कारण्डव्यूह

तद्यथापि नाम सर्वनीवरणविष्कम्भिन् भूतपूर्वं कुलपुत्र क्रकुच्छन्दो नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान् / तेन कालेन तेन समयेन अहं दानशूरो नाम बोधिसत्त्वो ऽभूवम् / तदा एतस्य तथागतस्य पुरः स्थित्वा ईदृशमवलोकितेश्वरसमन्तभद्रयोः समाधिविग्रहो मया दृष्टः / भद्रादिभिश्चान्यैर्बोधिसत्त्वैर्महासत्त्वैः समाधिविग्रहो दृष्टः / यदा समन्तभद्रो बोधिसत्त्वो वज्रोद्गतं नाम समाधिं समापेदे, तदावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो विविधमाधिसमाधिं समापेदे / यदा समन्तभद्रश्चन्द्रवरलोचनं नाम समाधिं समापेदे, तदावलोकितेश्वरः सूर्यवरलोचनं नाम समाधिं समापेदे / यदा समन्तभद्रो विच्छुरितं नाम समाधिं समापेदे, तदावलोकितेश्वरो गगनगञ्जं नाम समाधिं समापेदे / यदा समन्तभद्र आकारकरं नाम समाधिं समापेदे, तदावलोकितेश्वर इन्द्रमतिं नाम समाधिं समापेदे / यदा समन्तभद्रो भद्रराजं नाम समाधिं समापेदे, तदा अवलोकितेश्वरः सागरगम्भीरं नाम समाधिं समापेदे / यदा समन्तभद्रः सिंहविष्कम्भितं नाम समाधिं समापेदे, तदावलोकितेश्वरः सिंहविक्रीडितं नाम समाधिं समापेदे / यदा समन्तभद्रो वरदायकं नाम समाधिं समापेदे, तदावलोकितेश्वरः अवीचिसंशोषणं नाम समाधिं समापेदे / यदा समन्तभद्रः सर्वरोमविवराण्युद्धाटयति, तदावलोकितेश्वरः सर्वरोमविवराण्यपावृणोति / तदा समन्तभद्रस्तमेतदवोचत् - साधु साध्ववलोकितेश्वर, यस्त्वमीदृशं प्रतिभानवान् / अथ क्रकुच्छन्दस्तथागतस्तमेतदवोचत् - अल्पं त्वया कुलपुत्र अवलोकितेश्वरस्य प्रतिभानं दृष्टम् / यादृशमवलोकितेश्वरस्य प्रतिभानं तादृशं तथागतानां न संविद्यते / ईदृशं मया कुलपुत्र क्रकुच्छन्दस्य तथागतस्य सकाशाच्छ्रुतम् //

अथ सर्वनीवरणविष्कम्भी भगवन्तमेतदवोचत् - देशयतु मे भगवान् कारण्डव्यूहं महायानसूत्ररत्नराजं येन वयं धर्मरसेनापूर्यमाणाः संतृप्ताः भवेम / भगवानाह - ये कुलपुत्र कारण्डव्यूहमहायानसूत्ररत्नराजस्य नाम श्रोष्यन्ति, तेषां पूर्वकानि कर्मावरणानि न संविद्यन्ते / ये परदारगमनप्रसक्ता औरभ्रिककर्मोद्युक्ताः, ये मातापितृघातका अर्हद्धातस्तूपभेदकास्तथागतस्यान्तिके दुष्टचित्तरुधिरोत्पादकाः, ईदृशानां पापरतानां सत्त्वानां तदपि कारण्डव्यूहो महायानसूत्ररत्नराजः सर्वपापपरिमोक्षणं कुरुते //

अथ सर्वनीवरणविष्कम्भी भगवन्तमेतदवोचत् - कथं जानाम्यहं भगवन् कारण्डव्यूहं महायानसूत्ररत्नराजं सर्वपापपरिमोक्षणं कुरुते? भगवानाह - अस्ति कुलपुत्र सुमेरोः पर्वतराजस्य दक्षिणपार्श्वे सप्तभिः सम्यक्संबुद्धैर्मलनिर्मलौ तीर्थौ परिकल्पितौ / एतर्हि मया विकल्पितौ / यथा पाण्डुलवस्त्रं नीलमनुगच्छन्ति, स पापराशिरिव द्रष्टव्यः / एवमेव कुलपुत्र इदं कारण्डव्यूहं महायानसूत्ररत्नराजं सर्वपापानि दहति / सुशुक्लभावं कुरुते / तद्यथापि नाम सर्वनीवरणविष्कम्भिन् वर्षाकालसमये सर्वाणि तृणगुल्मौषधिवनस्पतयः सर्वे नीलाभि(रूपा) भवन्ति / अथ शतमुखो नाम नागराजः भवनादवतीर्य सर्वास्ता तृणगुल्मौषधिवनस्पतीर्दहति / एवमेवायं कुलपुत्रं कारण्डव्यूहं महायानसूत्ररत्नराजं सर्वपापानि दहति, शुक्लभावं कुरुते / सुखितास्ते सत्त्वा भविष्यन्ति, य इमं कारण्डव्यूहं महायानसूत्रं रत्नराजं (वैद्य 307) श्रोष्यन्ति / न ते कुलपुत्र पृथग्जना इति वक्तव्याः / अवैवर्तिका बोधिसत्त्वा इव द्रष्टव्याः / तेषां च मरणकारणसमये द्वादश तथागता उपसंक्रम्य आश्वासयन्ति - मा भैषीः कुलपुत्र / त्वया कारण्डव्यूहं महायानसूत्ररत्नराजं श्रुतम् / न त्वया पुनरेव संसारं संसरितव्यम् / न पुनरपि तेषां जातिजरामरणं भविष्यति / तत इष्टप्रियविप्रयोगो प्रियसंप्रयोगो न भविष्यति / गमिष्यसि त्वं कुलपुत्र सुखावतिलोकधातुम् / अमिताभस्य तथागतस्य सकाशाद्धर्ममनुश्रोष्यसि / एवं कुलपुत्र तेषां सत्त्वानां सुखमरणं भविष्यति / अथावलोकितेश्वरो भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्य एकान्ते प्रक्रान्तः / अथ सर्वनीवरणविष्कम्भिस्तूष्णींभावेन व्यवस्थितः / त च देवा नागा यक्षा गन्धर्वा असुरा गरूडाः किन्नरा महोरगा मनुष्यामनुष्याः प्रक्रान्ताः //

यदा ते प्रक्रान्तास्तदायुष्मानानन्दो भगवन्तमेतदवोचत् - देशयतु मे भगवानस्माकं शिक्षासंवरम् / भगवानाह - ये भिक्षव उपसंपदाभावमिच्छन्ति, तैः प्रथमतरं गत्वा आवासं सम्यगवलोकयितव्यम् / व्यवलोकयित्वा भिक्षुक(?)मारोचयितव्यं शुद्धयते भदन्त नानावासं न च यत्र नानावासे ऽस्थीनि संविद्यन्ते / उच्चारप्रस्तावे न संविद्येते / परिशुद्धयति / एवं भदन्त नानावासमर्हति उपसंपदाभावो भिक्षूणाम् //

भगवानाह - दुःशीलेन भिक्षुणा नोपसंपादयितव्यम् / न च ज्ञप्तिर्दातव्या / किं बहुना? भिक्षवो दुःशीलेन भिक्षुणा नानावासं न कर्तव्यम्, प्रागेव ज्ञप्तिचतुर्थम् / एते हि शासनदूषकाः / दुःशीलानां भिक्षूणां शीलवतां दक्षिणीयाणां मध्ये आवासो न दातव्यः / तेषां बहिर्विहारे आवासो दातव्यः / तथा संघालापो न दातव्यः / न च तेषां सांघिकी भूमिमर्हति / न च तेषां किंचिद्भिक्षुभावं संविद्यते //

अथ खल्वायुष्मानानन्दो भगवन्तमेतदवोचत् - कतमे काले भगवन्नीदृशादक्षिणीया भविष्यन्ति? भगवानाह - तृतीये वर्षशतगते मम परिनिर्वृतस्य तथागतस्य ईदृशादक्षिणीया भविष्यन्ति, ये विहारे गृहिसंज्ञां धारयिष्यन्ति / ते दारकदारिकापरिवृता भविष्यन्ति / ते सांघिकं मञ्चपीठं वंशिकोपबिम्बोपधानकं शयनासनं असत्परिभोगेन परिभोक्ष्यन्ते / ये च सांघिकोपचारे उच्चारं प्रस्रावं कुर्वन्ति, ते वाराणस्यां महानगर्यामुच्चारप्रस्रावे गूढमृत्तिकोदरे प्राणिनो जायन्ते / ये सांघिकं दन्तकाष्ठमसत्परिभोगेन परिभुञ्जन्ते, ते कूर्ममकरमत्स्येषु जायन्ते / ये सांघिकं तिलतण्डुलकोद्रवकुलत्थधान्यादीनसत्परिभोगेन परिभूञ्जन्ते, ते प्रेतनगरेषुपपद्यन्ते / हीनेन्द्रिया दग्धस्थूणाकृतिभिरस्थिपत्रवदुच्छ्रितैः स्वकेशरोमप्रतिच्छन्नैः पर्वतोदरसंनिभैः सूचीछिद्रोपममुखैः काये ईदृशं ते दुःखं प्रत्यनुभवन्ति / ये सांघिकस्यान्नपानादेरन्यायेन परिभोगं कुर्वन्ति, ते ऽल्पश्रुतेषु कुलेषु जायन्ते / हीनेन्द्रियाश्च जायन्ते / खञ्जकुब्जकाणवामनाश्च जायन्ते / परमुखयाचनकाश्च जायन्ते / ततश्चोत्तरि व्याधिताश्च जायन्ते / पूयशोणितं काये वहन्ति / स्वकीयलोमसंकुचितकाया उत्तिष्ठन्ति, तदा मांसपिण्डा भूमौ पतन्ति / अस्थीनि दृअश्यन्ते / एवं ते बहूनि वर्षशतानि कायिकं दुःखं प्रत्यनुभवन्ति / ये सांघिकीं भूमिमसत्परिभोगेन परिभुञ्जन्ते, ते द्वादश कल्पान् रौरवे महानरके उपपद्यन्ते / तेषां तप्तान्ययोमुहानि मुखे (वैद्य 308) विष्कम्भान्ते दह्यन्ते / ओष्ठमपि, दन्ता अपि विशीर्यन्ते / तालूनि स्फूटन्ति दह्यन्ते /

कण्ठमपि ताल्वपि हृदयमपि / अन्यान्यपि सर्वेण सर्वं दह्यन्ते, अवशेषं गच्छन्ति / तदा भिक्षवः कर्मवायवो वान्ति येन ते मृताः पुरूषाः पुनरेव जीवन्ति / ततः पुनरपि यमपालैः पुरुषैः संगृह्यन्ते / ततः तेषां कर्मोपगानां कर्मवशानां महती जिह्वा प्रादुर्भवति / तत्र जिह्वायामुपरि हलशतसहस्रं कृष्यते / एवं ते बहूनि वर्षशतानि बहूनि वर्षसहस्राणि बहूनि वर्षशतसहस्राणि नारकं दुःखं प्रत्यनुभवन्ति / ततश्च्युत्वा अग्निघटे महानरके उपपत्स्यन्ते / ततस्ते यमपालपुरुषा गृहीत्वा च तस्य जिह्वायां सूचीशतसहस्रं विध्यन्ति / तदपि कर्मवशाज्जीवन्ति, तत उत्क्षिप्य अग्निखदामध्ये क्षिपन्ति / तस्यामग्निखदायामुत्क्षिप्य महतीं वैतरणीं क्षिपन्ति, तदपि कालं न कुर्वन्ति, तदन्यनरकेषुपपद्यन्ते / एवं परिक्रमतां तेषां त्रयः कल्पाः परीक्षीयन्ते / ततश्च्युत्वा जम्बूद्वीपे जायन्ते दरिद्राः जात्यन्धाः / तस्मात्ते ह्यनिन्दान्युत्तराणि सांघिकानि वस्तूनि रक्षितव्यानि //

ये भिक्षवः शिक्षासंवरसंवृताश्च भवन्ति, तैः इमानि त्रीणि चीवराणि धारयितव्यानि / एकं चीवरं संघस्य विश्वासेन संघपरिभोगाय, तथा द्वितीयं चीवरं राजकुलद्वारगमनाय च, तृतीयं चीवरं ग्रामनगरनिगमपल्लीपत्तनेषु च / इमानि त्रीणि चीवराणि भिक्षवो धारयितव्यानि / ये शीलवन्तो गुअणवन्तः प्रज्ञावन्तस्तैर्भिक्षव इमानि शिक्षापदानि मया प्रज्ञप्तानि धारयितव्यानि / असत्परिभोगेन भिक्षवो न परिभोक्तव्यं सांघिकं वस्तु अग्निघटोपमम् / सांघिकं वस्तु विषोपमम् / सांघिकं वस्तु वज्रोपमम् / सांघिकं वस्तु भारोपमम् / विषस्य प्रतीकारं कर्तुं शक्यते, न तु सांघिकस्य वस्तुनः प्रतिकारं कर्तुं शक्यते //

अथायुष्मानानन्दो भगवन्तमेतदवोचत् - आज्ञप्तानि भगवता शिक्षापदानि, ये भिक्षवो धारयन्ति, ते प्रतिमोक्षसंवरसंवृता भवन्ति / विनायाभिमुखा भवन्ति / कोशाभिमुखा भवन्ति / शिक्षाकुशला भवन्ति / तानि च भगवतः शिक्षापदानि भवन्ति //

आयुष्मानानन्दो भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा प्रक्रान्तः / अथ ते महाश्रावकाः स्वकं स्वकं बुद्धक्षेत्रं प्रक्रान्ताः / ते च देवा नागा यक्षा गन्धर्वा असुरा गरुडाः किन्नरा महोरगा मनुष्याः, सर्वे ते प्रक्रान्ताः //

इति शिक्षासंवरो नाम द्वादशं(?) प्रकरणम् //

इदमवोचद्भगवान्, ते च बोधिसत्त्वाः सा च सर्वावती पर्षत् सदेवमानुषासुरगन्धर्वश्च लोको भगवतो भाषितमभ्यनन्दन्निति //

अयं कारण्डव्यूहमहायानसूत्ररत्नराजस्य धारणिव्यूहः महेश्वरः समाप्तः //

आर्यकारण्डव्यूहो महायानसूत्ररत्नराजः समाप्तः //

* * * * *

ये धर्म हेतुप्रभवा हेतुस्तेषां तथागतो ह्यवदत् / तेषां च यो निरोध एवं वादी महाश्रमणः //