कोशाम्बकवस्तु

कोशाम्बकवस्तु

कोशाम्बकवस्तु

कोशाम्बकवस्तुनि उद्दानम्* //

कोशाम्बकानां कलहो नानावादश् च भिक्षुभिः / पाठे विवदमानानां दीर्घिकस्य च चारिका //

भृगुश् च लवणागारे रक्षितो वनषण्डहस्तिना / अनिरुद्धश् चेति कृत्वा श्रावस्त्यां व्युपशाम्यति //

बुद्धो भगवान् कोशाम्ब्यां विहरति घोषिलारामे / तेन खलु समयेन कोशाम्बको भिक्षुर् व्याडो विक्रान्तः सूत्रधरो विनयधरो मातृकाधरः / बहवश् चास्य भिक्षवः सहायका व्याडा विक्रान्ताः सूत्रधरा विनयधरा मातृकाधराः / वैशाल्यां वैशालको भिक्षुर् व्याडो विक्रान्तः सूत्रधरो विनयधरो मातृकाधरः / बहवश् चास्य भिक्षवः सहायका व्याडा विक्रान्ताः सूत्रधरा विनयधरा मातृकाधराः /

अथ वैशालको भिक्षुर् अपरेण समयेन जनपदचारिकां चरन् कोशाम्बीम् अनुप्राप्तः / स मार्गश्रमं प्रतिविनोद्य कोशाम्बकस्य भिक्षोः सकाशम् उपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य परस्परं प्रतिविनोद्य सूत्रविनयाभिर् धर्मेषु विनिश्चयं कर्तुम् आरब्धौ / तत्रैकः कथयति / एवम् एतत् सूत्रं पठितव्यम्* / अयम् अस्य सूत्रस्यार्थः द्वितीयः कथयति (msv ii 174) / नेदं सूत्रम् एवं पठितव्यम्* / नास्य सूत्रस्यायम् अर्थः / तव अयुक्तम्* मम युक्तम्* / तव सहितम्* / ममासहितम्* / तवेति / ततस् तयोः परस्परं वैरुद्ध्यम् उत्पन्नम्* / कोशाम्बको भिक्षुर् वैशालकस्य रन्ध्रान्वेषणतत्परस् तिष्ठते /

संघेन चायम् एवंरूपः क्रियाकारः कृतः / यः पश्येद् वर्चस्कुम्भिकां रिक्तां तुच्छां निरुदकां तेनोदकस्य पूरयित्वा यथास्थाने स्थापयितव्या उपधिवारिकस्य वारोचयितव्या / वर्चस्कुम्भिका रिक्ता तिष्ठतीति / न चेद् आत्मना पूरयति नाप्य् उपधिवारिकस्यारोचयति तस्यानादरो भवति / अनादराच् च तं वयं पायन्तिकाम् आपत्तिं देशयिष्याम इति /

यावद् अन्यतमेन गृहपतिना बुद्धप्रमुखो भिक्षुसंघो ऽन्तर्गृहे भक्तेनोपनिमन्त्रितः / तत्र केचिद् भिक्षवो भोक्तुं गताः / केचिद् गन्तुकामाः / वैशालकस् तु भिक्षुर् वर्चस्कुम्भिकाम् आदाय वर्चस्कुटिं प्रविष्टः / तस्य सार्धंविहारो त्वरितगतिप्रचारतया शब्दयितुं गतः / उपाध्याय केचिद् भिक्षवो भोक्तुं गताः केचिद् गन्तुकामाः / आगच्छत गच्छाम इति / स तेन सार्धं वर्चस्कुम्भिकाम् एकस्मिन् स्थाने स्थापयित्वा संप्रस्थितः / स च कोशाम्बको भिक्षुस् तम् प्रदेशम् अनुप्राप्तः / ततो ऽसौ वैशालको भिक्षुः पुरस्ताद् वर्चस्कुम्भिकां गृहीत्वा विहारं प्रवेष्टुम् आरब्धः / सार्धंविहारिणा उच्यते / (msv ii 175) उपाध्याय किं भूयः प्रविशसि / स कथयति / पुत्र ममायं कोशाम्बको भिक्षुर् अवतारप्रेक्षी / वर्चस्कुम्भिकां पूरयितुं प्रविशामि / किम् अयं सर्वेण सर्वं रिक्ता / न सर्वेण सर्वम्* / अपि तु न लभ्यम् अनेनोदकेनोदककृत्यं कर्तुम्* / उपाध्याय केवलं सर्वेण सर्वं रिक्ता भवतु / वयम् उपाध्यायस्य पक्षो बलं सहायकाः / आगच्छत / गच्छामः / स तां तत्रैव स्थापयित्वा तेन सार्धं गतः / कोशाम्बकेन भिक्षुणा दृष्टा सा च कुम्भिका परामृष्टा / ततः संजातामर्षो हुम् इति कृत्वा वर्चस्कुम्भिकां (281र्1 = ग्ब्म् 6.874) पूरयित्वा उदककार्यं कृत्वा गतः / ततो भुक्ते भिक्षुसंघे विहारम् आगते भिक्षून् प्रचारयितुम् आरब्धः / आयुष्मन्तः अनेन भिक्षुणा वैशालकेन संघस्य क्रियाकारो भग्न इति / ततो यथावृद्धिकया सामीचिं कुर्वाणो ऽनुपूर्वेण तस्य सकाशम् उपसंक्रान्तः / कथयति / आयुष्मन् अवकाशं कुरु / कृतो भवतु / आपत्तिर् अस्यापन्ना / यथाधर्मं कुरु / न पश्याम्य् आपत्तिम्* / ननु संघेन क्रियाकारः कृतो यः पश्येद् वर्चस्कुम्भिकां रिक्तां तुच्छां निरुदकां तेनात्मना उदकस्य पूरयित्वा यथास्थाने स्थापयितव्या / उपधिवारिकस्य वारोचयितव्या / आयुष्मन् वर्चस्कुम्भिका रिक्ता तिष्ठतीति / न चेद् आत्मना पूरयति / नाप्य् उपधिवारिकस्यारोचयति / तस्यानादरो भवति / अनादराच् च तं वयं पायन्तिकाम् आपत्तिं देशयिष्याम इति / स कथयति / न (msv ii 176) सा रिक्ता / मा भवतु रिक्ता / न लभ्यं तेनोदकेनोदककार्यं कर्तुम्* / स तूष्णीम् अवस्थितः /

कोशाम्बको भिक्षुः कोशाम्ब्यां नैवासिको बहुपरिवारश् च / तेन तस्य बलाद् उत्क्षेपणीयं कर्म कृतम् इति / वैशालका भिक्षवः क्षुब्धा इति / तत्र कोशाम्बकानां वैशालकानां च भिक्षूणाम् उत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुत आपन्न इति वा अनापन्न इति वा / यत् पुनर् आपन्नो नानापन्नः / उत्क्षिप्तो नानुत्क्षिप्तकः / यत् पुनर् उत्क्षिप्तः अधर्मेण कर्मणा कोप्येन स्थापनार्हेणेति / एतत् प्रकरणं भिक्षवो भगवत आरोचयन्ति / ततो भगवान् उत्क्षिप्तकं भिक्षुम् उत्क्षिप्तकानुवर्तकं भिक्षुम् उत्क्षिप्तकानुवर्तकानुवर्तकांश् च दूतेन प्रकोश्येदम् अवोवत्* / सत्यं युष्माकं भिक्षव उत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुतापन्न इति पूर्ववद् यावत् कोप्येन स्थापनार्हेणेति / सत्यं भदन्त / मा भिक्षवः कलहो मा भण्डनं मा विग्रहो मा विवादः / अपि तूत्क्षिप्तकस्याहं भिक्षोर् आसमुदाचारिकान् धर्मान् प्रज्ञपयामि / उत्क्षिप्तकेन भिक्षुणा एवं चित्तम् उत्पादयितव्यम्* / अयम् उत्क्षेपको भिक्षुर् व्याडो विक्रान्तः सूत्रधरो विनयधरो मातृकाधरः / बहवश् चास्य भिक्षवः सहायका व्याडा विक्रान्ताः सूत्रधरा विनयधरा मातृकाधराः / अहं चेद् आपत्तिं यथाधर्मं न प्रतिकुर्याम्* / (msv ii 177) तेन संघः स कलहजातो विहरेद् भण्डनजातो विगृहीतो विवादम् आपन्नः / यन्व् अहम् आपत्तिं यथाधर्मं प्रतिकुर्याम् इति / उत्क्षिप्तको भिक्षुर् यथाप्रज्ञप्तान् आसमुदाचारिकान् धर्मान् न समादाय वर्तते / सातिसारो भवति /

अथ भगवान् उत्क्षिप्तकं भिक्षुम् उत्क्षिप्तकानुवर्तकान् भिक्षून् उत्क्षिप्तकानुवर्तकानुवर्तकांश् चोद्योज्य उत्क्षेपकं भिक्षुम् उत्क्षेपकानुवर्तकान् भिक्षून् उत्क्षेपकानुवर्तकानुवर्तकांश् च दूतेन प्रक्रोश्येदम् अवोचत्* / सत्यं युष्माकं भिक्षव उत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुतापन्न इति वा पूर्ववद् यावत् स्थापनार्हेणेति / सत्यं भदन्त / मा भिक्षवः कलहो मा भण्डनं मा विग्रहो मा विवादः / अपि तूत्क्षेपकस्याहं भिक्षोर् आसमुदाचारिकान् धर्मान् प्रज्ञपयिष्यामि / उत्क्षेपकेण भिक्षुणा एवं चित्तम् उत्पादयितव्यम्* / अयम् उत्क्षिप्तको भिक्षुर् व्याडो विक्रान्तः सूत्रधरो (281व्1 = ग्ब्म् 6.875) विनयधरो मातृकाधरः / बहवश् चास्य भिक्षवः सहायका व्याडा विक्रान्ताः सूत्रधरा विनयधरा मातृकाधराः / अहं चेद् एनम् अकामं चोदयेयं स्मारयेयं तेन संघः कलहजातो विहरेद् भण्डनजातो विगृहीतो विवादम् आपन्नः / यन्व् अहं तेनाकामकं न चोदयेयं न स्मारयेयम् इति / उत्क्षिप्तको भिक्षुर् यथाप्रज्ञप्तानाम् आसमुदाचारिकान् धर्मान् न समादाय वर्तते (msv ii 178) सातिसारो भवति / एवम् उच्यमाना अपि ते भिक्षवो भगवता कलहजाता एव विहरन्ति भण्डनजाता विगृहीता विवादम् आपन्नाः / अपीदानीं पोषधे ऽप्य् अपोषधम् आगमयन्ति / एतत् प्रकरणं भिक्षवो भगवत आरोचयन्ति /

अथ भगवान् उत्क्षिप्तकं भिक्षुम् उत्क्षिप्तकानुवर्तकांश् च भिक्षून् उत्क्षिप्तकानुवर्तकानुवर्तकांश् च दूतेन प्रक्रोश्येदम् अवोचत्* / सत्यं यूयं भिक्षव एवम् उच्यमाना अपि मया कलहजाता एव विहरथ भण्डनजाता विगृहीता विवादम् आपन्नाः / अपीदानीं पोषधे ऽप्य् अपोषधम् आगमयथ / सत्यं भदन्त / मा भिक्षवः कलहो मा भण्डनं मा विग्रहो मा विवादः / कलहजातानां युष्माकं भिक्षवो विहरतां भण्डनजातानां विगृहीतानां विवादम् आपन्नानां यानि कर्माणि क्रियन्ते ō पोषधः प्रवारणा ज्ञप्तिर् ज्ञप्तिद्वितीयं ज्ञप्तिचतुर्थं कर्मं ō कृतान्य् अकृतानि भवन्ति कोप्यानि /

नानासंवासिका यूयं भिक्षवस् तेषां भिक्षूणाम्* / ते च युष्माकम्* / तत् कस्य हेतोः / द्वाव् इमौ भिक्षवो नानासंवासिकौ / कश् चैवात्मनि चात्मानं नानासंवासिकं स्थापयति / यो वा संघेन धर्मतया स्थाप्यते / कथम् आत्मनैवात्मानं नानासंवासिकं स्थापयति / यथापि तद् भिक्षुभिर् भिक्षूणां कलहजातानां विहरतां भण्डनजातानां विगृहीतानां विवादम् आपन्नानां पक्षापरपक्षव्यवस्थितानां संचिन्त्य धर्मपक्षाद् (msv ii 179) अधर्मपक्षं संक्रामति एवम् आत्मनैवात्मानं नानासंवासिकं स्थापयति / कथं संघेन स्थाप्यः / यथापि तत् संघेनात्मनादर्शनायोत्क्षिप्यते / अप्रतिकर्मणि अप्रतिनिसृष्टे पापके दृष्टिगते उत्क्षिप्यते / एवं संघेन धर्मतया /

द्वाव् इमौ भिक्षवः समानसंवासिकौ / कतमौ द्वौ / यश् चैवात्मनात्मानं समानसंवासिकं स्थापयति / यो वा संघेन धर्मतया स्थाप्यते / कथम् आत्मनैवात्मानं संवासिकं स्थापयति / यथापि तद् भिक्षुभिर् भिक्षूणां कलहजातानां विहरतां भण्डनजातानां विगृहीतानां विवादम् आपन्नानां पक्षापरपक्षव्यवस्थितानां संचिन्त्य अधर्मपक्षाद् धर्मपक्षं संक्रामति / एवम् आत्मनैवात्मानं समानसंवासिकं स्थापयति / कथं संघेन धर्मतया स्थाप्यते / यथापि तत् संघेनादर्शनायोत्क्षिप्त ओसार्यते / अप्रतिकर्मणि अप्रतिनिसृष्टे पापके दृष्टिगते उत्क्षिप्त ओसार्यते / एवं संघेन धर्मतया /

अथ भगवान् उत्क्षिप्तकं भिक्षुम् उत्क्षिप्तकानुवर्तकान् भिक्षून् उत्क्षिप्तकानुवर्तकानुवर्तकांश् चोद्योज्य उत्क्षेपकं (282र्1 = ग्ब्म् 6.876) भिक्षुम् उत्क्षेपकानुवर्तकान् भिक्षून् उत्क्षेपकानुवर्तकानुवर्तकांश् च दूतेन प्रक्रोश्येदम् अवोचत्* / सत्यं यूयं भिक्षव एवम् उच्यमाना अपि मया कलहजाता एव विहरथ भण्डनजाता विगृहीता विवादम् आपन्नाः / अपीदानीं पोषधे ऽप्य् अपोषधम् (msv ii 180) आगमयथ / सत्यं भदन्त / पूर्ववद् यावद् एवम् उच्यमाना अपि ते भिक्षवो भगवता कलहजाता एव विहरन्ति भण्डनजाता विगृहीता विवादम् आपन्नाः /

अन्यतमेन गृहपतिना बुद्धप्रमुखो भिक्षुसंघो ऽन्तर्गृहे भक्तेनोपनिमन्त्रितः / भिक्षुसंघः प्रविष्टः / भगवान् औपधिके ऽस्थाद् अभिनिर्हृतपिण्डपातः / पंचभिः कारणैर् बुद्धा भगवन्तः औपधिके तिष्ठन्त्य् अभिनिर्हृतपिण्डपाताः / पूर्ववद् यावद् अस्मिंस् त्व् अर्थे भगवान् श्रावकाणां विनये शिक्षापदं प्रज्ञपयितुकाम औपधिके ऽस्थाद् अभिनिर्हृतपिण्डपातः / तत्र चार्थिकप्रत्यर्थिकानां भिक्षूणां भोक्तुं प्रविष्टानाम् अन्तर्गृहे उत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुतापन्न इति पूर्ववद् यावत् स्थापनार्हेण / अपीदानीं परस्परप्रहारिकाम् अप्य् आगमयन्ति /

अथ पिण्डपाताभिनिर्हारको भिक्षुः पिण्डपातम् आदाय येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य पिण्डपातम् एकान्ते स्थापयित्वा भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा पुरस्ताद् अस्थात्* / धर्मता खलु बुद्धा भगवन्तः पिण्डपातनिर्हारकं भिक्षुम् अनया प्रतिसंमोदनया प्रतिसंमोदन्ते / कच्चिद् भिक्षो प्रणीतं भक्तं सन्तर्पितो भिक्षुसंघ इति / प्रतिसंमोदते बत भगवान् पिण्डपातनिर्हारकं भिक्षुम् अनया प्रतिसंमोदनया / कच्चिद् भिक्षो प्रणीतं भक्तं सन्तर्पितो भिक्षुसंघ इति / तथ्यं भदन्त / प्रणीतं भक्तं सन्तर्पितो भिक्षुसंघः / किं त्व् अर्थिकप्रत्यर्थिकानां भिक्षूणाम् अन्तर्गृह उत्पन्नः कलहो भण्डनं (msv ii 181) विग्रहो विवादो यदुतापन्न इति पूर्ववद् यावत् स्थापनार्हेण / अपीदानीं परस्परप्रहारिकाम् अप्य् आगमिताः /

अथ भगवान् भक्तकृतिं कृत्वा बहिर् विहारस्य पादौ प्रक्षाल्य विहारं प्रविक्षत् प्रतिसंलयनाय / ततो भगवान् सायाह्ने प्रतिसंलयनाद् व्युत्थाय पुरस्ताद् भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः / निषद्य भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म / सत्यं युष्माकं भिक्षवः अन्तर्गृहे भोक्तुं प्रविष्टानाम् उत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुतापन्न इति वा पूर्ववद् यावद् अपीदानीं परस्परप्रहारिकाम् अप्य् आगमिताः / सत्यं भदन्त / मा भिक्षवः कलहो मा भण्डनं मा विग्रहो मा विवादः / अपि त्व् अर्थिकप्रत्यर्थिकानाम् अहं भिक्षूणाम् अन्तर्गृहे प्रविष्टानाम् आसमुदाचारिकान् धर्मान् प्रज्ञपयिष्यामि / अर्थिकप्रत्यर्थिकैर् भिक्षुभिर् अन्तर्गृहे प्रविष्टैर् आसनान्तरितैर् निषत्तव्यं यत्रैवंरूपस्याननुलोमिकस्य कायसमुदाचारिकस्यावकाशो न भवति / अर्थिकप्रत्यर्थिका भिक्षवो ऽन्तर्गृहे प्रविष्टा यथाप्रज्ञप्तान् आसमुदाचारिकान् धर्मान् न समादाय (282व्1 = ग्ब्म् 6.877) वर्तन्ते / सातिसारा भवन्ति / एवम् उच्यमाना अपि भिक्षवो भगवता कलहजाता विहरन्ति भण्डनजाता विगृहीता विवादम् आपन्नाः / एतत् प्रकरणं भिक्षवो भगवत आरोचयन्ति / तत्र भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म / मा भिक्षवः कलहो मा भण्डनं मा विग्रहो मा विवादः / कलहजाता यूयं भिक्षवो विहरन्तो भण्डनजाता विगृहीता (msv ii 182) विवादम् आपन्ना उत्पन्नोत्पन्नान्य् अधिकरणानि दमयिष्यथ व्युपशमयिष्यथ धर्मेण विनयेन शास्तुः शासनेन नेदं स्थानं विद्यते / अकलहजातास् तु यूयं भिक्षवो विहरन्तः अभण्डनजाता अविगृहीता अविवादम् आपन्ना उत्पन्नोत्पन्नान्य् अधिकरणानि दमयिष्यथ शमयिष्यथ व्युपशमयिष्यथ धर्मेण विनयेन शास्तुः शासनेन स्थानम् एतद् विद्यते /

भूतपूर्वं भिक्षवो ब्रह्मदत्तो नाम काशिराजो दीर्घिलश् च कोसलराजो ऽन्योन्यं प्रति विरुद्धाव् अभवताम्* / विस्तरेण दीर्घिलसूत्रं मध्यमागमे समाधिसंयुक्तके / त एवम् आहुः किं चापि / भगवान् एवम् आह /

दुःखं राजा ब्रह्मदत्तो भोगानां च परिक्षयः / विदेशमरणं दुःखं ज्ञातीनां चाप्य् अदर्शनम्* // atha bhagavāṃs tasyāṃ velāyāṃ gāthāṃ bhāṣate / {cf. uv 14.5-16; vin i 349 and 395} पृथक्छब्दाः समजवा नेदं श्रेष्ठम् इति मन्यताम्* / संघे हि भिद्यमाने हि नाबलं किंचि मन्यताम्* / अस्थिच्छिदां प्राणभृतां गवाश्वधनहारिणाम्* / राष्ट्रं विलुम्पतां चैव पुनर् भवति संगतिम्* / युष्माकं न भवेत् कस्माद् इमं धर्मं विजानताम्* //

परामृष्टा पण्डिताभासा वाणीगोचरवादिनी / व्यायच्छतां मुखाद् वामा यया नीता न ते विदुः //

परे ऽत्र न विजानन्ति वयम् अत्रोद्यमामहे / अत्र ये तु विजानन्ति तेषां शाम्यन्ति मेथकाः //

आक्रोशन् माम् अवोचन् माम् अजयन् माम् अजापयः / अत्र ये उपनह्यन्ति वैरं तेषां न शाम्यति //

आक्रोशन् माम् अवोचन् माम् अजयन् माम् अजापयन्* / अत्र ये नोपनह्यन्ति वैरं तेषां प्रशाम्यति //

न हि वैरेण वैराणि शाम्यन्तीह कदाचन / क्षान्त्या वैराणि शाम्यन्ति एष धर्मः सनातनः //

वैरं न वैरेण हि जातु शाम्यते शाम्यन्ति वैराणि अवैरताभिः / वैरप्रसंगो ह्य् अहिताय देहिनां तस्माद् धि वैरं न करोति पण्डितः //

सचेल् लभेत निपकं सहायकं सार्धंचरं साधुविहारधीरम्* / अभिभूय सर्वाणि परिस्रवाणि चरेत तेनात्तमना प्रतिस्मृतः //

नो चेल् लभेत निपकं सहायकं सार्धंचरं साधुविहारधीरम्* / राजेव राष्ट्रं विपुलं प्रहाय एकश् चरेन् न च पापानि कुर्यात्* //

चरंश् चेन् नाधिगच्छेत श्रेयः सदृशम् आत्मनः / एकचर्यां दृढां कुर्यान् नास्ति बाले सहायता //

एकस्य चरितं श्रेयो न तु बाले सहायता / अल्पोत्सुकश् चरेद् एको मातङ्गारण्यनागवत्* //

एवम् उक्ते कोशाम्बका भिक्षवो भगवन्तम् इदम् अवोचन्* / धर्मस्वामी भगवान् धर्मस्वामी सुगतः / एते ऽस्माकं वक्ष्यन्ति दुरुक्तानि दुर्भाषितानि / वयम् एषां किमर्थं मर्षयाम इति / अथ भगवांस् तेषां भिक्षूणां तया ईर्यया चर्यया विप्रतिपत्त्या अनात्तमना अनभिराद्धस् तत एव ऋद्ध्या उपरि विहायसा प्रक्रान्तो येन श्रावस्ती तेन चारिकां प्रक्रान्तो ऽनुपूर्वेण श्रावस्तीम् अनुप्राप्तः / श्रावस्त्यां विहरति जेतवने ऽनाथपिण्डदस्यारामे / तत्र स्विद् भगवति प्रक्रान्ते कोशाम्बकानां भिक्षूणां वैशालकानां च भिक्षूणाम् एवंरूपः ईर्यापथः संवृत्तः / पूर्वभक्ते ऽपि पिण्डपातं प्रविशन्ति पश्चाद्भक्ते द्वारं बद्ध्वा कलहं कुर्वन्ति / तथा एषां तया ईर्यया चर्यया विप्रतिपत्त्या द्वादशवर्षाणि समतिक्रान्तानि / कोशाम्बका ब्राह्मणगृहपतयः संस्थागारे परस्परं संजल्पं कर्तुम् आरब्धाः / वयं भवन्तो ऽत्यर्थं भगवतो ऽभिप्रसन्नाश् चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैः / अथ च पुनर् भगवतास्य गोचरस्य द्वादशवर्षाणि परित्यक्तस्याद्यत्वेनापि नागच्छतीति / अपरे कथयन्ति / भवन्तो भगवान् इहागमिष्यतीति यत्रेदानीं कोशाम्बकानां भिक्षूणाम् इयम् एवंरूपा ईर्या चर्या विप्रतिपत्तिः / पूर्वभक्ते पिण्डपातं प्रविशन्ति पश्चाद्भक्ते द्वारं बद्ध्वा कलिं कुर्वन्तीति / अपरे त्व् आहुः / नायं भवन्त एषां दोषः किं त्व् अस्माकं ये वयम् एभ्यः पिण्डपातं प्रयच्छामः वाक्संभाषणं वा / एतं वयं क्रियाकारं व्यवस्थापयामः / नैषां (msv ii 187) केनचित् पिण्डको देयो वाक्संभाषणं चेति / ते क्रियाकारं कृत्वा व्यवस्थिताः /

यावद् अपरस्मिन् दिवसे कोशाम्बका भिक्षवः पिण्डपातं प्रविष्टाः / न केनचिद् आभाषिता नापि पिण्डको दत्तः / ते यथा धौतकेनैव पात्रेण पिण्डपातं प्रविष्टास् तथा धौतकेनैव निष्क्रान्ताः / अलब्ध्वैकां भिक्षाम् अपि ततस् तैः संभूय कोशाम्बका ब्राह्मणगृहपतय उक्ताः / भवन्तो ऽयुक्तं तावद् यत् पिण्डपातं न प्रयच्छथ / अर्थपरिक्षय इति / किम् अस्माभिर् अपराद्धं यद् वाचम् अपि न प्रयच्छथेति / ते कथयन्ति / यूयम् अपि श्रमणाः शाक्यपुत्रीया इत्य् आत्मानं प्रतिजानीध्वे / येषां शास्ता ईर्यया चर्यया विप्रतिपत्त्या अनात्तमना अनभिराद्धः / उपरि विहायसा प्रक्रान्तः / द्वादशवर्षाणि समतिक्रान्तान्य् अद्यत्वेनापि नागच्छतीति / ते तूष्णीम् एव स्थिताः / तेषां तु सकाशम् उपसंक्रम्य कथयन्ति / आयुष्मन्तः स्थाने वयम् एभिर् अवसादिताः / यः पृथिव्यां स्खलति स तान् एव निःशृत्योत्तिष्ठति / सर्वथा श्रावस्त्यां गच्छामः / भगवन्तं क्षमयामो भिक्षुसंघं चेति /

अथ कोशाम्बका भिक्षवस् तस्या एव रात्रेर् अत्ययात् समादाय पात्रचीवरम् अप्रविश्यैव कोशाम्बीं येन श्रावस्ती येन चारिकां प्रक्रान्ताः /

अश्रौषीद् आयुष्मान् आनन्दः कोशाम्बका भिक्षव आगच्छन्ति कलहकारका भण्डनकारका विग्रहकारका आधिकरणिकाः / यैर् अवमानितो भगवान् इहागतः / (283व्1 = ग्ब्म् 6.879) ते ऽस्मांश् चोदयिष्यन्ति स्मारयिष्यन्ति अलज्जितेन वा वैतरिकेण वा यन्व् अहं भगवत आरोचयेयम् इति विदित्वा येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते ऽस्थात्* / एकान्तस्थित आयुष्मान् आनन्दो भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / श्रुतं मया भदन्त कोशाम्बका भिक्षव इहागच्छन्ति कलहकारका भण्डनकारका विग्रहकारका विवादकारका आधिकरणिकाः / यैर् भगवान् अवमानित इहागतः / ते ऽस्मांश् चोदयिष्यन्ति स्मारयिष्यन्ति अलज्जितेन वा वैतरेण वा / एषाम् अस्माभिः कथं प्रतिपत्तव्यम्* / ते आनन्द भिक्षुभिर् नालप्तव्या न संलप्तव्या नावलोकयितव्या न विलोकयितव्या नान्यत्र हस्तव्यवहारकेण प्रत्यन्तिमानि शयनासनानि उद्देष्टव्यानि / यदि कथयन्ति वृद्धा वयं कस्मात् प्रत्यन्तानि शयनासनानि उद्दिश्यन्त इति / वक्तव्याः / यूयम् अपि श्रमणाः शाक्यपुत्रीया इत्य् आत्मानं प्रतिजानीध्वे येषां शास्ता ईर्यया चर्यया विप्रतिपत्त्या अनात्तमना अनभिराद्धस् तत एव ऋद्ध्या इहागतः कारुणिकः शास्ता येनैतद् अनुज्ञातम्* / एतद् अपि युष्माकं न प्रापद्यत इति /

अश्रौषीन् महाप्रजापती गौतमी कोशाम्बका भिक्षव आगच्छन्ति कलहकारका भण्डनकारका विग्रहकारका विवादकारका (msv ii 189) आधिकरणिका इति श्रुत्वा च पुनर् अस्यैतद् अभवत्* / गच्छामि भगवन्तम् अवलोकयामीति तेषां मया कथं प्रतिपत्तव्यम् इति विदित्वा येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्ता / उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्णा / एकान्तनिषण्णा महाप्रजापती गौतमी भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / श्रुतं मया भदन्त कोशाम्बका भिक्षव आगच्छन्ति कलहकारका भण्डनकारका विग्रहकारका विवादकारका आधिकरणिका इति / तेषां मया कथं प्रतिपत्तव्यम्* / कोशाम्बका भिक्षवस् त्वया गौतमी नालप्तव्या न संलप्तव्या नावलोकयितव्या न व्यवलोकयितव्या नान्यत् तु सहदर्शनाद् एवासनं भोक्तव्यं ज्येष्ठपर्षद् इति कृत्वा /

अश्रौषीद् अनाथपिण्डदो गृहपतिः कोशाम्बका भिक्षव आगच्छन्ति कलहकारका भण्डनकारका विग्रहकारका विवादकारका आधिकरणिका इति श्रुत्वा च पुनर् अस्यैतद् अभवत्* / गच्छामि भगवन्तम् अवलोकयामीति तेषां मया कथं प्रतिपत्तव्यम् इति विदित्वा येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्णः / एकान्तनिषण्णो ऽनाथपिण्डदो गृहपतिर् भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / श्रुतं मया भदन्त कोशाम्बका भिक्षव आगच्छन्ति कलहकारका भण्डनकारका विग्रहकारका विवादकारका आधिकरणिका इति तेषां मया कथं प्रतिपत्तव्यम्* / कोशाम्बका भिक्षवस् त्वया गृहपते नालप्तव्या (msv ii 190) न संलप्तव्या नावलोकयितव्या न व्यवलोकयितव्या न वन्दितव्याः पिण्डपातस् तु देयो दानं न विरुध्यते इति /

कोशांबका (284र्1 = ग्ब्म् 6.880) भिक्षवो ऽनुपूर्वेण श्रावस्तीम् अनुप्राप्ताः / तत्र पात्रचीवरं प्रतिशमय्य पादौ प्रक्षाल्य पृच्छन्ति / कः शयनासनोद्देशक इति / कल्पकारकैः समाख्यातम्* / आर्यानन्द इति / ते येनायुष्मान् आनन्दस् तेनोपसंक्रान्ताः / उपसंक्रम्यायुष्मन्तम् आनन्दम् इदम् अवोचत्* / आयुष्मन् आनन्द अस्माकं शयनासनान्य् उद्दिश्य इति / आयुष्मान् आनन्दस् तेषां प्रत्यन्तिमानि शयनासनानि हस्तव्यवहारेणोद्देष्टुम् आरब्धः / ते कथयन्ति / आयुष्मन् आनन्द वृद्धा वयम्* / कस्माद् अस्माकं प्रत्यन्तिमानि शयनासनानि उद्दिश्यन्त इति / स कथयति / यूयम् अपि श्रमणाः शाक्यपुत्रीया इत्य् आत्मानं पूर्ववद् यावद् एतद् अपि युष्माकं न प्रापद्यत इति / ते संविग्नाः कृच्छ्रेण रात्रिम् अतिनामयन्ति / अथोत्क्षिप्तकस्य भिक्षो रात्र्याः प्रत्यूशसमये स्वसन्ततिं व्यवलोकयत एतद् अभवत्* / यद् अस्माकम् उत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुतापन्न इति वा अनापन्न इति वा उत्क्षिप्तक इति वा अनुत्क्षिप्तक इति वा / सो ऽहम् आपन्नो नानापन्नः / उत्क्षिप्तो नानुत्क्षिप्तः / यत् पुनर् उत्क्षिप्तो धर्मेण कर्मणा अकोप्येनास्थापनार्हेण / यन्व् अहं सन्धिं कुर्यां सामग्रीम् इति विदित्वा कल्यम् एवोत्थाय येनोत्क्षिप्तकानुवर्तका भिक्षव उत्क्षिप्तकानुवर्तकानुवर्तकाश् च तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्योत्क्षिप्तकानुवर्तकान् भिक्षून् उत्क्षिप्तकानुवर्तकानुवर्तकांश् चेदम् अवोचत्* / इह ममायुष्मन्तो रात्र्याः प्रत्यूषसमये स्वसन्ततिं व्यवलोकयतः (msv ii 191) एतद् अभवत्* / यन् निदानं ममोत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुतापन्न इति वा अनापन्न इति वा उत्क्षिप्तक इति वा अनुत्क्षिप्तक इति /

सो ऽहम् आपन्नो नानापन्नः / उत्क्षिप्तो नानुत्क्षिप्तः / यत् पुनर् उत्क्षिप्तो धर्मेण कर्मणा अकोप्येनास्थापनार्हेण / सन्धिं कुर्यां सामग्रीम् इति / यूयं किं कथयथ / ते कथयन्ति / एवं भवतु / शोभनम्* / अथोत्क्षिप्तको भिक्षुर् उत्क्षिप्तकानुवर्तका भिक्षव उत्क्षिप्तकानुवर्तकानुवर्तकांश् च येनोत्क्षिप्तको भिक्षुर् उत्क्षेपकानुवर्तका भिक्षव उत्क्षेपकानुवर्तकानुवर्तकांश् च तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्योत्क्षेपकं भिक्षुम् उत्क्षेपकानुवर्तकानुवर्तकांश् चेदम् अवोचत्* / इह ममायुष्मन्तो रात्र्याः प्रत्यूषसमये स्वसन्ततिं व्यवलोकयत एतद् अभवत्* / यन् निदानं ममोत्पन्नः कलहो भण्डनं पूर्ववद् यावत् सन्धिं कुर्यां सामग्रीम् इति / यूयं किं करिष्यथ / ते कथयन्ति / एवं भवतु / शोभनम् इति / स तेनोत्क्षिप्तको भिक्षुर् उत्क्षिप्तकानुवर्तका भिक्षव उत्क्षिप्तकानुवर्तकानुवर्तका उत्क्षेपको भिक्षुर् उत्क्षेपकानुवर्तका भिक्षव उत्क्षेपकानुवर्तकानुवर्तकाश् च येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्ताः / उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते तस्थुः / एकान्तस्थित उत्क्षेपको भिक्षुर् भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / इह मम भदन्त रात्र्याः प्रत्यूषसमये स्वसन्ततिं व्यवलोकयत एतद् अभवत्* / पूर्वसन्धिं कुर्यां सामग्रीम् इति / तन् मया सर्व इमे भिक्षवः सामग्र्याम् उद्योजिता इति / भगवान् आह / साधु साधु भिक्षो बहुपुण्यं प्रसूयते अप्रमेयम् असंख्येयम् अप्रिमाणं यो भिक्षूणां कलहजातानां विहरतां भण्डनजातानां (284व्1 = ग्ब्म् 6.881) विगृहीतानां (msv ii 192) विवादम् आपन्नानां पक्षापरपक्षव्यवस्थितानां संधिं करोति सामग्रीम्* /

यथा हि नाम कश्चिच् छतशच् छिन्नं बालं कोट्या कोट्या प्रतिसन्दध्याद् एवम् एव बहुपुण्यं प्रसूयते अप्रमेयम् असंख्येयम् अपरिमाणं यो भिक्षूणां कलहजातानां विहरतां पूर्ववद् यावत् सन्धिं करोति सामग्रीम्* / अपि तूत्क्षिप्तकस्याहं भिक्षोर् आसमुदाचारिकान् धर्मान् प्रज्ञपयिष्यामि / उत्क्षिप्तकेन भिक्षुणा संघाद् ओसारणा याचितव्या / एवं च पुनर् याचितव्या / शयनासनप्रज्ञप्तिं कृत्वा गण्डीम् आकोट्य पृष्टवाचिकया भिक्षून् समनुयुज्य सर्वसंघे सन्निषण्णे सन्निपतिते यथावृद्धिकया सगौरवेण सामीचीं कृत्वा वृद्धान्ते उत्कुटुकेन निषद्याञ्जलिं प्रगृह्य इदं स्याद् वचनीयम्* /

शृणोतु भदन्तः संघः / यन् निदानं ममोत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुतापन्न इति वा अनापन्न इति वा उत्क्षिप्तक इति वा अनुत्क्षिप्तक इति वा सो ऽहम् आपन्नो नानापन्नः उत्क्षिप्तो नानुत्क्षिप्तः / यत् पुनर् उत्क्षिप्तो धर्मेण कर्मणा अकोप्येनास्थापनार्हेण / सो ऽहम् एवंनामा उत्क्षिप्तको भिक्षुः संघाद् ओसारणं याचे / ओसारयतु मां भदन्तः संघः / यथाधर्मेण यथाविनयं प्रतिकरिष्ये / अनुकम्पयानुकम्पाम् उपादाय / एवं द्विर् अपि त्रिर् अपि / ततः पश्चाद् एकेन भिक्षुणा ज्ञप्तिं कृत्वा कर्म कर्तव्यम्* /

शृणोतु भदन्त संघः / यन् निदानम् अप्य् आयुष्मन्त उत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुतापन्न इति वा / अनापन्न इति वा / उत्क्षिप्तक इति वा / अनुत्क्षिप्तक इति वा / सो ऽयम् आपन्नो नानापन्न / उत्क्षिप्तको नानुत्क्षिप्तकः / यत् पुनर् उत्क्षिप्तो धर्मेण कर्मणाकोप्येनास्थापनार्हेण (msv ii 193) / सो ऽयम् एवंनामा उत्क्षिप्तको भिक्षुः संघाद् ओसारणं याचते / सचेत् संघस्य प्राप्तकालं क्षमेतानुजानीयात् संघो यत् संघ एवंनामानं भिक्षुम् ओसारयेद् इति / एषा ज्ञप्तिः / कर्म कर्तव्यम्* /

शृणोतु भदन्तः संघः / यन् निदानम् अप्य् आयुष्मत उत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादः पूर्ववद् यावत्* / सो ऽयम् एवंनामा भिक्षुः संघाद् ओसारणं याचते / तत् संघ एवंनामानं भिक्षुम् ओसारयति / येषाम् आयुष्मतां क्षमेतानुजानीयात् संघो यत् संघ एवंनामानं भिक्षुम् ओसारयेद् इति / एषा ज्ञप्तिः / कर्म कर्तव्यम्* /

शृणोतु भदन्तः संघः / यन् निदानम् अप्य् आयुष्मत उत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादः पूर्ववद् यावत्* / सो ऽयम् एवंनामा उत्क्षिप्तको भिक्षुः संघाद् ओसारणं याचते / तत् संघ एवंनामानं भिक्षुम् ओसारयति / येषाम् आयुष्मतां क्षमन्ते एवंनामानम् उत्क्षिप्तकं भिक्षुम् ओसारयितुम्* / ते तूष्णीम्* / न क्षमन्ते / भाषन्ताम्* / ओसारितः संघेन एवंनामा उत्क्षिप्तको भिक्षुः / क्षान्तम् अनुज्ञातं संघेन / यस्मात् तूष्णीम् एवम् एतद् धारयामि /

ओसारणीयं कर्म / तस्याहं भिक्षोर् आसमुदाचारिकान् धर्मान् प्रज्ञपयामि / ओसारणीयकर्मकृतेन भिक्षूणा संघात् सामग्री याचयितव्या / एवं च पुनर् याचयितव्या /

शृणोतु भदन्तः संघः / यन् निदानं ममोत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुतापन्न इति वा अनापन्न इति वा / उत्क्षिप्त इति वा अनुत्क्षिप्त इति वा / सो ऽहम् आपन्नो नानापन्नः / उत्क्षिप्तको नानुत्क्षिप्तकः / यत् पुनर् उत्क्षिप्तो धर्मेण कर्मणा अकोप्येनास्थापनार्हेण / तेन मया एवंनाम्ना (285र्1 = ग्ब्म् 6.882) उत्क्षिप्तकेन भिक्षुणा संघाद् ओसारणा याचिता / कृतं मम संघेनोसारणीयं कर्म / सो ऽहम् एवंनामा ओसाररणीयकर्मकृतो भिक्षुसंघात् सामग्रीं याचे / ददातु भदन्तः संघो ममैवंनाम्न ओसारितस्य भिक्षोः संघसामग्रीम्* / अनुकम्पयानुकम्पाम् उपादाय / एवं द्विर् अपि / एवं त्रिर् अपि / ततः पश्चाद् एकेन भिक्षुणा ज्ञप्तिं कृत्वा कर्म कर्तव्यम्* /

शृणोतु भदन्त संघः / यन् निदानम् अस्यायुष्मत उत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुतापन्न इति पूर्ववद् यावत्* / सचेत् संघस्य प्राप्तकालं क्षमेतानुजानीयात् संघो यत् संघ एवंनाम्नः ओसारणीयकर्मकृतस्य भिक्षोः सामग्रीं दद्याद् इति / एषा ज्ञप्तिः / कर्म कर्तव्यम्* /

शृणोतु भदन्त संघः / यन् निदानम् अस्यायुष्मत उत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुतापन्नः पूर्ववद् यावद् दत्ता संघेन एवंनाम्नः ओसारणीयकर्मकृतस्य भिक्षोः सामग्री / क्शान्तम् अनुज्ञातम्* / यस्मात् तूष्णीम् एवम् एतद् धारयामि / इत्य् अस्य संघेन ओसारणीयकर्मकृतस्य भिक्षोः सामग्री दत्ता भवति / तस्य संघेन सामग्री दातव्या / नात्र कौकृत्यं करणीयम्* /

संघसामग्रीदत्तकस्याहं भिक्षोर् आसमुदाचारिकान् धर्मान् प्रज्ञपयामि / संघसामग्रीदत्तकेन भिक्षुणा पोषधो याचितव्यः / एवं च पुनर् याचितव्यः / शयनासनप्रज्ञप्तिं कृत्वा पूर्ववद् यावत्* / सो ऽहम् एवंनामा संघसामग्रीदत्तकः संघात् सामग्रीपोषधं याचे / ददातु भदन्तः संघः ममैवंनाम्नः सामग्रीदत्तकस्य भिक्षोः सामग्रीपोषधम् अनुकम्पाम् उपादाय / एवं द्विर् अपि / त्रिर् अपि / ततः पश्चाद् एकेन भिक्षुणा ज्ञप्तिं कृत्वा कर्म कर्तव्यम्* /

शृणोतु भदन्तः संघः / यन् निदानम् अस्यायुष्मत उत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुतापन्न इति वा पूर्ववद् यावत्* / सो ऽयम् एवंनामा संघसामग्रीदत्तकः संघात् सामग्रीपोषधं याचते / सचेत् संघस्य प्राप्तकालं क्षमेतानुजानीयात् संघो यत् संघ एवंनाम्नः संघसामग्रीदत्तकस्य भिक्षोः सामग्रीपोषधं दद्याद् इति / एषा ज्ञप्तिः / कर्म कर्तव्यम्* /

शृणोतु भदन्तः संघः / यन् निदानम् अस्यायुष्मत उत्पन्नः कलहो भण्डनं विग्रहो विवादो यदुतापन्न इति वा अनापन्न इति वा पूर्ववद् यावत्* / सो ऽयम् एवंनामा सामग्रीदत्तकः संघात् सामग्रीपोषधं याचते / तत् संघ एवंनाम्नः सामग्रीदत्तकस्य भिक्षोः सामग्रीपोषधं ददाति / एषाम् आयुष्मतां क्षमन्ते एवंनाम्नः सामग्रीदत्तकस्य भिक्षोः सामग्रीपोषधं दातुम्* / ते तूष्णीम्* / न क्षमन्ते / भाषन्ताम्* / दत्तः संघेन एवंनाम्नः सामग्रीदत्तकस्य भिक्षोः सामग्रीपोषधः / क्षान्तम् अनुज्ञातं संघेन / यस्मात् तूष्णीम् एवम् एतद् धारयामि /

यस्य संघेन सामग्रीदत्तकस्य भिक्षोः सामग्रीपोषधो दत्तो भवति तेन सार्धं संघेनैकत्ये निषद्य पोषधः कर्तव्यः प्रवारणा ज्ञप्तिः ज्ञप्तिद्वितीयं ज्ञप्तिचतुर्थं कर्म / नात्र कौकृत्यं करणीयम्* / व्यग्राः कुर्वन्ति सातिसारा भवन्ति / न च पुनर् भिक्षुणा अपोषधे पोषधम् आगमयति / सातिसारो भवति / स्थापयित्वा मङ्गल्यपोषधं सामग्रीपोषधं वा /

कोशाम्बकवस्तु समाप्तम्* //