त्रिस्वभावनिर्देश

वसुबन्धु: त्रिस्वभावनिर्देश

// नमो मञ्जुश्रिये कुमारभूताय //

आचार्यवसुबन्धुप्रणीतः

त्रिस्वभावनिर्देशः (त्स्न्)

कल्पितः परतन्त्रश्च परिनिष्पन्न एव च / त्रयः स्वभावा धीराणां गम्भीरज्ञेयमिष्यते // tsn_1 //

यत् ख्याति परतन्त्रो ऽसौ यथा ख्याति स कल्पितः / प्रत्ययाधीनवृत्तित्वात् कल्पनामात्रभावतः // tsn_2 //

तस्य ख्यातुर्यथाख्यानं या सदाविद्यमानता / ज्ञेयः स परिनिष्पन्नस्वभावो ऽनन्यथात्वतः // tsn_3 //

तत्र किं ख्यात्यसत्कल्पः कथं ख्याति द्वयात्मना / तस्य का नास्तिता तेन या तत्राद्वयधर्मता // tsn_4 //

असत्कल्पो ऽत्र कश्चित्तं यतस्तेन हि कल्प्यते / यथा च कल्पयत्यर्थ तथात्यन्तं न विद्यते // tsn_5 //

तद्धेतुफलभावेन चित्तं द्विविधमिष्यते / यदालयाख्यं विज्ञानं प्रवृत्त्याख्यं च सप्तधा // tsn_6 //

संक्लेशवासनाबीजैश्चितत्वाच्चित्तमुच्यते / चित्तमाद्यं द्वितीयं तु चित्राकारप्रवृत्तितः // tsn_7 //

समासतो ऽभूतकल्पः स चैष त्रिविधो मतः / वैपाकिकस्तथा नैमित्तिको ऽन्यः प्रातिभासिकः // tsn_8 //

प्रथमो मूलविज्ञानं तद्विपाकात्मकं यतः / अन्यः प्रवृत्तिविज्ञानं दृश्यदृग्वित्तिवृत्तितः // tsn_9 //

सदसत्त्वाद् द्वयैकत्वात् संक्लेशव्यवदानयोः / लक्षणाभेदतश्चेष्टा स्वभावानां गंभीरता // tsn_10 //

सत्त्वेन गृह्यते यस्मादत्यन्ताभाव एव च / स्वभावः कल्पितस्तेन सदसल्लक्षणो मतः // tsn_11 //

विद्यते भ्रान्तिभावेन यथाख्यानं न विद्यते / परतन्त्रो यतस्तेन सदसल्लक्षणो मतः // tsn_12 //

अद्वयत्वेन यच्चास्ति द्वयस्याभाव एव च / स्वभावस्तेन निष्पन्नः सदसल्लक्षणो मतः // tsn_13 //

द्वैविध्यात् कल्पितार्थस्य तदसत्त्वैकभावतः / स्वभावः कल्पितो बालैर्द्वयैकत्वात्मको मतः // tsn_14 //

प्रख्यानाद् द्वयभावेन भ्रान्तिमात्रैकभावतः / स्वभावः परतन्त्राख्यो द्वयैकत्वात्मको मतः // tsn_15 //

द्वयाभावस्वभावत्वादद्वयैकस्वभावतः / स्वभावः परिनिष्पन्नो द्वयैकत्वात्मको मतः // tsn_16 //

कल्पितः परतन्त्रश्च ज्ञेयं संक्लेशलक्षणम् / परिनिष्पन्न इष्टस्तु व्यवदानस्य लक्षणम् // tsn_17 //

असद्द्वयस्वभावत्वात् तदभावस्वभावतः / स्वभावात् कल्पिताज्ज्ञेयो निष्पन्नो ऽभिन्नलक्षणः // tsn_18 //

अद्वयत्वस्वभावत्वाद् द्वयाभावस्वभावतः / निष्पन्नात् कल्पितश्चैव विज्ञेयो ऽभिन्नलक्षणः // tsn_19 //

यथाख्यानमसद्भावात् तथासत्त्वस्वभावतः / स्वभावात् परतन्त्राख्यान्निष्पन्नो ऽभिन्नलक्षणः // tsn_20 //

असद्द्वयस्वभावत्वाद् यथाख्यानास्वभावतः / निष्पन्नात् परतन्त्रो ऽपि विज्ञेयो ऽभिन्नलक्षणः // tsn_21 //

क्रमभेदः स्वभावानां व्यवहाराधिकारतः / तत्प्रवेशाधिकाराच्च व्युत्पत्त्यर्थं विधीयते // tsn_22 //

कल्पितो व्यवहारात्मा व्यवहर्त्रात्मको ऽपरः / व्यवहारसमुच्छेदस्वभावश्चान्य इष्यते // tsn_23 //

द्वयाभावात्मकः पूर्वं परतन्त्रः प्रविश्यते / ततः प्रविश्यते तत्र कल्पमात्रमसद्द्वयम् // tsn_24 //

ततो द्वयाभावभावो निष्पन्नो ऽत्र प्रविश्यते / तथा ह्यसावेव तदा अस्तिनास्तीति चोच्यते // tsn_25 //

त्रयो ऽप्येते स्वभावा हि अद्वयालम्बलक्षणाः / अभावादतथाभावात् तदभावस्वभावतः // tsn_26 //

मायाकृतं मन्त्रवशात् ख्याति हस्त्यात्मना यथा / आकारमात्रं तत्रास्ति हस्ती नास्ति तु सर्वथा // tsn_27 //

स्वभावः कल्पितो हस्ती परतन्त्रस्तदाकृतिः / यस्तत्र हस्त्यभावो ऽसौ परिनिष्पन्न इष्यते // tsn_28 //

असत्कल्पस्तथा ख्याति मूलचित्ताद् द्वयात्मना / द्वयमत्यन्ततो नास्ति तत्रास्त्याकृतिमात्रकम् // tsn_29 //

मन्त्रवन्मूलविज्ञानं काष्ठवत्तथता मता / हस्त्याकारवदेष्टव्यो विकल्पो हस्तिवद् द्वयम् // tsn_30 //

अर्थतत्त्वप्रतिवेधे युगपल्लक्षणत्रयम् / परिज्ञा च प्रहाणं च प्राप्तिश्चेष्टा यथाक्रमम् // tsn_31 //

परिज्ञानुपलम्भो ऽत्र हानिरख्यानमिष्यते / उपलम्भनिमित्ता तु प्राप्तिः साक्षात्क्रियापि सा // tsn_32 //

द्वयस्यानुपलम्भेन द्वयाकारो विगच्छति / विगमात् तस्य निष्पन्नो द्वयाभावो ऽधिगम्यते // tsn_33 //

हस्तिनो ऽनुपलम्भश्च विगमश्च तदाकृतेः / उपलम्भश्च काष्ठस्य मायायां युगपद् यथा // tsn_34 //

विरुद्धधीवारणत्वाद् बुद्ध्या वैयर्थ्यदर्शनात् / ज्ञानत्रयानुवृत्तेश्च मोक्षापत्तिरयत्नतः // tsn_35 //

चित्तमात्रोपलम्भेन ज्ञेयार्थानुपलम्भता / ज्ञेयार्थानुपलम्भेन स्याच्चित्तानुपलम्भता // tsn_36 //

द्वयोरनुपलम्भेन धर्मधातूपलभ्भता / धर्मधातूपलम्भेन स्याद् विभुत्वोपलम्भता // tsn_37 //

उपलब्धविभुत्वश्च स्वपरार्थप्रसिद्धितः / प्राप्नोत्यनुत्तरां बोधिं धीमान् कायत्रयात्मिकाम् // tsn_38 //

इति त्रिस्वभावनिर्देशः समाप्तः //

कृतिराचार्यवसुबन्धुपादानामिति //