścit sakṛdāgāmiphalam*, kaiścid anāgāmiphalm*, kaiścit pravrajya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | kuvalayāpi labdhaprasādā bhagavatsakāśe pravrajitā | tayā yujyamānayā ghaṭamānayā vyāyacchamānayā idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhantī saṃvṛttā traidhātukavītarāgā samaloṣṭakāñcanā ākāśapāṇitalasamacittā vāsīcandanakalpā vidyāvidāritāṇḍakośā vidyābhijñāpratisaṃvitprāptā

-------------------- vaidya, p. 186 --------------------

bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhā | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyā mānyā abhivādyā ca saṃvṛttā | tair api naṭais tena saṃvegena sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta yad bhagavatā kuvalayā naṭadārikā rūpayauvanamadamattā jarayā saṃvejya yāvad atyantaniṣṭhe nirvāṇe pratiṣṭhāpitā iti | bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad idānīṃ mayā vigatarāgeṇa vigatadveṣeṇa vigatamohena parimuktena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ sarvajñena sarvākārajñena sarvajñānajñeyavaśiprāptena kuvalayā dārikā rūpayauvanamadamattā jarayā saṃvejya yāvad atyantaniṣṭhe nirvāṇe pratiṣṭhāpitā | yat tu mayā atīte 'dhvani sarāgeṇa sadveṣeṇa samohenāparimuktena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ kuvalayā dārikā saṃvejya pañcasu vratapradeśeṣu pratiṣṭhāpitā | tac chṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam* | priyam ivaikaputrakaṃ rājyaṃ kārayati | yāvad asau rājā devyā saha krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa devī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dāriko jāto abhirūpo darśanīyo prāsādiko gauraḥ kanakavarṇaś chatrākāraśirāḥ pralambabāhur vistīrṇalalāṭa uccaghoṣaṇaḥ saṃgatabrūs tuṅganāsaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārikasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād asya pitā kāśirājaḥ, ayaṃ cābhirūpo darśaniyaḥ prāsādikaḥ, tasmād bhavatu dārikasya kāśisundara iti nāma | kāśisundaro dārakaḥ aṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | yadā mahāvṛttas tadā yauvarājye 'bhiṣiktaḥ | so 'nekadoṣaduṣṭam anarthamūlaṃ rājatvaṃ viditvā ṛiṣiṣu pravrajitaḥ | sa ca himavatkandare prativasati phalamūlāṃbubhakto 'jinavalkaladhārī agnihotrikaḥ | yāvad apareṇa samayena phalānām artham anyataraṃ parvatakandaram anupravṛttaḥ | yāvat tatra kinnaradārikā | ṛiṣikumāraṃ dṛṣṭvā saṃraktā nṛtyati gāyati vādayati strīcihnāni strīnimittāni strīvikrīḍitāny upadarśayati | yāvat kāśisundareṇa ṛṣiṇā tasyā dārikāyā dharmadeśanā dattā | jīrṇāsi bhagini, prathamas te svaro madhuraḥ snigdhaś ca, paścimas te jarjarībhūta iti | tatas tena tasyā dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā kinnarakanyāyā yo 'bhūd rūpamadaḥ

-------------------- vaidya, p. 187 --------------------

sa prativigataḥ | tayā prasādajātayā praṇidhānaṃ kṛtam*: yasmin samaye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyethāḥ, tadā te 'haṃ śrāvikā syām iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena ṛṣikumāro babhūva, ahaṃ saḥ | kinnarakanyā imam eva kuvalayā | bhikṣavo buddhaṃ bhagavantaṃ pṛcchanti: kāni bhadanta kuvalayayā karmāṇi kṛtāny upacitāni, yenābhirūpā darśanīyā prāsādikā saṃvṛttā, kāni karmaṇi kṛtāni yenārhatvaṃ sākṣātkṛtam api | bhagavān āha: kuvalayayaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | kuvalayayā karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_75.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani catvāriṃśadvarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ krakucchando nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa śobhāvatīṃ rājadhānīm upaniśritya viharati | yāvad dakṣiṇāpathād anyataro naṭācārya āgataḥ | tatra śobhanena (speyer: śobhena) rājñā bhagavataḥ sakāśāt satyadarśanaṃ kṛtvā naṭācāryāṇām ājñā dattā: bauddhaṃ nāṭakaṃ mama purastān nāṭayitavyam iti | tair ājñā śirasi pratigṛhītā: evaṃ bhadanteti | tataḥ sarvanaṭair bauddhaṃ nāṭakaṃ vicārya muninirjitaṃ kṛtam* | yāvad rājño 'mātyagaṇaparivṛtasya purato naṭā nāṭayitum ārabdhāḥ | tatra naṭācāryaḥ svayam eva buddhaveṣeṇāvatīrṇaḥ, pariśiṣṭā naṭā bhikṣuveṣeṇa | tato rājñā hṛṣṭatuṣṭapramuditena naṭācāryapramukho naṭagaṇo mahatā dhanaskandhenācchāditaḥ | tatas te bhagavacchāsane labdhaprasādā dānapradānāni datvā samyakpraṇidhānaṃ cakruḥ: anena vayaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca anāgatān buddhān ārāgayema, mā virāgayemeti ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo ye te naṭāḥ, ime te kuvalayāpramukhāḥ | yad ebhis tatra praṇidhānaṃ kṛtaṃ tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 188 --------------------

avś_76 kāśisundarī | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho vārāṇasyāṃ viharati ṛṣipatane mṛgadāve | vārāṇasyāṃ nagaryāṃ rājā brahmadatto rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam* | priyam ivaikaputrakaṃ rājyaṃ pālayati | yāvad asau rājā devyā saha krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa devī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārikā jātā abhirūpā darśanīyā prāsādikā sarvāṅgapratyaṅgopetā | tasyā jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārikāyā nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād iyaṃ kāśirājasya duhitā surūpā ca, tasmād bhavatu dārikāyāḥ kāśisundarīti nāmeti | kāśisundarī dārikā aṣṭābhyo dhātrībhyo dattā dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | sā 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* ||

yadā kāśisundarī dārikā krameṇa mahatī saṃvṛttā, tadā prātisīmaiḥ ṣaḍbhiḥ rājabhī rājñe brahmadattasya dūtasaṃpreṣaṇaṃ kṛtam*: śrutam asmābhir yathā tava duhitā jāteti | tad arhasy asmākaṃ putrāṇām anyatarasmai anupradātum iti | tato rājā śokāgāraṃ praviśya kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaś cintayati: yady ekasmai dāsyāmi, apareṇa saha me (speyer: me saha) virodho bhaviṣyatīti | kāśisundarī dārikā sarvālaṃkāravibhūṣitā pituḥ sakāśam upasaṃkrāntā | tayā pitā śokārto dṛṣṭaḥ pṛṣṭaś ca: tāta kimarthaṃ śokaḥ kriyata iti | pitrā asyā yathābhūtaṃ samākhyātam* | tataḥ kāśisundarī pitaram uvāca: kriyatāṃ tāta prātisīmānāṃ rājñāṃ dūtasaṃpreṣaṇam* | saptame divase kāśisundarī dārikā svayaṃvaram avatariṣyati | yena vo yat karaṇīyaṃ sa tat karotv iti | yāvat saptame divase ṣaṭ prātisīmā rājānaḥ saṃnipatitāḥ | kāśisundary api ratham abhiruhya kāṣāyaṃ dhvajam ucchrāpya buddhapaṭaṃ hastena gṛhītvā rājasabhāṃ gatvovāca: śṛṇvantu bhavantaḥ prātisīmā rājānaḥ | nāhaṃ bhavatāṃ rūpayauvanakulabhogaiśvaryaṃ tulayāmi, api tu nāhaṃ kāmair arthinī | ya eṣa eva me bhagavān buddhaḥ paṭe likhitas tasyāhaṃ śrāvikā | asya śāsane pravrajiṣyāmīti ||

yāvad ṛṣipatanaṃ gatvā bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā bhagavantam idam avocat*: labheyāhaṃ bhadanta svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣu{ṇī}bhāvam* | careyam ahaṃ bhagavato 'ntike brahmacaryam iti | tato bhagavato mahāprajāpatyāṃ saṃnyastā | tatas tayā pravrājitā upasaṃpāditā ca | tayā yujyamānayā ghaṭamānayā vyāyacchamānayā idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ -------------------- vaidya, p. 189 --------------------

viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhantī saṃvṛttā traidhātukavītarāgā samaloṣṭakāñcanā ākāśapāṇitalasamacittā vāsīcandanakalpā vidyāvidāritāṇḍakośā vidyābhijñāpratisaṃvitprāptā bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhā | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyā mānyā abhivādyā ca saṃvṛttā | tatas te rājaputrās tasyā rūpayauvanaśobhāṃ samanusmṛtya rāgamadamattāḥ pravrajitām api prārthayituṃ pravṛttāḥ | sā taiḥ prārthyamānā vitatapakṣa iva haṃsarājo gaganatalam (speyer: gagaṇatalam) abhyudgamya vicitrāṇi prātihāryāṇi vidarśayitum ārabdhā | āśu pṛthagjanasya ṛddhir āvarjanakarī | tatas te rāputrā atyadbhutaṃ devamanuṣyāvarjanakaraṃ prātihāryaṃ dṛṣṭvā āhṛṣṭaromakūpāḥ pādayor nipatya kṣamāpayitum ārabdhāḥ: marṣaya bhagini | yathaite tvayā dharmāḥ sākṣātkṛtāḥ, asthānam etad yat tvaṃ kāmān parimuñjīthā iti | tataḥ kāśisundarī dārikā gaganatalād avatīrya janakāyasya purastāt sthitvā tathāvidhāṃ dharmadeśanāṃ kṛtavatī, yāṃ śrutvā anekaiḥ prāṇiśatasahasrair mahān viśeṣo 'dhigataḥ ||

tato bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta kāśisundaryā karmāṇi kṛtāni, yenaivam ābhirūpā darśanīyā prāsādikā | pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam api | bhagavān āha: kāśisundaryaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | kāśisundaryā karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_76.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany asminn eva bhadrake kalpe triṃśadvarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kanakamunir nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | ### <the name of the place is missing.> | yāvat tatrānyatarā rājaduhitā śrāddhā bhadrā kalyāṇāśayā ātmahitaparahitapratipannā | tayā vihāraṃ kārayitvā sarvopakaraṇaiḥ paripūrya bhagavate saśrāvakasaṃghāya pratipāditaḥ | kanakamunau ca samyaksaṃbuddhe pravrajya daśavarṣasahasrāṇi maitrī bhavitā ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo yā sā rājaduhitā, iyaṃ sā kāśisundarī dārikā | yad anayā vihāraḥ pratipāditas tenābhirūpā darśanīyā prāsādikā saṃvṛttā | yat kanakamunau bhagavati pravrajya daśavarṣasahasrāṇi maitrī bhāvitā tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 190 --------------------

avś_77 muktā | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyāṃ puṣyo nāma śreṣṭhī āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārikā jātā abhirūpā darśanīyā prāsādikā muktāmālayā śirasi baddhayā | tasyā jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārikāyā nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād asyā jātamātrāyā muktamālā śirasi prādurbhūtaṃ, tasmād bhavatu dārikāyā mukteti nāmeti | muktā dārikā aṣṭābhyo dhātrībhyo dattā dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | sā 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* ||

yāvan muktā dārikā krameṇa mahatī saṃvṛttā | tasyāḥ sā muktāmālā avatāritā punaḥ prādurbhavati | tataḥ sā dārikā kṛpaṇavanīpakān dṛṣṭvā bhāgasaṃvibhāgaṃ karoti | yadā ca pradeyā saṃvṛttā, tadā tasyā bahavo yācanakā āgacchanti rājaputrā amātyaputrāḥ śreṣṭhiputrāś ca | tato 'syāḥ pitā śokāgāraṃ praviśya kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaś cintayati: yady ekasmai dāsyāmi, anye me 'mitrā bhaviṣyantīti | tato 'sau dārikā pitaraṃ vijñāpayāmāsa: tāta kimarthaṃ śokaḥ kriyata iti | tena yathāvṛttaṃ sarvaṃ tat samākhyātam* | tato dārikā kathayati: tāta nāhaṃ kāmair arthinī | bhagavacchāsane pravrajiṣyāmīti | yāvad anāthapiṇḍadasya supriyo nāma kanīyaḥ putras tena pitā vijñaptaḥ | mamārthāyaitāṃ dārikāṃ yācasveti | tato 'nāthapiṇḍadena puṣyasya gṛhapater dūtasaṃpreṣaṇaṃ kṛtam*: dīyatāṃ muktā dārikā mama putrāya | evaṃ kṛtaṃ sāṃbandhikaṃ yāvajjīvasukhyaṃ kṛtaṃ ca bhaviṣyatīti | tataḥ puṣyeṇa gṛhapatinā svasyāṃ duhitari so 'rtho niveditaḥ | sā kathayati: samayato yadīndriyāṇāṃ paripākān mayā saha bhagavacchāsane pravrajati, evam ahaṃ taṃ bhartāraṃ varayāmīti | tena tathaiva kṛtam* | yāvad ubhāv eva gṛhān niṣkramya bhagavacchāsane pravrajitau | tābhyāṃ yujyamānābhyāṃ ghaṭamānābhyāṃ vyāyacchamānābhyām idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhantau saṃvṛttau traidhātukavītarāgau samaloṣṭakāñcanāv ākāśapāṇitalasamacittau vāsīcandanakalpau vidyāvidāritāṇḍakośau vidyābhijñāpratisaṃvitprāptau bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhau | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyau mānyāv abhivādyau ca saṃvṛttau ||

-------------------- vaidya, p. 191 --------------------

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta muktayā karmāṇi kṛtāni yena muktāmālayā śirasy ābaddhayā, pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: muktayaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | muktayā karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_77.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | yāvad anyatamaḥ sārthavāhaḥ sa mahāsamudram avatīrṇaḥ | tataḥ svasti susiddhayānapātra āgataḥ | tatas tena muktāhāraḥ paramaśobhana ānitaḥ | tasya ca bhāryā abhirūpā darśanīyā prāsādikā | tena tasyāḥ śirasi baddhaḥ ||

vārāṇasyām anyatamo gṛhaptiḥ śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ | tasya buddhir utpannā: yanv ahaṃ chandakabhikṣaṇaṃ kṛtvā bhagavataḥ kāśyapasya śāsane pañcavārṣikaṃ kuryām iti | tena rājñaḥ kṛkiṇo niveditam*: icchāmy ahaṃ chandakabhikṣaṇaṃ samādāpya bhagavataḥ pañcavārṣikaṃ kartum iti | rājñā evam astv iti samanujñātaḥ | athāsau gṛhapatir hastiskandhārūḍho vārāṇāsyāṃ nagaryāṃ rathyāvīthīcatvaraśṛṅgāṭakeṣu cchandakabhikṣaṇaṃ yācituṃ pravṛttaḥ | yāvat sārthavāhabhāryā muktāhāraṃ śiraso 'vamucya tasmiṃś chandakabhikṣaṇe dattavatī | yāvat sārthavāha āgatas taṃ muktāhāraṃ śiraso 'panītaṃ dṛṣṭvā pṛṣṭavān*: bhadre kvāsau muktāhāra iti | tatas tayoktam*: āryaputra prītiṃ janaya, prasādam utpādaya, bhagavacchāsane chandakabhikṣaṇe datta it | yāvat sārthavāhena puṣkalena mūlyena niṣkrīya tasyai patnyai dattaḥ | sā necchati punas taṃ grahītum*, parityakto (speyer: parityaktā) me iti | svāminocyate: bhadre mayā prabhūtena hiraṇyasuvarṇenāyaṃ krītaḥ | kasmān necchasīti | tato 'sau dārikā taṃ gṛhītvā prabhūtaṃ puṣpasaṃgrahaṃ kṛtvā gandhamālyāni ca gṛhītvā ṛṣipatanaṃ gatā | tato gandhakuṭyāṃ gandhapralepaṃ kṛtvā puṣpair ākīrya muktāhāraṃ bhagavato mūrdhni kṣiptavatī | sa sahasā bhagavataḥ kāśyapasya mūrdhani sthitaḥ | tataḥ prasādajātayā praṇidhānaṃ kṛtam*: aham apy evaṃvidhānāṃ guṇānāṃ labhinī syām*, evaṃvidham eva śāstāram ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam iti ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo yāsau tena kālena tena samayena sārthavāhabhāryā, iyaṃ sā muktā | yad anayā bhagavati kāśyape kārāḥ kṛtās tenābhirūpā darśaniyā prāsādikā | muktāhāraś cāsyāḥ

-------------------- vaidya, p. 192 --------------------

śirasi prādurbhūtaḥ | tenaiva hetunedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_78 kacaṅgalā | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ kacaṅgalāyāṃ viharati kācaṅgalīye vanaṣaṇḍe | tasyāṃ kacaṅgalāyāṃ kacaṅgalā nāma vṛddhā | sā ghaṭam ādāya udakārthinī kūpam upasṛptā | tatra bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate: gaccha ānanda, etasyāṃ vṛddhāyāṃ kathaya: bhagavāṃs trṣitaḥ, pānīyam anuprayacchasveti | sā ānandenoktā: ahaṃ svayam evāneṣyāmīti | yāvat kacaṅgalā pānīyaghaṭaṃ pūrayitvā bhagavataḥ sakāśaṃ gatā | dadarśa kacaṅgalā buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanād asyāḥ putrasnehaḥ samutpannaḥ, stanābhyāṃ kṣīradhārāḥ prasūtāḥ | sā ūrdhvabāhuḥ putra putreti bhagavantaṃ pariṣvaktum ārabdhā | bhikṣavas tāṃ vārayanti | bhagavān āha: mā yūyaṃ bhikṣava imāṃ vṛddhāṃ vārayata | tat kasya hetoḥ:

pañca janmaśatāny eṣā mama mātā āsīn nirantaram* | iyaṃ me putrasnehena gātreṣu samaślikṣata || avś_78.1 ||

saced eṣā nivāryeta mama gātreṣu śleṣaṇāt* | idānīṃ rudhiraṃ hy uṣṇaṃ kaṇṭhād asyāḥ sravet kṣaṇāt* || avś_78.2 ||

kṛtajñatām anusmṛtya dṛṣṭvemāṃ putralālasām* | kāruṇyād gātrasaśleṣaṃ dadāmi anukampyayā || avś_78.3 ||

yāvad asau putrasnehaṃ vinodya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | bhagavān cāsyā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā kacaṅgalayā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sā dṛṣṭasatyā gāthā bhāṣate:

yat kartavyaṃ hi putreṇa mātur duṣkarakariṇā | tat kṛtaṃ bhavatā mahyaṃ cittaṃ mokṣaparāyaṇam* || avś_78.4 ||

-------------------- vaidya, p. 193 --------------------

durgatibhyaḥ samuddhṛtya svarge mikṣe ca te aham* | sthāpitā sarvayatnena viśeṣaḥ sumahān kṛtaḥ || avś_78.5 ||

yāvad asau svāminam anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitā | tayā yujyamānayā ghaṭamānayā vyāyacchamānayā idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhantī saṃvṛttā traidhātukavītarāgā samaloṣṭakāñcanā ākāśapāṇitalasamacittā vāsīcandanakalpā vidyāvidāritāṇḍakośā vidyābhijñāpratisaṃvitprāptā bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhā | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyā mānyā abhivādyā ca saṃvṛttā | yadā bhagavān bhikṣuṇīnāṃ saṃkṣepeṇoddiśya pratisaṃlayanāya praviśati, tadā kacaṅgalā bhikṣuṇīnāṃ vyākaroti | tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: eṣāgra me bhikṣavo bhikṣuṇīnāṃ mama śrāvikāṇāṃ sūtrāntavibhāgakartrīṇāṃ yaduta kacaṅgalā bhikṣuṇīti ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta kacaṅgalayā karma kṛtaṃ yena vṛddhā pravrajitā, kiṃ karma kṛtaṃ yena bhagavān paścimagarbhavāsena *{s: paścimagarbhavāsena}* dhāritaḥ, pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam*, sūtrāntavibhāgakartrīṇāṃ cāgrā nirdiṣṭā iti | bhagavān āha: kacaṅgalayaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | kacaṅgalayā karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_78.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani bodhisatvacaryāyāṃ vartamānasyaiṣā me pañca janmaśatāni mātā āsīt* | nirantaraṃ yadāhaṃ pravrajitum icchāmi, tadā mām eṣā vārayati | tasya karmaṇo vipākena vṛddhā pravrajitā | dānaṃ dadato me dānāntarāyo 'nayā kṛtaḥ | tena daridrā saṃvṛttā | kiṃ tv anayā naivaṃvidhāni maheśākhyasaṃvartanīyāni karmāṇi kṛtāni, yathā mahāmāyā kṛtavatī | tenāham anayā paścime na dhāritaḥ | bhūyaḥ kāśyape bhagavati pravrajitā āsīt* | tatrānayā śaikṣāśaikṣā bhikṣuṇyo dāsīvādena samudācīrṇāḥ | tena dāsī saṃvṛttā | yat tatrānayā paṭhitaṃ svādhyāyitaṃ skandhakauśalaṃ pratītyasamutpādakauśalaṃ sthānāsthanakauśalaṃ ca kṛtam*, tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam*, sūtrantavibhākartrīṇāṃ cāgratāyāṃ nirdiṣṭā | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 194 --------------------

avś_79 kṣemā | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu samayena rājā prasenajit kauśalo rājā ca brāhmadatta ubhāv apy etau parasparaviruddhau | yāvad rājā prasenajit kauśalaḥ svaviṣayaparyantaṃ gatvā kāṣṭhavāṭaṃ baddhvāvasthitaḥ, rājā brahmadattaś ca caturaṅgabalakāyaṃ saṃnāhya hastikāyam aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ nadyāḥ kūle kāṣṭhavāṭaṃ baddhvāvasthitaḥ | yāvad rājñā prasenajitkauśalena tatraivāgramahiṣī nītā | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | brahmadatto 'pi devyā saha krīḍati ramate paricārayati | yenaikadivasa eva rājñaḥ prasenajitkauśalasya duhitā jātā, brahmadattasya putraḥ || yāvad ubhayor api skandhāvāre ### brahmadattasya skandhāvāre pravartate yenāyam evaṃvidha utsava iti | tair ākhyātam*: rājño brahmadattasya putro jāta iti | brahmadattenāpi tathaiva pṛṣṭam* | kathayanti: rājñaḥ prasenajito duhitā jāteti | tato rājñā brahmadattena rājñaḥ prasenajito dūtasaṃpreṣaṇaṃ kṛtam*: śrutaṃ mayā yathā tava duhitā jāteti | diṣṭyā vardhase | asmākam api putro jātaḥ | kiṃ tu dīyatām eṣā dārikā mama putrāya | evaṃ kṛte sāṃbandhike yāvajjīvaṃ vairotsargaḥ kṛto bhaviṣyatīti | rājñā prasenajitā pratijñātam*: evam bhavatv iti | tatas tābhyāṃ parasparaṃ prītau kṛtāyāṃ kṣeme jāte rājñā brahmadattena dārakasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpitaṃ kṣemaṃkara iti | rājñā prasenajitā kauśalena dārikāyā jātāyā jātimahaṃ kṛtvā kṣemeti nāmadheyaṃ kṛtam* | tāv ubhāv apy unnītau vardhitau | yāvat krameṇa mahāntau saṃvṛttau ||

atha sa dārako dārikāyā hārārdhahāramālāṃ badhnan kaṇṭhemaṇīn preṣayati | yadāsau dārikā mahatī saṃvṛttā, tayā te pṛṣṭāḥ: kuta etāni prābhṛtāny āgacchanti? preṣyair vistareṇa sa vṛtānta (speyer: vṛttānta) āveditaḥ | śrutvā ca pitaraṃ vijñāpayāmāsa: tāta nāhaṃ kāmair arthinī, bhagavacchāsane pravrajiṣyāmi, anujānīhi māṃ tāteti | rājā kathayati: naitad dārike śakyaṃ mayā kartum*, yasmāt tava janmani mama kṣemaṃ jātam iti | tato rājñā prasenajitā kauśalena rājño brahmadattasya dūtasaṃpreṣaṇaṃ kṛtam*: eṣā me dārikā pravrajitum icchati | āgatyaināṃ gṛhāṇeti | yāvad rājñā brahmadattena divasaḥ pratigṛhītaḥ: saptame 'hani āgacchāmīti | yat te kṛtyaṃ vā karaṇīyaṃ vā tat kuruṣveti | eṣa vṛttāntaḥ kṣemayā dārikayā śrutaḥ: saptame divase vivāho bhaviṣyatīti | tataḥ kṣemā bhītā trastā saṃvignā āhṛṣṭaromakūpā śaraṇapṛṣṭham abhiruhya jetavanābhimukhī buddhaṃ bhagavantam āyācituṃ pravṛttā | āha ca:

-------------------- vaidya, p. 195 --------------------

kṛpakaruṇavihāro dhyāyamāno maharṣiḥ praśamadamavidhijñaḥ pāpahaḥ śāntacittaḥ | mama vidhivadapāyān mocaya tvaṃ hi nāthaḥ śaraṇam upagatāhaṃ lokanāthaṃ hy anāthā || avś_79.1 ||

atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛtt{ak}ānām ekārakṣāṇām ekavīrāṇām advitīyānām advayavādināṃ śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrvavihārasamāpattikuśalānāṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ | kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_79.1 ||

atha bhagavān kṣemāyā vinayakālam avekṣya ṛddhyā upasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā kṣemayā anāgāmiphalaṃ prāptam abhijñānirhāraś ca | atha kṣemā atikrāntakāmadhātau labdhapratiṣṭhā ||

yāvat saptame divase vivāhakāle saṃprāpte pratyupasthite rājakumāre anekajanaśatasahāye vedīmadhyagatāyāṃ brāhmaṇena purohitena lājā ghṛtasarpiṣānupradattā | tato dārakadārikāhastasaṃśleṣaṇe kriyamāṇe kṣemā paśyatām anekeṣāṃ prāṇiśatasahasrāṇāṃ vitatapakṣa iva haṃsarājo gaganatalam abhiruhya vicitrāṇi prātihāryāṇi vidarśayitum ārabdhā | tato rājā prasenajit kauśalo rājā ca brahmadattaḥ kṣemaṃkaraś ca rājakumāro 'nye ca kutūhalābhyāgatāḥ satvā vismayam upagatāḥ pādayor nipatya vijñāpayitum ārabdhāḥ: marṣaya bhagini ya ete tvayā dharmāḥ sākṣātkṛtāḥ, asthānam etad yat tvaṃ kāmān parimuñjīthā iti | atha kṣemā gaganatalād avatīrya janakāyasya puraḥ sthitvā tathāvidhāṃ dharmadeśanāṃ kṛtavatī, yāṃ śrutvā anekaiḥ prāṇiśatasahasraiḥ satyadarśanaṃ kṛtam* | tataḥ kṣemā dārikā pitaram anujñāpya bhagavatsakāśam upasaṃkrāntā | bhagavatā ca mahāprajāpatyāḥ saṃnyastā | tatas tayā pravrājitā upasaṃpāditā ca | tayā yujyamānayā ghaṭamānayā vyāyacchamānayā idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhantī

-------------------- vaidya, p. 196 --------------------

saṃvṛttā traidhātukavītarāgā samaloṣṭakāñcanā ākāśapāṇitalasamacittā vāsīcandanakalpā vidyāvidāritāṇḍakośā vidyābhijñāpratisaṃvitprāptā bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhā | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyā mānyā abhivādyā ca saṃvṛttā | yadā bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: eṣā agrā me bhikṣavo bhikṣuṇīnāṃ mama śrāvikāṇāṃ mahāprājñānāṃ mahāpratibhānāṃ yaduta kṣemā bhikṣuṇīti ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta kṣemayā karmāṇi kṛtāni yena mahāprājñānāṃ mahāpratibhānām agrā nirdiṣṭā | bhagavān āha: kṣemayaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | kṣemayā karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_79.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | yāvat tatrānyatarā śreṣṭhiduhitā bhagavataḥ kāsyapasya śāsane pravrajitā | tayā bhagavataḥ kāśyapasya śāsane dānapradānāni dattāni, dvādaśa varṣasahasrāṇi ca brahmacaryavāsaḥ paripālitaḥ, na ca kaścid guṇagaṇo 'dhigataḥ, yasyās tūpādhyāyikāyāḥ sakāśe pravrajitā āsīt*, sā bhagavatā kāśyapena prajñāvatīnām agrā nirdiṣṭā | tatas tayā praṇidhānaṃ kṛtam*: yathaiṣā upādhyāyikā prajñāvatīnām agrā nirdiṣṭā, evam aham apy anāgate 'dhvani yo 'sau bhagavatā kāśyapena uttaro nāma māṇavo vyākṛtaḥ: bhaviṣyasi tvaṃ māṇava varṣaśatāyuṣi prajāyāṃ śākyamunir nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti, tasyāhaṃ śāsane pravrajitvā prajñāvatīnām agrā bhaveyam iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yāsau tena kālena tena samayena śreṣṭhiduhitā, iyaṃ sā kṣemā bhikṣuṇī | yat tayā dānāni pradattāni, tenāḍhye kule pratyājātā | yat tayā dvādaśa varṣasahasrāṇi brahmacaryavāsaḥ paripālitaḥ, tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 197 --------------------

avś_80 virūpā | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu samayena prasenajit kauśalo rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam* | priyam ivaikaputrakaṃ rājyaṃ pālayati | yāvat sa rājā anyatamayā devyā saha krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārikā jātā aṣṭādaśabhir daurvarṇikair aṅgaiḥ samanvāgatā | tasyā jātau jātimahaṃ kṛtvā virūpeti nāmadheyaṃ vyavasthāpyate | yadā krameṇa mahatī saṃvṛttā, tadā yasmai pradīyate, sa tāṃ virūpeti kṛtvā na pratigṛhṇāti ||

yāvad dakṣiṇāpathād gaṅgo nāma sārthavāho 'bhyāgato vistīrṇavibhavaḥ | tato rājñaḥ prasenajito buddhir utpannā: ayaṃ gaṅgasārthavāha etasyā doṣeṣv anabhijñaḥ | yanv aham asmai dāsyāmīti | tato rājñā rātrau saṃprāptāyāṃ bhagnacakṣuṣpathe (speyer: bhagne cakṣuṣpathe) gaṅgaṃ dūtenāhvāpya sā dārikā sarvālaṃkāravibhūṣitā bhāryārthe dattā gaṅgāya | ### gaṅgarasthā gaṅgarastheti saṃjñā prādurbhūtā ||

yāvad gaṅgena sārthavāhena dvitīye divase prabhātāyāṃ rajanyāṃ sā dārikā dṛṣṭā paramabībhatsā | yāṃ dṛṣṭvā rājāpekṣayā na śaknoty avamoktum* | svagṛhe dhārayati ||

yāvad gaṅgaḥ sārthavāhaḥ kasmiṃścit parvaṇy upasthite goṣṭhikānāṃ madhyaṃ gataḥ | goṣṭhikaiś ca kriyākāraḥ kṛtaḥ: saha bhāryayā amukam udyānaṃ yo no yāsyati, sa goṣṭhikānāṃ pañca purāṇaśatāni daṇḍam anupradāsyatīti | tato gaṅgaḥ svagṛham āgatya śokāgāraṃ praviśya kare kapolaṃ kṛtvā cintāparo vyavasthitaḥ | tasya buddhir utpannā: varam ahaṃ daṇḍaṃ dadyām*, na cāham etām eteṣāṃ darśayeyam* | sahadarśanāc cāvagīto bhaviṣyāmīti | atha gaṅgo dvāraṃ baddhvā pañca purāṇaśatāni

-------------------- vaidya, p. 198 --------------------

daṇḍaṃ gṛhītvā goṣṭhikānāṃ madhyaṃ gataḥ | tato dārikāyā mahad daurmanasyam utpannam*: kiṃ mamānenaivaṃvidhena jīvitena, yatra me na ca svāmicittaṃ sukhitam*, na cāham* | kim atra prāptakālam* | ātmānaṃ ghātayiṣyāmīti | tato rajjuṃ gṛhītvā avarakaṃ praviṣṭā udbandhanahetoḥ ||

atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛtt{ak}ānām ekārakṣāṇām śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrvavihārasamāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ, ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ | kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_80.1 ||

tato bhagavatā jetavanāvasthitena kanakavarṇā prabhā utsṛṣṭā, yayā tad gṛhaṃ sūryasahasreṇevāvabhāsitam* | ṛddhyā copasaṃkramya tadgalād udbandhanam avamucya dārikāṃ samāśvāsitavān* | ṣaṇṇāṃ sthānānām āścaryādbhuto loke prādurbhāvaḥ | tathāgatasya tathāgatapraveditasya dharmavinayasya manuṣyatvasya āryāyatane pratyājātatvasya indriyair avikalatvasya kuśaladharmacchandakasya āścaryādbhuto loke prādurbhāvaḥ | tato bhagavatā tasyā dārikāyās tathāvidhā dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | tato labdhaprasādayā bhagavān bhaktena pratipāditaḥ paṭena cācchāditaḥ | tato dārikāyā apagatā alakṣmīḥ | lakṣmīḥ prādurbhūtā | devakanyeva cāvarakam avabhāsamānā sthitā | bhagavān api prakrāntaḥ ||

tato goṣṭhikānāṃ buddhir utpannā: nūnam asya bhāryā paramadarśanīyā saṃvṛttā | sa eṣa īrṣyāprakṛtir daṇḍam utsahate dātum*, na ca tāṃ darśayitum icchati | yan nu vayam enaṃ viruddhair madyaiḥ pāyayitvā tāḍam ādāya gṛham asya gatvā bhāryāṃ paśyemeti | tatas tais taṃ ghanaghanena viruddhamadyena pānena kṣībaṃ (speyer: kṣīvaṃ) kṛtvā tāḍam apahṛtya gṛhaṃ gatvā dvāram avamucya dārikā dṛṣṭā | tato dṛṣṭvā paraṃ vismayam upagatāś cintayanti: sthāne 'sau na darśayaty asmākam iti | tatas te punar āgatya madyavaśāt suptam utthāpya

-------------------- vaidya, p. 199 --------------------

ūcuḥ: lābhās te gaṅga sulabdhāḥ, yasya te evaṃvidhā darśanīyā dāriketi | tato gaṅgo bhūyasyā mātrayā duḥkhī durmanā saṃvṛttā | daṇḍaḥ svayaṃ mayā dattaḥ, ahaṃ cāvagīto jāta iti | tato durmanāḥ svagṛham āgataḥ | dvāram avamucya tāṃ bhāryāṃ dṛṣṭavān vanadevatām iva kusumitamadhye 'tīva vibhrājamānām* | tataḥ pṛcchati: bhadre kim etat*? kiṃ kṛto rūpaviśeṣa iti | tatas tayā yathāvṛttaṃ svāmine samākhyātam* | śrutvā tenāpi bhagavati śraddhā pratilabdhā ||

yāvad asau dārikā krameṇa bhartāram anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitā | tayā yujyamānayā ghaṭamānayā vyāyacchamānayā idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhantī saṃvṛttā traidhātukavītarāgā samaloṣṭakāñcanā ākāśapāṇitalasamacittā vāsīcandanakalpā vidyāvidāritāṇḍakośā vidyābhijñāpratisaṃvitprāptā bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhā | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyā mānyā abhivādyā ca saṃvṛttā ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kiṃ bhadanta gaṅgarasthayā karma kṛtam*, yenāḍhye jātā | kiṃ karma kṛtaṃ yena virūpā saṃvṛttā, pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: gaṅgarasthayaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | gaṅgarasthayā karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_80.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryām anyatamā śreṣṭhibhāryā caṇḍā rabhasā karkaśā | asati buddhānām utpāde pratyekabuddhā loka utpadyante hīnadīnānukampakāḥ prāntaśayanāsanabhaktā ekadakṣiṇīyā lokasya | yāvad anyataraḥ pratyekabuddhas tad gṛhaṃ praviṣṭo virūpaḥ | sa tayā bahu paribhāṣya gṛhān niṣkāsitaḥ: kenāyaṃ virūpo mama gṛhe praveśita iti | tataḥ pratyekabuddhas tasyā anugrahārthaṃ vitatapakṣa iva haṃsarājo gaganatalam abhyudgamya vicitrāṇi prātihāryāṇi vidarśayitum ārabdhaḥ | tataḥ śreṣṭhibhāryayā vipratisārajātayā ### {kṣamasvety uktaḥ} | yāvad asau kṣamitaḥ piṇḍakena pratipāditaś ca | praṇidhānaṃ ca kṛtam*: yan mayā pratyekabuddhaḥ paribhāṣitaḥ, mā asya karmaṇo vipākam anubhaveyam*, evaṃvidhānāṃ ca dharmāṇāṃ lābhinī syāṃ*, prativiśiṣṭataraṃ ca śāstāram ārāgayeyam iti ||

-------------------- vaidya, p. 200 --------------------

kiṃ manyadhve bhikṣavo yāsau śreṣṭhibhāryā, iyam asau gaṅgarasthā | yad anayā pratyekabuddhaḥ piṇḍakena pratipāditaḥ, tasya karmaṇo vipākenāḍhye rājakule pratyāgatā | yad virūpāvavādena samudācarya gṛhān niṣkāsitaḥ, tena virūpā saṃvṛttā | bhūyaḥ kāśyape bhagavati pravrajitā āsīt* | tatrānayā paṭhitaṃ svādhyāyitaṃ skandhakauśalam āyatanakauśalaṃ pratītyasamutpādakauśalaṃ sthānāsthānakauśalaṃ kṛtam*, brahmacaryavāsaś ca paripālitaḥ, tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 201 --------------------

navamo vargaḥ |

tasyoddānam*.

samudraḥ sumanāś caiva hiraṇyapāṇis tripiṭena ca | yaśomitropapādau ca śobhitaḥ kapphiṇas tathā | bhadriko rāṣṭrapālaś ca vargo bhavati samudditaḥ ||

avś_81 samudraḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyām anyatamaḥ sārthavāhaḥ | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayato buddhir utpannā: yāvad ahaṃ yuvā, tāvad dhanasaṃcayaṃ karomi | paścād vṛddhāvasthāyāṃ sukhaṃ parimokṣye iti | tataḥ sārthavāhaḥ pañcavaṇikchataparivāro *{vaidya: śvaṇikśataś}* yānapātram ādāya bhāryāsahāyo mahāsamudram avatīrṇaḥ | yāvad prajāvatī āpannasatvā jātā | yāvat taraiva samudramadhye prasūtā | dārako jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpitam*: yasmāt samudramadhye jātas tasmāt samudra iti nām | yāvad asau sārthavāhaḥ svastikṣemābhyāṃ saṃsidhhayānapātro mahāsamudrāt pratyāgataḥ ||

yadā samudro darako mahān saṃvṛttas tadā pitrā sārthavāhatve pratiṣṭhāpya pañcavaṇikchataparivāro *{vaidya: śvaṇikśataś}* mahāsamudraṃ saṃpreṣitaḥ | so 'nupūrveṇa cañcūryamāṇo grāmanagaranigamarāṣṭrarājadhānīpaṭṭanāny avalokayan samudratīram anuprāptaḥ | sa pñcabhiḥ purāṇaśatair vahanaṃ bhṛtvā pañca pauruṣeyān* gṛhītvā āhāraṃ nāvikaṃ kaivartaṃ karṇadhāraṃ ca trir api ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kṛtvā mahāsamudram avatīrṇaḥ | tatas teṣāṃ samudramadhyagatānāṃ kālikāvātena tad vahanam itaś cāmutaś ca paribhrāmyate | samudraś ca sārthavāhas tīrthikābhiprasannaḥ | so 'kālamṛtyubhayabhītaḥ ṣaṭ śāstṝn āyācituṃ pravṛttaḥ | tathāpi tad vahanaṃ vāyunā bhrāmyata eva | yāvad anye vaṇijo devatāsahasrāṇy āyācituṃ pravṛttāḥ | āhuś ca:

śivavaruṇakuberā vāyur agni mahendro bhuvi ca tuvimagho yo viśvadevo maharṣiḥ | vayam iha maraṇārtā vaḥ prapannāḥ sma śīghraṃ vyasanam idam upetaṃ trātum icchantu sārtham* ||

-------------------- vaidya, p. 202 --------------------

tatas teṣām evam api paridevamānānāṃ nāsti kaścit trātā | yāvat tatrānyatama upāsakaḥ samārūḍhaḥ | sa uvāca: kiṃ vo bhavantaḥ ṣaṭ śāstāra anye ca devatāḥ kariṣyanti? buddhaṃ bhagavantaṃ pratyakṣadevataṃ bhāvena śaraṇaṃ prapadyadhvam* | sa vas trātā bhaviṣyatīti | tataḥ samudrapramukhāni pañca vaṇikchatāni ekasvareṇa bhagavantaṃ śaraṇaṃ prapannāni ||

atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttānām ekārakṣāṇām śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrvavihārasamāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ, ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ | kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_81.1 ||

yāvad bhagavatā jetavanāvasthitena sūryasahasrātirekaprabhāḥ kanakavarṇā marīcaya utsṛṣṭāḥ, yais te vaṇijaḥ samantād avabhāsitāḥ | kalpasahasraparibhāvitāś cāṃśava utsṛṣṭāḥ, yaiḥ prahlāditāḥ | kālikāvātaś ca pratyāgataḥ ||

yāvat samudraḥ svastikṣemābhyāṃ saṃsiddhayānapātraḥ pratyāgatas tenaiva maraṇasaṃvegena dānapradānāni datvā bandhujanaṃ samāśvāsya śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakān saṃtarpya pañcavaṇikchataparivāro bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta yad bhagavatā imāni samudrapramukhāni pañca vaṇikchatāni iṣṭena jīvitenācchāditāni, vyasanāt paritrātāni, atyantaniṣṭe ca nirvāṇe pratiṣṭhāpitānīti | bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad idānīṃ mayā vigatarāgeṇa vigatadveṣeṇa vigatamohena parimuktena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ imāni samudrapramukhāni pañca vaṇikchatāni iṣṭena jīvitenācchāditāni,

-------------------- vaidya, p. 203 --------------------

vyasanāt paritrātāni, atyantaniṣṭe ca nirvāṇe pratiṣṭhāpitānīti | yat tu mayā atīte 'dhvani sarāgeṇa sadveṣeṇa samohenāparimuktena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ ime vaṇijaḥ paritrātāḥ | tac chṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany anyatarasmin samudratīre pañcābhijñaḥ ṛṣiḥ prativasati, kaṣṭatayā mūlaphalāmbubhakto 'jinavalkalavāsī agnihotrikaḥ (speyer: agnihotrakaḥ) | sa ca kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalo vyasanagatānāṃ paritrātā | yāvad vārāṇasyāṃ pañcavaṇikchatāni samudram avatartukāmāni | tāny anupūrveṇa cañcūryamāṇāni samudratīram anuprātāni | tam ṛṣiṃ dṛṣṭvā prasādajātāni pādayor nipatya vijñāpayitum ārabdhāni: yady asmākaṃ bhagavan samudramadhyagatānāṃ kiṃcid vyasanam utpadyate, bhagavatā tāvad ete paritrātavyā iti | tenādhivāsitam*: evaṃ bhavatv iti | tatas te vaṇijo ratnāny ādāya jambudvīpābhimukhāḥ saṃprasthitāḥ | yāvat kālikayā rākṣasyā saṃtrāsitum ārabdhāḥ | tatas tena ṛṣiṇā paritrārāḥ | tataḥ saṃsiddhayānapātrāḥ pratyāgatā ṛṣisamīpam upagamyocuḥ: bho maharṣe anena duṣkareṇa vyavasāyena kāruṇyabhāvāc ca kiṃ prārthayasa iti | tenoktam*: andhe loke 'nāyake buddho bhūyāsam atīrṇānāṃ satvānāṃ tārayitā, amuktānāṃ mocayitā, anāśvastānām āśvāsayitā, aparinirvṛtānāṃ parinirvāpayiteti | tair uktam*: yadā tvaṃ buddho bhaves tadā asmān api samanvāharethā iti | ṛṣir āha: evam astv iti ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena ṛṣir āsīt*, ahaṃ saḥ | ye te vaṇijaḥ, ime te samudrapramukhās tadāpy ete mayā paritrātāḥ | bhūyaḥ kāśyape bhagavati pravrajitā babhūvuḥ | tatraibhir indrayaparipākaḥ kṛtaḥ | tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_82 sumanāḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyām anyatamo gṛhapatir āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati

-------------------- vaidya, p. 204 --------------------

ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ putrāḥ prajāyante ca mriyante ca | tasmiṃś ca gṛhe sthaviro 'niruddhaḥ kulopagataḥ | tato gṛhapater iyaṃ buddhir utpannā: ayaṃ sthavirāniruddho vipākamaheśākhyaḥ, etaṃ tāvad āyāciṣye: yadi me putro jāyate, asya paścācchramaṇaṃ dasyāmīti | tato gṛhapatinā sthavirāniruddho 'ntargṛhe bhaktenopanimantritaḥ | tataḥ piṇḍakena pratipādyāyācitaḥ: yadi me putro jāto jīvati, sthavirasya paścācchramaṇaṃ dasyāmīti | sthavirāniruddhenoktam*: evam astu, kiṃ tu smartavyā te pratijñeti ||

yāvad apareṇa samayena patnyā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | tasyāḥ kāyāt surabhir gandhaḥ pravāti | yāvan navānāṃ māsānām atyayāt prasūtā | dārako jātaḥ abhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko divyasumanaḥkañcikayā prāvṛtaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā sumanā iti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam* | tataḥ sthavirāniruddham antargṛhe bhaktenopanimantrya sa dārako niryātitaḥ | tataḥ sthavirāniruddhenāsmai kāṣāyāṇi dattāni, āśīr vādaś ca: dīrghāyur bhavatv iti ||

yadā saptavarṣo jātas tadā mātāpitṛbhyāṃ sthavirāya dattaḥ | tataḥ sthavirāniruddhena pravrājya manasikāro dattaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ | sa ca tīkṣṇendriyaḥ | yadā pāṃsukūlaṃ pratisaṃskaroti, tadā ekaikasmin* sūcīpradeśe aṣṭau vimokṣān samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca ||

yāvad apareṇa samayena sthavirāniruddhenoktaḥ: gaccha putraka, nadyā ajiravatyā udakam ānayeti | tataḥ sumanāḥ śramaṇoddeśo ghaṭam ādāyājiravatīm avatīrṇaḥ | tatra snātvā udakasya ghaṭaṃ pūrayitvā vihāyasaṃ prasthitaḥ | agrato ghaṭo gacchati, tataḥ sumanāḥ śramaṇoddeśaḥ | tasmiṃś ca samaye bhagavān pratisaṃlayanād vyutthāya catasṛṇāṃ parṣadāṃ dharmaṃ deśayati | tatra bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram āmantrayate: imaṃ paśya śāriputra śramaṇoddeśam āgacchantam udakasya ghaṭaṃ pūrayitvā smṛtimantaṃ susamāhitendriyam* |

hitvā rāgaṃ ca dveṣaṃ ca abhidhyāṃ ca virāgayan* | saṃghārayann imaṃ dehaṃ śobhate udahārakaḥ ||

-------------------- vaidya, p. 205 --------------------

yadā bhagavatā sumanāḥ śramaṇoddeśo bhikṣusaṃghasya purastāt stutaḥ praśastaś ca, tadā bhikṣūṇāṃ saṃdeho jātaḥ | kāni bhadanta sumanasā karmāṇi kṛtāny upacitāni, yenābhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko divyayā ca sumanasāṃ kañcukayā prāvṛtto jātaḥ, tīkṣnendriyaḥ, arhatvaṃ ca prāptam iti | sumanasaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | sumanasā tāni karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_81.2 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani ekanavate kalpe vipaśyī nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa bandhumatīṃ rājadhānīm upaniśritya viharati | yāvad anyatamaḥ sārtavāhaḥ | tasya taruṇāvasthāyāṃ pravrajyācittam utpannam* | tena na śakitaṃ pravrajitum* | yadā vṛddho bhūtas tadā tasya vipratisāro jātaḥ: na me śobhanaṃ kṛtaṃ yad ahaṃ bhagavacchāsane na pravrajita iti | tatas tena keśanakhanastūpe sumanaḥpuṣpāropaṇaṃ kṛtam*, vipaśyī ca samyaksaṃbuddhaḥ saśrāvakasaṃghaḥ piṇḍakena pratipāditaḥ | tataḥ tena pādayor nipatya praṇidhānaṃ kṛtam*: anenāhaṃ kuśalamūlema cittotpādena deyadharmaparityāgena ca anāgatān samyaksaṃbuddhānām ārāgayeyam* | yasya ca śāsane pravrajeyam*, tatra daharāvasthāyām āryadharmān adhigaccheyam iti | bhūyaḥ kāśyape bhagavati pravrajito babhūva | tatrānena daśa varṣasahasrāṇi brahmacaryāvāsaḥ paripālitaḥ | tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_83 hiraṇyapāṇiḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyām anyatamo gṛhapatir āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito

-------------------- vaidya, p. 206 --------------------

vaiśravaṇadhanapratispardhī | na cāsya putro na duhitā | sa kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ: anekadhanasamuditaṃ me gṛham*, na me putro na duhitā | mamātyayāt sarvasvāpateyam aputrakam iti kṛtvā rājavidheyaṃ bhaviṣyatīti | sa śramaṇabrāhmaṇasuhṛtsaṃbandhibāndhavair ucyate: devatārādhanaṃ kuruṣveti | asti caiṣa loke pravādo yadāyācanahetoḥ putrā jāyante duhitaraś ceti | tac ca naivam* | yady evam abhaviṣyat*, ekaikasya putrasahasram abhaviṣyat tadyathā rājñaś cakravartinaḥ | api tu trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca | katameṣāṃ trayāṇām* | mātāpitarāu raktau bhavataḥ saṃnipatitau, mātā kalyā bhavati ṛtumatī, gandharvaś ca pratyupasthito bhavati | eteṣāṃ trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca | sa caivam āyācanaparas tiṣṭhati ||

anyatamaś ca satvo 'nyatamasmād devanikāyāc cyutvā tasya prajāpatyāḥ kukṣim avakrāntaḥ | pañcāveṇikā dharmā ekatye paṇḍitajātīye mātṛgrāme | katame pañca | raktaṃ puruṣaṃ jānāti, viraktaṃ puruṣaṃ jānāti | kālaṃ jānāti ṛtuṃ jānāti | garbham avakrāntaṃ jānāti | yasya sakāśād garbho 'vakrāmati taṃ jānāti | dārakaṃ jānāti | dārikāṃ jānāti | saced dārako bhavati dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati | {saced dārikā bhavati vāmaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati |} sā āttamanāḥ svāmina ārocayati: diṣṭyā āryaputra vardhase | āpannasatvāsmi saṃvṛttā | yathā ca me dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati niyataṃ dārako bhaviṣyatīti | so 'py āttamanāḥ pūrvakāyam abhyunnamayya (speyer: atyunnamayya) dakṣiṇaṃ bāhum abhiprasārya udānam udānayati: apy evāhaṃ cirakālābhilaṣitaṃ putramukhaṃ paśyeyam* | jāto me syān nāvajātaḥ | kṛtyāni me kurvīta | bhṛtaḥ pratibibhṛyāt | dāyād yaṃ pratipadyeta | kulavaṃśo me cirasthitikaḥ syāt* | asmākaṃ cāpy atītakālagatānām alpaṃ vā prabhūtaṃ vā dānāni datvā puṇyāni kṛtvā asmākaṃ nāmnā dakṣiṇām ādekṣyati: idaṃ tayor yatratatropapannayor gacchator anugacchatv iti | āpannasatvāṃ caināṃ viditvopariprāsādatalagatām ayantritāṃ dhārayati, śīte śītopakaraṇair uṣṇe uṣṇopakaraṇair vaidyaprajñaptair āhārair nātitiktair nātyamlair nātilavaṇair nātimadhurair nātikaṭukair nātikaṣāyais tiktāmlalavaṇamadhurakaṭukakaṣāyavivarjitair āhāraiḥ | hārārdhahāravibhūṣitagātrīm apsarasam iva nandanavanavicāriṇīṃ mañcān mañcaṃ pīṭhāt pīṭham anavatarantīm adharāṃ bhūmim* | na cāsyāḥ kiṃcid amanojñaśabdaśravaṇaṃ yāvad eva garbhasya paripākāya ||

sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ | pāṇidvaye cāsya lakṣaṇāhataṃ karmavipākajaṃ dīnāradvayam* | yadā tad apanītaṃ bhavati tadā anyat prādurbhavati | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātayaḥ ūcuḥ: yasmād asya jātamātrasya pāṇidvaye lakṣaṇāhataṃ karmavipākajaṃ dīnāradvayaṃ prādurbhūtam*, tasmād bhavatu dārakasya hiraṇyapāṇir iti nāmeti | hiraṇyapāṇir dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | sa śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko

-------------------- vaidya, p. 207 --------------------

mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ | ya yadā vīthīm avatīrṇo bhavati, tadā śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakān dṛṣṭvā pāṇidvayaṃ prasārayati | tato lakṣaṇāhatasya hiraṇyasuvarṇasya rāśiḥ prādurbhavati, yena tān saṃtarpayati | tasya yaśasā sarvā śrāvastī āpūrṇā ||

yāvad hiraṇyapāṇir dārako 'pareṇa samayena jetavanaṃ nirgataḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cānena bhagavato 'ntike citte prasāditam* | prasādajātaś ca bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tato 'sya bhagavatā dharmo deśitaḥ | sa āyuṣmantam ānandam idam avocat*: icchāmy aham ācārya bhagavataḥ saśrāvakasaṃghasya bhaktaṃ kartum iti | sthavirānandenoktaḥ: vatsa kārṣāpaṇaiḥ prayojanam iti | tato hiraṇyapāṇinā buddhapramukhasya bhikṣusaṃghasya purastāt sthitvā pāṇidvayaṃ prasārya hiraṇyasuvarṇasya mahān rāśiḥ sthāpitaḥ, yaṃ dṛṣṭvā saṃghasthaviro 'nye ca bhikṣavaḥ sthavirānandaś ca paraṃ vismayam āpannāḥ | tato hiraṇyapāṇir dārako buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ bhojayitvā bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tasya bhagavatā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā hiraṇyapāṇidārikeṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | dṛṣṭasatyo jñātīnāṃ bhāgasaṃvibhāgaṃ kṛtvā śramaṇabrāhmaṇkṛpaṇanīpakān saṃtarpya mātāpitarāv anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta hiraṇyapāṇinā karmāṇi kṛtāni, yenāsya pāṇidvaye lakṣanāhataṃ dīnāradvayaṃ jātam*, pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: hiraṇyapāṇinaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | hiraṇyapāṇinā karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_83.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ

-------------------- vaidya, p. 208 --------------------

puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | atha kāśyapaḥ samyaksaṃbuddhaḥ sakalaṃ buddhakāryaṃ kṛtvā indhanakṣayād ivāgnir nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtaḥ | tasya rājñā kṛkiṇā śarīre śarīrapūjāṃ kṛtvā samantayojanaś catūratnamayaḥ stūpaḥ pratiṣṭhāpitaḥ krośam uccatvena | tatra ca stūpamahe vartamāne dyūtakareṇa dīnāradvayaṃ tasmin stūpe yaṣṭyāṃ samāropitam* | tataḥ pādayor nipatya praṇidhānaṃ kṛtavān*: yatra yatra jāyeya, tatra tatra hastagatenaiva suvarṇeneti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena dyūtakara āsīt*, ayaṃ sa hiraṇyapāṇiḥ | yad anena stūpe dīnāradvayaṃ samāropitam*, tenāsyaivaṃvidho viśeṣaḥ saṃvṛttaḥ | yat praṇidhānaṃ kṛtaṃ tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_84 tripiṭakaḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu samayena śrāvastyāṃ rājā prasenajit kauśalo rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca {subhikṣaṃ ca} ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam* | priyam ivaikaputrakaṃ rājyaṃ pālayati | yāvad asau devyā saha krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jātaḥ kāṣāyavastraṃ prāvṛtya śramaṇaveṣadhārī jātismaraś ca | sa jātamātraḥ pṛcchati: kiṃ bhagavān ihaiva śrāvastyāṃ śāriputramaudgalyāyanakāśyapānandaprabhṛtayo vā mahāśrāvakā iti | tato 'sya mātā vismayaharṣapūrṇā kathayati: putraka bhagavān ihaiva śrāvastyāṃ mahāśrāvakāś ceti | yāvad eṣo 'rtho rājñaḥ prasenajito niveditaḥ: putras te jātaḥ | kāṣāyavastraṃ prāvṛtya śramaṇaveṣadhārī jātismaraś ca | sa bhagavato mahāśrāvakāṇāṃ ca pravṛttim anveṣata iti | tato rājñā prasenajitā tasyānugrahāryaṃ bhagavān saśrāvakasaṃgho bhaktenopanimantritaḥ | atha bhagavān bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto yena rājñaḥ prasenajito bhaktābhisāras tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ | tato rājā prasenajit kauśalaḥ putram utsaṅge kṛtvā bhagavato darśayati: ayaṃ me bhagavan putro jātamātra eṣa

-------------------- vaidya, p. 209 --------------------

bhagavantaṃ smarati, mahāśrāvakāṃś ceti | tato bhagavāṃs taṃ kumāram āmantrayate: ārogyaṃ te tripiṭeti | sa kathayati: vande tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham iti | tato rājā prasenajit param vismayam āpannaḥ ||

yadā saptavarṣo jātas tadā bhagavacchāsane pravrajitas tair eva kāṣāyaiḥ prāvṛtaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta tripiṭena karmāṇi kṛtāni, yena kāṣāyavastraprāvṛto jātaḥ śramaṇaveṣadhārī jātismaraḥ | pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: tripiṭenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | tripiṭena karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_84.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | yāvad rājñaḥ kṛkiṇaḥ putra ṛṣipatanaṃ gataḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cāsya prasādo jātaḥ | sa prasādajāto bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tasya bhagavatā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī saṃsāravairāgyikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā saṃsāre doṣadarśī nirvāṇe guṇadarśī bhūtvā rājānaṃ vijñāpayāmāsa: anujānīhi māṃ tāta, bhagavacchāsane pravrajiṣyāmīti | rājovāca: na śakyam etan mayā kartum* | yasmāt te yuvarājābhiṣeko nacireṇa bhaviṣyatīti | kumāraḥ kathayati: alaṃ me rājyena bahudoṣaduṣṭadharmasaṃpannena | avaśyam evāhaṃ bhagavacchāsane pravrajiṣyāmīti | sa pitrā nānujñātaḥ | tenaiko bhaktacchedaḥ kṛtaḥ, dvau trayo vā yāvat ṣaḍ bhaktacchedāḥ kṛtāḥ | tato 'sya vayasyakai rājā vijñaptaḥ | deva anujānīhi kumāraṃ pravrajitum* | mā haiva kālaṃ kariṣyatīti | tato rājñā putraḥ pratijñāṃ -------------------- vaidya, p. 210 --------------------

karitaḥ: tāvat te 'smākaṃ darśanaṃ na deyam*, yāvat trayaḥ piṭakā adhītā iti | yāvad asau pitaram anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena nacireṇa trayaḥ piṭakā adhītāḥ | yuktam uktapratibhānī dhārmakathikaḥ saṃvṛttaḥ | tasyaitad abhavat*: yanv ahaṃ pūrvikāṃ pratijñāṃ niryātayeyam iti | sa pituḥ sakāśaṃ gataḥ | sa pṛṣṭaś ca: kiṃ putra asti kiṃcid adhītam iti? tenoktam*: trayaḥ piṭakā iti | tatas tena pitus tādṛśī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā rājā āttamanāḥ saṃvṛttaḥ | tataḥ prasādajātaḥ kathayati: putra kena te prayojanam iti | tenoktam*: icchāmy ahaṃ bhagavantaṃ saśrāvakasaṃgham upanimantrya ṣaḍbhiḥ pariṣkārair ācchādayitum iti | rājā kathayati: yatheṣṭaṃ kuruṣva, vistīrṇaṃ rājakulam iti | tatas tripiṭena bhagavān viṃśatisahasraparivāraḥ praṇītenāhāreṇa saṃtarpitaḥ | ekaikaś ca bhikṣuḥ ṣaḍbhiḥ pariṣkārair ācchāditaḥ | tataḥ pādayor nipatya praṇidhānaṃ kṛtam*: yan mayā idānīṃ kṛcchreṇa pravrajyā pratilabdhā, tathāgate ca saśrāvakasaṃghe kārāḥ kṛtāḥ, anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca yatra yatra jāyeya tatra tatra kāṣāyavastraprāvṛta eva śramaṇaveṣadhārī jātismaraś ca syām iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena kṛkiṇaḥ putraḥ, ayaṃ tripiṭaḥ | tenaiva hetunā āḍhye rājakule putro jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko jātismaraś ca saṃvṛttaḥ | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_85 yaśomitraḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyām anyatamaḥ sārthavāha āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tena khalu samayena durbhikṣam abhūt kṛcchram* | kāntāradurlabhaḥ (speyer: durlambhaḥ) piṇḍako yācanakena |

-------------------- vaidya, p. 211 --------------------

naimittikaiś ca nirdiṣṭo devo na varṣiṣyatīti | yāvat sārthavāhapatnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ sarvāṅgopetaḥ | yatra ca divase dārako jātas tatraiva divase 'nāvṛṣṭir bhagnā | tasya yaśasā sarvā śrāvastī āpūritā | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād asya samantād yaśo visṛtam*, tasmād bhavatu dārakasya yaśomitra iti nāmeti | yaśomitro dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* ||

yadā yaśomitro mahān saṃvṛttas tadā jetavanaṃ nirgataḥ kenacid eva karaṇīyena | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cāsya prasādo jātaḥ | prasādajāto bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tasya bhagavatā tādṛśī saṃsāravairāgyikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā saṃsāradoṣadarśī nirvāṇaguṇadarśī bhūtvā mātapitarāv anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ | tasya daṃṣṭrābhyām aṣṭāṅgopetaṃ pānīyaṃ prasravati, yenāsya tṛṣā na bādhate | yadā nidāghakāle bhikṣavas tṛṣārtāḥ pānakasyārthe saṃgham avataranti, tadāpy asau nāvatarati | tato 'sya supremakā bhikṣavaḥ pṛcchanti: kena hetunā bhavatas tṛṣā na bādhata iti | sa kathayati: mamaitābhyāṃ daṃṣṭrābhyām aṣṭāṅgopetaṃ pānīyaṃ prasravati, yena na me tṛṣā bādhatā iti ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta yaśomitreṇa karmāṇi kṛtāni, yenābhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ, daṃṣṭrāntarāc cāṣṭāṅgopetaṃ pānīyaṃ prasravati, pravrajya cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti | bhagavān āha: yaśomitreṇaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | yaśomitreṇa karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

-------------------- vaidya, p. 212 --------------------

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_85.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | yāvad anyataraḥ śreṣṭhiputro 'nyatarasya vṛddhabhikṣoḥ sakāśe pravrajitaḥ | so 'laso necchati samayācārikāṃ caritum* | tataḥ sa brahmacāribhiḥ sthavirasyopasthāyako dattaḥ | sa upasthāyakam ātmānaṃ matvā vṛddhatarāṇāṃ bhikṣūṇāṃ sakāśād upasthānaṃ svīkaroti | tasyākuśalamūlāny aparyantāni ||

yāvad apareṇa samayena glānyaṃ patitaḥ | sthavireṇāsya vaidyopadeśād ghṛtaṃ pānāya dattam* | sa rātrau tṛṣātrāsitaḥ (speyer: tṛṣā trāsitaḥ) svakaṃ kamaṇḍalukam upagṛhya pānīyaṃ pāsyāmīti paśyati nirudakam* | evam ācāryopādhyāyānām* | yāvat sāṃghikaṃ pānīyamaṇḍapam avatīrṇaḥ | tad api nirudakaṃ paśyati | yāvan nadīcārikām avatīrṇaḥ | sāpi nirudakā saṃvṛttā | sa udvignaḥ svakānāṃ sabrahmacāriṇām udvejanārthaṃ śraddhādeyasya ca gurutvasaṃdarśanārtham*, nadīcārikāyāḥ parivṛkṣaḥ (speyer: pare vṛkṣaḥ), tatra śāṭakaṃ baddhvā samabhirūḍhaḥ, svakarmāṇi mamety avetya karmapratiśaraṇāvasthitaḥ (speyer: karmapratisaraṇāvasthitaḥ) | yāvad dvitīye divase prabhātāyāṃ rajanyām etad vṛttāntaṃ sabrahmacāriṇām ārocayati | tato 'sya sabrahmacāriṇaḥ pretakaraṇaṃ śrutvodvignāḥ, itaś cāmutaś cārocayitum ārabdhāḥ | tato 'sya upādhyāyena pānīyam upanāmitam* | tad api na paśyati | tenāpi saṃvignena bhagavataḥ kāśyapasya niveditam* | bhagavatā kāśyapenoktaḥ: gaṇḍīr ākoṭyatām iti | tata upadhivārikeṇa gaṇḍīr ākoṭitā | buddhapramukho bhikṣusaṃghaḥ saṃnipatitaḥ ||

eṣa vṛttānto vārāṇasyāṃ nagaryāṃ samantato visṛtaḥ | tato 'nekāni prāṇiśatasahasrāṇi saṃnipatitāni | yāvad upādhyāyena vṛddhānte niṣādayitvā udakapurṇā kuṇḍikā dattā | vatsa etat pānīyaṃ saṃghe cārayeti | sa pratyakṣaphaladarśī tenaiva saṃvegena buddhe bhagavti śrāvakeṣu ca prasādam utpādya tīvreṇāśayena tad udakaṃ saṃghe cāritavān* | tato bhagavatā tasyānugrahārthaṃ gajabhujasadṛśaṃ bāhum abhiprasārya bhītānām āśvāsanakareṇa tad udakaṃ gṛhītaṃ mahāśrāvakaiś ca | na ca kṣīyate | yāvat sarvasaṃghe cāritam*, tadāpi na kṣīyate | tad atyadbhutaṃ devamanuṣyāvarjanakaraṃ prātihāryaṃ dṛṣṭvā anekaiḥ prāṇiśatasahasraiḥ satyadarśanaṃ kṛtam* | tasyāpi saṃtāne 'kuśalamūlāni pratisaṃhṛtāni | yadā tasmād glānyād vyutthitaḥ, tadā tena buddhapramukho bhikṣusaṃghaḥ pānīyenālpotsukaḥ kṛtaḥ | dvādaśa varṣasahasrāṇi tena saṃghe pānīyaṃ cāritam* | yāvan maraṇakālasamaye praṇidhānaṃ kṛtavān*: anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca yo 'sau bhagavatā kāśyapena uttaro nāma māṇavo vyākṛtaḥ: bhaviṣyasi tvaṃ māṇava varṣaśatāyuṣi prajāyāṃ śākyamunir nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ, tam aham ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam*, daṃṣṭrāntarāc ca me 'ṣṭāṅgopetaṃ pānīyaṃ nirgacched iti ||

-------------------- vaidya, p. 213 --------------------

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena bhikṣur āsīt, ayaṃ saḥ | yat tena dvādaśa varṣasahasrāṇi saṃghe pānīyaṃ cāritam*, praṇidhānaṃ ca kṛtam*, teneha janmani daṃṣṭrāntarād aṣṭāṅgopetam pānīyaṃ nirgacchati | tenaiva hetunārhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_86 aupapādukaḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ deveṣu trāyastriṃśeṣu varṣā upagataḥ pāṇḍukambalaśilāyāṃ pārijātasya kovidārasya nātidūre | mātur janitryā dharmaṃ deśayati, anyeṣāṃ ca devānām* | tena khalu samayenāyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ śrāvastyāṃ varṣā upagato jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | atha catasraḥ parṣado yenāyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ tenopasaṃkrāntāḥ, mahāmaudgalyāyanapādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇāḥ | catasraḥ parṣada āyuṣmān mahāmaudgalyāyano dharmakathayā saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati | anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā saṃdarśya samādāpya samuttejya saṃpraharṣya tūṣṇīm* | atha catasraḥ parṣada utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā yenāyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ tenāñjaliṃ praṇamayya āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyam idam avocat*: kaccit te bhadanta mahāmaudgalyāyana śrutaṃ kutra bhagavān etarhi varṣā upagata iti | mahāmaudgalyāyana āha: śrutaṃ me bhavanto bhagavān deveṣu trāyastriṃśeṣu varṣā upagataḥ, pāṇḍukambalaśilāyāṃ pārijātasya kovidārasya nātidūre | mātur janitryā dharmaṃ deśayati, anyeṣāṃ ca devānāṃ trāyastriṃśānām iti | atha catasraḥ parṣadaḥ āyuṣmato mahāmaudgalyāyanasya bhāṣitam abhinandyānumodya pādau śirasā vanditvotthāyāsanebhyaḥ prakrāntāḥ ||

atha catasraḥ parṣadas trayāṇāṃ vārṣikāṇām atyayād yenāyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ tenopasaṃkrāntāḥ | upasaṃkramyāyuṣmato mahāmaudgalyāyanasya pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇāḥ | catasraḥ parṣada āyuṣmān mahāmaudgalyāyano dharmyayā kathayā saṃdarśayati (speyer: saṃpradarśayati) samādāpayati samuttejayati -------------------- vaidya, p. 214 --------------------

saṃpraharṣayati | anekaparyāyeṇa dhamyayā kathayā saṃdarśya samādāpya samuttejya saṃpraharṣya tūṣṇīm* | atha catasraḥ parṣada utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā yenāyuṣmān mahāmaudgalyāyanas tenāñjaliṃ praṇamayya āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyam idam avocat*: yat khalu bhadantamahāmaudgalyāyano jānīyāt* (speyer: jānāyāc; ms: -maudgalyāyana jānīyā cira-): ciradṛṣṭo 'smābhir bhagavān*, paritṛṣitāḥ smo vayaṃ bhagavato darśanena | icchāmo vayaṃ bhagavantaṃ draṣṭum* | saced bhadantamahāmaudgalyāyasyāguru, sādhu bhadantamahāmaudgalyāyano yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmet+ | upasaṃkramyāsmākaṃ vacanena bhagavataḥ pādau śirasā vandasva, alpābādhatāṃ ca pṛccha, alpātaṅkatāṃ ca laghūtthānatāṃ ca yātrāṃ ca balaṃ ca sukhaṃ cānavadyatāṃ ca sparśavihāratāṃ ca | evaṃ ca vada: jambūdvīpe bhadanta catasraḥ parṣada ākāṅkṣanti bhagavato darśanam* | evaṃ cāhuḥ: nāsti khalu bhadanta jambūdvīpakānāṃ manuṣyāṇāṃ tadrūpā ṛddhir vā anubhāvo vā yena jambūdvīpakā manuṣyā devāṃs trāyastriṃśān (speyer: trayastriṃśān) abhiroheyuḥ bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkramaṇāya paryupāsanāya | asti khalu devānāṃ trāyastriṃśānāṃ tadrūpā ṛddhiś cānubhāvaś ca, yena devās trāyastriṃśā jambūdvīpam avatareyur bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkramaṇāya paryupāsanāya | sādhu bhagavān devebhyas trāyastriṃśebhyo jambūdvīpam avatared anukampām upādāyeti | adhivāsayaty āyuṣmān mahāmaudgalyāyanaś catasṛṇāṃ parṣadāṃ tūṣṇībhāvena | atha catasraḥ parṣada āyuṣmato mahāmaudgalyāyanasya tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā āyuṣmato mahāmaudgalyāyanasya pādau śirasā vanditvotthāyāsanebhyaḥ prakrāntāḥ ||

athāyuṣmān mahāmaudgalyāyano 'ciraprakrāntāś catasraḥ parṣado viditvā tadrūpaṃ samādhiṃ samāpanno yathā samāhite citte tadyathā balavān puruṣaḥ saṃkuñcitaṃ vā bāhuṃ prasārayet*, prasāritaṃ vā saṃkuñcayet*, evam evāyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ śrāvastyām antarhito deveṣu trāyastriṃśeṣu pratyaṣṭhāt pāṇdukambalaśilāyāṃ pārijātasya kovidārasya nātidūre | tena khalu samayena bhagavān anekaśatāyā devaparṣado dharmaṃ deśayati | adrākṣīc ca mahāmaudgalyāyano bhagavantam anekaśatāyā devaparṣadaḥ purastān niṣaṇṇaṃ dharmaṃ deśayantam* | dṛṣṭvā ca punaḥ smitaṃ prāvirakārṣīt*: ihāpi bhagavān ākīrṇo viharati tadyathā jambūdvīpe catasṛbhiḥ parṣadbhir iti | atha bhagavān āyuṣmato mahāmaudgalyāyanasya cetasā cittam ājñāya āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam idam avocat*: na khalu maudgalyāyana svairatvam eṣām*, api tu yadā me evaṃ bhavati: āgacchantv iti, tadā āgacchanti | yadā me evaṃ bhavati: gacchantv iti, tadā gacchanti | iti me cetasā cittam ājñāya āgacchanti ca gacchanti ||

āyuṣmān mahāmaudgalyāyano yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇaḥ | ekāntaniṣaṇṇa āyuṣmān maudgalyāyanaḥ sarvāṃ devaparṣadam avalokya bhagavantam idam avocat: vicitrā bateyaṃ devaparṣat saṃniṣaṇṇā saṃnipatitā | santy asyāṃ devaparṣadi devatā yā buddhe 'vetya prasādena samanvāgatāḥ kāyasya bhedād ihopapannāḥ | santi dharme, santi saṃghe, santi āryakāntaiḥ śīlaiḥ samanvāgatāḥ, kāyasya bhedād ihopapannāḥ |

-------------------- vaidya, p. 215 --------------------

atha bhagavān āyuṣmato mahāmaudgalyāyanasya bhāṣitam anuvarṇayann āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam idam avocat*: evam etan maudgalyāyana, evam evam etat* | vicitrā bateyaṃ devaparṣat saṃniṣaṇṇā saṃnipatitā | santy asyāṃ devatā yā buddhe 'vetya prasādena samanvāgatāḥ, kāyasya bhedād ihopapannāḥ | santi dharme, santi saṃghe, santi āryakāntaiḥ śīlaiḥ samanvāgatāḥ, kāyasya bhedād ihopapannāḥ ||

atha śakro śakro devānām indro bhagavata āyuṣmataś ca mahāmaudgalyāyanasya bhāṣitam anuvarṇayann āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam idam avocat*: evam etad bhadanta mahāmaudgalyāyana, evam etat* | vicitrā bateyaṃ devaparṣat saṃniṣaṇṇā saṃnipatitā | santy asyāṃ devaparṣadi devatāḥ, yā buddhe 'vetya prasādena samanvāgatāḥ, kāyasya bhedād ihopapannāḥ | santi dharme, santi saṃghe, santy āryakāntaiḥ śīlaiḥ samanvāgatāḥ, kāyasya bhedād ihopapannāḥ ||

athānyatamo devaputro bhagavata āyuṣmataś ca mahāmaudgalyāyanasya śakrasya ca devānām indrasya bhāṣitam anuvarṇayann āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam idam avocat*: evam etad bhadanta mahāmaudgalyāyana, evam etat* | vicitrā bateyaṃ devaparṣat saṃniṣaṇṇā saṃnipatitā | santy asyāṃ devaparṣadi devatāḥ, yā buddhe 'vetya prasādena samanvāgatāḥ kāyasya bhedād ihopapannāḥ | santi dharme, santi saṃghe | santi āryakāntaiḥ śīlaiḥ samanvāgatāḥ kāyasya bhedād ihopapannā iti ||

tatrānekāni devatāśatāni anekāni devatāsahasrāṇy anekāni devatāśatasahasrāṇi bhagavataḥ purastāt pratyekaṃ pratyekaṃ srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtya tatraivāntarhitāni ||

athāyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ praviviktāṃ devaparṣadaṃ viditvā ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamayya bhagavantam idam avocat*: jambūdvīpe bhadanta catasraḥ parṣado bhagavataḥ pādau śirasā vandante alpābādhatāṃ ca pṛcchanti, alpātaṅkatāṃ ca laghūtthānatāṃ ca yātrāṃ ca balaṃ ca sukhaṃ cānavadyatāṃ ca sparśavihāratāṃ ca | bhagavān āh: sukhino maudgalyāyana bhavantu jambūdvīpe catasraḥ parṣadas tvaṃ ca | mahāmaudgalyāyana āha: jambūdvīpe bhadanta catasraḥ parṣada ākāṅkṣanti bhagavato darśanam* | evaṃ cāhuḥ: nāsti bhadanta jāmbūdvīpakānāṃ manuṣyāṇāṃ tadrūpā ṛddhir vā anubhāvo vā yena jāmbūdvīpakā manuṣyā devāṃs trāyastriṃśān abhiroheyur bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkramituṃ paryupāsanāya | asti tu bhadanta devānāṃ trāyastriṃśānāṃ tadrūpā ṛddhiś cānubhāvaś ca, yena devās trāyastriṃśā jambūdvīpam avatareyur bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkramituṃ paryupāsanāya | sādhu bhagavān devebhyaś trāyastriṃśebhyo 'vatared anukampām upādāya | bhagavān āha: tena hi tvaṃ gaccha maudgalyāyana jambūdvīpam* | gatvā ca catasṛṇāṃ parṣadām ārocaya: avatariṣyati bhavanto bhagavān itaḥ saptame divase devebhyas trāyastriṃśebhyo jambūdvīpaṃ sāṃkāśye nagare āpajjure dāve udumbaramūle iti ||

athāyuṣmān mahāmaudgalyāyano bhagavataḥ pratiśrutya pādau śirasā vanditvā tadrūpaṃ samādhiṃ saṃpanno yathā samāhite citte tadyathā balavān puruṣaḥ saṃkuñcitaṃ bāhuṃ prasārayet*,

-------------------- vaidya, p. 216 --------------------

prasāritaṃ vā saṃkuñcayet*, evam evāyuṣmān mahāmaudgalyāyano deveṣu trāyastriṃśeṣv antarhitaḥ, jambūdvīpe pratyaṣṭhāt* | athāyuṣmān mahāmaudgalyāyano jambūdvīpam āgatya catasṛṇāṃ parṣadām ārocayati: avatariṣyati bhavanto bhagavān itaḥ saptame divase devebhyas trāyastriṃśebhyo jambūdvīpaṃ sāṃkāśye nagare āpajjure dāve udumbaramūle iti ||

avatīrṇo bhagavāṃs tataḥ saptame divase devebhyas trāyastriṃśebhyaḥ sāṃkāśye nagare āpajjure dāve udumbaramūle | yadā bhagavān sāmkāśyaṃ nagaram avatīrṇaḥ, tadā anekāni prāṇiśatasahasrāṇi bhagavato darśanāya saṃnipatitāni | tatropapāduko bhikṣuḥ prādurbhūtaḥ | tena bhagavān saśrāvakasaṃghas te ca devāsuragaruḍakinnaramahoragā bhaktenopanimantritāḥ | yāvad gaṇḍīdeśanākāle sahacittotpādād divyāny āsanāny udārapaṭācchāditāni prādurbhūtāni, divyāni ca bhakṣyabhojyāni | tata upapādukena bhagavān divyenāhāreṇa saṃtarpitaḥ | te ca devāsuragaruḍakinnaramahoragāḥ samyag upasthitāḥ | tato 'sya bhagavatā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvopapādukena bhikṣuṇā idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta upapādukena karmāṇi kṛtāni, yenopapādukaḥ saṃvṛttaḥ? sahacittotpādāc cāsya yac cintayati, tat prārthayate, tat sarvaṃ saṃṛdhyatīti | bhagavān āha: upapādukenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | upapādukenaiva karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_86.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany ekanavate kalpe vipaśyī nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa bandhumatīṃ rājadhānīm upaniśritya viharati | yāvad anyatarasmin grāmake 'raṇyāyatane pañca bhikṣavo varṣā upagatāḥ tatraikena bhikṣuṇā caturṇāṃ

-------------------- vaidya, p. 217 --------------------

bhikṣūṇāṃ vaiyāvṛtyaṃ kṛtam* | tair yujyamānair ghaṭamānair vyāyacchamānaiḥ sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | pañcamena pādayor nipatya praṇidhānaṃ kṛtam*: yathaibhir mām āgamya arhatvaṃ sākṣātkṛtam*, anena me kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca pravrajitasya upakaraṇaviśeṣair avaikalyaṃ syād iti ||

kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ yo 'sau tena kālena tena samayena vaiyāvṛtyaṃ kṛtavān*, ayaṃ sa upapāduka iti | bhikṣava ūcuḥ: kiṃ karma kṛtaṃ yenopapādukaḥ saṃvṛttaḥ? bhagavān āha: bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvany asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi (speyer: viṃśatisahasrāyuṣi) prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | tatrānyataraḥ śreṣṭhī | tasya bhāryā prasavakāle duḥkhavedanābhibhūtā ārtasvarā kradanti | sa taṃ śabdaṃ śrutvā paraṃ saṃvegam āpannaḥ | sa śokāgāraṃ praviśya kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ | tasya buddhir utpannā: yanv ahaṃ bhagavacchāsane pravrajya praṇidhānaṃ kuryām*, yena na kadācid garbhaśayyāṃ pratyanubhavāmīti | sa tenaiva saṃvegena bhagavataḥ kāśyapasya pravacane pravrajitaḥ | tena praṇidhānaṃ kṛtam*: anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca yatra yatra jāyeya, tatra tatropapāduko bhaveyam*, mā kadācid garbhaśayyāṃ pratyanubhaveyam iti ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena sārthavāha āsīt*, ayaṃ sa upapādukaḥ | yat praṇidhānaṃ kṛtam*, tenopapādukaḥ saṃvṛttaḥ | yat tatrānenendriyāṇi paripācitāni, tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_87 śobhitaḥ | (ed. speyer, vol. ii)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ kapilavastuni viharati nyagrodhārāme | kapilavastuni anyatamaḥ śākya āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā

-------------------- vaidya, p. 218 --------------------

aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko 'tikrānto mānuṣavarṇam asaṃprāptaś ca divyaṃ varṇam* | tasya janmany anekāny adbhutāni prādurbhūtāni, yaiḥ kapilavastu nagaraṃ samantataḥ śobhitam* | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād asya janmani kapilavastu nagaraṃ samantataḥ śobhitam*, tasmād asya bhavatu śobhita iti nāmeti | śobhito dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* ||

sa yadā mahān samvṛttas tadā nyagrodhārāmaṃ gato bhagavato darśanāya | dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cānena bhagavato 'ntike cittaṃ prasāditam* | prasādajāto bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tasya bhagavatā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā śobhitena dārakeṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sa dṛṣṭasatyo mātāpitarāv anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta śobhitena karmāṇi kṛtāni, yenābhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko 'tikrānto mānuṣavarṇam asaṃprāptaś ca divyaṃ varṇam*, janmani cāsyānekāni adbhutāni prādurbhūtāni, yaiḥ kapilavastu nagaraṃ samantataḥ śobhitam*? bhagavān āha: śobhitenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | śobhitenaiva karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_87.1 ||

-------------------- vaidya, p. 219 --------------------

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.