बोधिचर्यावतारपञ्जिका

अशक्यमिच्छतः क्लेश आशाभङ्गश्च जायते / निराशो यस्तु सर्वत्र तस्य संपदजीर्णिका // bca_8.176 //

तस्मान्न प्रसरो देयः कायस्येच्छाभिवृद्धये / भद्रकं नाम तद्वस्तु यदिष्टत्वान्न गृह्यते // bca_8.177 //

भस्मनिष्ठावसानेयं निश्चेष्टान्येन चाल्यते / अशुचिप्रतिमा घोरा कस्मादत्र ममाग्रहः // bca_8.178 //

किं ममानेन यन्त्रेण जीविना वा मृतेन वा / लोष्टादेः को विशेषो ऽस्य हाहंकारं न नश्यसि // bca_8.179 //

शरीरपक्षपातेन वृथा दुःखमुपार्ज्यते / किमस्य काष्ठतुल्यस्य द्वेषेणानुनयेन वा // bca_8.180 //

मया वा पालितस्यैवं गृध्राद्यैर्भक्षितस्य वा / न च स्नेहो न च द्वेषस्तत्र स्नेहं करोमि किम् // bca_8.181 //

रोषो यस्य खलीकारात्तोषो यस्य च पूजया / स एव चेन्न जानाति श्रमः कस्य कृतेन मे // bca_8.182 //

इमं ये कायमिच्छन्ति ते ऽपि मे सुहृदः किल / सर्वे स्वकायमिच्छन्ति ते ऽपि कस्मान्न मे प्रियाः // bca_8.183 //

तस्मान्मयानपेक्षेण कायस्त्यक्तो जगद्धिते / अतो ऽयं बहुदोषो ऽपि धार्यते कर्मभाण्डवत् // bca_8.184 //

तेनालं लोकचरितैः पण्डिताननुयाम्यहम् / अप्रमादकथां स्मृत्वा स्त्यानमिद्धं निवारयन् // bca_8.185 //

तस्मादावरणं हन्तुं समाधानं करोम्यहम् / विमार्गाच्चित्तमाकृष्य स्वालम्बननिरन्तरम् // bca_8.186 //

बोधिचर्यावतारे ध्यानपारमिता नाम अष्टमः परिच्छेदः /

9. प्रज्ञापारमिता नाम नवमः परिच्छेदः //

या निर्लेपतया निरुत्तरपदं सर्वप्रपञ्चोज्झिता प्रज्ञापारमितादिसंवृतिपदैराख्यायते ऽनास्रवा / यां सम्यक्प्रतिपद्य निर्मलधियो यान्त्युत्तमां निर्वृतिं तां नत्वा विधिवत् करोमि विवृतिं तस्याः प्रसन्नैः पदैः // *1 //

यत्राचार्यो गुणनिधिरसौ शान्तिदेवः प्रकाशं वक्तुं शक्तः प्रवचनमहाम्भोधिपारं प्रयातः / किं तस्यार्थं हतमतिरहं वक्तुमीशस्तथापि प्रज्ञाभ्यासात्सुकृतमसमं यत्ततो ऽस्मि प्रवृत्तः // *2 //

न नाम काचिद्गुणलेशवासना मतेर्न मे ऽस्ति प्रतिभागुणो ऽर्जितः / तथापि सन्मित्रनिषेवणाफलं यदेव मे तादृशि वाक् प्रसर्पति // *3 //

अथ यो नाम कश्चिद् गोत्रविशेषात् पर्युपासितकल्याणमित्रतया त्रिजगत्पर्यापन्नसमस्तजनदुःखदुःखी सर्वप्राणभृतां निःशेषदुःखसमुद्धरणाशयः स्वसुखनिरपेक्षः तत्प्रशमोपायभूतं बुद्धत्वमेव मन्यमानः तत्प्राप्तिवाञ्छया समुत्पादितबोधिचित्तो महात्मा सौगतपदसाधनोपायभूतसंभारद्वयपरिपूरणार्थं क्रमेण दानादिषु प्रवर्तते / तस्य तथा प्रवर्तमानस्य सम्यक्प्रतिपन्नशमथस्यापि दानादयः प्रज्ञाविकलतया जगदर्थसंपादननिदानं बुद्धत्वं नावहन्तीत्यभिसंधाय अवश्यं संसारदुःखनिर्मोक्शार्थिना प्रज्ञोत्पादनाय यतितव्यम् / यथोक्तम्-

शमथेन विपश्यनासुयुक्तः [8.4]

इत्यादि / तत्र शमथप्रतिपादनं कृतम् / इदानीं तदनन्तरप्राप्तां विपश्यनां प्रज्ञापरनामधेयां प्रतिपादयन्नाह-

इमं परिकरं सर्वं प्रज्ञार्थं हि मुनिर्जगौ / तस्मादुत्पादयेत्प्रज्ञां दुःखनिवृत्तिकाङ्क्षया // bca_9.1 //

इममिति समनन्तरमिह शास्त्रे लक्षणतः प्रतिपादितं दानादिकमिदंतया प्रत्यक्षतया परामृशति / परिकरमिति परिवारं परिच्छेदम् / संभारमिति यावत् / सर्वमुक्तप्रकारमन्यच्च / (bcp 168) प्रज्ञार्थ हि मुनिर्जगाविति संबन्धः / प्रज्ञा यथावस्थितप्रतीत्यसमुत्पन्नवस्तुतत्त्वप्रविचयलक्षणा, सैव अर्थः प्रयोजनं संबोधिहेतुभावोपनायकतया यस्य दानादिलक्षणस्य परिकरस्य स तथा, तमिति / दानपारमितादिषु धर्मप्रविचयस्वभावायाः प्रज्ञायाः प्रधानत्वात् / तथा हि दानं संबुद्धबोधिप्राप्तये प्रथमं कारणम्, पुण्यसंभारान्तर्भूतत्वात् / तच्च शीलालंकृतमेव सुगतिपरंपरां सुखभोगोपकरणसंपन्नामावहदनुत्तरज्ञानप्रतिलम्भहेतुः / क्षान्तिरपि तद्विपक्षभूतप्रतिघप्रतिपक्षतया दानशीलसुकृतमयं संभारमनुपालयन्ती सुगतत्वाधिगतये संप्रवर्तते / एतच्च शुभं दानादित्रितयसंभूतं पुण्यसंभाराख्यं वीर्यमन्तरेण न भवतीति तदपि उभयसंभारकारणतया सर्वावरणप्रहाणाय समुपजायते / समाहितचित्तस्य च यथाभूतपरिज्ञानमुत्पद्यत इति ध्यानपारमितापि अनुत्तरज्ञानहेतुरुपपद्यते / एवमेते दानादयः सत्कृत्य संभृता अपि प्रज्ञामन्तरेण सौगतपदाधिगमहेतवो न भवन्तीति नापि पारमिताव्यपदेशं लभन्ते / प्रज्ञाकृतपरिशुद्धिभाजः पुनः अव्याहतोदारप्रवृत्तितया तदनुकूलमनुवर्तमानाः तद्धेतुभावमधिगच्छन्ति, पारमितानामधेयं च लभन्ते / तथा दातृदेयप्रतिग्राहकादित्रितयानुपलम्भयोगेन प्रज्ञापरिशोधिताः सादरनिरन्तरदीर्घकालमभ्यस्यमानाः प्रकर्षपर्यन्तमुपगच्छन्तः अविद्याप्रवर्तितसकलविकल्पजालमलरहितं क्लेशज्ञेयावरणविनिर्मुक्तमुभयनैरात्म्याधिगमस्वभावं सर्वस्वपरहितसंपदाधारभूतं परमार्थतत्त्वात्मकं तथागतधर्मकायमभिनिर्वर्तयन्तीति प्रज्ञाप्रधाना दानादयो गुणा उच्यन्ते //

न चैतद्वक्तव्यम्- यदि प्रज्ञा प्रधानं दानादीनाम्, सैव केवला संबोधिसाधनमस्तु, किमपरैर्दानादिभिरिति / तदन्येषामुपयोगस्य वर्णितत्वात्, केवलं नेत्रविकला इव दानादयः प्रज्ञानेतृका एव यथाभिमतां सौगतीं भूमिमभिसरन्तीति प्रज्ञोपनायका उच्यन्ते, न तु प्रज्ञैव केवला सम्यक्संबोधिसाधनम् / तस्माद्दानादिपरिकरः प्रज्ञार्थः इति सिद्धम् //

सर्वकल्पनाविरहात् समारोपापवादान्तद्वयमौनात् अशैक्षकायवाङ्मनःकर्मलक्षणमौनत्रययोगाद्वा मुनिर्बुद्धो भगवान् / त्रिदुःखतादुःखितसर्वजगत्परित्राणाध्याशयो जगौ जगाद / उक्तवानित्यर्थः / आर्यप्रज्ञापारमितादिसूत्रान्तेषु प्रज्ञार्थमुक्तवान् क्रमेण दानादिपरिकरम् / यथोक्तमार्यशतसाहस्रयां प्रज्ञापारमितायाम्-

तद्यथापि नाम सुभूते सूर्यमण्डलं चन्द्रमण्डलं च चतुर्षु द्वीपेषु कर्म करोति, चतुरश्च द्वीपाननुगच्छति अनुपरिवर्तते, एवमेव सुभूते प्रज्ञापारमिता पञ्चसु पारमितासु कर्म करोति, पञ्च पारमिता अनुगच्छति, अनुपरिवर्तते, प्रज्ञापारमिताविरहितत्वात् पञ्च पारमिताः पारमितानामधेयं न लभन्ते / तद्यथापि नाम सुभूते राजा चक्रवर्ती विरहितः सप्तभी रत्नै श्चक्रवर्तिनामधेयं न लभते, एवमेव सुभूते पञ्च पारमिताः प्रज्ञापारमिताविरहितत्वान्न पारमितानामधेयं लभन्ते / तद्यथापि नाम सुभूते याः काश्चन कुनद्यः, सर्वास्ता येन गङ्गा महानदी तेनानुगच्छन्ति / ता गङ्गया महानद्या सार्धं महासमुद्रमनुगच्छन्ति, एवमेव सुभूते पञ्च पारमिताः प्रज्ञापारमितापरिगृहीता येन सर्वाकारज्ञता तेनानुगच्छन्ति / इति विस्तरः //

पुनश्चोक्तम्-

इयं कौशिक प्रज्ञापारमिता बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां दानपारमितामभिभवति, शीलपारमितामभिभवति, क्षान्तिपारमितामभिभवति, [वीर्यपारमितामभिभवति,] ध्यानपारमितामभिभवति / तद्यथापि नाम कौशिक जात्यन्धानां शतं वा सहस्रं वा अपरिणायकानामभव्यं मार्गावतरणाय, कुतः पुनर्नगरानुप्रवेशाय, एवमेव कौशिक अचक्षुष्काः पञ्च पारमिता जात्यन्धभूता भवन्ति विना प्रज्ञापारमितया अपरिणायकाः, विना प्रज्ञापारमितया अभव्या बोधिमार्गावतरणाय, कुत एव सर्वाकारज्ञतानगरानुप्रवेशाय / यदा पुनः कौशिक पञ्च पारमिताः प्रज्ञापारमितापरिगृहीता भवन्ति, तदा एताः पञ्च पारमिताः सचक्षुष्का भवन्ति / प्रज्ञापारमितापरिगृहीताश्चैताः पञ्च पारमिताः पारमितानामधेयं लभन्ते // इति विस्तरः //

एवमन्यत्रापि यथासूत्रमवगन्तव्यम् / उक्तं च-

सर्वपारमिताभिस्त्वं निर्मलाभिरनिन्दिते / चन्द्रलेखेव ताराभिरनुयातासि सर्वदा // इति // [प्रज्ञापारमितास्तव-8] अथवा- इममिति समनन्तरप्रक्रान्तरूपं शमथात्मकं प्रबन्धम् / परिकरमिति प्रज्ञासमुत्थापकतया तत्कारणसंदोहं पीठिकाबन्धं च / प्रज्ञार्थमिति प्रज्ञैव पूर्वोक्ता अर्थः प्रयोजनं साध्यतया यस्य तम् / शमथपरिशोधितचित्तसंताने प्रज्ञायाः प्रादुर्भावात् सुप्रशोधितक्षेत्रे सस्यनिष्पत्तिवत् / यथोक्तं शिक्शासमुच्चये-

किं पुनरस्य शमथस्य माहात्म्यम्? यथाभूतज्ञानजननशक्तिः / यस्मात्-

समाहितो यथाभूतं जानातीत्युक्तवान् मुनिः / इति // [शिक्षासमुच्चयकारिका-9]

एतदपि धर्मसंगीतावुक्तम्-

समाहितचेतसो यथाभूतदर्शनं भवति / यथाभूतदर्शिनो बोधिसत्त्वस्य सत्त्वेषु महाकरुणा प्रवर्तते / इदं मया समाधिमुखं सर्वसत्त्वानां निष्पादयितव्यम् / स तया महाकरुणया संचोद्यमानो ऽधिशीलमधिचित्तमधिप्रज्ञं च शिक्षाः परिपूर्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते / इति विस्तरः //

हिरिति यस्मात् प्रज्ञार्थं दानादिपरिकरं शमथात्मकपरिकरं वा मुनिर्जगौ, तस्मादुत्पादयेत् प्रज्ञामिति योजनीयम् / उत्पादयेदिति निष्पादयेत् साक्षात्कुर्यात् भावयेत सेवयेत् बहुलीकुर्याद्वा //

सा च प्रज्ञा द्विविधाहेतुभूता फलभूता च / हेतुभूतापि द्विविधा अधिमुक्तिचरितस्य च भूमिप्रविष्टस्य च बोधिसत्त्वस्य / फलभूता तु सर्वाकारवरोपेता सर्वधर्मशून्यताधिगमस्वभावा (bcp 170) अनिमित्तयोगेन / तत्र प्रथमतो हेतुभूता श्रुतचिन्ताभावनामयी क्रमेण अभ्यासाद्भूमिप्रविष्टस्य प्रज्ञां निर्वर्तयति / सा च अपरापरभूमिप्रतिलम्भयोगेन प्रकर्षमभिवर्धयन्ती यावदुभयावरणविगमात् सकलकल्पनाजालविगतबुद्धत्वस्वभावप्रज्ञां निष्पादयति / अत एवाहदुःखनिवृत्तिकाङ्क्षयेति / दुःखस्य पञ्चगतिसंगृहीतसत्त्वराशिगतस्य स्वात्मगतस्य च सांसारिकस्य जातिव्याधिजरामरणस्वभावस्य प्रियविप्रयोगाप्रियसंप्रयोगपर्येष्यमाणलाभविघात लक्षणस्य, संक्षेपतः पञ्चोपादानस्कन्धात्मकस्य च, निवृत्तिः निर्वाणम् उपशमः / पुनरनुत्पत्तिधर्मकतया आत्यन्तिकसमुच्छेद इत्यर्थः / तस्याः काङ्क्षया अभिलाषेण / छन्देनेति यावत् / तथाहि विपर्याससंज्ञिनो ऽसत्सत्त्वसमारोपाभिनिवेशवशादात्मात्मीयग्रहप्रवृत्तेरयोनिशोमनसिकारप्रसूतो रागादिक्लेशगणः समुपजायते, तस्मात् कर्म, ततो जन्म, ततश्च व्याधिजरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाश्च प्रजायन्ते / एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति / तदेवमनुलोमाकारं प्रतीत्यसमुत्पादं सम्यक्प्रज्ञया व्यवलोकयतः, पुनस्तमेव निरात्मकमस्वामिकं मायामरीचिगन्धर्वनगरस्वप्नप्रतिबिम्बादिसमानाकारतया परमार्थतो निःस्वभावं पश्यतो यथाभूतपरिज्ञानात्तद्विपक्षात्मकतया मोहस्वभावमविद्याभवाङ्गं निवर्तते, अविद्यानिरोधात्तत्प्रत्ययाः संस्कारा निरुध्यन्ते /

एवं पूर्वपूर्वस्य कारणभूतस्य निरोधादुत्तरोत्तरकार्यभूतस्य निरोधो वेदितव्यः / यावज्जातिनिरोधाज्जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाश्च निरुध्यन्ते / एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य निरोधो भवति / तत्र अविद्या तृष्णोपादानं च क्लेशवर्त्मनो व्यवच्छेदः / संस्कारा भवश्च कर्मवर्त्मनो व्यवच्छेदः / परिशिष्टान्यङ्गानि दुःखवर्त्मनो व्यवच्छेदः / पूर्वान्तापरान्तनिरोधो निरोधवर्त्मनो व्यवच्छेदः / एवमेव त्रिवर्त्म निरात्मकम् आत्मात्मीयरहितं संभवति च संभवयोगेन, विभवति च विभवयोगेन, स्वभावान्नडकलापसदृश इति / एतच्च उत्तरत्र विस्तरेण युक्तयागमाभ्यां प्रतिपादयिष्यते //

तदेवं प्रज्ञया स्वप्नमायादिस्वभावं संस्कृतं प्रत्यवेक्षमाणस्य सर्वधर्माणां निःस्वभावतया प्रतिपत्तेः परमार्थाधिगमात् सवासननिःशेषदोषराशिविनिवृत्तिर्भवतीति सर्वदुःखोपशमहेतुः प्रज्ञा उपपद्यते //

यथा च युक्त्यागमाभ्यां विचारयतः अविपरीतवस्तुतत्त्वप्रविचयः समुपजायते, तदुपदर्शयितुं सत्यद्वयव्यवस्थामाह संवृतिरित्यादि-

संवृतिः परमार्थश्च सत्यद्वयमिदं मतम् / बुद्धेरगोचरस्तत्त्वं बुद्धिः संवृतिरुच्यते // bca_9.2 //

संव्रियते आव्रियते यथाभूतपरिज्ञानं स्वभावावरणादावृतप्रकाशनाच्च अनयेति संवृतिः / अविद्या मोहो विपर्यास इति पर्यायाः / अविद्या हि असत्पदार्थस्वरूपारोपिका स्वभावदर्शनावरणात्मिका च सती संवृतिरुपपद्यते / यदुक्तमार्यशालिस्तम्बसूत्रे-

पुनरपरम्- तत्त्वे ऽप्रतिपत्तिः मिथ्याप्रतिपत्तिः, अज्ञानमविद्या / इति / उक्तं च-

अभूतं ख्यापयत्यर्थं भूतमावृत्य वर्तते / अविद्या जायमानैव कामलातङ्कवृत्तिवत् //

इति /

तदुपदर्शितं च प्रतीत्यसमुत्पन्नं वस्तुरूपं संवृतिरुच्यते / तदेव लोकसंवृतिसत्यमित्यमिधीयते लोकस्यैव संवृत्या तत् सत्यमिति कृत्वा / यदुक्तम्-

मोहः स्वभावावरणादि संवृतिः सत्यं तया ख्याति यदेव कृत्रिमम् / जगाद तत्संवृतिसत्यमित्यसौ मुनिः पदार्थं कृतकं च संवृतिम् // इति / [म. अ. 6.28] सा च संवृतिर्द्विविधा लोकत एव, तथ्यसंवृतिर्मिथ्यासंवृतिश्चेति / तथा हि किंचित् प्रतीत्यजातं नीलादिकं वस्तुरूपमदोषवदिन्द्रियैरूपलब्धं लोकत एव सत्यम्, मायामरीचिप्रतिबिम्बाद्विषु प्रतीत्य समुपजातमपि दोषवदिन्द्रियोपलब्धं यथास्वं तीर्थिकसिद्धान्तपरिकल्पितं च लोकत एव मिथ्या / तदुक्तम्-

विनोपघातेन यदिन्द्रियाणां षण्णामपि ग्राह्यमवैति लोकः / सत्यं हि तल्लोकत एवं शेषं विकल्पितं लोकत एव मिथ्या // इति / [म. अ. 6.25] एतत्तदुभयमपि सम्यग्दृशामार्याणां मृषा, परमार्थदशायां संवृतिसत्यालीकत्वात् / एतत् समनन्तरमेव उपपत्त्या प्रतिपादयिष्यामः / तस्मादविद्यावतां वस्तुस्वभावो न प्रतिभासते इति //

परमः उत्तमः अर्थः परमार्थः, अकृत्रिमं वस्तुरूपम्, यदधिगमात् सर्वावृतिवासनानु संधिक्लेशप्रहाणं भवति / सर्वधर्माणां निःस्वभावता, शून्यता, तथता, भूतकोटिः, धर्मधातुरित्यादिपर्यायाः / सर्वस्य हि प्रतीत्यसमुत्पन्नस्य पदार्थस्य निःस्वभावता पारमार्थिकं रूपम्, यथाप्रतिभासं सांवृतस्यानुपपन्नत्वात् / तथा हि- न तावत् यथापरिदृश्यमानरूपेण सत्स्वभावो भावः, तस्य उत्तरकालमनवस्थानात्, स्वभावस्य च सर्वदा अनागन्तुकतया अविचलितरूपत्वात् / यो हि यस्य स्वभावः, स कथं कदाचिदपि निवर्तेत? अन्यथा तस्य स्वभावताहानिप्रसङ्गान्निःस्वभावतैव स्यात् / नापि स उत्पद्यमानः सत्स्वभावरूपेण कुतश्चिदागच्छति, निरुध्यमानो वा क्वचित् संनिचयं गच्छति, अपि तु हेतुप्रत्ययसामग्रीं प्रतीत्य मायावदुत्पद्यते, तद्वैकल्यतो निरुध्यते च / हेतुप्रत्ययसामग्रीं प्रतीत्य जातस्य परायत्तात्मलाभस्यप्रतिबिम्बस्येव (bcp 172) कुतः सत्स्वभावता? न च कस्यचित् पदार्थस्य परमार्थतो हेतुप्रत्ययसामग्रीतः समुत्पत्तिः संभवति, तस्या अपि अपरसामग्रीजनितात्मतया परायत्तात्मलाभाया निःस्वभावत्वात् / एवमन्यस्याः पूर्वपूर्वायाः स्वस्वकारणसामग्रीजन्यतया निःस्वभावता द्रष्टव्या / इत्थं कारणानुरूपं कार्यमिच्छता कथं निःस्वभावात् सस्वभावस्योत्पत्तिरभ्युपेतव्या? यद्वक्ष्यति-

मायया निर्मितं यच्च हेतुभिर्यच्च निर्मितम् / आयाति तत्कुतः कुत्र याति चेति निरूप्यताम् //

यदन्यसंनिधानेन दृष्टं न तदभावतः / प्रतिबिम्बसमे तस्मिन् कृत्रिमे सत्यता कथम् //

इति /

उक्तं च-

यः प्रत्ययैर्जायति स ह्यजातो न तस्य उत्पादु सभावतो ऽस्ति / यः प्रत्ययाधीनु स शून्य उक्तो यः शून्यतां जानति सो ऽप्रमत्तः //

इति / [अनवतप्तह्रदापसंक्रमणसूत्रम्]

इति शून्येभ्य एव शून्या धर्माः प्रभवन्ति धर्मेभ्य इति //

न च स्वपरोभयरूपहेतुनिबन्धनमहेतुनिबन्धनं वा भावस्य जन्म अतिपेशलमुपपद्यते / तथा हि आत्मस्वरूपं भावानां स्वजन्मनिमित्तं भवेत्, निष्पन्नमनिष्पन्नं वा भवेत् / न तावन्निष्पन्नस्य सतः स्वात्मनि कारणता, तस्य सर्वात्मना स्वयं निष्पन्नत्वात् क्व पुनरस्य व्यापारो ऽस्तु? उत्पाद्यस्य पुनरस्यानिष्पन्नस्यान्यस्य स्वभावस्याभावात्, एकस्य चास्य निरंशत्वात् / न च पश्चादुत्पद्यमानस्यापरस्य तत्स्वभावता युक्ता, तन्निष्पत्तावनिष्पन्नस्य तत्स्वभावत्वाभावात् / इति न स्वात्मनो निष्पन्नात् कस्यचिदुत्पत्तिरस्ति / न चापि स्वतौत्पत्तिपक्षे प्राङ्निष्पन्नं स्वरूपमितरेतराश्रयदोषसङ्गात् कस्यचित् संभवति / नापि तदनिष्पन्नस्वभावमाकाशकुशेशयसंकाशमशेषसामर्थ्यशून्यं स्वनिष्पत्तौ हेतुभावमुपगन्तुमर्हति, अन्यथा खरविषाणस्यापि स्वस्वभावजनकत्वप्रसङ्गात् //

नापि परत इति पक्षः, आदित्यादपि अन्धकारस्य, सर्वस्माद्वा सर्वस्य उत्पत्तिप्रसङ्गात्, जनकाजनकाभिमतयोर्विवक्षितकार्यापेक्षया परत्वाविशेषात् / जन्यजनकैकत्वैकसंततिप्रतिनियमो ऽपि अनुत्पन्ने कार्ये काल्पनिकतया वस्तुतो न संगच्छते / न च अनागतावस्थितधर्मापेक्षया कार्यादिव्यवहारो वास्तवः, अर्थस्वभावसद्भावस्य निरूपयिष्यमाणत्वात् / नापि बीजावस्थासु विद्यमानाङ्कुरापेक्षया बीजस्य परत्वमकाल्पनिकमस्ति, कारणे कार्यास्तित्वस्य (bcp 173) निषेत्स्यमानत्वात् / यत्र परिदृश्यमानमेव रूपं विचारतो नावतिष्ठते, तत्र अनागतादिषु संभावितस्य का चिन्ता?

नापि उभयत इति पक्षः, प्रत्येकपक्षोक्तसमुदितदोषप्रसङ्गात्, कार्यानुत्पतौ च उभयरूपस्य हेतोः परमार्थतो ऽभावात् / उत्पत्तौ वा न किंचिज्जनयितव्यमस्तीति कुत्र उभयरूपस्य हेतोर्व्यापारः स्यात्?

नापि अहेतुत इति विकल्पः, यतो नायं प्रसज्यप्रतिषेधात्मतया अहेतुत इति युज्यते / अहेतुकत्वे हि भावानां देशकालनियमाभावप्रसङ्गः स्यात्, नित्यं सत्त्वासत्त्वप्रसङ्गो वा / उपेयार्थिनां प्रतिनियतोपायानुष्ठानं च न स्यात् / प्रधानेश्वरादीनां कारणस्य प्रतिषेत्स्यमानत्वात् / तन्न अहेतुतो भावाः स्वभावं प्रतिलभन्ते //

तस्मान्न स्वपरोभयरूपहेतुभ्य उत्पद्यन्ते सत्स्वभावा भावाः / तदुक्तम्-

न स्वतो नापि परतो न द्वाभ्यां नाप्यहेतुतः / उत्पन्ना जातु विद्यन्ते भावाः क्वचन केचन // इति / [म. शा.1.3] एकानेकस्वभावविचारणयापि सर्वभावानां स्वभावविकलत्वान्न सत्स्वभावत्वम् / तस्मात् स्वप्नमायाप्रतिबिम्बादिवत् इदंप्रत्ययतामात्रमेव अविचारमनोहरमस्तु / किमिह सर्वदुःखहेतुना भावाभिनिवेशेन प्रयोजनम्? अतः इदमर्थस्य तत्त्वम्-

निःस्वभावा अमी भावास्तत्त्वतः स्वपरोदिताः / एकानेकस्वभावेन वियोगात्प्रतिबिम्बवत् //

[मध्यमकालंकारकारिका-1]

एवं निःस्वभावतैव सर्वभावानां निजं पारमार्थिकं रूपमवतिष्ठते / तदेव प्रधानपुरुषार्थतया परमार्थः उत्कृष्टं प्रयोजनमभिधीयते //

अत्रापि नाभिनिवेष्टव्यम् / अन्यथा भावाभिनिवेशो वा शून्यताभिनिवेशो वेति न कश्चिद्विशेषः, उभयोरपि कल्पनात्मकतया सांवृतत्वात् / न च अभावस्य कल्पितस्वभावतया किंचित् स्वरूपमस्ति / न च भावनिवृत्तिरूपो ऽभावः, निवृत्तेर्निःस्वभावत्वात् / यदि च भावस्यैव कश्चित् स्वभावः स्यात्, तदा तत्प्रतिषेधात्मा अभावो ऽपि स्यात् / भावस्य तु स्वभावो नास्तीति प्रतिपादितमेव / अतो न भावनिवृत्तिरूपः अभावो नाम कश्चित् / न च भावाभावयोरुक्तक्रमेण असत्त्वे प्रतिपादिते तदुभयसंकीर्णात्मता संभवति उभयप्रतिषेधस्वभावता वा, भावविकल्पस्यैव सकलविकल्पनिबन्धनत्वात् / तस्मिन्निराकृते सर्व एव अमी एकप्रहारेण निरस्ता भवन्तीति / तस्मात्-

न सन्नासन्न सदसन्न चाप्यनुभयात्मकम् /

किंचिदभिनिवेशविषयतया मन्तव्यम् / तदुक्तमार्यप्रज्ञापारमितायाम्-

सुभूतिराह- इहायुष्मन् शारद्वतीपुत्र बोधिसत्त्वयानिकः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा अनुपायकुशलो रूपं शून्यमिति प्रजानाति, सङ्गः / वेदनां शून्यामिति संजानाति, सङ्गः / संज्ञां शून्यामिति संजानाति, सङ्गः / संस्कारान् शून्यानिति संजानाति, सङ्गः / विज्ञानं शून्यमिति संजानाति, सङ्गः / एवं चक्षुः श्रोत्रं घ्राणं जिव्हा कायो मनः, यावत् सर्वधर्मशून्यतां शून्यामिति संजानाति, सङ्गः / इति विस्तरः //

उक्तं च-

सर्वसंकल्पहानाय शून्यतामृतदेशना / यस्य(यश्च) तस्यामपि ग्राहस्त्वयासाववसादितः // इति / [चतुःस्तवनिरुपम-21] न सन्नासन्न सदसन्न चाप्यनुभयात्मकम् / चतुष्कोटिविनिर्मुक्तं तत्त्वं माध्यमिका विदुः //

इति /

एवं चतुष्कोटिविनिर्मुक्तमादिशान्तमनुत्पन्नानिरुद्धानुच्छेदाशाश्वतादिस्वभावतया निष्प्रपञ्चत्वादाकाशवदासङ्गानामनास्पदमशेषं विश्वमुत्पश्याम इति //

सत्यद्वयमिदं मतमिति / किं तत्? संवृतिः परमार्थश्चेति पश्चाद्योजनीयम् / भूतमियं ब्राह्मणी, आवपनमियं मुष्टिकेति यथा / संवृतिरेकं सत्यमविपरीतम्, परमार्थश्च अपरं सत्यमिति / चकारः सत्यतामात्रेण तुल्यबलतां समुच्चिनोति / तत्र संवृतिसत्यमवितथं रूपं लोकस्य, परमार्थसत्यं च सत्यमविसंवादकं तत्त्वमार्याणामिति विशेषः / इत्थं विशेषोपदर्शनार्थो ऽपि युक्तश्चकारः //

एतदुक्तं भवति- सर्व एव अमी आध्यात्मिका बाह्याश्च भावाः स्वभावद्वयमाबिभ्रतः समुपजायन्ते यदुत सांवृतं पारमार्थिकं च / तत्रैकमविद्यातिमिरावृतबुद्धिलोचनानामभूतार्थदर्शिनां पृथग्जनानां मृषादर्शनविषयतया समादर्शितात्मसत्ताकम् / अन्यत् प्रविचयाञ्जनशलाकोद्धातिताविद्यापटलसम्यग्ज्ञाननयनानां तत्त्वविदामार्याणां सम्यग्दर्शनविषयतया उपस्थितस्वरूपम् / तदेतत् स्वभावद्वयं सर्वे पदार्था धारयन्ति / अनयोश्च स्वभावयोर्मृषादृशां बालिशानां यो विषयः, तत् संवृतिसत्यम् / यश्च सम्यग्दृशामधिगततत्त्वानां विषयः, तत् परमार्थसत्यमिति व्यवस्था शास्त्रविदाम् / यदाह-

सम्यग्मृषादर्शनलब्धभावं रूपद्वयं बिभ्रति सर्वभावाः / सम्यग्दृशां यो विषयः स तत्त्वं मृषादृशां संवृतिसत्यमुक्तम् // इति // [म. a.6.23] इति द्वयोः समुदायो द्वयमिति युज्यते / मतमिति संमतमभिमतम् / केषाम्? प्रहीणावरणधियां बुद्धानां भगवताम्, तन्मार्गानुयायिनामार्यश्रावकप्रत्येकबुद्धबोधिसत्त्वानां च / इदमेव सत्यद्वयं नान्यत् सत्यमस्तीति अवधारणार्थो ऽपि युज्यते चकारः / तदुक्तम्-

द्वे सत्ये समुपाश्रित्य बुद्धानां धर्मदेशना / लोकसंवृतिसत्यं च सत्यं च परमार्थतः // इति / [म. शा.-24.8] पितापुत्रसमागमे चोक्तम्-

सत्य इमे दुवि लोकविदूनां दिष्ट स्वयं अश्रुणित्व परेषाम् / संवृति या च तथा परमार्थो सत्यु न सिध्यति किं च तृतीयु //

इति /

ननु चत्वारि आर्यसत्यानि दुःखसमुदयनिरोधमार्गलक्षणानि अभिधर्मे कथितानि भगवता, तत् कथं द्वे एव सत्ये इति? सत्यम्, किं तर्हि वैनेयजनाशयानुशयवशादेते द्वे एव चत्वारि कृत्वा कथितानि (कथिते?), अमीषां द्वयोरेवान्तर्भावात् / तथा हि दुःखसमुदयमार्गसत्यानि संवृतिस्वभावतया संवृतिसत्ये ऽन्तर्भवन्ति, निरोधसत्यं तु परमार्थसत्ये, इति न कश्चिद्विरोधः //

स्यादेतत्- संवृतिरविद्योपदर्शितात्मतया अभूतसमारोपस्वरूपत्वाद्विचारात् शतशो विशीर्यमाणापि कथं सत्यमिति / एतदपि सत्यम् / किं तु लोकाध्यवसायतः संवृतिसत्यमित्युच्यते / लोक एव हि संवृतिसत्यमिह प्रतिपन्नः / तदनुवृत्त्या भगवद्भिरपि तथैव अनपेक्षिततत्त्वार्थिभिः संवृतिसत्यमुच्यते / अत एव लोकसंवृतिसत्यं चेति शास्त्रे ऽपि विशेष उक्त आचार्यपादैः / वस्तुतस्तु परमार्थ एव एकं सत्यम्, अतो न काचित् क्षतिरिति / यथोक्तं भगवता-

एकमेव भिक्षवः परमं सत्यं यदुत अप्रमोषधर्म निर्वाणम्, सर्वसंस्काराश्च मृषा मोषधर्माणः //

इति //

सत्यद्वयमिदमुक्तम् / तत्र अविद्योपप्लुतचेतसां तत्स्वभावतया संवृतिसत्यमिति प्रतीतम् / परमार्थसत्यं तु न ज्ञायते कीदृक् किंस्वभावं किंलक्षणमिति / अतो वक्तव्यं तत्स्वरूपमित्याह बुद्धेरगोचरस्तत्त्वमिति / बुद्धेः सर्वज्ञानानाम्, समतिक्रान्तसर्वज्ञानविषयत्वादगोचरः अविषयः / केनचित् प्रकारेण तत् सर्वबुद्धिविषयीकर्तुं न शक्यते इति यावत् / इति कथं तत्स्वरूपं प्रतिपादयितुं शक्यम्? तथा हि सर्वप्रपञ्चविनिर्मुक्तस्वभावं परमार्थसत्यतत्त्वम्, अतः सर्वोपाधिशून्यत्वात् कथं कयाचित् कल्पनया पश्येत्? कल्पनासमतिक्रान्तस्वरूपं च शब्दानामविषयः / विकल्पजन्मानो हि शब्दा विकल्पधियामविषये न प्रवर्तितुमुत्सहन्ते / (bcp 176) तस्मात् सकलविकल्पाभिलापविकलत्वादनारोपितमसांवृतमनभिलाप्यं परमार्थतत्त्वं कथमिव प्रतिपादयितुं शक्यते? तथापि भाजनश्रोतृजनानुग्रहार्थं परिकल्पमुपादाय संवृत्या निदर्शनोपदर्शनेन किंचिदभिधीयते //

यथा तिमिरप्रभावात् तैमिरिकः सर्वमाकाशदेशं केशोण्डुकमण्डितमितस्ततो मुखं विक्षिपन्नपि पश्यति / तथा कुर्वन्तमवेक्ष्य अतैमिरिकः किमयं करोतीति तत्समीपमुपसृत्य तदुपलब्धकेशप्रणिहितलोचनो ऽपि न केशाकृतिमुपलभते, नापि तत्केशाधिकरणान् भावाभावादिविशेषान् परिकल्पयति / यदा पुनरसौ तैमिरिकः अतैमिरिकाय स्वाभिप्रायं प्रकाशयति- केशानिह पश्यामीति, तदा तद्विकल्पापसारणाय तस्मै यथाभूतमसौ ब्रवीति- नात्र केशाः सन्तीति / तैमिरिकोपलब्धानुरोधेन प्रतिषेधपरमेव वचनमाह / न च तेन तथा प्रतिपादयतापि कस्यचित् प्रतिषेधः कृतो भवति विधानं वा / तच्च केशानां तत्त्वं यदतैमिरिकः पश्यति, तन्न तैमिरिकः //

एवमविद्यातिमिरोपघातादतत्त्वदृशो बालाः यदेतत् स्कन्धधात्वायतनादिस्वरूपमुपलभन्ते, तदेषां सांवृतं रूपम् / तानेव स्कन्धादीन् येन स्वभावेन निरस्तसमस्ताविद्यावासना बुद्धा भगवन्तः पश्यन्ति अतैमिरिकोपलब्धकेशदर्शनन्यायेन, तदेषां परमार्थसत्यमिति / यदाह शास्त्रवित्-

विकल्पितं यत्तिमिरप्रभावात् केशादिरूपं वितथं तदेव / येनात्मना पश्यति शुद्धदृष्टिस्तत्तत्त्वमित्येवमिहाप्यवेहि // इति / [m.अ. 6.29] इति परमार्थतो ऽवाच्यमपि परमार्थतत्त्वं दृष्टान्तद्वारेण संवृतिमुपादाय कथंचित् कथितम् / न तु तदशेषसांवृतव्यवहारविरहितस्वभावं वस्तुतो वक्तुं शक्यते इति / यदुक्तम्-

अनक्षरस्य धर्मस्य श्रुतिः का देशना च का / श्रूयते देश्यते चार्थः समारोपादनक्षरः //

इति /

तस्माद्वयवहारसत्ये एव स्थित्वा परमार्थो देश्यते / परमार्थदेशनावगमाच्च परमार्थाधिगमो भवति, तस्यास्तदुपायत्वात् / यदुक्तं शास्त्रे-

व्यवहारमनागम्य परमार्थो न देश्यते / परमार्थमनागम्य निर्वाणं नाधिगम्यते // इति / [म. शा.-24.10] एवं परमार्थदेशनोपायभूता संवृतिः, परमार्थाधिगमश्च उपेयभूत इति / अन्यथा तस्य देशयितुमशक्यत्वात् / ननु च तथाविधमपि तथाविधबुद्धिविषयः परमार्थतः किं न भवतीत्यत्राह- बुद्धिः संवृतिरुच्यते इति / सर्वा हि बुद्धिः आलम्बननिरालम्बनतया विकल्पस्वभावा, विकल्पश्च सर्व एव अविद्यास्वभावः, अवस्तुग्राहित्वात् / यदाह-

विकल्पः स्वयमेवायमविद्यारूपतां गतः / इति

अविद्या च संवृतिः / इति नैव काचिद् बुद्धिः पारमार्थिकरूपग्राहिणी परमार्थतो युज्यते / अन्यथा सांवृतबुद्धिग्राह्यतया परमार्थरूपतैव तस्य हीयेत, परमार्थस्य वस्तुतः सांवृतज्ञानाविषयत्वात् / तत्र चेदमुक्तं भगवता आर्यसत्यद्वयावतारे-

यदि हि देवपुत्र परमार्थतः परमार्थसत्यं कायवाङ्यनसां विषयतामुपगच्छेत्, न तत् परमार्थसत्यमिति संख्यां गच्छेत्, संवृतिसत्यमेव तद्भवेत् / अपि तु देवपुत्र परमार्थसत्यं सर्वव्यवहारसमतिक्रान्तम्, निर्विशेषम्, असमुत्पन्नमनिरुद्धम्, अभिधेयाभिधानज्ञेयज्ञानविगतम्, यावत् सर्वाकारवरोपेतसर्वज्ञज्ञानविषयभावसमतिक्रान्तं परमार्थसत्यमिति विस्तरः //

अत एव तदविषयः सर्वकल्पनानां यद्भावाभावस्वपरभावसत्यासत्यशाश्वतोच्छेदनित्यानित्यसुखदुःखशुच्यशुच्यात्मानात्मशून्याशून्यलक्ष्यलक्षणैकत्वान्यत्वोत्पादनिरोधादयो विशेषास्तत्त्वस्य न संभवन्ति, अमीषां सांवृतधर्मत्वात् / एतदुक्तं भगवता पितापुत्रसमागमे-

एतावच्चैव ज्ञेयम्- यदुत संवृतिः परमार्थश्च / तच्च भगवता शून्यतः सुदृष्टं सुविदितं सुसाक्षात्कृतम् / तेन सर्वज्ञ इत्युच्यते / तत्र संवृतिर्लोकप्रचारतस्तथागतेन दृष्टा / यः पुनः परमार्थः, सो ऽनभिलाप्यः, अनाज्ञेयः, अपरिज्ञेयः, अविज्ञेयः, अदेशितः, अप्रकाशितः, यावदक्रियः, अकरणः, यावन्न लाभो नालभो न सुखं न दुःखं न यशो नायशो न रूपं नारूपमित्यादि //

इति प्रत्यस्तमितसमस्तसांवृतवस्तुविशेषमशेषोपाधिविविक्तमुक्तमनन्तवस्तुविस्तरव्यापिज्ञानालोकावभासितान्तरात्मना भगवता परमार्थसत्यमिति / तदेतदार्याणामेव स्वसंविदित स्वभावतया प्रत्यात्मवेद्यम् / अतस्तदेवात्र प्रमाणम् / संवृतिसत्यं तु लोकव्यवहारमाश्रित्य प्रकाशितम् / तदेवं यथावद्विभागतः सत्यद्वयपरिज्ञानादविपरीतो धर्मप्रविचय उपजायते //

एवं संवृतिपरमार्थभेदेन द्विविधं सत्यं व्यवस्थाप्य तदधिकृतश्च लोको ऽपि द्विविध एवेत्युपदर्शयन्नाह- तत्र लोके इत्यादि-

तत्र लोको द्विधा दृष्टो योगी प्राकृतकस्तथा / तत्र प्राकृतको लोको योगिलोकेन बाध्यते // bca_9.3 //

तत्र तयोः संवृत्तिपरमार्थसत्ययोरधिकृतः व्यवस्थितः / तत्सत्यप्रतिपत्तेति यावत् / लोको जनः / द्विधा द्विप्रकारः संवृतिपरमार्थसत्यवेदी / लोक इति समुदायवचनम्, तेन (bcp 178) राशिद्वयमित्यर्थः / दृष्ट इति प्रतिपन्नः, युक्तेरागमाच्च / कथं कृत्वा द्विधेत्याह- योगी प्राकृतकस्तथेति / योगः समाधिः सर्वधर्मानुपलम्भलक्षणः, सो ऽस्यास्तीति योगी लोक इत्येकः प्रकारो राशिः / तथा प्रकृतिः संसारप्रवृत्तेः कारणमविद्या तृष्णा, तस्या जात इति प्राकृतः / प्राकृत एव प्राकृतको लोक इति द्वितीयः / तत्र योगी प्रधानतत्त्वमविपरीतं पश्यति, प्राकृतकश्च विपर्यस्तं वस्तुतत्त्वं पश्यति भ्रान्तत्वात् //

स्यादेतत्- उभयोरपि यथास्वं तत्त्वदर्शित्वात् कतरः पुनरनयोर्भ्रान्तिमानस्तु य एवान्यतरेण बाध्यते? कः पुनरनयोः केन बाध्यत इत्याह- तत्रेत्यादि / तत्रेति सप्तम्या समुदायनिर्देशः, निर्धारणे च सप्तमी / तत्र तयोर्योगिप्राकृतकयोर्लोकयोर्मध्ये प्राकृतको लोकः प्राकृतकत्वजात्या समुदायान्निर्धार्यते, निर्धार्य च बाध्यते, इति बाधनं विधीयते / केनेत्यपेक्षायामाह- योगिलोकेनेति / योगी एव लोकः योगिलोकः, तेन बाध्यते इति विपर्यस्तमतिर्व्यवस्थाप्यते / कथम्? धीविशेषेणेति योजनीयम् / न तु योगी प्राकृतकेन बाध्यते //

इदमिहाभिमतम्- यथा विभ्रमाहितसद्भावं तिमिरोपहतचक्षुषः असद्भूतकेशोण्डुकादिदर्शिनो ज्ञानं यथावस्थितवस्तुतत्त्वग्राहिणो ऽतैमिरिकज्ञानेन बाध्यते, न तथा तैमिरिकज्ञानेन अतैमिरिकज्ञानं बाध्यते, एवमविद्यामलतिमिरदूषितबुद्धिचक्षुषो विपरीतवस्तुस्वरूपग्राहिणः प्राकृतकस्य ज्ञानं प्रज्ञासलिलक्षालितविगतमलानास्रवज्ञानचक्षुषः भावनिजतत्त्ववेदिनः योगिलोकस्य ज्ञानेन बाध्यते, न पुनरितरज्ञानेन योगिज्ञानमिति / तथा चोक्तम्-

न बाधते ज्ञानमतैमिराणां यथोपलब्धं तिमिरेक्षणानाम् / तथामलज्ञानतिरस्कृतानां धियास्ति बाधा न धियो ऽमलायाः // इति // [म. अ.-6. 27] तस्मात् प्राकृतकज्ञानमेव भ्रान्तमिति बाध्यते //

अथ किं प्राकृता एव बाध्यन्ते योगिभिः, उत योगिनो ऽपीत्याह- बाध्यन्त इत्यादि-

बाध्यन्ते धीविशेषेण योगिनो ऽप्युत्तरोत्तरैः /

योगिनो ऽपि योगिभिरपरापरैर्बाध्यन्ते / न केवलं प्राकृतका इत्यपिशब्दार्थः / किंभूतैः? उत्तरोत्तरैः / उत्तरे च उत्तरे च उत्तरोत्तराः, तैः / तारतम्यभेदावस्थितगुणविशेषप्रतिलम्भोत्कर्षप्राप्तैः / अधिकाधिकैरित्यर्थः / तदपेक्षया अपचितगुणा अधराधरे बाध्यन्ते, ज्ञानमाहात्म्यादिभिरभिभूयन्ते / कथम्? धीविशेषेणेति / धियो ज्ञानस्य प्रज्ञाया विशेषः तत्तदावरणविगमात् प्रकर्षः, तेन / उपलक्षणं चैतत् / ध्यानसमाधिसमापत्त्यादिविशेषेणापि / तथा हि- प्रमुदिताख्यप्रथमभूमिलाभिनो बोधिसत्त्वस्य ज्ञानादिगुणापेक्षया तदुत्तरविमलाभिधानद्वितीयभूमिलाभिनो बोधिसत्त्वस्य ज्ञानप्रभावादयो गुणा विशिष्यन्ते / एवमन्येषामपि (bcp 179) उत्तरोत्तरभूमिलाभिनां वेदितव्यम् / तथा प्रथमध्यानादिलाभिनामपि उत्तरोत्तरैर्बाधनं योजनीम्, यावत् सास्रवाणामनास्रवैरिति //

स्यादेतत्- सत्यपि योगिनां धियो विशेषे प्राकृतज्ञानं भ्रान्तमिति कथमवगमयितुं शक्यत इत्याह दृष्टान्तेनोभयेष्टेनेति- दृष्टान्तेनोभयेष्टेन कार्यार्थमविचारतः // bca_9.4 // उभयेषां योगिप्राकृतकानामिष्टः अभिमतः, तेन दृष्टान्तेन निदर्शनेन / य एष सूत्रेषु भगवता मायामरीचिगन्धर्वनगरप्रतिबिम्बादिरुक्तो दृष्टान्तः, स च उभयेषामपि निःस्वभावतया प्रसिद्धः / तत्साधर्म्येण सर्वधर्माणां निःस्वभावत्वप्रतिपादनात् / तथा हि- ये तावत् सर्वजनप्रतिपन्नस्वरूपा रूपादयः, ते योगिनामेव परमार्थसत्याधिगमान्निःस्वभावतया सिद्धाः / ये पुनरिमे स्वप्नमायादिषु उपलब्धाः, ते प्राकृतकानामपि / अतस्तत्र उभयोरपि विप्रतिपत्तेरभावात् दृष्टान्तधर्मता न विहन्यते / येषां तु मीमांसकादीनां देशकालान्यथात्मकं वस्तु एव तत्तथा प्रतिभासते इति मतम्, ते ऽन्यत्र निराकृता इति न तन्मतमिह निरस्यते / ये तु स्वयूथ्याः चित्तमेव वस्तुसत् स्वप्नादिषु तथा प्रतिभासते इति मन्यन्ते, ते ऽपि यथावसरमग्रतः [9.17-18] स्वसंवेदननिराकरणान्निराकरिष्यन्ते / युक्तिसिद्धमपि उभयसिद्धमेव / अतस्तेन दृष्टान्तेन विपरीतवस्तुस्वरूपग्राहितया प्राकृतकज्ञानं भ्रान्तमिति व्यवस्थाप्यते / एवं योगिनामपि यथासंभवं वक्तव्यम् //

ननु यदि निःस्वभावाः सर्वभावा इति वस्तुतत्त्वम्, कथं तर्हि सर्वसत्त्वसमुद्धरणाशयेन दानादिषु संभारपरिपूरणार्थं तत्त्ववेदिनामपि बोधिसत्त्वानां प्रवृत्तिः? तेषामपि निःस्वभावत्वात्, इत्यत आह- कार्यार्थमविचारतः इति / कार्यं साध्यम्, उपादेयम् / फलमुच्यते / तदर्थं तन्निमित्तम् / अविचारतः अविचारेणैव तद्धेतौ प्रवर्तनात् / तथाभूतेष्वपि तत्र इदंप्रत्ययतानियमस्य विद्यमानत्वात् न हेतुफलभावस्य विरोधः / एतदुक्तं भवति- यद्यपि मायादिस्वभावतया निःस्वभावा दानादयः, तथापि त्रिकोटिपरिशुद्ध्या सादरादियोगेन अभ्यस्यमानाः तथाभूता अपि परमार्थाधिगमाय हेतुभावमापद्यन्ते, तेषां तदुपायत्वात्, प्रतीत्यसमुत्पादस्य च अचिन्त्यत्वात् / एतादृशादेव हेतोरेतादृशं फलमधिगम्यते, तस्य तदुपेयत्वात् / तदुक्तम्-

उपायभूतं व्यवहारसत्यमुपेयभूतं परमार्थसत्यम् / इति / [म. अ.-6.80]

अवश्यं चैतदेवम् / अन्यथा मार्गाभ्यासतः समलावस्थाया निर्मलावस्था, सविकल्पावस्थाया निर्विकल्पावस्था कथमुत्पद्येत? तस्याः परमार्थतस्तत्स्वभावत्वात् / अन्यत्रापि समानमेतत् / सर्वधर्माणां परमार्थतो निःस्वभावत्वात् हेत्वनुरूपं च सर्वत्र फलमिष्यते / अतः सांवृतादपि निःस्वभावाद्धेतोः निःस्वभावताधिगम एव फलम्, कथमन्यथा संस्कृतादपि (bcp 180) मार्गादंसंस्कृतं निर्वाणमवाप्येत? इति दानादयो वस्तुतो निःस्वभावा अपि परमार्थतत्त्वाधिगमाय सर्वसत्त्वेषु करुणायमानैर्बोधिसत्त्वैरुपादीयन्ते, अन्यथा परमार्थाधिगमायोगात् / ततो दानादिषु प्रवृत्तिरनिवारिता / एवमिष्टानिष्टफलप्राप्तिपरिहारार्थिनां कुशलाकुशलयोः प्रवृत्तिनिवृत्ती वक्तव्ये / एतत् पुनः पश्चाद्वयक्तीकरिष्यते //

स्यादेतत्- यदेतन्मायादिसमानस्वभावं वस्तुरूपं योगिनः प्रतिपद्यन्ते, तदेव यदि प्राकृतको ऽपि जनः प्रतिपद्यते, क्व तर्हि विप्रतिपत्तिरस्तीत्याह लोकेनेत्यादि-

लोकेन भावा दृश्यन्ते कल्प्यन्ते चापि तत्त्वतः / न तु मायावदित्यत्र विवादो योगिलोकयोः // bca_9.5 //

लोकेन प्राकृतकजनेन / हेतुप्रत्ययं प्रतीत्य भवन्ति स्वरूपं लभन्ते इति भावाः / न पुनः पारमार्थिकं रूपं निजमेषामस्ति, इति भावशब्देन निःस्वभावताभिधानं प्रतीयते / सत्स्वरूपेण न केवलं दृश्यन्ते कल्प्यन्ते चापि तत्त्वतः / यथाप्रतीतस्वभावेनैव परमार्थतो ऽध्यवसीयन्ते / अभिनिविश्यन्ते इति यावत् / यदेतदस्मत्प्रतीतिगोचरो वस्तुरूपम्, तद्वास्तवमेवे त्यभिमननात् / न तु मायावत्, न तु पुनर्यथा योगिना मायेव मायावत् स्वभावशून्या दृश्यन्ते, परमार्थतस्तथा प्रतीयन्ते, इत्यत्रास्मिन् विवादो विप्रतिपत्तिर्योगिलोकयोः योगिना सह लोकस्येत्यर्थः / तत्प्रतिपन्ने वस्तुत्तत्त्वे लोकस्याप्रतिपत्तेः लोकेन सह वा योगिनः, तत्प्रतिपन्ने योगिना यथार्थताप्रतिषेधात् / अयमभिप्रायः- सर्वभावानां सांवृतं पारमार्थिकं चेति रूपद्वयमस्ति, तत्र यत् सांवृतं तदेव लोकेन प्रतीयते, यत्तु पारमार्थिकं तद् योगिनेत्युक्तम् / यथा मायाकारनिर्मितहस्त्यादिरूपमेव मन्त्रादिसामर्थ्यविभ्रमितलोचनो जनः पश्यति, माया कारस्तु तत्स्वभावादि निजं तत्स्वरूपम्, एवं योगिलोकयोरपि यथायोगं प्रतिपत्तव्यम् //

अथापि स्यात्- यदेतत् समस्तजनसाधारणमर्थक्रियाक्षमं प्रत्यक्षप्रमाणप्रतीतं वस्तुरूपम्, तत् कथमपह्रोतुं शक्यत इति परस्य हृदयमाशङ्कयाह प्रत्यक्षमपीत्यादि-

प्रत्यक्षमपि रूपादि प्रसिद्धया न प्रमाणतः /

यदपि च प्रत्यक्षमभिधीयते रूपादि / आदिशब्देन शब्दादि वेदनादि गृह्यते / तदपि प्रसिद्धया रूढ्या लोकप्रवादेन न प्रमाणतः / न प्रमाणेनाधिगतं सत् प्रत्यक्षं रूपादीति संबन्धः / सांव्यवहारिकप्रमाणत्वात् प्रत्यक्षादीनाम्, तदधिगतं सांवृतमेव रूपादि / न च लौकिकप्रमाणसमधिगम्यं तात्त्विकं रूपम्, सर्वजनानां तत्त्ववेदित्वप्रसङ्गात् / यदाह-

इन्द्रियैरुपलब्धं यत्तत्तत्त्वेन भवेद्यदि / जातास्तत्त्वविदो बालास्तत्त्वज्ञानेन किं तदा // इति / [चतुः 3.18] तस्मात् प्रत्यक्षमपि न प्रमाणेनाधिगतम् //

रूपादि तत्त्वं प्रत्यक्षमपि यदि न प्रमाणाधिगतम्, कथं तत्प्रसिद्धिः? प्रसिद्धिश्चेत् कथं मृषेत्यत्राह अशुच्यादिष्वित्यादि- अशुच्यादिषु शुच्यादिप्रसिद्धिरिव सा मृषा // bca_9.6 // यथा च परमार्थतो ऽशुचिनि स्त्रीकलेवरादौ तदासक्तिविपर्यस्तचेतसां शुचिबुद्धिरुपजायते / आदिशब्दादनित्यादौ नित्यादिबुद्धिर्गृह्यते / सा च अतस्मिंस्तद्गहान्मृषा / वितथग्राहिणीत्यर्थः / तद्वदियं रूपादावपीत्यविशेषः //

यदि न प्रत्यक्षप्रमाणात् तत्सिद्धिः, आगमात्तर्हि भविष्यति / तथा हि स्कन्धधात्वायतनादिस्वभावतया भगवता भावाः सूत्रे देशिताः, क्षणिकादिस्वभावतया च / तत्रेदमुक्तं भगवता-

सर्वं सर्वमिति ब्राह्मण यावदेव पञ्च स्कन्धाः, द्वादशायतनानि, अष्टादशः धातवः / इति /

तथा-

क्षणिकाः सर्वसंस्कारा अस्थिराणां कुतः क्रिया / भूतिर्यैषां क्रिया सैव कारकं सैव चोच्यते //

इति //

न च मायादिस्वभावानां क्षणिकाक्षणिकादिधर्मताप्रतिपादनमुचितम्, निःस्वभावानां कस्यचित् स्वभावस्याभावात् / तत्कथममी न परमार्थसन्त इत्यत्राह लोकावतारणेत्यादि-

लोकावतारणार्थं च भावा नाथेन देशिताः / तत्त्वतः क्षणिका नैते संवृत्या चेद्विरुध्यते // bca_9.7 //

लोकानां भावाभिनिवेशिनां स्कन्धादिदेशनावैनेयानां सत्त्वानामापाततः शून्यतादेशनानधिकृतानां शून्यतायामवतारणार्थं सुकुमारोपक्रमेण प्रवर्तनाय / चो हेतौ / यस्माद्भावाः स्कन्धायतनादिलक्षणाः, वस्तुतो निःस्वभावत्वे ऽपि सर्वधर्माणाम्, नाथेन नरकादिदुःखात् सत्त्वान् परित्रायमाणेन अभ्युदयनिःश्रेयससुखं प्रापयता सत्त्वाशयादिवेदिना बुद्धेन भगवता देशिताः प्रकाशिताः, न तु परमार्थतः / तस्मान्न सूत्रविरोधः / तदुक्तम्-

ममेत्यहमिति प्रोक्तं यथा कार्यवशाज्जिनैः / तथा कार्यवशात्प्रोक्ताः स्कन्धायतनधातवः //

इति / [युक्तिषष्टिका]

यदि न परमार्थतो देशिताः, कथं तर्हि ते क्षणिका इत्याह- तत्त्वतः क्षणिका नैते इति / तत्त्वतः परमार्थतः निःस्वभावत्वात् क्षणिका अपि न भवन्ति एते इमे भावाः / क्शणिकादिदेशना वैनेयानां तत्स्वभावताप्रकाशनात् / यदि न तत्त्वतः क्षणिकाः, कथं (bcp 182) तर्हि देशनायामपि कथिता इति मनसि निधाय [आह] संवृत्या चेत् [इति]- यदि संवृत्या क्षणिका अभिधीयन्त इत्युच्यते, इत्युत्तरमाशङ्कय दूषयति, तदा विरुध्यते, संवृत्या क्षणिका न परमार्थतः इति विरुध्यते न संगच्छते / अक्षणिकतया प्रतीतेः प्रतीतिविरोधः, सांव्यवहारिभिरक्षणिकत्वप्रतीतेः न क्षणिकत्वं सांवृतं रूपमिति यावत् //

एतत् सिद्धान्तवादी परिहरति न दोषो योगिसंवृत्येति-

न दोषो योगिसंवृत्या लोकात्ते तत्त्वदर्शिनः / अन्यथा लोकबाधा स्यादशुचिस्त्रीनिरूपणे // bca_9.8 //

नायं प्रतीतिविरोधलक्षणो दोषः / कुतः? योगिनां पुद्गलनैरात्म्यसमाधिलाभिनां या संवृतिर्व्यवहारः, तया क्षणिकतया प्रतीतेः / अयमभिप्रायः- यदि नाम अर्वाग्दर्शनैः क्षणिकत्वं न प्रतीयते, तथापि योगिव्यवहारगोचरः / योगिव्यवहारो ऽपि संवृतिरूपतां न जहाति, बुद्धिः संवृतिरूच्यते [9.2] इति वचनात् / न च प्रतीतिबाधितं बाधितमेव, तथाविधायाः प्रतीतेरप्रमाणत्वात् //

कुतः पुनरेतत् सांवृतमपि क्षणिकत्वादि योगिन एव पश्यन्ति नार्वाग्दर्शिन इत्याह- लोकात्ते तत्त्वदर्शिन इति / लोकादर्वाचीनदर्शनात् सकाशात् ते योगिनस्तत्त्वदर्शिनः अतीन्द्रियदर्शिनः / हेतुपदमेतत् / यस्मात् तत्त्वदर्शिनस्ते, तस्मात् क्षणिकत्वनैरात्म्यादि लोकाप्रतीतमपि प्रतिपद्यन्ते / अत एव न तेषां लोकप्रतीतिबाधा //

अवश्यं चैतदङ्गीकर्तव्यमित्याह- अन्यथेत्यादि / अन्यथा यदि चैवं न स्वीक्रियते, तदा भवदभ्युपगते ऽपि लोकबाधा स्यात् / कुत्र? अशुचिस्त्रीनिरूपणे इति / अशुचिभावनासमये अशुचीति स्त्रियाः कामिन्या निरूपणे विभावनायां लोकबाधा स्यात्, लोकप्रतीतेन विरोधो भवेत्, लोकेन शुचिस्वभावतया स्त्रीशरीरस्याध्यवसानात् / तस्मान्न लोकप्रतीतेन योगिदर्शनबाधेति / अत्र-

यथोपलब्धं तिमिरेक्षणानम्

इत्यादिना उपचयहेतुत्वेन योजनीयम् / इति नागमादपि भावानां परमार्थतः सिद्धिरस्ति / तस्मान्मायास्वप्नादिस्वभावाः सर्वधर्मा इति निश्चितमेतत् //

स्यादेतत्- यदि सर्वव्यापिनी मायोपमस्वभावता, बुद्धो ऽपि तर्हि मायोपमः स्वप्नोपमः स्यात् / उक्तं चैतद् भगवत्याम्-

एवमुक्ते सुभूतिस्तान् देवपुत्रानेतदवोचत्- मायोपमास्ते देवपुत्राः सत्त्वाः / स्वप्नोपमास्ते देवपुत्राः सत्त्वाः / इति हि माया च सत्त्वाश्च अद्वयमेतदद्वैधीकारम् / सर्वधर्मा अपि देवपुत्रा मायोपमाः स्वप्नोपमाः / स्त्रोतआपन्नो ऽपि मायोपमः स्वप्नोपमः / स्त्रोतआपत्तिफलमपि (bcp 183) मायोपमं स्वप्नोपमम् / एवं सकृदागाम्यपि सकृदागामिफलमपि / अनागाम्यपि अनागामिफलमपि / अर्हन्नपि अर्हत्त्वमपि मायोपमं स्वप्नोपमम् / प्रत्येकबुद्धो ऽपि मायोपमः स्वप्नोपमः / प्रत्येकबुद्धत्वमपि मायोपमं स्वप्नोपमम् / सम्यक्संबुद्धो ऽपि मायोपमः स्वप्नोपमः / सम्यक्संबुद्धत्वमपि मायोपमं स्वप्नोपमम् / यावत् निर्वाणमपि मायोपमं स्वप्नोपमम् / सचेन्निर्वाणादपि कश्चिद् धर्मो विशिष्टतरः स्यात्, तमप्यहं मायोपमं स्वप्नोपमं वदामि //

एवं कथं तत्र सत्कारापकारयोः पुण्यपापसमुद्भव इति परस्याभिप्रायमाशङ्कयन्नाह मायोपमादित्यादि-

मायोपमाज्जिनात्पुण्यं सद्भावे ऽपि कथं यथा /

यदि भगवानपि मायोपमस्वभावः, तदा मायोपमान्निःस्वभावाज्जिनाद्भगवतः पुण्यं सुकृतं पूजासत्कारपादवन्दनादिभिः कथं यथा कथमिवेति मन्यसे? उपलक्षणं चैतत् / पापमपि तदपकारे कथमिति द्रष्टव्यम् / न हि मायाकारनिर्मितपुरुषसत्कारापकारयोः पुण्यपापप्रसूतिर्युक्तेति परस्या भिप्रायः / अत्र प्रागुक्तमेवोत्तरम् / तथात्र परमेव परिपृच्छति- सद्भावे ऽपि कथं यथेति / सद्भावे ऽपि परमार्थसत्यत्वे ऽपि भगवतः कथमिव पुण्यम्? कथं यथेत्युभयत्रापि योजनीयम् / अयमभिप्रायः- यथा कस्यचित् परमार्थसतो जिनात् परमार्थसत् पुण्यमुपजायते, तथा अन्यस्य मायोपमान्मायोपममेवेत्यावयोर्न कश्चिद्विशेषः, इदंप्रत्ययतामात्रस्योभयसाधारणत्वात् / इति यदेवोत्तरं भवताम्, तदेवास्माकमपि, नातिरिच्यते किंचित् / न च युक्तिसिद्धं परमार्थसद् वस्तुस्वरूपं किंचिदस्तीति प्रतिपादितम् //

भवतु नाम मायोपमादपि जिनात् पुण्यम् / इदं तु कथं समाधीयते इत्याह यदि मायोपम इत्यादि- यदि मायोपमः सत्त्वः किं पुनर्जायते मृतः // bca_9.9 // अथवा अन्यथावतार्यते- यदि जिनो ऽपि मायोपमः, का वार्ता तर्हि सांसारिकेषु सत्त्वेषु? ते ऽपि तथेति ब्रूमः / मायोपमास्ते देवपुत्राः सत्त्वाः इति वचनात् / एवं सति महान् दोषः प्रसज्यते इत्याह- यदीत्यादि / यदि मायोपमो मायास्वभावसमानधर्मः सत्त्वः प्राणी, तदा किं पुनर्जायते मृतः? किमिति प्रश्ने अक्षमायां वा / किं पुनर्जायते उत्पद्यते? मृतो निकायसभागतायाश्च्युतः / कारणमत्र वक्तव्यम्, नैतद्युक्तमिति वा / नहि मायापुरुषो विनष्टः पुनरुत्पद्यते / तस्मात् परमार्थसन्तो भावा इत्युपगन्तव्यम् //

नैतदुपगन्तव्यमित्याह यावदित्यादि-

यावत्प्रत्ययसामग्री तावन्मायापि वर्तते /

यावत्कालं प्रत्ययानां कारणानां मन्त्रौषधादीनां सामग्री समुदायः, समग्राणि कारणानि, तावत्कालं मायापि वर्तते, न अर्वाङ् निवर्तते, नापि ततः परं प्रवर्तते / एवं यावदविद्याकर्मतृष्णास्वभावा सामग्री, तावत् सत्त्वसंतानमायापि वर्तते, इदंप्रत्ययतायत्तवृत्तित्वात् / (bcp 184) यदि न परमार्थतः सत्त्वो ऽस्ति, कथमासंसारं सत्त्वसंतानः प्रवर्तते, न तु मायावदचिरं निवर्तते? उक्तमत्र- यावत्प्रत्ययसामग्री तावत् प्रवर्तते, यस्य तु तथा नास्ति, स नानुवर्तते इति / अपि च / न चिरकालावस्थितिः सम्यक्त्वव्यवस्थानिबन्धनमित्याह दीर्घसंतान इत्यादि- दीर्घसंतानमात्रेण कथं सत्त्वो ऽस्ति सत्यतः // bca_9.10 // दीर्घश्चिरकालावस्थितः संतानः प्रवाहः, स एव केवलस्तन्मात्रं तेन / कथमिति पृच्छति- केन प्रकारेण सत्त्वो ऽस्ति विद्यते? सत्यतः परमार्थतः / एतावांस्तु विशेषः- यस्य हि दीर्घकालावस्थितिहेतुप्रत्ययविशेषो ऽस्ति, स दीर्घकालमनुवर्तते / यस्य तु तथा नास्ति, स नानुवर्तते इति / न तु तावता सम्यङ्यिथ्यात्वम् / तस्मान्मायास्वभावत्वे ऽपि न पुनर्जन्मासंभवः //

एवं तर्हि यथा मायापुरुषवधादौ न प्राणातिपातः, तथा तदपरपुरुषवधादावपि न स्यात्, अभिन्नस्वभावत्वात्, इत्यत्राह मायापुरुष इत्यादि-

मायापुरुषघातादौ चित्ताभावान्न पापकम् /

मायापुरुषस्य घातादौ मारणादौ / आदिशब्देन तस्य अदत्तादि गृह्णतः / समाने ऽपि निःस्वभावत्वे चित्तस्य विज्ञानस्य मायापुरुषसंताने ऽभावात् असत्त्वात् न पापकं न अकुशलमुत्पद्यते प्राणातिपातादि / पापमेव पापकम् / स्वार्थे कन्विधानात् / तत्रापि मारणाभिप्रायेण प्रहारं ददतो भवत्येव अशुभम्, न तु प्राणातिपातः / मायापुरुषादन्यत्र कथं प्राणातिपात इति चेदाह चित्तमायेत्यादि- चित्तमायासमेते तु पापपुण्यसमुद्भवः // bca_9.11 // चित्तमेव माया चित्तमाया, तया समेते युक्ते / मायास्वभावेन चित्तेन संबद्धे इत्यर्थः / तुशब्दः पूर्वस्माद्विशेषार्थः / पुण्यं च पापं च पुण्यपापे, तयोः सुकृतदुष्कृतयोः समुद्भवः समुत्पत्तिः / उपकारापकारयोः इति सामग्रीविशेषात् कार्यविशेषः / यथा सत्यपि गोमयेतरजन्मनोर्वर्तिकयोराकारसाम्ये कारणभेदात् स्वभावभेदः / तथा इहापि नोक्तदोषप्रसङ्गः //

यदुक्तम्- चित्तमायेति, तत् परो विघटयन्नाह मन्त्रादीनामित्यादि-

मन्त्रादीनामसामर्थ्यान्न मायाचित्तसंभवः /

मन्त्रादीनाम्, आदिशब्दादौषधादीनां चित्तोत्पादं प्रति असामर्थ्यादव्यापारात् न मायाचित्तसंभवः न मायास्वभावं चित्तं संभवति / यथा परव्यामोहनिबन्धनानां मायाकारप्रयुक्तानां मन्त्रादीनां प्रभावेण हस्त्याद्याकारनिर्वृत्तिः, न तथा चित्तस्येति परस्य भावः / एतत् परिहरन्नाह सापि नानाविधेत्यादि-

सापि नानाविधा माया नानाप्रत्ययसंभवा /

अपिशब्दो ऽवधारणार्थो भिन्नक्रमश्च / सा माया नानाविधैव नानाप्रकारैव / अत एव नानाप्रत्ययसंभवा नानाप्रत्ययात् अनेकप्रकारकारणात् संभव उत्पादो यस्याः सा तथोक्ता / अयमभिप्रायः- यदि माया मायेति शब्दसाम्यमस्ति, तथापि न तत्कारणस्याप्यभेदः, मायास्वभावत्वे ऽपि कार्यस्य नानास्वभावत्वात् / न हि एकस्मिन् कार्ये किंचित् कारणं दृष्टमिति कार्यशब्दसाम्यात् सर्वत्र तदेव प्रकल्पयितुं युज्यते, अपि तु क्वचिदेव कस्यचित् सामर्थ्यम्, शब्दसाम्ये ऽपि स्वभावभेदात् / एतदेवोपदर्शयन्नाह नैकस्येति- नैकस्य सर्वसामर्थ्यं प्रत्ययस्यास्ति कुत्रचित् // bca_9.12 // नैकस्य क्वचिदुपलब्धसामर्थ्यस्य प्रत्ययस्य कारणस्य हेतोः सर्वसामर्थ्यं सर्वस्मिन् कार्ये सामर्थ्यं शक्तिरस्ति संभवति / क्वचिदृष्टमिति कृत्वा कुत्रचिदिति कस्मिंश्चित् समये देशे काले वा दृष्टमिष्टं वा / ततश्च काचिन्माया मन्त्रादिसामर्थ्यप्रतिलब्धस्वभावा, काचित् पुनरनादिसंसारप्रवृत्तमाहात्म्या अविद्यादिप्रभावप्रवर्तिता / तस्मान्न सर्वासु मन्त्रादिसामर्थ्यमिति / एतत् सर्व लोकव्यवहारानुगतं कल्पनानिर्मितं सांवृतं वस्तुतत्त्वमुपादय समुत्थितं न तु परमार्थतः / परमार्थदशायां जननमरणोत्पादनिरोधहेतुफलभावाभावादिकल्पनाया अभावात्, प्रकृतिनिर्वृतत्वात् सर्वधर्माणामिति //

एतदसहमानः परः पुनरन्यथा प्रसञ्जयन्नाह निर्वृत इति-

निर्वृतः परमार्थेन संवृत्या यदि संसरेत् /

निर्वृतः स्वभावशून्यत्वादुत्पादनिरोधरहितः / परमार्थेन परमार्थसत्यतः प्रकृतिनिर्वाणतया आदिशान्तत्वात् / यदि संवृत्या संवृतिसत्येन काल्पनिकत्वेन संसरेत्, जातिजरामरणयोगी भवेत्, तदा अयं महान् विरोधः स्यादित्याह बुद्धो ऽपि संसरेदेवमित्यादि- बुद्धो ऽपि संसरेदेवं ततः किं बोधिचर्यया // bca_9.13 // एवमभ्युपगम्यमाने बुद्धो ऽपि सर्वावरणप्रहाणतो निर्वृतो ऽपि संसरेत् जन्मादिभाग् भवेत् / यत एवम्, ततः तस्मात् कारणात् किं बोधिचर्यया? बोधये बुद्धत्वाय चर्या करचरणशिरःप्रदानाद्यनेकदुष्करशतलक्षणा, तया किम्? न किंचित् प्रयोजनम्, उक्तक्रमेण वैफल्यात् / सा हि सर्वसांसारिकधर्मनिवृत्तये सर्वगुणसमुच्चयाश्रितबुद्धत्वप्राप्तये च समाश्रीयते, तथापि न सांसारिकधर्मनिवृत्तिश्चेत्, किं तत्समाश्रयेण संसाधितमिति भावः //

तत् प्रत्युक्तमेव यावत्प्रत्ययसामग्रीत्यादिना, पुनरपि विस्पष्टयन्नाह प्रत्ययानामित्यादि-

प्रत्ययानामनुच्छेदे मायाप्युच्छिद्यते न हि / प्रत्ययानां तु विच्छेदात्संवृत्यापि न संभवः // bca_9.14 //

प्रत्ययानां कारणानाम् / अनुच्छेदे अविनाशे / हिर्यस्मात् / मायापि न केवलं संसार इति समुच्चये अपिशब्दः / नैवोच्छिद्यते न निवर्तते / प्रत्ययानां कारणानां तु (bcp 186) विच्छेदात् निवृत्तेः, संवृत्त्यापि काल्पनिकव्यवहारेणापि न संभवो न संसरणम् / प्रत्ययानां समुच्छेदः पुनस्तत्त्वाभ्यासादविद्यादिनिरोधक्रमेण वेदितव्यः / तद्यथोक्तमार्यशालिस्तम्बसूत्रे-

एवमुक्ते मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्व आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत्- यदुक्तं भगवता धर्मस्वामिना सर्वज्ञेन- यो भिक्षवः प्रतीत्यसमुत्पादं पश्यति, स धर्म पश्यति / यो धर्मं पश्यति, स बुद्धं पश्यति / तत्र कतमः प्रतीत्यसमुत्पादो नाम? यदिदम्- अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः / संस्कारप्रत्ययं विज्ञानम् / विज्ञानप्रत्ययं नामरूपम् / नामरूपप्रत्ययं षडायतनम् / षडायतनप्रत्ययः स्पर्शः / स्पर्शप्रत्यया वेदना / वेदनाप्रत्यया तृष्णा / तृष्णाप्रत्ययमुपादानम् / उपादानप्रत्ययो भवः / भवप्रत्यया जातिः / जातिप्रत्यया जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः / एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति / तत्र अविद्यानिरोधात् संस्कारा निरुध्यन्ते / पेयालं / एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य निरोधो भवति / अयमुच्यते प्रतीत्यसमुत्पादः / पेयालं / य इमं प्रतीत्यसमुत्पादं सततसमितं निर्जीवं यथावदविपरीतमजातमभूतमसंस्कृतमप्रतिघमनालम्बनं शिवमभयमहार्यमव्युपशमस्वभावं पश्यति, स धर्मं पश्यति / यस्तु एवं सततसमितं यावदव्युपशमस्वभावं धर्मं पश्यति, सो ऽनुत्तरं धर्मशरीरं बुद्धं पश्यति / पेयालं / तत्र अविद्या कतमा? एतेषामेव षण्णां धातूनां या एकसंज्ञा पिण्डसंज्ञा नित्यसंज्ञा ध्रुवसंज्ञा शाश्वतसंज्ञा सुखसंज्ञा आत्मसंज्ञा सत्त्वसंज्ञा जीवसंज्ञा जन्तुसंज्ञा मनुजसंज्ञा मानवसंज्ञा अहंकारममकारसंज्ञा / एवमादि विविधमज्ञानम्, इयमुच्यते ऽविद्या / एवमविद्यायां सत्यां विषयेषु रागद्वेषमोहाः प्रवर्तन्ते /

तत्र ये रागद्वेषमोहा विषयेषु, अमी अविद्याप्रत्ययाः संस्कारा इउत्युच्यन्ते / वस्तुप्रतिविज्ञप्तिर्विज्ञानम् / चत्वारि महाभूतानि चोपादाय रूपमैकध्यरूपम् / विज्ञानसहजाश्चत्वारो ऽरूपिण उपादानस्कन्धा नाम, तन्नामरूपम् / नामरूपसंनिश्रितानि इन्द्रियाणि षडायतनम् / त्रयाणां धर्माणां संनिपातः स्पर्शः / स्पर्शानुभवो वेदना / वेदनाध्यवसानं तृष्णा / तृष्णावैपुल्यमुपादानम् / उपादाननिर्जातं पुनर्भवजनकं कर्म भवः / भवहेतुकः स्कन्धप्रादुर्भावो जातिः / जात्यभिनिर्वृत्तानां स्कन्धानां परिपाको जरा / स्कन्धविनाशो मरणम् / म्रियमाणस्य संमूढस्य साभिष्वङ्गस्य अन्तर्दाहः शोकः / शोकोत्थलपनं परिदेवः / पञ्चविज्ञानसंप्रयुक्तमाघातानुभवनं दुःखम् / दुःखमनसिकारसंप्रयुक्तं मानसं दुःखं दौर्मनस्यम् / ये चान्ये एवमादाय उपक्लेशाः, इमे उपायासा इत्युच्यन्ते //

तत्र महान्धकारार्थेन अविद्या / अभिसंस्कारार्थेन संस्काराः / विअज्ञाननार्थेन विज्ञानम् / मननार्थेन नामरूपम् / आयद्वारार्थेन षडायतनम् / स्पर्शनार्थेन स्पर्शः / अनुभवनार्थेन वेदना / परितर्षणार्थेन तृष्णा / उपादानार्थेन उपादानम् / पुनर्भवजननार्थेन (bcp 187) भवः / स्कन्धप्रादुर्भावार्थेन जातिः / स्कन्धपरिपाकार्थेन जरा / विनाशार्थेन मरणम् / शोचनार्थेन शोकः / वचनपरिदेवनार्थेन परिदेवः / कायसंपीडनार्थेन दुःखम् / चित्तसंपीडनार्थेन दौर्मनस्यम् / उपक्लेशार्थेन उपायासाः / इति विस्तरः //

एवमुपदर्शितप्रत्ययानामनुच्छेदे संसारो ऽविकलः प्रवर्तते, द्वादशाङ्गप्रतीत्यसमुत्पादस्यैव संसारत्वात् / यदाहुराचार्यपादाः-

यथाक्षेपं क्रमाद् द्वृद्धः संतानः क्ल्रेशकर्मभिः / परलोकं पुनर्यातीत्यनादि भवचक्रकम् //

स प्रतीत्यसमुत्पादो द्वादशाङ्गस्त्रिकाण्डकः / इति / [अभि. कोश. 3.19-20]

प्रत्ययानां पुनरुच्छेदे सर्वथैव संसरणं न स्यात्, कारणवैकल्यात् / ततश्च ऽबुद्धो ऽपि संसरेदेवम्ऽ इत्येतन्न प्रसज्यते इति //

एवं तावत् सौत्रान्तिकादिचोद्यमुदस्य योगाचारविप्रतिपत्तिनिराकरणाय तन्मतेन दूषणमुद्भावयन्नाह यदा न भ्रान्तिरपीत्यादि- यदा न भ्रान्तिरप्यस्ति माया केनोपलभ्यते // bca_9.15 // यदा सर्वं जगत् मायात्मकतया स्वभावशून्यमुपगतं मध्यमकवादिभिः, मायास्वभावसंवृतिग्राहिणी बुद्धिरपि भवतां नास्ति बाह्यवत्, तदा माया केनोपलभ्यते, केन प्रतीयते तद्गाहकवस्तुसज्ज्ञानमन्तरेण? नैव केनचिदित्यर्थः / यस्य पुनः स्वचित्तमेव परमार्थसत् बाह्यरूपतया भ्रान्तं तथा प्रतिभासते, न तस्यायं दोष इति भावः //

एतन्निराकर्तुमाह यदा मायैवेत्यादि-

यदा मायैव ते नास्ति तदा किमुपलभ्यते /

यदा मायैव ग्राह्यतया हस्त्याद्याकारप्रवृत्या तव विज्ञानवादिनो नास्ति, चित्तमात्रं जगदभ्युपगच्छन्तो बहिरर्थाभावात्, तदा किमुपलभ्यते, तदा किमिह प्रतिभासते? बहिरर्थाभावाद्देशादिविच्छेदेन प्रतिभासो न युक्त इत्यर्थः / अत्र परस्याभिप्रायमाशङ्कयन्नाह चित्तस्यैव स इत्यादि- चित्तस्यैव स आकारो यद्यप्यन्यो ऽस्ति तत्त्वतः // bca_9.16 // उक्तमत्र चित्तमेव बहीरूपतया भ्रान्तं हस्त्याद्याकारं प्रतिभासते इति / उक्तमेव / किं तु यद्यपि चित्तस्यैव ज्ञानस्यैव स इति देशादिविच्छेदेन ग्राह्यतया प्रतिभासमान आकारो निर्भासः, अन्य इत्यपरः आन्तराद् ग्राहकाच्चित्ताकारात्, अस्ति विद्यते, तत्त्वतो वस्तुतः //

यद्यपीत्यभ्युपगम्योक्तम्, तथापि नैतत् संगच्छत इत्याह चित्तमेव यदा मायेत्यादि-

चित्तमेव यदा माया तदा किं केन दृश्यते /

चित्तमेव विज्ञानमेव वेदकतया स्वीकृतम्, यदा माया नान्या, न हि वेदकचित्तव्यतिरिक्ता काचिदन्या माया नाम, तदात्मतया तस्यास्तथा प्रतिभासोपगमात्, तदा किं (bcp 188) केन दृश्यते, किं केन प्रतीयते? दर्शनमेव हि केवलमस्ति न दृश्यम् / दृश्यमन्तरेण दर्शनमपि न स्यात्, दृश्यापेक्षत्वात्तस्य / अतो न केनचित् किंचित् दृश्येत, इति आन्ध्यमशेषस्य जगतः प्राप्तमिति भावः / ननु स्यादेवैतत् यदि ज्ञानस्य आत्मसंवेदनं न स्यात्, यावता स्वसंवेदनतया स्वरूपं संवेदयत् तदभिन्नं मायादिप्रतिभासमपि वेदयेत् / तथा च सति न काचित् क्षतिः / इति विज्ञानवादिनो ऽभिप्रायमाशङ्कयाह-

उक्तं च लोकनाथेन चित्तं चित्तं न पश्यति /

स्वभावशून्यमेव सर्व जगद् यदा युक्तितः प्रतिपादितम्, तदा कः कस्य स्वभावो वस्तुतः इति कस्य केन वेदनं स्यात्? उक्तं च भगवता-

सर्वधर्माः शून्याः, शून्यतालक्षणं चित्तम् / सर्वधर्मा विविक्ताः, विविक्ततालक्षणं चित्तम् / इति /

किं च / उक्तं च कथितं च लोकनाथेन लोकानां सर्वसत्त्वानां नाथेन शरण्येन बुद्धेन भगवता / किमुक्तम्? चित्तं चित्तं न पश्यतीति, चित्तं स्वात्मानं न जानाति, सत्यपि वस्तुत्वे स्वात्मनि कारित्रविरोधात् / कथमिव? न च्छिनत्ति यथात्मानमसिधारा तथा मनः // bca_9.17 // यथा सुतीक्ष्णाप्यसिधारा खङ्गधारा तदन्यवदात्मानं स्वकायं न च्छिनत्ति न विघाटयति, स्वात्मनि क्रियाविरोधात्, तथा मनः / असिधारावच्चित्तमपि स्वात्मानं न पश्यतीति योज्यम् / तथा हि न तदेवैकं ज्ञानं वेद्यवेदकवेदनात्मस्वभावत्रयं युक्तम् / एकस्य निरंशस्य त्रिस्वभावतायोगात् / तत्रेदमुक्तमार्यरत्नचूडसूत्रे- स चित्तं परिगवेषमाणो नाध्यात्मं चित्तं समनुपश्यति / न बहिर्धा चित्तं समनुपश्यति / न स्कधेषु चित्तं समनुपश्यति / न धातुषु चित्तं समनुपश्यति / नायतनेषु चित्तं समनुपश्यति / स चित्तमसमनुपश्यंश्चित्तधारां पर्येषते- कुतश्चित्तस्योत्पत्तिरिति / आलम्बने सति चित्तमुत्पद्यते / तत् किमन्यच्चित्तमन्यदालम्बनम्, अथ यदेवालम्बनं तदेव चित्तम्? यदि तावदन्यदालम्बनमन्यच्चित्तम्, तद् द्विचित्तता भविष्यति / अथ यदेवालम्बनं तदेव चित्तम्, तत् कथं चित्तं चित्तं पश्यति? न हि चित्तं चित्तं समनुपश्यति / तद्यथा न तस्यैव असिधारया सैव असिंधारा शक्यते छेत्तुम्, न तेनैव अङ्गुल्यग्रेण तदेव अङ्गुल्यग्रं स्प्रष्टुं शक्यते, एवमेव तेनैव चित्तेन तदेव चित्तं द्रष्टुमिति विस्तरः //

अत्र चित्तामात्रवादिनः स्वात्मनि क्रियाविरोधं विघटयितुं स्वपक्षप्रसाधनाय दृष्टान्तमुद्भावयन्नाह आत्मभावमित्यादि-

आत्मभावं यथा दीपः संप्रकाशयतीति चेत् /

आत्मभावं स्वस्वरूपं यथा दीपः प्रदीपः संप्रकाशयति द्योतयति / यथा हि किल अन्धकारावृतघटादिवस्तुप्रतिपत्तये प्रदीप उपादीयते, न तथा प्रदीपप्रकाशनाय प्रदीपान्तरम्, अपि तु घटादि प्रकाशयन्नेव आत्मानमपि प्रकाशयति, तथा प्रकृते ऽपि स्वसंवेदने (bcp 189) वेदितव्यम् / न चापि क्वचिद्विरोधो दृष्ट इति सर्वत्र योजनीयम् / तस्मात् प्रदीपवदविरोध एवेति चेत्, यद्येवं मन्यसे, तदा नैवं वक्तव्यम् / कुत इत्याह नैवेत्यादि- नैव प्रकाश्यते दीपो यस्मान्न तमसावृतः // bca_9.18 // नैव प्रकाश्यते घटादिवन्नैव उद्दयोत्यते दीपः, यस्मान्न तमसावृतः न अन्धकारपिहितः / विद्यमानस्यावरणस्य अपनयनं प्रकाशनम्, ततो युक्तं घटादीनां प्रकाशनम्, तेषां प्राग् विद्यमानत्वात् / नैवं प्रदीपस्य, तस्य प्रागविद्यमानत्वात् / न च अविद्यामानस्य प्रकाशनं युक्तम्, असत्त्वात् / तस्मान्नैव प्रकाश्यते दीपः / इति विसदृशत्वान्न प्रदीपदृष्टान्तात् साध्यसिद्धिः //

स्यादेतत्- आत्मभावमित्यादिना नैतदभिधीयते यदात्मानं घटवत् तमसावृतं प्रकाशयति दीपः, अपि तु तत्स्वभावं प्रति परनिरपेक्षतामात्रमस्याभिधीयते / एतदेवोपदर्शयन्नाह न हीत्यादि-

न हि स्फटिकवन्नीलं नीलत्वे ऽन्यमपेक्षते / तथा किंचित्परापेक्षमनपेक्षं च दृश्यते // bca_9.19 //

हिरिति यस्मात् / यथा स्फटिकोपलः स्वयमनीलः सन्, नीलत्वे नीलगुणोत्पत्तिनिमित्तमन्यमुपाधिं नीलपत्रादिसंनिधिमपेक्षते, तथा स्वयमेव यद्वस्तु नीलम्, तदपि न नीलत्वे ऽन्यमुपाधिमपेक्षते / तथा तेन प्रकारेण किंचिद् घटादिकं परापेक्षं प्रदीपाद्यपेक्षं प्रकाशं दृश्यते, किंचित् पुनः प्रदीपादिकमनपेक्षं च स्वयंप्रकाशात्मकं दृश्यते उपलभ्यते / एतावन्मात्रमेव विवक्षितम् //

एवं विज्ञानवादिना उपदर्शिते विशेषे सिद्धान्तवादी नीलमेव तावन्नीलत्वे परनिरपेक्षं दृष्टान्तत्वेनोपदर्शितं प्रतिषेधयन्नाह अनीलत्व इत्यादि-

अनीलत्वे न तन्नीलं नीलहेतुर्यथेक्ष्यते / नीलमेव हि को नीलं कुर्यादात्मानमात्मना // bca_9.20 //

अयमपि न सदृशो दृष्टान्तः, यतो नीलमपि न नीलत्वे स्फटिकवन्निरपेक्षम्, तद्भावं प्रति स्वहेतुप्रत्ययापेक्षत्वात् / कदा पुनरिदमनपेक्षं स्यात्? यदि तदनीलमेव स्वहेतोरुत्पद्येत / पुनस्तद्भावे परनिरपेक्षं स्वयमेव नीलमात्मानं कुर्यात् / न चैतदस्ति / यतः अनीलत्वे नीलगुणरहितत्वे सति / नेति निषेधयति / तदिति नीलाभिमतं वस्तु / नीलं नीलगुणयुक्तमात्मानं स्वरूपमात्मना स्वयमेव न कुर्यात्, न कर्तुं शक्नोति, पूर्ववत् स्वस्मिन् क्रियाविरोधात् / तस्मान्न नीलस्यापि परानपेक्षता नीलत्वं प्रति स्फटिकवत् / तथा हि (bcp 190) स्फटिकोपलो ऽपि वस्तुतो ऽवस्थितरूप एव उपाधिसंनिधौ न नीलोपरागमनुभवति, अपि तु सर्वस्वोपादानलक्षणात् / नीलोपाधिविशेषहकारिणश्च पूर्वस्वरसनिरोधात् अन्य एव नीलगुणोपरक्तः स्फटिकोपल उत्पद्यते इति सिद्धान्तः / तस्मात् साधारणमनयोस्तद्गुणं प्रति हेतुप्रत्ययाधीनत्वम् / इति प्रकृते ऽपि साध्ये न कश्चिद्विशेषः //

ननु प्रियमिदमनुष्ठितं प्रियेण यस्मात् जडस्वभावव्यावृत्तात्मतया स्वहेतुप्रत्ययात् उत्पत्तिरेव ज्ञानस्य प्रकाशान्तरनिरपेक्षस्य आत्मप्रकाशता स्वसंवेदनमुच्यते / एतदेव त्वयापि नीलस्वरूपपरामर्षेण समर्थितम् / एतावन्मात्रेण प्रदीपो ऽपि दृष्टान्तीकृतः / न पुनरस्माभिः कर्मकर्तृक्रियाभेदेन ज्ञानस्यात्मप्रकाशनमिष्यते / एकस्य सतः कर्मादिस्वभावत्रयस्यायोगात् / तन्न क्रियादिभेदेन दूषणे ऽपि किंचिद्दूषितमस्माकं स्यात्, स्वहेतुजनितस्यात्मप्रकाशस्यानुपघातात् / इति नात्मसंवेदने प्रतिपादितदोषप्रसङ्गः / तदुक्तम्-

विज्ञानं जडरूपेभ्यो व्यावृत्तमुपजायते / इयमेवात्मसंवित्तिरस्य या जडरूपता //

क्रियाकारकभेदेन न स्वसंवित्तिरस्य तु / एकस्यानंशरूपस्य त्रैरूप्यानुपपत्तितः // इति / [तत्त्वसंग्रह-2000-1] अत्रोच्यते- क्रियाकारकभेदेन व्यवहारप्रसिद्धं शब्दार्थमधिगम्य दूषणमुक्तम्, स्वसंवेदनशब्दस्य तदर्थाभिधायकत्वात् / यदि पुनर्दोषभयाल्लोकप्रसिद्धो ऽपि शब्दार्थः परित्यज्यते, तदा लोकत एव बाधा भवतो भविष्यति / इत्थमपि न परमार्थतः स्वसंवेदनसिद्धिः / तथा हि हेतुप्रत्ययोपजनितस्य प्रतिबिम्बस्येव निःस्वभावत्वमुक्तम् / तथा च सुतरां न स्वसंवेदनं ज्ञानस्य, तत्त्वतो निजस्वभावाभावात् / न च स्वभावाभावे गगनोत्पलस्य आत्मसंवेदनमुचितम् / न चापि जडस्वभावता मध्यमकवादिनं प्रति परमार्थतः कस्यचित् सिद्धा, येन जडव्यावृत्तमजडं स्वसंवेदनं स्यत् / तस्मादन्यानेव वस्तुवादिनः प्रति युक्तमेतद्वक्तुम् / ततो निःस्वभावतया न कथंचिदपि स्वसंवेदनसिद्धिः / एतत् पुनः पश्चात् स्मृत्युपस्थानोपदर्शनप्रस्तावे [9.24] विस्तरेणोपदर्शयिष्यामः //

सांप्रतं प्रदीपस्य स्वयंप्रकाशतामभ्युपगम्य बुद्धेः स्वसंवेदनमयुक्तमिति प्रतिपादयन्नाह दीप इत्यादि-

दीपः प्रकाशत इति ज्ञात्वा ज्ञानेन कथ्यते / बुद्धिः प्रकाशत इति ज्ञात्वेदं केन कथ्यते // bca_9.22 //

भवतु वा प्रदीपस्य प्रकाशात्मता, तथापि न बुद्धिसंवेदनसाधनं प्रति सदृशो दृष्टान्त इति समुदायार्थः / दीपः प्रकाशत इति आभासते प्रकाशान्तरनिरपेक्षः स्वयमेव, इति ज्ञात्वा प्रतीत्य ज्ञानेन बुद्ध्या कथ्यते प्रतिपाद्यते, प्रदीपस्य ज्ञानविषयत्वात् / बुद्धिर्ज्ञानं (bcp 191) प्रकाशते इति यदुच्यते, तत् पुनः केन ज्ञानेन ज्ञात्वा कथ्यते इति परं पृच्छति / न चात्र किंचिद् बुद्धिप्रतिपत्तिनिबन्धनमस्तीति असंभावनां प्रकाशयति / न तावत् पूर्वज्ञानेन तत्प्रतिपत्तिः, तत्कालमनुत्पत्तेस्तस्यासत्त्वात् / नापि पश्चात्कालभाविना तदानीं क्षणिकतया ग्राह्यस्यातीतत्वात् / न च तत्समानकालभाविना तेन तस्यानुपकारात् / न च अनुपकारकस्य विषयभावः, नाकारणं विषयः इति वचनात् / नापि स्वयम्, तत्रैव विप्रतिपत्तेः / तत् कथं तत्प्रतीतिरिति न विद्मः //

इत्थं सर्वथा बुद्धेरप्रतिपत्तौ तत्संवेदनमतीव अयुक्तमित्याह प्रकाशा वेत्यादि-

प्रकाशा वाप्रकाशा वा यदा दृष्टा न केनचित् / वन्ध्यादुहितृलीलेव कथ्यमानापि सा मुधा // bca_9.23 //

प्रकाशा वा प्रकाशात्मिका दीपवत् / अप्रकाशा वा अप्रकाशात्मिका घटादिवत् / परस्परसमुच्चये वाशब्दद्वयम् / बुद्धिः यदा दृष्टा न केनचित्, न प्रतिपन्ना केनचित् प्रतिपन्त्रा स्वयंरूपेण वा / यदेति पदं तदेत्याकर्षति / तदा वन्ध्याया अप्रसवधर्मिण्याः स्त्रिया दुहिता पुत्री, तस्या लीला विलासो ललितं तद्वत् / कथ्यमानापि आख्यायमानापि सा मुधा / सेति बुद्धिः / मुधेति निष्फला / वन्ध्यादुहितुरविद्यमानतया प्रतिपन्नत्वात् तल्लीला सुतरामप्रतिपन्नेत्यभिप्रायः / अथवा / अनुत्पन्नानिरुद्धस्वभावतया वन्ध्यादुहितृस्थानीया बुद्धिः / अप्रतीततत्स्वभावतया तल्लीलावत् स्वसंवित्तिः / तदप्रतीतेः तस्या अपि अप्रतीतिरिति कथ्यमानापि युक्तिरहितेन वचनमात्रेण सा स्वसंवित्तिर्मुधाः, अनुपादेयत्वान्निष्प्रयोजना //

स्यादेवम्- युक्तिशून्यं वचनमात्रमेतत् / यतः इयमत्र युक्तिरस्तीत्याह यदि नास्तीत्यादि-

यदि नास्ति स्वसंवित्तिर्विज्ञानं स्मर्यते कथम् /

यदि स्वसंवेदनं विज्ञानस्य नास्ति न विद्यते, तदा विज्ञानं स्मर्यते कथम्? विज्ञानस्य स्वसंवेदनाभावादुत्तरकालं स्मरणं न स्यात् / न हि अननुभूतस्मरणं युक्तम्, अतिप्रसङ्गात् / तस्मादनुभवफलस्य स्मरणस्य उत्तरकालं दर्शनात् ज्ञानसंवेदनमस्तीत्यनुमीयते इति / नैतत् साधनं साधीयः / यतो यदि स्वसंवेदनकार्यतया स्मरणं निश्चितं भवेत्, भवेद् वह्वेर्यथा धूमः स्वसंवेदनस्य कारणं स्मृतिः / न च असिद्धे स्वसंवेदने प्रमाणतः, स्मरणस्य तत्कार्यताग्रहणमस्ति / सर्वथा उभयप्रतिपत्तिनान्तरीयकत्वात् कार्यकारणभावप्रतिपत्तेः / न च चक्षुरादेरिव विज्ञानम्, अदर्शने ऽपि स्मरणं तत्कार्यं सेत्स्यति, चक्षुषो हि व्यतिरेके नीलादिज्ञानाभावतो [व्यतिरेकद्वारेण] तत्कार्यमनुमीयते / स्मृतिस्तु ज्ञानसंवेदनमन्तरेणापि भवतीति प्रतिपादयिष्यामः, इति स्वसंवेदनकार्यतानिश्चयमन्तरेण स्मरणस्य (bcp 192) तद्विनाभावान्न संवेदनसिद्धिः / अतः स्मरणमपि ज्ञानत्वात् कथं सिद्धमिति वक्तव्यम् / न च स्वयमसिद्धं लिङ्गं ज्ञापकमन्यस्य / न च स्मरणं स्वसंवेदनस्य प्रत्यक्षतया ग्राहकम्, तस्य तस्मादन्यत्वात् / न च ज्ञानस्य ज्ञानान्तरविषयत्वम्, बहिरर्थवत् संबन्धासिद्धयादिदोषप्रसङ्गात् / अन्यत्वाविशेषात् संतानान्तरभाविनापि स्मरणेन तस्य ग्रहणं स्यात् / अथ तेन पूर्वमननुभूतत्वान्न स्मर्यत इति चेत्, एकसंततिपतितेनापि न पूर्वमनुभूतमिति समानः प्रसङ्गः //

कार्यकारणभावो ऽपि न तस्य नियामको युज्यते, कार्यकारणभावस्यैव परमार्थतो ऽभावात्, सत्यपि तस्मिन् सर्वज्ञानानां स्वप्रतिपत्तिनिष्ठतया तद्गहणस्याशक्यत्वात् / यथाव्यवहारमभ्युपगमे काल्पनिकत्वम्, काल्पनिकत्वे च सर्वव्यवहाराणां कल्पनानिर्मितत्वात् सांवृतत्वमिति साधितं नः साध्यम् / इति न स्मृतेः स्वसंवेदनसिद्धिः //

भवतो ऽपि कथं तर्हि स्वसंवेदनाभावे स्मृतिरित्याह अन्यानुभूत इत्यादि- अन्यानुभूते संबन्धात् स्मृतिराखुविषं यथा // bca_9.24 // ज्ञानादन्यस्मिन् ग्राह्ये वस्तुनि विषये ऽनुभूते सति ज्ञाने स्मृतिः स्मरणमुपजायते / ननु अन्यस्मिन्ननुभूते अन्यत्र स्मरणे अतिप्रसङ्गः स्यादित्याह- संबन्धादिति / विषये ऽनुभूते तद्विज्ञानस्मरणं संबन्धाद्भवति / विज्ञानं हि तद्गाहकतया तत्संबद्धम्, अतो विज्ञानं स्मर्यते, नान्यत् / सत्यपि संबन्धे अन्यस्मिन्ननुभूते अन्यस्य स्मरणे विप्लुतं स्मरणं स्यादिति चेन्न, पूर्वमनुभूतो विषयः उत्तरकालमनुस्मर्यमाणः स एवानुभवविशिष्टो ऽनुस्मर्यते / तद्विशिष्टस्य तस्य ग्रहणात् / ज्ञानमेव च विषयानुभवो नान्य इति विषयानुभवस्मरणात्तत्संबद्धतया ज्ञाने स्मरणमभिधीयते, न तु विषयरहितं ज्ञानमपि केवलमनुस्मर्यते इत्यदोषः //

ननु कथमिव ज्ञानसंवेदनाहितस्मृतिवासनाबीजमन्तरेण स्मृतिरुत्तरकालं स्यादित्याहआखुविषं यथेति / आखुविषं मूषिकविषं यथा संबन्धात् कालान्तरेण जायते, तथा स्मृतिरपीत्यर्थः / तथा हि मूषिकविषमेकस्मिन् क्षणे शरीरसंक्रान्तं पुनः कालान्तरेण मेघस्तनितमधिगम्य विनापि स्वसंवेदनाहितस्मृतिवासनाबीजमिदंप्रत्ययतामात्रायतवृत्तित्वात् अन्यस्मिन् क्षणे विकृतिमुपयाति, तथा प्रकृते ऽपि न दुष्यतीति भावः //

पुनरपि विज्ञानवादी ज्ञानसंवेदनसिद्धये प्रकारान्तरमुपदर्शयितुमाह प्रत्ययान्तरेति-

प्रत्ययान्तरयुक्तस्य दर्शनात्स्वं प्रकाशते /

प्रत्ययान्तरं कारणान्तरम् [कालान्तरम् ?] / ईक्षणिकादिविद्या परचित्तादिज्ञानाभिज्ञा च ताभ्यां युक्तस्य तत्सामग्रीसंबद्धस्य चित्तस्य दर्शनात् प्रतिभासनात् विज्ञानस्य खं प्रकाशते स्वरूपं प्रतिभासते / संवेदनमस्तीति यावत् / यदि हि तत् सर्वदा परोक्षरूपं कथं कदाचित् सामग्रीविशेषादुपलभ्येत, ततो यथा सामग्रीविशेषात् परचित्तमुपलभ्यते, तथा समनन्तरालम्बनादिप्रत्ययात् स्वचित्तमप्युपलभ्यते इति भावः / एतदपि न ज्ञानसंवेदनसामर्थ्यमित्याह सिद्धाञ्जनेत्यादि- सिद्धाञ्जनविधेर्दृष्टो घटो नैवाञ्जनं भवेत् // bca_9.25 // सिद्धं च तदञ्जनं च, सिद्धस्य वा अञ्जनम्, तस्य विधिः विधानं प्रयोगः, तस्माद् दृष्टः प्रतीतः घटो निधानादि वा नैव अञ्जनं भवति / न च घटादिरञ्जनमेव स्यात् / न यद् यस्मात्प्रतीयते तदेव तद्भवति / एवमीक्षणिकादिविद्यासहकारिणा ज्ञानेन परचित्तं च घटादिवद् दृष्टमिति नैतावता तत्संवेदनं सिद्धं स्यात् / तस्मान्नैतदपि साध्योपयोगि साधनम् / ननु यदि ज्ञानमविदितस्वरूपं स्यात्, अर्थस्यापि प्रतीतिर्न स्यात् / अव्यक्तव्यक्तिकत्वाद् ज्ञानस्य, न हि अर्थस्य व्यक्तिः / तदप्रतीतौ कथमर्थस्य प्रतीतिः? तथा हि स्वसंवेदनस्य प्रतिषेधात्, अन्येन अन्यस्य ग्रहणायोगाच्च, तद्गहणाभ्युपगमे च उत्तरोत्तरस्य अप्रतीतस्य प्रतीतये ज्ञानान्तरानुसरणेन अनवस्थाप्रसङ्गाच्च न कथंचिदपि अर्थस्य प्रतीतिरिति / तेन यदुक्तम् "अन्यानुभूते" इत्यादि, तदसंगतम्, अर्थस्यानुभवाभावात् //

सर्वश्चायं दृष्टादिव्यवहारो लोके न स्यादित्याह यथा दृष्टमित्यादि / यदुच्यते दृष्टादिव्यवहारो न स्यादिति, स किं परमार्थतो न स्यात्, संवृत्या वा? तत्र यदि परमार्थतो न स्यादित्युच्यते, तदा प्रियमिदमस्माकम् / न हि सांवृतस्य परमार्थचिन्तायामवतारो ऽस्ति / अथ लोकप्रसिद्धिः, तदा-

यथा दृष्टं श्रुतं ज्ञातं नैवेह प्रतिषिध्यते /

इति / यथा दृष्टमिति चक्षुरादिविज्ञानेन प्रत्यक्षेण प्रतिपन्नम् / श्रुतमिति परपुद्गलादागमाच्च / ज्ञातमिति त्रिरूपलिङ्गजादनुमानान्निश्चितम् / तदेतदिह सर्वं व्यवहारमाश्रित्य नैव प्रतिषिध्यते, नैव वार्यते / यद् यथा लोकतः प्रतीयते, तत् तथैव अविचारितस्वरूपमभ्युपगम्यते लोकप्रसिद्धितः, न तु पुनः परमार्थतः / तेन ज्ञानसंवेदनाभावादर्थानधिगमादयो ऽपि दोषाः परमार्थपक्षवादिन इह नावतरन्ति / यदि तत् तथैवाभ्युपगम्यते, किं नाम तर्हि प्रतिषिध्यते इत्याह सत्यत इत्यादि- सत्यतः कल्पना त्वत्र दुःखहेतुर्निवार्यते // bca_9.26 // सत्यतः परमार्थतः / कल्पना आरोपः / तुशब्दः पुनरर्थे / सा पुनरत्र विचारे सिद्धान्ते वा / निवार्यते प्रतिषिध्यते / कुतः? दुःखहेतुरिति / हेतुपदमेतत् / दुःखस्य हेतुः कारणं यस्मात्, तस्मादित्यर्थः / उपादानस्कन्धानां सदसदादिकल्पनाहितप्रवृत्तिहेतुत एव च संसारः / संसारश्च दुःखस्वभावः /

दुःखं समुदयो लोको दृष्टिस्थानं भवश्च ते / [अभि. कोश-1.8]

इति वचनात् / इति सत्यतः कल्पना दुःखहेतुर्भवति / तस्मादसत्समारोपकल्पनाभिनिवेशप्रतिषेधमात्रमत्राभिप्रेतम्, न तु वास्तवं किंचित् प्रतिषिध्यते इति / तदेवं स्वसंवेदनं ज्ञानस्य न कथंचिदचिदपि युज्यते / तदुक्तम्-

न बोध्यबोधकाकारं चित्तं दृष्टं तथागतैः / यत्र बोद्धा च बोध्यं च तत्र बोधिर्न विद्यते //

इति /

यत्तु क्वचिद् भगवता चित्तमात्रतास्तित्वमुक्तम्, तत् स्कन्धायतनादिवन्नेयार्थतयेति कथयिष्यते //

इदानीं प्रासङ्गिकं परिसमाप्य प्रकृते योजयन्नाह चित्तादन्येत्यादि-

चित्तादन्या न माया चेन्नाप्यनन्येति कल्प्यते / वस्तु चेत्सा कथं नान्यानन्या चेन्नास्ति वस्तुतः // bca_9.27 //

तर्हि चित्तादन्या माया स्यात्, अनन्या वा स्यात्, उभयस्वभावा वा, अनुभयस्वभावा वा, इति चत्वारो विकल्पाः / तत्र न तावत् प्रथमपक्षः, चित्तादन्याभ्युपगमे ऽपि चित्तमात्रं जगदिच्छतः सिद्धान्तविरोधः स्यात् / द्वितीयपक्षे तु "यदा मायैव ते नास्ति" [9.6] इत्यादिना प्रतिपादित एव दोषः / तृतीयस्तु प्रकारो न संगच्छते, परस्परविरुद्धयोरेकत्राभावात् / अथ चतुर्थी कल्पना, सापि न संगच्छते / तामुपादायोच्यतेचित्तादन्या न माया इत्यन्यत्वप्रतिषेधः / अनन्या तर्हि, नाप्यनन्येति तत्त्वस्यापि प्रतिषेधः, इति उभयपक्षपातश्चेद्यदि कल्प्यते व्यवस्थाप्यते, सो ऽपि न युक्तः, अन्योन्यपरिहारवतोरेकप्रतिषेधस्य अपरविधिनान्तरीयकत्वात् तयोरेकत्राभावात् चतुर्थी कल्पना सापि न संघटते // अपि च / वस्तु चेदिति / यदि सा माया वस्तुसती कथं नान्या चित्ताद्वयतिरिक्ता न भवति? अथ अनन्या चेत्, यदि चित्तमेव माया, तदा नास्ति वस्तुतः, न विद्यते परमार्थतः, तस्यास्तत्स्वभावत्वात् चित्तमेव केवलम् इत्येतत् तदेवायातम् / यदुक्तम्-

यदा मायैव ते नास्ति तदा किमुपलभ्यते / इति //

अधुना प्रकृतं प्रसाध्य उपसंहरन्नाह असत्यपीत्यादि-

असत्यपि यथा माया दृश्या द्रष्टृ तथा मनः /

असती उपलभ्यमाना माया हस्त्यादिवद्वस्तुतो ऽसत्स्वभावा / तादृश्यपि दृश्या दर्शनविषया यथा माया, द्रष्टु तथा मनः / सैव असती माया दृश्या दृष्टान्तः, तथा मनः परमार्थतो ऽसत्स्वभावमपि दर्शनसमर्थं भविष्यति / तेन "यदा न भ्रान्तिरप्यस्ति" [9.15] इत्यादि यदुक्तं परेण तत् प्रसाध्य उपसंहारेण दर्शितम् / पुनरपि प्रकारान्तरेण परमार्थसद्विज्ञानसाधनाय परोपक्रममभिसंधाय आह वस्त्वाश्रयश्चेत्यादि- वस्त्वाश्रयश्चेत्संसारः सो ऽन्यथाकाशवद्भवेत् // bca_9.28 //

तथाहि- संक्लेशो व्यवदानं च हेयोपादेयतया द्वयमिदं यथावत् प्रतिपत्तव्यम् / तत्र रागादिमलावृतं चित्तं संक्लिष्टमित्युच्यते / ते च अभूतसमारोपबलोत्पन्नत्वादागन्तुकाश्चित्ताश्रिताः प्रवर्तन्ते / तत्प्रभूतकर्मजन्मपरंपरोपनिबन्धः संसारः प्रजायते / तदेव चित्तं परमार्थतः प्रकृतिप्रभास्वरमनागन्तुकमभूतपरिकल्पसमुत्थग्राह्यग्राहकादिद्वयसमारोपाभिनिवेशवासनाशून्यमद्वयस्वभावमागन्तुकदोषविनिर्मुक्तमाश्रयपरावृत्तेर्व्यवदानमित्युच्यते / तदेवं (bcp 195) संक्लेशव्यवदानयोर्वस्तुसमुद्भूतचित्तमन्तरेण व्यवस्थापनं न घटते इति मन्यन्ते, संसारनिर्वाणयोश्चित्तधर्मत्वात् / चित्तमेव संक्लिश्यते, चित्तमेव व्यवदायते इति वचनात् / तदेव परमतं निरूपयति-वस्त्वेव वस्तुसद्भूतचित्तमेव आश्रयः अस्येति वस्त्वाश्रयः / चेत् यदि संसारो व्यवस्थाप्यते, तदा संसारो ऽन्यथा भवेत्, चित्तादन्यः स्यात्, वस्तुनो ऽन्यत्वे अवस्तु स्यात्, चित्तस्यैव च वस्तुत्वात् / कथमिव? आकाशवत् गगनमिव / य एष चित्ताश्रयः संसारो ऽभिधीयते, स किं वस्तु अवस्तु वा? वस्त्वपि चित्तं तदन्यद्वा? तत्र यदि वस्तु चित्तमेव, तदा न चित्तादन्यः संसारस्तदाश्र्यः, चित्तमेव सः / चित्तं च प्रकृतिप्रभास्वरतया व्यवदानस्वभावत्वान्न प्रहेयम् / अथ चित्तादन्यः, तदा चित्तव्यतिरिक्तस्य अन्यस्याभ्युपगमात् सिद्धान्तक्षतिः / अथ अवस्तु, तदा संसारो नाम न किंचिदस्ति, खरविषाणवत् / अत एवाह आकाशवत् इति / यथा आकाशं प्रज्ञप्तिसन्मात्रमसत्, न क्वचिदर्थक्रियायां समर्थम्, तथा संसारो भवतः स्यात् / अथवा / आकाशवदिति

निःस्वभावत्वादस्मत्सिद्धान्तानुप्रवेशः //

स्यादेतत्- यदि नाम अवस्तु, तथापि वस्तुसद्भूतचित्तसमाश्रितत्वात् तस्य अर्थक्रियासामर्थ्यं भविष्यतीत्याह वस्त्वाश्रयेणेत्यादि-