मध्यमकालोक

कमलशील: मध्यमकालोक

आचार्यकमलशीलविरचितो मध्यमकालोकः

अज्ञानिनो ये ऽत्र विपन्नदृष्ट्या भावेषु चासक्तिमहाग्रहाणां वशेन ग्रस्ता हि प्रणष्टप्रज्ञा नागार्जुनादींश्च महामहिम्नः / क्षिपन्ति तेनात्मविनाश एव तेषां महाभूतग्रहोपशान्त्यै प्रारभ्यते पोषकरो ऽभ्युपायः कारुण्यमाश्रित्य मयाधूनात्र //

भावाभिनिवेश एव तावत् समस्तसङ्क्लेशजालमूलम्, अतस्तत्परिहृत्य निःश्रेयसपदाभिलाषिणां सर्वधर्मनिःस्वभावताव्युत्पादनार्थमिदमारभ्यते /

परमार्थगम्भीरोदधिनयमनवगाह्य अत्र केचिदाहुः - युक्त्यागमाभ्यां सर्वधर्मनिःस्वभावता सिध्यतीति चेत्?

[1] नागमस्तावच्छक्तः, केनापि तथाभ्युपगमाभावाद्, विवक्षाधीनत्वाद् वचनानां तद्वस्तुसम्बन्धाभावाच्च न प्रामाण्यम् / स्यादपि सम्बन्धस्तथाप्यर्वाग्दर्शिभिरवधारयितुं न शक्यते

प्रेक्षकास्तत्प्रवचनमत - मभ्युपगम्यमानेभ्यो ऽपि निःसंशयं सर्वभावानां निःस्वभावताप्रतिपादकं किमपि वचनमुपदर्शयितुं न शक्नुवन्ति /

[2] सूत्रेषु केषुचित् - ऽनिःस्वभावाः सर्वधर्माः, अनुत्पन्नाः, आदिशान्ताः प्रकृतिपरिनिर्वृता इत्यादीनि [वचनानि] आगच्छन्ति, तान्यपि नेयार्थान्येव वेदितव्यानि, नानाभिसन्धिद्वारेण भगवतो देशनया अवतारणात् / त्रयाणां स्वभावानां परिकल्पितपरतन्त्रपरिनिष्पन्नानां क्रमशः लक्षणत उत्पत्तितः परमार्थतः निःस्वभावतां सन्धाय सर्वधर्मा निःस्वभावा उक्ताः, तेन निःस्वभावत्वादनुत्पन्ना, तत आदिशान्ताः, तेन प्रकृतिपरिनिर्वृताः / तथैव भगवता आर्यसन्धिनिर्मोचनसूत्रादौ सूत्रार्थाभिप्राययोगो देशितः /

[3] द्वैताभासिविज्ञानमात्रेण सर्वधर्माणामुत्पत्त्यादयो विभज्यन्ते, न तु स्वसंवेदनमात्रेण / द्वैताभासो ऽपि मिथ्या, तेन सर्वभावा अपि मृषा एव व्यवस्थाप्यन्ते / परिकल्पितस्य लक्षणनिःस्वभावत्वात् सर्वधर्मानुत्पादादयो देशिताः, न तु परमार्थतः / अतो नागमद्वारा [सर्वधर्मनिःस्वभावता] साधयितुं शक्यते /

[4] नापि युक्तिद्वारा / न खलु सर्वे भावाः प्रत्यक्षत एवं विविक्ताः [शून्याः] अनुभूयन्ते / वस्तुत्वात्तस्य विषयाणाम् / अभावाय तावद् नीरूपतया न कथमपि स्वरूपोपदर्शनेन विज्ञानजनकत्वं युज्यते, जनकत्वे सति वस्तुत्वप्रसङ्गः, अर्थक्रियासमर्थ्यत्वाद् वस्तुलक्षणस्य / यत् प्रत्यक्षं तदपि यदि सस्वभावम्, तदा सर्वधर्मनिःस्वभावताप्रतिज्ञाया हानिप्रसङ्गः / यदि तन्निःस्वभावम्, कथं तेन सर्वधर्माणां विविक्ततानुभूयते / अथ कैश्चिद् अर्थान्तरा विविक्ततेति पक्षो गृह्यते, तदा इतरेण तावत् प्रत्यक्षेण शून्यता ग्राह्या स्यात् /

सर्वधर्मःस्वभाववादिषु ये केचन [धर्माः] प्रत्यक्षेण उपलभ्यन्ते [ते] सर्वे धर्मा विविक्ताः प्रतीयेरन् / सर्वधर्माणां स्वभावविविक्तता तावन्नास्ति किमपि वस्तु, तस्या अपि सर्वधर्मान्तर्गतत्वात् / न चेदन्तर्भावः, स्वप्रतिज्ञाहानिः /

[5] अयं तावद् [विषयः] सर्वज्ञादीनां योगिनां प्रत्यक्षेण सुगम्य इत्युच्यमाने ऽपि न खलु विद्वद्भ्यस्तृप्तिमासादयति, युक्त्यभावात्तत्र / यदि तद् योगिज्ञानमप्यसदिति चेद्? तदा कथं तस्य प्रामाण्यम् / यदि तत् सत्, तदा प्रतिज्ञाहानिः /

[6] नाप्यनुमानेनापि ऽसर्वे भावाः शून्याःऽ इति साधयितुं शक्यते, कस्याप्याधारस्य धर्मिण एवाभावात्, हेतुदृष्टान्तादीनामप्यनुपपन्नत्वात् / स्वभावाश्रयरहितैः सर्वहेतुभिः कथं सर्वधर्मनिःस्वभावता साधयितुं शक्यते /

[7] परैः सिद्धत्वात् पराभ्युपगतहेत्वादिभिः स्वपक्षः प्रसिध्येदिति चेत् तदापि न युज्यते,साधनदूषणयोरुभयप्रसिद्धत्वेनाभिमतत्वात् / इथं यदा पराभ्युपगतहेत्वादयो यदि न वास्तविकाः, मोहेन कल्पितमात्रसत्ताकाः, तदा कथं तैः स्वपक्षः प्रसिध्येत् / यदि ते भावरुपेण सन्मात्राः, तदा न केवलं ते परप्रसिद्धमात्राः, तवापि तत्प्रसिद्धत्वात् / भावानां सिद्धयसिद्धयो न पुरुषविवक्षाधीनाः / पराभ्युपगतसाधनादयो यदि सन्मात्रा एवाभ्युपेयन्ते तदा भावा अपि सस्वभावाः कथं नाभ्युपेयन्ते?

[8] सर्वधर्मशून्यता कुत्रापि केनापि हेतुना न सम्बद्धा, अत्यन्तपरोक्षत्वात् / यदि [सम्बन्धः] सिद्धः स्यात् तदा सर्वे तत्त्वदर्शिनः स्युरिति प्रसङ्गः / पूर्वत एव सिद्धत्वाद् युक्त्यनुसरणमपि निरर्थकं स्यात् /

[9] अपि च, न तावत् कार्यस्वभावलिङ्गाभ्यां शक्यते साधयितुं सर्वधर्मनिःस्वभावता / तेषां खलु भावसाधनत्वात् / त्वन्मते तु एतौ [कार्यस्वभावौ] न सम्भवतः तथा हि - सर्वेषां धर्माणामनुत्पन्नत्वेन कस्यापि केनापि सह कार्यकारणभावस्यानभ्युपेतत्वात् कार्यहेतुस्तावन्न सम्भवति /

सर्वधर्माणां निःस्वभावत्वेन कस्यापि आत्मनः स्वभावस्यासत्त्वात् कुतस्तावत् स्वभावहेतुः /

[10] अनुपलब्धिरपि तां साधयितुं न शक्ता / स्वभावानुपलब्धिर्या खलु असद्व्यवहारं साधयति, सा तदितरविविक्तस्य वस्तुनः प्रत्यक्षतः प्रतीतौ सत्यामपि असच्छास्त्रश्रवणविमूढमनसा केनचित् तदितरविवेकव्यवहारे ऽप्रवृत्तानां तद्व्यवहारप्रसाधनाय प्रयुज्यत इति / तव तु साध्यमानसर्वधर्माभावव्यवहारस्य प्रत्यक्षतः ज्ञानार्थं किञ्चिदपि नास्त्येव, स्वपक्षहानिप्रसङ्गादित्युक्तपूर्वम् /

[11]विरुद्धोपलब्ध्यादयो ऽपि [तव मते अभावसाधनार्थं] न सम्भवन्त्येव / अत्यन्तपरोक्षात् सर्वधर्मविवेकात् सहानवस्थानविरोधेनापि न किञ्चिदपि सिध्यति / यदि सिध्येत् तदा तद्विरुद्धादयो भावत्वेनैव सिध्येयुरित्यनभ्युपेता न स्युः / भावानां विरोधो द्विधा व्यवस्थाप्यते, तद्यथा - सहानवस्थानलक्षणः परस्परपरिहारलक्षणश्च / ये तत्राविकलकारणानि तेभ्यो नियतं यस्मिन्न भवति, तयोः प्रथमो विरोधो व्यवस्थाप्यते, शीतोष्णस्पर्शवत् / यद् यस्मिन् परिह्रियते यन्न विच्छिद्यते तयोरुभयोरभावयोर्द्वितीयो विरोधो व्यवस्थाप्यते, एकस्मिन् धर्मिणि युगपत् सदसत्त्ववत् / तथाविधौ द्वावपि विरोधौ सर्वधर्मानिःस्वभाववादिषु नैव सम्भवतः / गगनारविन्दादिषु न सन्ति अविकलकारणान्यपि तथा नास्ति अतद्व्यावृत्त्या परिच्छेदो ऽपि भावपर्यन्तवात् / सत्ताव्यवच्छेन यद्यपि परिच्छेदो व्यवस्थाप्यते तथापि कुत्रचित् काचित्, सत्ता व्यवच्छिन्ना सिध्येत्, किन्तु भवन्तस्तावत् कुत्रापि कस्यापि व्यवच्छेदं कथमपि नैवाभ्युपगच्छन्ति /

यदि सर्वे धर्मा निःस्वभावताप्रत्यासन्नास्तदा युष्मासु किमप्यविकलकारणसत्त्वं न सिध्येत् / यदि सिध्येत्तदा तान्यविकलकारणान्येव भावाः सिध्येयुः / यदि सर्वधर्मनिःस्वभावताव्यवच्छेदन केचन भावाः परिच्छिद्यन्ते, तदा त एवास्मासु वस्तुसन्तः सिध्येयुः तद्विरुद्धोपलब्ध्यसम्भवात् /

[12] यद्यसम्भवस्तदा व्यापकविरुद्धोपलब्ध्यादयो ऽपि न सम्भवेयुः / विरुद्धोपलब्ध्यसिद्धेस्ता अपि न सम्भवन्ति, विरुद्धोपलब्धिप्रभावितत्वात्तासाम् /

[13] व्यापकानुपलब्धिरपि व्याप्यव्यापकभावसिद्धौ व्याप्यनिषेधाय यदि प्रयुज्यते तदा सर्वधर्मस्वभावशून्यत्वं तु तावन्न कस्यापि व्याप्यं सिध्यतीति / यदि सिध्यतीति चेत् तद् व्याप्यमेव हि वस्तुतया सिद्धं स्यात् /

[14] कारणानुपलब्धिरपि कार्यकारणभावसिद्धौ कार्यत्वनिषेधाय यदि प्रयुज्यते तदा सर्वधर्मनिःस्वभावतायां तु कार्यकारणभाव एव सिद्धो न भवति / यदि सिद्धस्तदा यत् कारणं यच्चापि वा कार्यं तदेव वस्तु स्यात् /

[15] सर्वधर्मेषु कस्याप्येकस्य निषेधाद् एतेषां निःस्वभावतासिद्धयर्थं नास्ति किमप्येकं कारणम् /

[16] केनापि ईश्चराद्येकनिमित्ताभ्युपगमनिषेधे ऽपि नेमे निःस्वभावत्वे सिध्यन्ति, सर्वेषां स्वनिमित्तोत्पन्नत्वात् / एतेषां प्रतिस्वं निमित्तान्यपि निषेद्धुं न शक्यन्ते, तेषां प्रसिद्धत्वात् /

[17] अपि च, नैरात्म्यं यदि सर्वधर्मगोचरतायां साध्यते, तदा न दृष्टान्तः प्रसिद्धयति / प्रतिबिम्बादयो ये ऽपि दृष्टान्तास्तेष्वपि केचित् बाह्यवस्तुस्वभावाः, अन्ये तावज्ज्ञानस्वभावा अभ्युपगम्यन्ते, अतस्ते वस्तुस्वभावा एव स्वीकृताः /

[18] यदि प्रादेशिकं नैरात्म्यं साधयितुमिष्येत, तत्र यदि तैर्थिकपरिकल्पिताः प्रधानादयः निषिध्यन्ते, तदा सिद्धसाधनमात्रमेव /

[19] यदि लोकप्रसिद्धा रुपादयस्तदा दृष्टान्त एव तावन्नोपलभ्यते, प्रतिज्ञायाश्चापि प्रत्यक्षविरोधः /

[20] यद्यनुमानस्य प्रतिबन्धसाधनार्थं प्रत्यक्षप्रमाणमभयुपगम्यते, तदा सिद्ध एव तावद् भावः / तद्यथा - कल्पनापोढमभ्रान्तमिति प्रत्यक्षलक्षणम् / अभ्रान्तज्ञानेन निरूपितो ऽपि भावस्वभावः कथमनुमानेनापह्नोतुं शक्यते / यदि स निराक्रियते तदा प्रत्यक्षस्यैव बाधप्रसङ्गः / यदि स बध्यते तदा नानुमानस्यापि सौस्थित्यम् / प्रत्यक्षसम्बन्धादनुप्राप्तानुमानेनापि स एव कथं बाधयितुं शक्यते / यदि प्रत्यक्षसिद्धो ऽर्थो न बाध्यते तदा वस्तुवादिनामेव सौस्थित्यम्, प्राप्यस्य प्राप्तत्वात् /

[21] अपि च, सर्वधर्मनिःस्वभावत्वं साधयितु यदि कश्चिद् भावस्वभावो हेतुः प्रदर्श्यते, तदा विपरीतसाध्यसाधको हेतुर्विरोद्धो भवति /

[22] यदि अभावस्वभावस्तदा असदभवयोः परस्परसम्बन्धाअभावात् कथं साधयिष्यति?

[23] यद्युभयस्वभावः, सो ऽप्यनियत एव, विपक्षे ऽपि सत्त्वात् / यतो हि तत् साधयितुं नान्यत् किमपि प्रमाणमिति /

[24] शब्दमात्रतो ऽपि न तत् सिध्यति, सर्वतः सर्वसिद्धिप्रसङ्गात् / शब्दो ऽपि विरुद्धः, यतो हि यदि निःस्वभावस्तदा कथं स सिद्धः /

[25] प्रसङ्गत्वेन सिद्धे ऽपि नेष्टार्थसिद्धिः,तथाविधप्रसङ्गस्यैवासिद्धत्वात् / प्रसङ्गेन तावत् परपक्षो बाधयितुं शक्यते, तथापि स्वपक्षस्तु न सिध्यति, उभयसिद्धहेत्वन्तरापेक्षत्वात्तस्य /

[26] स्वतो नोत्पद्यते भावः, यश्चानुत्पन्नस्तस्यासत्त्वेन कुत्रापि हेतुत्वेनानुपपत्तेः / उत्पन्नानां पुनरुत्पादे नैरर्थक्यम्, विद्यमानत्वात् / यद्यविशिष्टस्तदा कार्यकारणभावो ऽपि न युज्यते, विशिष्टस्यैव हेतुत्वात् /

परतो ऽपि नोत्पद्यते भावः, परस्यैवासिद्धत्वात् / अपि च नित्यभूतादपि तावत् परान्नोत्पद्यते, नित्यस्य क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधात् / अनित्यादपि तावद् विनष्टान्न, तस्याविद्यमाअनत्वात् / अविनष्टादपि न, कार्यकारणयोस्तुत्वप्रसङ्गात् / समकालिकयोस्तावत् कार्यकारणभावो न युज्यते, निष्पन्नवस्थायां द्वयोर्विद्यमानस्वभावत्वेन परस्परोपकारकत्वाभावात् / अनिष्पन्नवस्थायां तु द्वयोरसत्त्वाद् उपकारकत्वात्यन्ताभावः /

उभयतो ऽपि नोत्पद्यते,यथोक्तोभयदोषप्रसङ्गात्, एकस्मिन् द्वित्वविरोधाच्च /

अहेतुतो ऽपि नोत्पद्यते भावः कादाचित्कत्वात्, नैवं कथनं युज्यते / यन्न स्वतो नोभयतो नापि विनष्टाद्धेतोर्नाप्यहेतुतो नाभीष्टान्नित्याद्धेतोः कार्योत्पत्तिर्भवतीति तथावादिनस्तत् [सर्वं] युज्यते, किन्त्वनित्यत्वेनाभीष्टात्तदितरादविनष्टाद्धेतोः कार्योत्पत्तौ कस्तावद् विरोधः, केन हेतुना ततः कार्योत्पत्तिर्निषिध्यते, नास्ति तद्बाधकं किमपि प्रमाणम् /

परभूतस्य भावमात्रस्याप्यसिद्धिरिति न, यतो हि यदनन्तरं कार्यमुत्पद्यते तदेव ऽपरऽः इत्यभिधीयते / कार्योत्पादात् प्राक् परेति नाम्रो ऽसिद्धत्वे ऽपि भावस्य तु नैव हानिः /

[27]केचित् परत्वादिति बाधकं प्रमाणं वदन्ति, तदप्यनैकान्तिकमेव, परात्वजनकत्वयोरविरोधात् / स तावविरोधनयो ऽपि निषेद्धुं न शक्यते, अतिप्रसङ्गात् /

यद्येवमस्ति तदा कस्मिंश्चिदपरस्मिन् द्रारिद्रयमूढत्वादिधर्माणां दृश्यत्वेन परत्वहेतोः सर्वजगद्दारिद्रयादिधर्मोपादानं स्यात् /

[28] अव्यवहितादविनष्टात् परात् कार्योत्पत्तौ कार्यकारणसमकालिकत्वप्रसङ्गो बाधकप्रणमिति यदि कश्चिदेवं मन्यते, तदप्ययुक्तमेव / अव्यवहिकार्योत्पादेनापि कार्यकारणसमकालिकत्वं न प्रसज्यते, क्षणिकत्वेन कार्यसत्त्वे कारणस्यासत्त्वात् /

यदा कार्यमुत्पद्यते तदैव कारणं निरुध्यते, तुलादण्डोन्नामावनामवदिति कुतः समकालिकत्वप्रसङ्गः / कारणावस्थायामपि कार्यस्य विद्यमानत्वाद् नैरर्थक्यमेव / यथा अव्यवहितविनष्टो भाव उत्तरक्षणभाविना भावेन सह युगपद् व्यवस्थाप्यो न भवति, एवमेव कार्यस्यापि तत्सदृशत्वादविरुद्धतैव, छायातपवत् / यथा च पूर्वापराव्यवधानेन प्रवहमानजलधारायां विषयैकत्वं न भवति, तथैव अस्यापि तत्सदृशत्वात् समकालिकत्वं न भविष्यति /

[29] विद्यमानस्यापि कार्यस्य नैवोत्पादः, उत्पादवैयर्थात्, नाप्यविद्यमानस्य, शशशृङ्गदीनामप्युत्पत्तिप्रसङ्गाद् इत्यपि कथनं नैव युज्यते / यदि विद्यमानकार्यस्योत्पत्तिनिर्षिध्यते तदा तव [पक्षे] उभयसिद्धो हेतुर्दृष्टान्तश्च न स्याताम् / यद्यस्ति तदा निःस्वभावत्वप्रतिज्ञाया हानिः /

[30] सांख्यादिपरिकल्पितसत्कार्यवादो यद्यप्ययुक्तस्तथाप्यसत्कार्योत्पादे किं नाम विरुद्धत्वम्, किमर्थं च तन्निषिध्यते / नैव च स्यात् शशशृङ्गाद्युत्पत्तिप्रसङ्गः तत्तथाविधहेतूनामभावादनुत्पत्तेः न त्वभावाद्धेतोः /

सर्वतः सर्वोत्पत्तिप्रसङ्गो ऽपि नैव; कारणप्रतिनियतसामर्थस्य व्यवस्थितत्वात् / प्रतिनियतकारणसामर्थ्यमप्यश्यमभ्युपेयम्, अन्यथा सांवृतिके ऽपि कार्यकारणभावे कथं न सर्वतः सर्वोत्पत्तिर्भवतीति /

[31] अपि च, यदि विनष्टाविनष्टादयो विकल्पाः पारमार्थिकीमुत्पत्तिं बाधन्ते, तदा कथं न सांवृतिकीमपि बाधन्ते? वस्तुबलप्रवृत्तस्य हेतोर्विषस्य पुरुषेच्छावशेन विभागो न युक्तरूपः / यदि पत्यक्षबाधितत्वाशङ्कया तस्मिन् हेतुत्वं न प्रवर्तत इत्युच्येत तर्हि स हेतुरेव नास्ति, बाधयोग्यत्वात् /

[32] न ह्येकेन हेतुना अनेककार्योत्पत्तिर्युज्यते, न चानेकेनाप्येकोत्पत्तिर्युज्यते, अन्यथा हेतुभेदेन भेदो न स्यात् / अत एव नानेकेभ्यो ऽप्यनेककार्योत्पत्तिर्भवतीति / यद्येकं कार्यं सर्वे हेतोवो ऽभिनिर्वर्तयन्ति, तदा भिन्नानां हेतूनामभेदः स्यात्, अनेकेभ्य एकैकस्योत्पत्तेः / यधेकैकं नाभिनिर्वर्तयन्ति तदा कथं नामानेकेभ्यो ऽनेकोत्पत्तिरपि /

न ह्येकेनापि एकस्योत्पत्तिः, चक्षुरादीन्द्रियेभ्यस्तद्विज्ञानस्योत्पत्तेः / तदनन्तरं यदि सजातीयक्षणोत्पत्तिर्न भवेत्तदा सर्वेषामन्धबधिरत्वादिप्रसङ्ग इत्यपि कथनं तावन्नैव युज्यते / एवं यस्तावदन्धबधिरत्वादिप्रसङ्गो ऽभिहित स नैव सम्भवति, अनभ्युपगतत्वात्, सामग्र्या उत्पत्तेः, न हि काचिदेकेन एकस्योत्पत्तिरिति /

येनैकस्मादनेकोत्पत्तिः, अनेकस्माद् वा एकस्योत्पत्तिः [ततः स] विरुद्धो हेतुस्वभावातिक्रान्तो जनकत्वेनानभ्युपगतो भवति, तथापि विद्यमानमात्रादनेकस्वभावात् प्रदीपादेः अनेकस्वभावं कार्यमुत्पद्यमानं दृश्यते /

हेतुभेदो भेदको न भविष्यतीति न स्यात्, हेतुविशेषेण कार्यविशेषस्योत्पत्तेः / हेतुविशेषेण कार्यविशेषोत्पाद इति यदेव कथनं तदेव हेतुभेदस्य भेदकत्वप्रतिपादकमिति /

[33] यः प्रतीत्यसमुत्पन्नः स प्रकृत्या शान्त इत्येतदनैकान्तिकत्वम्, प्रतीत्यसमुत्पन्नस्य सस्वभावत्वेन विरोधाभावात्, प्रतीत्यसमुपादस्य सस्वभावत्वे प्रसिद्धत्वाद् / हेतोर्विरुद्धत्वमपि, अजातानां खपुष्पादीनां सस्वभावत्वेनाननुभूयमानत्वात् /

[34] यो हि परमार्थतो ऽसन् स संवृतावपि स्वभावतो ऽनुत्पन्नो दृश्यते, यथा - वन्ध्यापुत्रः / तुल्ये ऽपि निःस्वभावत्वे यथा रुपादयो ऽवभासन्ते, तथा शशशृङ्गादयः कथं नावभासन्ते? अवभासविशेषस्यास्य नास्ति किमपि कारणम् /

[35] ऽसर्वे धर्मा निःस्वभावाः, एकानेकस्वभावरहितत्वात्ऽ इत्येवमभिदधाना ये प्रसङ्गं साधयन्ति तेषामपि तथा परैरनङ्गीकाराद् हेतुरसिद्ध एव, एकानेकस्वभावरहितत्वस्य न केनाप्यभ्युपगतत्वात् / अतः स्वतः सिद्धावपि हेतुरयं परतो ऽसिद्धः /

[36] अन्यच्च, साध्यसाधने पर्युदासात्मके प्रसज्यात्मके वा? यदि पर्युदासात्मके तदा एकानेकस्वभावरहितात्वस्य भावस्वभावत्वेनाभ्युपेतत्वात्तदप्यनभ्युपगतं न भवेत् / यदि प्रसज्यात्मके तदा नास्ति गम्यगमकभावः, तयोर्निःस्वभावत्वाद् अन्यो ऽन्यासम्बद्धत्वाद् अभिन्नत्वाच्च /

[37] यच्च सर्वाभिलापविरहलक्षणं तन्न किञ्चिद् गम्यं गमकं वा, यथा - अश्वशृङ्गम् / यथोक्तसाध्यसाधने अपि सर्वाभिलापविरहलक्षणे /

[38] यौ ह्यन्यो ऽन्यासम्बद्धौ तयोर्नास्ति गम्यगमकभावः, यथा विन्ध्यहिमालयौ / साध्यसाधने चाप्यन्यो ऽन्यासम्बद्धे /

[39] यद्युभे अभावस्वभावत्वेन तादात्म्यलक्षणापन्ने एवेति मन्यसे चेत्, तदप्युक्तम्, तदात्मनो भावे व्यवस्थितत्वात् /

[40] यो यस्मान्न भिन्नस्वभावस्तयोर्नास्ति गम्यगमकभावः, वृक्षद्रुमवत् / यथोक्तसाध्यसाधने अपि न भिन्नस्वभावे / नायं कृतकत्वानित्यत्वाभ्यामनैकान्तिको ऽपि, व्यावृत्त्या भिन्नत्वात्तयोः /

[41] अत्रापि व्यावृत्त्या भेद इति मन्यते चेत्? तदप्ययुक्तम् / यद्येवं स्वाद् भाव एव ते स्याताम्, नीलपीतवत् /

[42] अपि च यथा केनापि एकानेकस्वभाववियुक्तत्वहेतुना भावानां निःस्वभावता साध्यते, तथा धर्मिणो ऽप्यभावः साध्यते तदा धर्मिव्यावृत्तत्वसिद्धेः / हेतुर्विरुद्धः स्यात्, तथा निःस्वभावत्वसिद्धौ नास्ति किमपि प्रमाणम् /

[43] अपि च, यदि विज्ञानमप्यन्यधर्मवत् परमार्थतो निःस्वभावं स्यात्तदा तदनुपादेयं स्याद् वितथत्वादन्यधर्मवत् / यद्येवं स्यात्तदा न स्युर्योगिनो ऽपि, नैव योगिज्ञानमपि स्यान्न च तैस्तत्त्वप्रतिबोधः स्यात् / नैव तेषां भगवतां बुद्धानामप्रतिष्ठितनिर्वाणं स्यान्न च सर्वाकारं ज्ञानं स्यात् / फलतः सर्वव्यवस्थाविलोपः स्यादिति /

[44] संवृतौ योगिज्ञानादीनामभ्युपगमाद् बुद्धा अपि विपर्यस्ता भवेयुरिति प्रसङ्गः /

[45] अपि चास्ति भवतां सर्वधर्मनिःस्वभावत्वप्रतिज्ञायां युक्त्यागमाभ्यां विरोधो ऽपि / यथा रुपादयस्तावत् सस्वभावत्वे एव नियता, देशकालावस्थाभेदेन स्फुटमवभासमानत्वात् / अत आदौ तावत् प्रत्यक्षविरोधः सुस्पष्टः /

[46] अग्न्यादयो ये भावाः परोक्षर्वेनाभ्युपगतास्ते ऽपि अभ्रान्तेन नियतधूमादिहेतुना अनुमानप्रमाणेन सत्स्वभावात्मका एव / भावानामुत्पादो ऽपि खलु हेतुप्रत्ययसापेक्ष एव सिद्धः, कादाचित्कत्वात् / अहेतुकस्य तु कादाचित्कत्वमपि न युज्यते, निरपेक्षत्वात् / अतः प्रतिज्ञायामनुमानबाधापि /

[47] यानि त्रायस्त्रिंशानां नगरादीन्यत्यन्तपरोक्षाणि, तान्यपि समस्तलोकैकचक्षुर्भूतेन तायिना स्वकीयेनानावृतेन ज्ञानचक्षुषा प्रत्यक्षीकृत्य अन्येभ्यो ऽपि सम्प्रकाशितानि, अतो विश्चस्तागमेन सत्तायाः सिद्धेरागमविरोधो ऽपि, असतामाकाशपुष्पादीनां तथा दर्शनसम्प्रकाशनयोरयुक्त्वात् /

[48] भगवता खलु ये आन्तरबह्यवस्तूनामनेकविधाः प्रतीत्यसमुत्पादाः समुपदिष्टास्ते ऽपि स्वभावविरहिताः कथं युज्यन्ते, अत्यन्ताभावानामाकाशपुष्पादीनां नैवात्यन्तिकी उत्पत्तिरिति /

[49] कुशलाकुशलमर्मणां फलभूता देवनरकादिगतयो भवन्तीति स्वयम्भुव उपदेशात् कथं न विरोधः, नैव युज्यते अत्यन्तासद्भूतकूर्मरोमादिभिर्वस्त्रनिर्माणोपदेशः /

[50] अतः कर्मणामिष्टानिष्टफलापवादात् संक्लेशपक्षापवादः /

[51] सूत्रादिषु आर्याणां मार्गाभ्यासबलेन या उत्तरोत्तरलोकोत्तरज्ञानफलव्यवस्था सापि न स्यात्, गतिगम्यगमकाद्यभावात् / शशशृङ्गकृतसोपानमार्गे पादौ निधाय

वन्ध्यापुत्रस्य अश्चङ्गसमुच्छ्रितोत्तुङ्गविशालप्रासादारोहणं न सम्भवतीत्यतो व्यवदानपक्षापवादो ऽपि स्यात् /

[52] इत्येवमुभयपक्षापवादमनुतिष्ठन्तश्चत्वार्यार्यसत्यान्यपि निषेधन्ति भवन्तः /

[53] बीजादिषु जन्यजनकभावस्तावद् आगोपाङ्गनाप्रसिद्धः, अतः प्रतिज्ञायाः प्रसिद्धिविराधो ऽपि /

[54] हेतुप्रयोगेण परेषु निश्चयोत्पादाभ्युपगमात् स्ववचनविरोधो ऽपि /

[55] यश्च भगवता प्रत्यक्षादिप्रमाणैर्भावानां सत्तानिर्देशः कृतः, तस्यापि बाधा स्यात् / यतो हिः

"चक्षुर्विज्ञानसमङ्गी नीलं विजानाति, नो तु नीलम्" इत्यादिना तावन्नीलादयो भावाः कल्पानापोढलक्षणेन प्रत्यक्षप्रमाणेन ज्ञायन्त इति प्रतिपादितम्, नैव हि गगनोत्पलवर्तीनि नीलादीनि चक्षुर्विज्ञानेनानुभूयन्त इति /

[56] "यत्किञ्चित् समुदयधर्मकम्, तत् सर्वत्र निरोधधर्मकम्" अनेन साध्यव्याप्तहेतुनानुमानप्रमाणेनोपदर्शिताः क्षणस्थितधर्मिणो भावाः प्रसिद्धा इति स्पष्टमुपदर्शितम् / अनेन तावदुपदर्शनेन ते [भावा] सस्वभावतायां निरुच्यन्ते, अत्यन्तासद्भूताकाशपुष्पादीनामुत्पादाव्ययधर्मायोगात् /

[57] "धूमेन ज्ञायते वह्निः सलिलं च बलाकया" इति / अग्न्यादयो भावाः कार्यलिङ्गेन नियतं ज्ञायमानत्वान्नियतं स्वभावमवधारयन्तीति सुस्पष्टं निर्दिश्यते / बलाकादिहेतूनां दर्शनान्मरीचिकाद्यभावानुमानस्योत्पत्तेरभावात् /

[58] अभिधर्मादौ ये षड् हेतवश्चत्वारश्च प्रत्यया अभिहितास्ते ऽपि सर्वधर्मानुत्पादवादे तावत्कथं युज्यन्ते, उत्पाद्यस्य कस्यचिदभावेन हेत्वादीनामयुक्तत्वात् /

[59] सूत्रेषु सर्वे धर्माः स्कन्धधात्वायतनेषु सङ्गृहीताः समुपदिष्टाः / स्कन्धादीनां भगवता कार्यकारणस्वभावत्वसम्प्रकाशनात् कथं ते सर्वेधर्मानुत्पादतायां सङ्गृहीताः स्युः /

[60] यदि स्कन्धदिव्यतिरिक्तस्य कस्यचिद् धर्मस्य अनुत्पादः साध्यते तदा नास्ति [कश्चित्] विवादः, वयमपि तद्व्यतिरिक्तं धर्मं नाङ्गीकुर्महे /

[61] यद्येवं मन्यते यत्संवृतौ प्रमाणादीनामभ्युपगमान्नैव एषां सर्वेषां दूषणानामवकाशो युज्यत इति चेत्? तदा [संवृतौ] भावाभ्युगम एवाङ्गीकृतः स्यात्, यतो हि यानि प्रमाणादीनि संवृतावभ्युपेतानि तानि निश्चयेन सर्वाभिलापविधुरलक्षणशशशृङ्गादिभ्यो व्यावृत्तस्वभावान्येव व्याहतानि स्युः / यद्येवं न स्यात्ततदा लोकविरोध आगमविरोधश्च कथं परिहतः स्यात् / वयं तु यत् सर्वसामर्थ्यविरहलक्षणशशशृङ्गादिविपरीतं तदेव ऽवस्तुऽ इत्यभिदध्महे / यदि भवन्तस्तानपि संवृतिसदिति नाममात्रमुपचारमात्रं व्यवहारमात्रमिति प्रव्याहरन्ति, तदा कामं तथाभिलपन्त्विति / न हि नाममात्रेण भावस्तथाविधं स्वभावमनुसरतीत्यतिप्रसङ्गात् /

[62] अपि च, का नाम संवृतिरित्यपि वक्तव्यम् / यदि सर्वमसदिति कथ्यते, तदपि न युक्तम्, परस्परविरोधात् / तथाविधा संवृतिस्तावदसमर्थैवोच्येत / यदि उत्पादयतीति तदा सामर्थ्यमेवैतत् / तदा कथमेकस्मिन् परस्परविरुद्धयोः सामर्थ्यासामथ्ययोर्योग इति / कथमसता सन्निष्पादयितुं शक्यते /

[63] न हि सर्वमसदिति / तत्कथमिति चेत्? भावस्वभावैव संवृतिरिति / तदा नास्ति विवादः, भवतः प्रतिज्ञाया एव हानिः भवो ऽप्युत्पद्यत एव, अतः संवृत्या तदुत्पद्यत इति कथमेवमुच्येत? तदा त्वनुत्पन्न उत्पद्यत इत्युक्तं स्यात् / संवृतिविपरीतस्यानुत्पादस्य परमार्थत्वात् तदा परमार्थतो ऽनुत्पाद एव स्यादित्यसम्बद्धभिधानं स्यात् / उपयतो ऽनुभयत इत्येषापि कल्पना नैव सम्भवति, परस्परविरुद्धत्वात् /

[64] यद्यनित्यार्थः संवृत्यर्थ इत्येवं चेत्? तदा किं तावदनित्यम्? यदि नित्याभावमात्रम्? तदा कथं तल्लोके प्रतीतं स्यात् / यदि नित्यदितरं किमप्यनित्यमिति निगद्येत? तदा नित्यस्य विकल्पात्मकत्वात्तत् [इतरं] तावत् सामर्थ्यान्निर्विकल्पं ज्ञानमित्यतस्यदवस्थायां ऽसंवृतिसत्ऽ - इति कथनं तु निर्विकल्पकज्ञानेन तत्प्रतीयत इत्यभिहितं स्यात् /

यद्येवं स्यात्तदा किमिव भावस्वभावो नाभ्युपेयते / [तथात्वे च] अनुमानकल्पनाया अपि तावत् परिहारः स्यात् सविकल्पकत्वात्तस्याः /

[65] अथ लोकप्रतीत्यर्थः संवृत्यर्थ इत्येवं चेत्? कस्तावल्लोक इति? शास्त्रकारा वा प्राकृता वा जनाः प्रथमे विकल्पे भावो ह्यनेकपरस्परविरुद्धस्वभावः स्यात्, शास्त्रकारैकस्यापि भावस्य नानाकारेणाध्यारोपणात् / द्वितीये विकल्पे नैरात्म्यकर्मफलादीनि नाभ्युपेतानि स्युः, प्राकृतकैरप्रतीतत्वात् /

[66] अथ मायार्थः संवृत्यर्थ इति चेत् तदा को हि नाम मायार्थ इति वक्तव्यम् / यदि सर्वमसदिति, तदा पूर्वदोष एव समापद्येत, संक्लेशव्यवदानानि च कथं स्युरिति च / अथ भ्रान्तिज्ञानेन मायेति चेत् तदा आभ्यन्तरिकज्ञेयनयेन को हि विशेषः स्यात् /

[67] अथ संवृतिर्नाममात्रमिति तदा सुभाषितदुर्भाषितयोर्भेदो ऽशक्यः स्यात्, असत्यभिधेये शब्दमात्रे भेदाभावात् /

[68] अथ शब्दार्थ इति चेत्तदा कथभेदः स्यात्, प्रत्यात्माधिगम्या ये सुखादयस्ते कुत्र संगृहीताः स्युः? न हि तावत् संवृतौ, तेषामनिर्वचनीयत्वात्, संवृतिसतां व्यवहारप्रज्ञप्यमानत्वाच्च / सूत्रे ऽप्येवमुक्तम्ः "किं नाम संवृतिसत्यम्? यावन्तो लोकव्यवहाराः ये ऽक्षरपदनिरुक्तिभिर्निदिश्यन्त इति" / अनेन हि संक्षेपतः संवृतिशब्दार्थो ऽभिहितः /

अथैवं मन्यते यदाभासपरिकल्प्यौ व्यामिश्र्य सामान्याकारेन गृह्यन्त इति? तदा परमार्थे ऽप्येष प्रसङ्गः स्यात्, तस्यापि वचनीयस्वाभाव्ये व्यवस्थितत्वेन अभिधेयत्वात् / न च परमार्थसत्ये ऽपि सङ्गृह्यन्ते, तद्वस्तुसत्तयाः सत्त्वात् / सत्यान्तरविशेषपूरकाकारा अपि ते न भवन्ति / यदि प्रतीत्योत्पन्ना रुपादयः, प्रत्यामाधिगम्याः सुखादयश्चापि ऽसंवृतिसत्यम्ऽ इत् नाम्रा प्रज्ञप्यन्ते, तदा मुदा तथा कुर्युरिति, कुल्माषमपि दातव्यमिति, कतिपयेनाविर्पययेणाविवादश्चेति /

[69] अथ क्षणमात्रानन्तरानवस्थानेन अस्थिरार्थः संवृत्यर्थस्तद्विपरीतश्च नित्यार्थः परमार्थ इति सिद्धसाधनमेवैतत्, भवद्भिरेवं वस्तुनः क्षणिकत्वस्वीकरात्, वयमप्येवमभ्युपगच्छमः / अतो नास्ति विवादः तथा सांवृतिकानां वस्तुसामान्यलक्षणामां या नैरात्म्यरुपा धर्मता सास्ति परमार्थतः / सापि उत्पादाद् वा तथागनामनुत्पदाद् वा सर्वकालमविकारतया नित्याभ्युपेयते /

[70] अथ असत्यार्थः संवृत्यर्थ इति तदा कथं सा सत्यमिति परस्परविरुद्धयोः सत्यासत्ययोरैकात्म्यानुपपत्तेः भावस्वभावैव काचन संवृतिरभ्युपगन्तव्या, अन्यथा कथं जगत् तथा सत्यं सिध्येत्, यदि तदभ्युपगम्यते, तदा [भवतः] प्रतिज्ञातार्थहानिः स्यात् /

[71] अन्यच्च संवृतिः प्रमाणमप्रमाणं वा? यदि प्रमाणं कथं सा संवृतिः? अथाप्रमाणं तदा कथं नैरात्म्यं साधयितुं शक्येत?

[72] अवश्यमतः संवृतिबीजानि विज्ञानादीनि परमार्थतः सन्तीत्यङ्गीकर्तव्यानि, ऋते बीजं संवृत्यनुत्पत्तेः, यद् बिजं तदेव वस्तुतः सदिति /

[73] अपि च, यदि भावस्वभावा अब्भ्युपगम्यन्ते तदा तेष्वारोपितो मिथ्यास्वभावः संवृतिसत्यम्, अनारोपितस्तु भावस्वभावः परमार्थसत्यम् / परमार्थसत्यम् / ततश्च सत्यद्वयविभाजनं तावद् युज्यते / यदि नाभ्युपगम्यन्ते, तदा संवृतिरपि वितथा स्यात् परमार्थो ऽप्यशक्यव्यवस्थानः स्यात्, व्यवस्थाकाराणानामसत्त्वात् /

[74] यदि यथाकथञ्चन कञ्चिदेकः परमार्थः स्यात्तदा किमर्थं स साधयते? स नैव परमार्थः कथं स ज्ञानेनावधारयितुं शक्यते, न च परमार्थशब्देनाप्यभिधातुमर्हः एवं तावन्नायं परमार्थः, न चार्थो ऽपि परमः, नापि परमस्य ज्ञानस्यायमर्थः, साधारणत्वात् / यदि यथाकथञ्चन किश्चिदेकः परमार्थः स्यात् तदा परमार्थतो ऽसद्भावस्यैकस्य यथाकथञ्चन निराकरणाद् भावसत्ताया एवाभ्युपगमः स्यात् /

[75] अपि च, यदि संवृतिपरमार्थावभिन्नाविति मन्यते, तदा सत्यद्वयव्यवस्थानां कथं स्यात्, द्वयोरेकतरस्य परित्यागात् / अथ भिन्नौ तदोभयोः पृथक्सिद्धत्वाद् भावप्रसङ्गः / अथ भिन्नभिन्नौ, तदा कथमेकस्मिन् परस्परविरुद्धत्वम् / अतः पक्षो ऽयम् ऽन भिन्नो नाप्यभिन्नःऽ इति न युज्यते, विरुद्धत्वात् / एवं भिन्नाभिन्नत्वस्य अन्यो ऽन्यपरिहारस्थितलक्षणत्वेन एकस्य प्रतिषेधे ऽपरस्य विधानं न भवेत्तदा असत्त्वमेव / स तदा प्रतिषेद्धुमपि कथं शक्तः एकस्मिन् युगपत्पर्युदासप्रसज्ययोर्विरोधात् /

[76] अन्यच्च, भवतामनुसारेण तु पुण्यज्ञानसम्भारौ दुष्परिपूरणौ स्याताम्, तदभावे च बुद्धत्वमपि दुष्प्रापं स्यात् / पूजानुग्रहकाम्यया यद् दीयते तद् दानं त्वत्यन्तं प्रसादमभिनिर्वर्तयति, तच्च नास्ति देयदायकप्रतिग्राहकानुपलम्भाश्रितत्वात् / स चानुपलम्भः किं देयाभावाद् वा विषयाभावाद् वा भवति? प्रथमे तावत् पक्षे न को ऽपि किमपि ददातीति पुण्यस्यैवाभावः प्रसज्यते, सत्त्वाभावाच्च यो हि बोधिसत्त्वानां सत्त्वार्थपरिश्रमः स निरर्थक एव स्यात्, अतो ऽसत्त्वं तु नास्त्येव / विषयाभवो ऽपि तावन्नास्ति, भगवता देयादिवस्तूनां परिदृटत्वात् / यद्येवं न स्याउत्तदा भगवता बोधिसत्त्वावस्थायां कथमर्थिभ्यः पुत्रादिदानं कृतम्? भवन्तस्त्वालम्बनाश्रितं दानादिकं ऽविशुद्धम्ऽ इति नाभ्युपगच्छन्ति, अतः सम्भारपारिपूरिस्तावदसम्भवैव / तदभावे हेत्वभावाद् बुद्धात्वमपि दूरे ऽपास्तं स्यात् /

[77] अपि च, ऽसर्वे धर्मा निःस्वभावाःऽ इत्येत्तस्य तावत् को ह्यर्थः? यदि स्वयम्भावस्य अभावान्निःस्वभावा इत्यभिधीयन्ते तदा सिद्धसाधनमेव, हेतुप्रत्ययाधीनवृत्तित्वात् सर्ववस्तूनाम्, न तान्यहेतुकानीति वयमप्यभ्युपगच्छामः / यद्येवं न स्यात्तदा निरपेक्षत्वान्नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा स्यात् / यद्युच्येत - विनष्टा भावाः स्वस्वभावेनानुत्पन्नत्वात् स्वस्वभावेन न सन्तीति निःस्वभावाः? इत्येतदपि सिद्धसाधनमेव, अस्माकमपि विनष्टोत्पत्तेरनभ्युपेतत्वात् / यदि चाभिधीयेत - तत्स्वभावेनैव सर्वकालानवस्थानान्निःस्वभावा मन्यन्ते, तदपि सिद्धसाधनमेव, यस्मादुत्पत्तिसमनन्तरविनाशसद्भावात् क्षणिका एव / क्षणिकस्य खलु वस्तुनो द्वितीये क्षणे ऽवस्थानं नाभ्युपेयते /

यद्युच्येत यथा बालपृथग्जनैः परिकल्पितस्य ग्राह्यग्राहकभावस्य परमार्थेन स्वभवतो ऽसत्त्वाद् ससत्त्वं तथा निःस्वभावत्वमिति तदपि सिद्धसाधनम्, अस्माभिरपि परिकल्पितात्मनो निःस्वभावत्वस्याभ्युपगमात् / यद्येवं न स्यात्तदा सर्वे ऽपि तत्त्वदर्शिनः स्युः /

परमार्थतः सर्वे भावा बालपृथग्जनैः परिकल्पितेन ग्राह्यग्रहकारेण विराहिता अपि आर्यज्ञानस्य अद्वैतात्मना गोचरत्वेन स्थिता एव / यद्येवं न स्थिताः, तथाप्यसत्त्वेन निःस्वभावास्तदा सङ्क्लेशव्यवदानौ न स्याताम् /

[78] तथैव सर्वधर्मानुत्पादो ऽप्यभिहितः / किं तदनुत्पदतायास्तावदर्थं मन्यसे? यद्युच्येत आदितो ऽनुत्पन्नत्वात् सर्वे भावा अनुत्पन्ना इति तदपि सिद्धसाधनमेव, वयमपि संसारमनादिं मन्यामहे / अथ पूर्वमुत्पन्नस्य वस्तुनः पुनरनुपत्त्या सर्वे धर्मा अनुत्पन्ना इति तदपि सिद्धसाधनमेव, वयमपि पूर्वमत्पन्नस्य पुनरुत्पत्तिं नाभ्युपगच्छामः, तस्य विनष्टत्वात् / अथ अपूर्वोत्पादाभावादनुत्पादो ऽभिधीयते, तस्य विनष्टत्वात् / अथ अपूर्वोत्पादाभावादनुत्पादो ऽभिधीयते, तदपि नानिष्टसाधकम्, संसारे ऽपूर्वसत्त्वानभ्युपगमात्, सर्वदा च पूर्वविनष्टानां सजातीयोत्पत्तेः अथ बालपृथग्जनपरिकल्पितस्य स्वलक्षणतो ऽनुत्पादादनुत्पाद उच्यते, तदापि नास्ति विरोधः, कल्पितस्य स्वभावत उत्पेत्तरनभ्युपगमात् /

अथ स्वतो ऽनुत्पादाद् अनुत्पाद इत्युच्येत तदापि नास्ति विरोधः, हेतुप्रत्ययाधीनत्वात् सर्ववस्तूनाम्, यथा पूर्वमुक्तम् / यदि सर्वशः सर्वानुत्पादाद् अनुत्पाद उच्यते तदा दर्शनादिविरोधो दुर्निवारः स्यात् / यदि परस्परविशेषानुत्पादाद् अनुत्पादो ऽभिधीयते तदा [यदि] तथतास्वभवतामुपादायोच्यते तदा नास्ति दोषः,[किन्तु] यदि लोकप्रसिद्धस्वभावतामुपादायोच्यते तदा केन दर्शनादिविरोधो निवारयितुं शक्यते / यदि स्वभावेतरक्रियालक्षणवियोगाद् अनुपाद इति? तदापि नास्ति दोषः, सर्वभावेषु क्रियाया अभावात् / अथेश्चरादिभिरितरैरनुत्पादाद् [अनुत्पाद] उच्यते, तदापि नानिष्टम्, [अस्माभिरपि] ईश्वरादेरनभ्युपगमात् / एवमादिभिराकारैः ऽआदिशान्ताः, प्रकृतिपरिनिर्वृत्ताःऽ इत्यादिशब्दानामप्यर्था विचारणीयाः / अपि च, अन्यैरनेकसूत्रैश्चापि विरोधः संल्लक्ष्यते, तथा हि आर्यसन्धिनिर्मोचनसूत्रे ह्युक्तं

"अतो लक्षणनिःस्वभावतामभिसन्धाय मया सर्वधर्मणामनुत्पाद्ःपरिकीर्तितः /"

परिकल्पितस्वभावे हि लक्षणनिःस्वभावता व्यवस्थाप्यते /

महायानप्रसादप्रभावने [नाम महायानसूत्रे] चोक्तम्ः

"कुलपुत्र, बोधिसत्त्वः धर्ममयोनिशः शब्दशः प्रविचय्य महायानप्रसदायतनो न भवति / शब्दशो ऽनभिप्रेत्य योनिशो मनसि कृत्वा महायानप्रसादायतनो भवति / एवं कुलपुत्र, बोधिसत्त्वो ऽयोनिशः शब्दशो धर्मान् प्रविचय्य अष्टाविंशतिमसद्दृष्टीरुत्पादयति, तदयथा - निमित्तदृष्टिः, अदृष्टिदर्शनदृष्टिः, व्यवहारापवाददृटिः, संक्लेशापवाददृष्टिः, तत्त्वापवाददृष्टिश्चेति" इत्येवमादिकं विस्तरेणाभिधाय ः

"कुलपुत्रं, का हि तावन्निमित्तदृटिः? सांयोगिकस्य स्वभावमभिसन्धाय मया सर्वधर्माणां यदसत्त्वं सम्प्रकाशितं तच्छब्दशो ऽभिनिविश्य [ये] सांक्लेशिकधर्माणां वैयवदानीकधर्माणां चाप्यसत्त्वे ऽभिनिविशन्ते, असन्निमित्तोपादानेन [तेषु] असद्दृष्टिरुपजायते, अतः [सैव] निमित्तदृष्टिरुक्ता / [अतः] बोधिसत्त्वस्य शब्दशो ऽभिनिविष्टायामसद्दृष्टि सैव तस्य महती दृष्टिरिति, अत एव सा अदृष्टिदर्शनदृष्टिरित्युच्यते / ततो व्यवहारापवाददृष्टिसंक्लेशापवाददृटितत्त्वापवाददृष्ट यस्तावज्जायन्ते / ततो व्यवहारापवाददृष्टिसंक्लेशापवाददृष्टितत्त्वापवाददृष्तयस्तावज्जायन्ते यदा निमित्तदृष्ट्या सर्वापवादः [यदा] क्रियते तदा व्यवहारापवाददृष्टेरप्यभिनिवेशो जायते, संक्लेशापवाददृष्टेरप्यभिनिवेशो जायते तत्त्वापवाददृष्टेरप्यभिनिवेशो जायते" इत्येवमुक्तम् /

लङ्कावतारसूत्रे ऽउपुक्तम्ः

नास्ति वैकल्पितो भावः परतन्त्रश्च विद्यते / समारोपापवादं हि विकल्पन्तो विनश्यति //

परिकल्पितं स्वभावेन सर्वधर्मा अजानकाः / परतन्त्रं समाश्रित्य विकल्पो भ्रमते नृणाम् //

अतः प्रतीत्यसमुत्पन्नः परतन्त्रस्वभावः परमार्थतः सन्, तत्र परिकल्पितस्वभावो ऽनुत्पादिनाभिहितं इत्येव तावन्निर्देक्ष्यते / पुनस्तत्रोक्तम्ः

न ह्यात्मा विद्यते स्कन्धे स्कन्धाश्चैव हि नात्मनि / न ते यथा विकल्प्यन्ते न च वै न सन्ति च //

आभ्यां द्वाभ्यां प्रतिषेधाभ्यां स्कन्धानां सत्तैव तावन्निर्दिष्टा / महाशून्यतासूत्रे ऽपि यदुक्तम्ः

"अस्ति कर्म अस्ति विपाकः कारकस्तु नोपलभ्यते" अनेन तावद् वचनेन विरोधो ऽपि समुपजायते / एवं यदि परमार्थतः कर्माप्यस्ति विपाको ऽप्यस्ति तदा सर्वे धर्मा निःस्वभावा भवितुं नार्हन्ति / यदि संवृतौ सन्तीति चेत् तदा कर्तुरपि संवृतौ सद्भावात् "कारकस्तु नोपलभ्यते" इत्येवं न वक्तव्यम् / आर्यलङ्कावतारसूत्रे चोक्तम्ः

अस्तित्वं सर्वभावानां यथा बालैविर्कल्प्यते / यदि ते भवेद् यथा दृष्टाः सर्वे स्युस्तत्त्वदर्शिनः //

अभावात्सर्वधर्माणां संश्लेषो नास्ति बुद्धितः / न ते तथा यथा दृष्टा न च ते वै न सन्ति च //

अनेन यदि सर्वधर्माणामसत्त्वं तदा संक्लेशव्यदानयोरपवाददोषः प्रसज्यत इति निर्दिष्टम् / पुनस्तत्रैवोक्तम्ः

बाह्यर्थदर्शनं मिथ्या नास्त्यर्थं चित्तमेव तु / युक्ता विपश्यमानानां ग्राहग्राह्यं निरुध्यते //

बाह्यो न विद्यते ह्यर्थो यथा बालैर्विकल्प्यते / वासनैर्लुलितं चित्तमर्थाभासं प्रववर्ते //

आर्यदशभूमकसूत्रे ऽप्युक्तम् "चित्तमात्रं यदुत त्रैधातुकम्" इति / तथैव आर्यसन्धिनिर्मोचनलङ्कावतारघनव्यूहादिष्वपि सर्वधर्माणां चित्तमात्रशरीरत्वं निर्देष्टुं ऽचित्तमात्रमेव परमार्थसत्, नेतरथाऽ इति सम्प्रदर्शितम् / अतः सर्वे धर्मा निःस्वभावत्वेन न सिध्यन्ति / आर्यातकूटे ऽप्युल्लिखितम्ः

"अस्तीति काश्यप, अयमेको ऽन्त, नास्तीति काश्यप, अयमेको ऽन्तः, यदेनयोरन्तयोर्मध्यम्, तदरुप्यनिदर्शनमप्रष्ठिमनाभासमनिकेतमविज्ञप्तिकम्, इयमुच्यते काश्यप, मध्यता प्रतिपद् भूतप्रत्यवेक्षा" इति /

अनेन तावद् विज्ञानमेव परमार्थसत्त्वानिदर्शनत्वादिगुणोपेतं शाश्चतोच्छेदान्तद्वयविनिर्मुक्तमिति निर्दिष्टम् / एतदधिकृत्यैवार्यरत्नमेधे ऽप्युक्तम्ः

"कुलपुत्र, यदि [विज्ञानं] परमार्थतो नास्ति, तदा ब्रह्मचर्यादीनि निरर्थकानि स्युः" इति / आर्यरत्नकूटे ह्युक्तम्ः

"ये परमार्थसतो ऽपि विज्ञानस्यापवादं कृत्वा सर्वधर्मशून्यतायामभिनिविश्य शून्यतादृष्टिकास्ते ऽचिकित्स्याः" इति /

तथा चोक्तम्ः

"वरं खलु काश्यप, सुमेरुमात्रा पुद्गलदृष्टिर्न त्वेवाभिमानिकस्य शून्यतादृष्टिरिति" /

आर्यसन्धिनिर्मोचने चापि शून्यतालक्षणमुद्भावितम्ः

"परतन्त्रलक्षणं मैत्रेय, परिनिष्पन्नलक्षणं च संक्लेशो व्यवदानं च / सर्वथात्यन्तवियुक्तं परिकल्पितलक्षणं यत्तन्न तेनोपलभ्यत इदं शून्यतालक्षनमुक्तं भवति" /

आर्याणां प्रत्यात्मवेद्यमवश्यमेव परमार्थतो वस्तुसत्, अन्यथा आर्यसन्धिनिर्मोचनोक्तानि वचनानि तावादसदर्थकानीती नैव / यद्युच्येत किं खलु वस्तु? यदार्यज्ञानेन आर्यदर्शनेन वानिर्वचनीयत्वेन परिज्ञातम् / अनिर्वचनीयधर्मतावबोधेन संस्कारासंस्काराभ्यां प्रज्ञप्तमिति यदुक्तं तेन विरोधः स्यादिति /

एकमेव यानं परमार्थतो महायानलक्षणं, नावशिष्टमिति यद् भवताभिहितं तदपि युक्त्यागमाभ्यां विरुद्धम्, विप्रतिपत्तिनां सन्दर्शनात् / सत्त्वेषु तावद् विविधाधिमुक्तिका उपलभ्यन्ते / तथा हि केचन परहिताशया एव प्रवर्तन्ते / अथापरे निष्कारणं परदुःखेषु स्पृहन्ते / केचित्त्वल्पमात्र एवात्मनो हितसुखे आसज्यायेषु द्रह्यन्ति / तथैवान्ये स्वसुखसम्पत्तिसाधनतत्परा अन्यव्याघातं कृत्वा तद्दुःखविनिवृत्तितो विरज्यते / केचन संसारसुखमात्रस्यैवाभिलाषेण पुण्यादीनि सम्पादयन्ति / तथैवेतरे तावद् भवान्तरखेच्छतो विरम्य स्वमुक्त्यर्थं प्रयतन्ते / अये तु केवलं परविमुक्तिमेवानुचिन्तयन्ति संबोधिनिदानां च दानादिपारमिताप्रवृत्तिमालम्बन्ते / इत्येवमप्रमेयप्रतिपत्त्यालम्बनात् सत्त्वानां छन्दलक्षणो हेतुविशेषो ऽनुमीयते, फलविशेषो ऽपिहेतुविशेषाक्षिप्तवात्तस्य / स्वाभिलाषद्वारेणैव प्रवृत्तिदर्शनाद् श्रद्धैव हि प्रवृत्तिहेतुरिति निश्चितम् / सत्त्वानामयं श्रद्धाविशेषो ऽपि गोत्रविशेषेणाविनाभूतः, अतो नानागोत्रत्वात् सत्त्वानां तुल्यजातीयगोत्रकैर्विधीयमानप्रतिपत्तिविशेषानुरूपं फललक्षणयानमपि नाना भवतीति युक्तिभिर्नानायानतैव निश्चीयते /

बहुधातुकसूत्रे ऽपि बहुधातुकाः सत्त्वा विनिर्दिष्टाः / भगवाता यत्खलु धातुज्ञानबलानां नानात्वमभिहितम्, तदपि नानाधातुत्वं किमिव असत् स्यात् / आर्यकङ्कवतारसूत्रे ऽपि पञ्च अभिसमयोत्राण्यभिहितानि / आर्याक्षयमतिनिर्देशसूत्रे ऽप्युक्तम् - त्रीणि तावत्रैर्याणिकयानानि, यदुत - श्रावकयानं प्रत्येकबुद्धयानं महायानं चेति / एवमेवानेकेषु सूत्रेष्वपि श्रावकादियानत्रयनिर्देशाद् आगमतो ऽपि तावन्नाना यानानि सिध्यन्तीति /

आर्यसद्धर्मपुण्डरीकादिषु यद्धि एकं हि यानमिति व्यपदिष्टम्, तदाभिप्रायिकमिति द्रष्टव्यम् समताभिप्रायादिप्रदर्शनात् / धर्मधातुलक्षणतया यानानां भेदाभावाद् एकमेव यानमिति तदभिप्रायः / अथवा यानीकृतं यानमिति यानिकुर्वतां श्रावकादिपुद्गलानां नैरात्म्ये ऽतुल्यत्वाभावाद् एकमेव यानम् / अथवा ये विमुक्तास्तेषामभिन्नत्वाद् एकमेव यानम् / अथवा अनियतगोत्रकाणां श्रावकाणां महायानेनैव निर्याणाद् एकमेव यानं देशितम् / अथवा सर्वसत्त्वेष्वात्माध्याशयेन महाकरणामया भगवन्तः, पूर्वं समुदानीतबोधिसम्भाराः श्रावकगोत्रीयाश्चापि बुद्धत्वप्राप्त्यध्याशयाः, अतो ऽभिन्नाध्याशयाद् एकमेव यानम् / अथवा भगवता स्वयमनेकधा श्रावकयानादिभिर्निर्याणद्वारैः परिनिर्वाणसन्दर्शनाद् एकमेव यानम् / अथवा नास्ति महायानाद् विशिष्टतरं यानान्तरमिति तदधिकाराद् एकमेव यानमिति, तदेवंविधाभिप्रायेण एकमेव यानमिति देशितम् / अथवा अनियतानां श्रावकगोत्रीयाणामाकर्षणार्थं बोधिसत्त्वगोत्रीयाणां च

सन्धारणार्थमित्यभिप्रायो भगवतैव आर्यदशधर्मकसन्धिनिर्मोचनलङ्कावतारादिषु सूत्रेषु स्पष्टीकृतः /

अन्यच्च, नैकभवपरम्परायां सम्भारान् परिपूर्य बोधिसत्त्वा बुद्धत्वपदमधिगमिष्यन्ति / श्रावका अशेषभवसंयोजनं प्रजहन्तीति तेषां नैकजन्मसाध्यं बुद्धात्वधिगन्तुं को ऽपि भवप्रतीसन्धिर्नैव सम्भवति, तथा हि - मूलं भवस्यानुशयाः यदुक्तं सो ऽप्यात्मग्रहप्रभव एवेति नियतम् अभीष्टं च / आर्यैरात्मदृष्टिविपरीतया नैरात्म्यमार्गभावनया सर्वानुशयाः समूलमुच्छिनाः, तत्समुच्छेदेन तेषां जन्मनो ऽप्याधाररस्याभावात् तद् [जन्म] अपि समुच्छिद्यते / फलतः कुतस्तेषामनेकभवपरम्परासाध्यो बुद्धात्वलाभो भविष्यतीति / आर्यासद्धर्मपुण्डरीके भगवता यच्छ्रावकेभ्यो बुद्धात्वाधिगतेर्व्याकरणं कृतं तत्तु निर्मितश्रावकाणां निर्माणस्य, यैर्बोधौ परिणामना कृता, तेषां वाभिप्रायेण कृतमिति द्रष्टव्यम् / इदं तावद् भगवता आर्यलङ्कवतारसूत्रादिषु निर्दिष्टमेव / आर्यसमाधिराजसूत्रे यत्तावदुक्तम्ः

अत्र नास्ति को ऽपि सत्त्वो ऽभव्यः /

सम्पूर्णो ऽयं सत्त्वलोको बुद्धो भविष्यति //

तदप्युच्यमानमुपगतानभिप्रेत्याभिहितमिति ज्ञातव्यम् / कतिपयेषु [सूत्रेषु] - "तथागतगर्भाः सर्वे सत्त्वाः" इति यदुक्तं तदपि तथतालक्षणायास्तथताया अभिप्रायेण व्यपदिष्टम् / अतः परमार्थतस्त्रीण्येव यानानि, सर्वे धर्माश्च सस्वभावा इत्यभिधीयते / इत्ययं पूर्वपक्षः /

[1] ततश्चायं प्रत्यवस्थीयते / तत्र तावद् ऽनागमतः सर्वे धर्मा निःस्वभावत्वेन साधयितुं शक्याः, केनापि तथाभ्युपगमाभावाद्ऽ इत्याद्युक्तं तन्निरुच्यते / किं केनाप्यनभ्युपेतत्वादागम एकान्तेनानुपादेय एव भवत्युत उतदेयो ऽपीति? प्रथमस्तावत् पक्षो न युक्तः / तथा सति न को ऽपि कमप्यागममाश्रयिष्यति, केनचिदपि तदनभ्तुपेतत्वात् / तत्र कश्चिद् अभिमानितया वा, अनर्थितया वा, पापमित्रसंसर्गेण वा, विमूढचित्ततया वा, सुकल्यामित्रानुपलम्भेन वा, परप्रत्यनेयतया वा, श्रद्धेन्द्रियादिवैकल्येन वा? तद्विदां सुधियां विरहेण भगवत आदिमध्यपर्यवसानकल्याणं प्रवचनरत्नमनाश्रिता अपि किं तावदधिगतस्वपरहितसम्पादनोनोपायं तर्कनिपुणं विद्वांसमपि नाश्रयिष्यन्ते?

अथवा, अज्ञा वणिजो यथा विमुग्धतयानर्घं रत्नमपि परित्यजन्ति तथा सुविज्ञास्तर्कनिपुणा अपि वणिजस्तन्न परिगृह्णन्तीति न / तापाच्चेदाच्च निकषात् सुवर्णमिव प्रत्यक्षानुमानपूर्वपराविरुद्धागमैरविरुद्धात्वात् परेषाञ्चागमानां तद्विपरीतत्वाद् आभ्युदयिकनैःश्रेयसिकनैःश्रेयसिकफलमाप्तुकामा अशेषसम्पदमधिगन्तुकामा विपश्चितस्तं [विपरीतागमं] परित्यज्य यदेकान्तकुशलं तत्प्रवचनरत्नमेवाश्रयन्तीति यः पक्षः, स चेत् सम्यगिति तदा भवन्तो ऽपि यदि भगवत्प्रवचनं सुपरीक्ष्यैवाभ्युपयन्तीत्यतो भगवता प्रज्ञापारामितादिषु यो हि मध्यमो मार्गः सुस्पष्टमादिष्टस्तं किन्नाश्रयिष्यन्तीति?

यदि स्वयं तमाश्रयितुं न शक्तास्तथाप्यार्यनागात्जुनपादैर्यो ह्यनेकयुक्तिप्रदीपप्रकारैः सुस्पष्टं निर्दिष्टस्तद्बलेनापि किमिव नाभ्युपगच्छन्ति? यतो हि स आचार्यस्तावद् भगद्वचननिर्दिष्टत्वेन प्रथमां भूमिमासादितत्वेन चार्यलङ्कावतारादौ व्याकृतः / तस्यापि यदि निर्देशो विपर्यस्तः स्यात्तदा नैव तावद् भगवता तथा व्याकृतः स्यात् / अतो यदयाचार्यवचानं त्यज्यते भगवद्वचनमपि नूनं परित्यक्तं भवेत् / फलत आर्यनागार्जुनपादप्रतिपदीतं मार्गं परित्यज्य अनार्यपुद्गलप्रदर्शितपथाश्रयणं तावान्नैव युज्यते /

न वयं शब्दानां भाविकः कश्चन सम्बन्ध इति मन्यामहे / अतस्तन्निषेधतो न [ते] अनभ्युपगता भविष्यन्तीति / ते तावत् [शब्दाः] सङ्केताभिज्ञानेन व्यवहारे वक्तुरिच्छां द्योतयन्ते अर्थावस्थादिभिरभ्रान्तपुरुषैरभिहिताः शब्दाः विवक्षितार्थासम्बद्धा इति न सर्वथा निश्चेतुं शक्यते, अन्यथा सर्वव्यवहारोच्छेद एव स्यादिति /

क्षीणरागद्वेषमोहानां शब्दा अविपरीतार्था इति प्रतिपादनेन सर्वेषां शब्दा विपरीतार्था एवति न, स्वसन्ततौ विनियतत्वात्तेषाम् / अतस्त्रिरुपपलिङ्गानि परिक्षणपरिशुद्धानि आदिमध्यान्तकल्याणनियतानि तावद् वचनानि अविसंवादकत्वाद् विद्वद्भिः समाश्रयणीयान्येव /

[2] न वयं तथागतवचनप्रतिहतेभ्यस्तीर्थिकेभ्यस्तात्सिद्धये भगवद्वचनप्रामाण्यं प्रतिपादयामास्तथापि यदा आगमार्थं विनिन्तयामस्तदा व्याकरणप्रमाणत्वेन सम्प्रदर्शयामः / तत्प्रतिपादकं भगवद्वचनं नास्तीत्येतदपि कथनं नोचितम् / भगवताप्येवमेव नीतार्थसूत्रसमाश्रयणमेवाभिहितम्, न नेयार्थसूत्रसमाश्रयणमिति /

यद्युच्येत को ऽयं परमार्थो नामेति चेत्? प्रमाणोपपत्रः परमार्थाधिकृतश्चेति / अथवा यदर्थो नान्यत्र नेतुं शक्यत इति / सर्वधर्मानुत्पादास्तावत् प्रमाणोपन्नार्थः,अतो युक्त्यन्वितत्वात् स परमार्थ इत्युच्यते / आर्यधर्मसंगीतावुक्तम् - अनुत्पादः सत्यम्, उत्पादादयो ऽन्ये धर्मा असत्याः, मृषा मोषधर्मकत्वात् / आर्यसत्यद्वयनिर्देशे ऽप्युक्तम् "देवपुत्र, अर्थो हि परमार्थतो ऽनुत्पादः, अयं तावत् सर्वसंक्लेशव्यवदानधर्मेषु व्यवस्थाप्यते, न कतिपयेषु" अवमेव पुनस्तत्रैवोक्तम् - "तद्यथापि नाम देवपुत्र, यच्च मृद्भाजनस्याभ्यन्तरमाकाशम्, यच्च रत्नभाजनस्याकाशम् आकाशधातुरेव एषः / तत्र परमार्थनो न किञ्चिन्नानाकरणम् / एवमेव देवपुत्र, यः संक्लेशः, स परमार्थतो ऽत्यन्तानुत्पादता / यदपि व्यवदानं तदपि परमार्थतो ऽत्यन्तानुत्पादता / संसारो ऽपि परमार्थ ऽत्यन्तानुत्पादता / यावन्निर्वाणमपि परमार्थतो ऽत्यन्तानुत्पादता / नात्र किञ्चित् परमार्थतो नानाकरणम् / तत् कस्माद्धेतोः? परमार्थतो ऽत्यन्तानुत्पादत्वात् सर्वधर्माणामिति" / एवमयमनुत्पादो ऽपि परमार्थानुकुलत्वात् परमार्थ उच्यते, न वस्तुतः, सर्वप्रपञ्चितीतत्वाद्धि वस्तुतः परमार्थस्य / अतो यानि च यावन्ति च परमार्थमधिकृत्य अनुत्पादीनि लक्षणानि निर्दिष्टानि तानि सर्वाणि नीतार्थत्वेन ग्रहीतव्यानि, अतो विपरीतानि नेयार्थानिति / आर्याक्षयमतिनिर्दिशसूत्रे तावन्नेयनीतार्थलक्षणं निर्दिष्टम्, तथाहि -

के सूत्रान्ता नेयार्थाः?

यावद् ये सूत्रान्ता संवृतिप्रतिपत्तये निर्दिष्टास्त उच्यन्ते नेयार्थाः यावद् ये सूत्रान्ताः परमार्थप्रतिपत्तये निर्दिष्टास्त उच्यन्ते नीतार्थाः /

यावद् ये सूत्रान्ता नानापदव्यञ्चनानि निर्दिशन्ति, त उच्यन्ते नेयार्थाः, यावद् ये सुत्रान्ता गम्भीरदुर्दर्शदुर्ज्ञेयानि निर्दिशन्ति, त उच्यन्ते नीतार्थाः /

यावद् ये सूत्रान्ता आत्मसत्त्वजीवपुरुषपुद्गलमनुजमानवकारवेदकान् अनेकरुतैरस्वामिकान् स्वामिन इव निर्दिशन्ति, त उच्यन्ते नेयार्थाः / यावद् ये सूत्रान्ताः शून्यतानिमित्ताप्रणिहितानभिसंस्काराजानुत्पादाभावनिरात्मनिःसत्त्वनिर्जीवनिःपुद्गलास्वामिकविमोक्षमुखा निर्दिष्टास्त उच्यते नीतार्थाः - इति विस्तरः /

सुत्रान्तरेषु ऽतावदनुत्पादादिनिर्देशा अभिप्रायान्तरेण नीतार्थ इत्यभिहिताःऽ - इति यदुक्तम्, तदपि न सम्यक् / एकं हि स्थितौ आत्मादिनिर्देशा अपि नीतार्थाः स्युः / अतः परमार्थाभिधायको नीतार्थस्तद्विपरीतो नेयार्थ इत्यवबोद्धव्यम् / आर्यसर्वबुद्धविषयावतारज्ञानालोकालङ्कारे ऽप्युक्तम् - ऽयो हि नीतार्थाः, स परमार्थ इति" / आर्याक्षयमतिनिर्देशसूत्रे च अनुत्पादादयो नीतार्था उक्ताः / अतश्चैवमनुत्पादादय एव परमार्था इति नियतम् /

यद्येवं तदा कथं भगवता आर्यसन्धिनिर्मोचनसूत्रे त्रिविधस्य स्वभावस्य त्रिविधां निःस्वभगवतामभिप्रेत्य सर्वे धर्मा निःस्वभावाः, प्रोक्ता इति चेद्?

नास्ति दोषः / ये तावत् केचित् संवृतिस्वभावमप्यपवदन्ति, अथ चासच्छस्त्रश्रवणाभिनिशवशाद् विपर्यस्तमतयः संवृतौ असन्तमनृतमपि नित्यादिवस्तुरुपतया समारोप्य यथा रूपप्रतिभासं तथैव परिगृह्णन्ति, ते आरोपापवादान्तद्वयपतिततमतितया अन्तद्वयरहिते परमगम्भीरे परमार्थनयसागरे नानुप्रविशन्ति / अतएव तावद् भगवान् ऽअनुत्पादादिनिर्देशः परमार्थाधिकृतःऽ इति निरुच्य त्रिविधनिःस्वभावताभिप्रायप्रतिपादकमन्तद्वयरहितं0 मध्यमपथं मधय्मपथं प्रकाशयितुं नीतार्थमेव मतं प्रतिष्ठापितवान् / न च माध्यमिकास्त्रिविधनिःस्वभावताव्यवस्थानं नाभ्युगच्छन्तीति, अन्यथा दर्शनादिविपरीतं कथं परिहरेयुरिति /

तत्रविचारितं तावद् वस्तु यथाप्रतिभासं मायावत् प्रतीत्यसमुत्पन्नम्, तच्च परतन्त्रस्वभावम् / तत्रापि संवृतौ मायावत् परप्रत्ययेन तस्योत्पादः, न तु स्वयंभावः / अत एव उत्पत्तिनिःस्वभावतायां तद् व्यवस्थाप्यते / ऽयः प्रत्त्यसमुत्पन्नः स स्वभावतः शून्य इति विद्वांसो निर्धारयन्ति / न हि स्वभावो नाम कृत्रिमः / अभूत्वा भावः भूत्वा चाभावो ऽपि तावन्नस्ति, क्रमेणाप्येकस्य सदसत्त्वाम्यां विरुद्धत्वात् /

यदुत -

न सम्भवः स्वभावस्य युक्तः प्रत्ययहेतुभिः / हेतुप्रत्ययसम्भूतः स्वभावः कृतको भवेत् / स्वभावः कृतको नाम भविष्यति पुनः कथम् //

अकृत्रिमः स्वभावो हि निरपेक्षः परत्र च / कुतः स्वभावस्याभावे परभावो भविष्यति /

भगवतापि आर्यानवतप्तनागराजपरिपृच्छासूत्रे निर्दिष्टम् -

यःप्रत्ययैर्जायति स ह्यजातो न तस्य उत्पादु स्वभावतो ऽस्ति / यःप्रत्ययाधीनु स शून्य उक्तो यःशून्यतां जानति सो ऽप्रमत्तः //

आर्यसागरराजपरिपृच्छसूत्रे ऽप्युक्तम् -

यत् प्रतीत्यसमुत्पन्नं तच्च शून्यं स्वभावतः / यच्च शून्यं स्वभावेन न हि तच्चस्ति कुत्रचित् //

एतदर्थमेव आर्यपितापुत्रसमागमसूत्रे ऽपि प्रतीत्यसमुत्पादप्रवृत्त्या धर्मधातुप्रवृत्तिर्निदिष्टा, यदुत - "तत्र भगवन्, अविद्या तु अविद्यात्वेनैवासती / तत्कथमित्युच्येत तर्ह्येवमविद्या तु स्वभावेन विरहिता / यस्मिन् धर्मे नास्ति स्वभावः स न तावद् वस्तु / यच्च नास्ति वस्तु तदपरिनिष्पन्नम्, यदपरिनिष्पन्नं तदनुत्पन्नमनिरुद्धं च / यदनुत्पन्नमनिरुद्धं तद् ऽअतीतम्ऽ इति प्रज्ञप्तुं नैव शक्यते, न च तदनागतं प्रत्यत्पन्नमित्यपि वा प्रज्ञप्तुं शक्यते / यच्च कालत्रये ऽप्यनुपपन्नं तन्नाम लक्षणं निमित्तं प्रज्ञप्तमिति वा न भवति, यतो हि तत् सत्त्वानां ग्रहणार्थं नाममात्रसंकेतमात्रव्यवहारमात्रसंवृतिमात्राभिधेयमात्रप्रज्ञप्तिमात्रेभ्यो ऽतिरिक्तं नास्ति / अविद्या तावत् परमार्थतो ऽनुपलब्धा / यश्च धर्मः परमार्थतो ऽनुपलब्धः, न तत् प्रज्ञप्तः, न व्यवहार्यः, नाभिधेयश्च / अतो हि भगवन् यच्च नाममात्रं संकेतमात्रं न तत्तथ्यमिति" विस्तरेणाभिहितम् / अत एव परतन्त्रस्वभावो न तथ्यत्वे युज्यते, अन्यथा मायादीनामपि वस्तुत्वप्रसङ्गः, तान्यपि प्रत्ययसापेक्षतायां न सन्ति भिन्नानि / अत एव मायाभिन्नत्वेन परतन्त्रस्वभावस्तावदुत्पत्तिनिःस्वभावतायां व्यवस्थाप्यते /

आर्यसन्धिनिर्मोचनसूत्रे चाभिहितम् - यथा मायाकृतं तथैवोत्पत्तिनिःस्वभावतायामुपलक्षणीयम् / मायादितो ऽभिन्नो यो हि परतन्त्रस्वभावः स एव नित्यानित्यादिभिः परमार्थत उपचरितः स एव च परिकल्पितस्वभावः सो ऽपि यथा परिकल्प्यते तथा लक्षणेनासिद्धत्वाल्लक्षणनिःस्वभावतायां व्यवस्थाप्यते / सापि निःस्वभावता वस्तुतः परतन्त्रस्वभावे एव स्थिता / यतो हि तस्मिन्नेव [परिकल्पितः] स लक्षणैरुपचर्यते / अत एव यथा अनित्यादिभिः परिकल्पिताः सर्वे धर्माः परमार्थतो लक्षणशून्यत्वेन अनुत्पन्नाः, अत एव चानिरुद्धाः, अत एव आदिशान्ताः, अत एव हि प्रकृतिपरिनिर्वृताः आर्यसन्धिनिर्मोचने ऽपि यथोक्तम् -

ये तावत् स्वलक्षणेनासन्तस्ते ऽनुत्पन्नाः, ये ह्यनुत्पन्नास्ते ऽनिरुद्धाः, ये चानिरुद्धास्त आदिशान्ता, आदिशान्ता, ये ह्यादिशान्तास्ते प्रकृतिपरिनिर्वृता इति /

अत एवाहं लक्षणनिःस्वभवाताभिसन्धाय ऽसर्वे धर्मा अनुत्पन्नाःऽ इति यदुपदिशामि, तदपि यथाशब्दमर्थपरिकल्पनं निराकरोति / परतन्त्रस्वभावश्च यथा संवृतौ ह्युक्तस्तथा परिकल्पितात्मना विरहितत्वेन प्रसिध्य संवृतिस्वभावस्यानपवादमपि निर्दिशति, न तु परमार्थत्वेन / अलक्षणस्वभावस्तु न कश्चन युज्यते / यथोक्तम्ः

अलक्षणो न कश्चिच्च भावः संविद्यते क्वचित् /

सर्वे धर्माः परमार्थतः सदा भावनिःस्वभावतायामेव प्रतिष्ठिता भवन्ति / अयमेव तावत् परिनिष्पत्रः स्वभावः, नित्यं तस्यानारोपितत्वेन स्थितत्वात् / स हि प्रमाणैः सम्युगुपपत्रन्नस्वभावतया परमार्थ इत्युच्यते, निःस्वभावताप्रभावितात्वाच्च निःस्वभावो ऽपि / अतो ऽयं [परिनिष्पन्नः] परमार्थनिःस्वाभाव इति /

आर्यसन्धिनिर्मोचने ऽप्युक्तम् -

"स च परमार्थो ऽपि धर्मनिःस्वभावताप्रभावितो ऽपीत्यतः परमार्थनिःस्वभावः" इति /

यन्निदानमनेन निःस्वभावेन सर्वे निःस्वभावाः, तन्निदानमनुत्पादादिदेशना नीतर्था / परमार्थाभिप्रायनिर्देशात् स न तावद् दर्शनादिविरुद्धः, न च यथाशब्दं परिकल्पितश्च / अत एव नाभिप्रायनिर्देशो ऽपि नीतार्थविरुद्धः, परिग्रहीतव्यः /

अतश्च अभिप्रायनिर्देशो ऽपि न नीतार्थविरुद्धो भवतीति / फलतः अनुत्पादिदेशनां नीतार्थां साधयितुं दर्शनादिविरोधं परिहर्तुं यथाशब्दपरिकल्पनं च निराकर्तुम् आर्यसन्धिनिर्मोचने तावदभिहितम् -

अपि च, परमार्थसमुद्गत्, परमार्थनिःस्वभावं धर्मनैरात्मप्रभावितमित्यभिप्रेत्य मया सर्वे धर्मा अनुत्पन्नाः सर्वे धर्मा अनिरुद्धाः, आदिशान्ताः, प्रकृतिपरिनिवृत्ताश्व देशिताः /

यद्येवं महाश्रद्दधासूत्रे "प्रयोगजं स्वभावमभिप्रेत्य यन्मया ऽसर्वे धर्मा असन्तःऽ इति यदुक्तं तत्र यथाशब्दमभिनिविश्च संक्लेशव्यवदानधर्माणामप्यभावमात्रमभिनिविश्च असन्निमित्तग्रहणाद् असद्दर्शनं तद् भवेदित्यतो निमित्तदर्शनं तदुच्यते / एवं विस्तरेण यदभिहितं तत्कथं ग्राह्यमिति?

अयमपि यथोक्तः परतन्त्रस्वभाव एव, यो हि संवृतौ हेतुप्रत्ययबलसम्भूतत्वेन मायावन्निस्वभावत्वेन च ऽप्रयोगजःऽ इत्युक्तः /

प्रज्ञापारमितायामप्युक्तम् -

"प्रयोगजः स्वभावस्तावदसत् प्रतीत्यसमुन्पन्नत्वाद्" इति /

एतदर्शं यो हि परिकल्पितस्वभाव उक्तः सो ऽप्यागन्तुक एव कल्पनाभिनिर्हतत्वात् / अत एव सः [परतन्त्रः] प्रयोगज इत्युक्तः / स्वभावो ऽयं द्विधापि परमार्थतो नैव युज्यते / अतः सर्वे धर्माः स्वभावेनानेन परमार्थतो निः स्वभावाः / न ह्यभावात् संवृतिस्वभवो भवति / यदि स तावदसत् स्वात्तदा संक्लेशव्यदानधर्मा नैव व्यवस्थापयितुं शक्येरन्, यतो हि तत्प्रभाविता हि ते, न तु परमार्थेन [प्रभाविताः] / एवं हि सूत्रान्तेष्वपि प्रतिपादितमिति / अतो ये परमार्थाभिप्रायं नैव जानन्ति, ते पूर्वस्वभावमपि वस्तुरुपेण परिगृह्य पश्चात्तस्याप्यभावं मत्वा अनुत्पन्नादिदेशनानां शब्दशो ऽर्थाभिनिवेशं कुर्वन्ति / ते चाभावादिनिमित्तग्रहणेन निमित्तादिदृष्टयो भवन्ति / अतस्तन्निषेधायैव एतदुक्तम्, न तु माध्यमिकेभ्य एतदुक्तमिति / ते तु तथतां सर्वनिमित्तग्राहप्रतिपक्षां प्रचक्षते / अतस्तेष्वभावादिनिमित्तग्राहो नैव सम्भवति / तथा हिः

अपरप्रत्यययं शान्तं प्रपञ्चैरप्रपञ्चितम् / निर्विकल्पमनानार्थमेतत्तत्तस्य लक्षणम् //

अपि च, अस्तीति शाश्वतग्राहो नास्तीत्युच्छेददर्शनम् / तस्मादस्तित्वनास्तित्वे नाश्रीयेत विचक्षणः //

येषु भावाभावादयो निमित्तग्राहा भवन्ति, तेषु नैव सम्भवति तत्त्वदर्शनावकाशो ऽपि, तथा चोक्तम् -

स्वभावं परभावं च भावं चाभावमेव च / ये पश्यन्ति न पश्यन्ति ते तत्त्वं बुद्धशासने //

यो ऽयं भावाभावाभिनिवेशः, स तावद् भावाभिनिवेशपूर्वक इति सूत्रेषु प्रतिपादितम् / तथा हि लङ्कवतारसूत्रे प्रोक्तम् -

अस्तितत्वपूर्वकं नास्ति अस्ति नास्तित्वपूर्वकम् / अतो नास्ति न गन्तव्यमस्तित्वं न च कल्पयेत् //

अतो ये खलु भावाभिनिवेशपरशास्ते तावत् परतन्त्रं सनिमित्तं पश्यन्ति / ये तु व्यपगतभावग्राहास्ते तथा न कुर्वन्ति, कुत्राप्यनवस्थितत्वात् / तथा ह्युक्तम् -

सिद्धिमाश्रितभावानामिच्छन्ति तत्त्वतस्तु ये / तत्र नित्यादयो दोषाः सम्भवन्ति न वा कथम् //

भावानामाश्रितानां तु ह्यसत्त्वं सत्त्वमेव वा / जलेन्दुवन्न चेच्छन्ति ते दृष्ट्वा नापहारिताः //

रागद्वेषोद्भवस्तीव्रदुष्टदृष्टपरिग्रहः विवादास्तत्समुत्थाश्च भावाभ्युपगमे सति //

अतो ये ऽनुत्पादादिदेशनासु शब्दशो ऽभिनिविशन्ते, तान् प्रतिषेद्धुं निमित्तादिदृष्टयो विगर्हणीयाः / माध्यमिकाभिधास्तु अनुत्पादादिदेशनासु नाभिनिविशन्ते,परमार्थतो ऽनुत्पादादीनामभ्युपगमात् संवृत्योत्पादादीनामपि व्याहरणात् / तथा हि -

तत्त्वमन्वेष्टुमारम्भे सर्वमस्तीति कथ्यताम् / ज्ञात्वार्थान् खलु वैराग्ये पश्चानूनं विविच्यते //

अनाज्ञाय विविक्तार्थं श्रुतिमात्रे प्रविश्य च / ये पुण्यानि न कुर्वन्ति नरास्ते कुत्सिता हताः //

फलयुक्तानि कर्माणि गतयश्च सुदेशिताः / तत्स्वभावपरिज्ञानमनुत्पादो ऽपि देशितः //

ममेत्यहमिति प्रिक्तं यथा कार्यवशाज्जिनैः / तथा कार्यवशात् प्रोक्ताः स्वन्धायतनधातवः //

यद्येवं चेत्? आर्यलङ्कावतारसूत्रे -

नास्ति वैकल्पितो भावः परतन्त्रश्च विद्यते / समारोपापवादं हि विकल्पन्तो विनश्यति //

यद्धि प्रोक्तं तत्कथमिति चिन्तायामत्रापि यथा कथितस्य परिकल्पितस्वभावस्य समारोपो भवति, तस्य परिहारार्थं "नास्ति वैकल्पितो भावः" इत्युक्तम् / यथोक्तः परतन्त्रस्वभावास्तु संवृतिनिषेधकरणात् परायत्तवृतितया ऽसन्ऽ इत्येवमुक्तः / उच्यमानमिदं द्वयं ये अन्तद्वयरुपेण परिकल्पियन्ति, ते नैव मध्यममार्गे प्रवृत्ता भविष्यन्ति, प्रपातस्थानस्थितस्कन्धसदृशत्वात् / अतः - "समारोपापवादं हि विकल्पन्तो विनश्यति" इत्युक्तम् / अत एव च -

परिकल्पितं स्वभावेन सर्वधर्मा अजानकाः / परतन्त्रं समाश्रित्य विकल्पो भ्रमते नृणाम् //

यदुक्तं तेनापि तन्निराकरणं भवति /

अनेनापि चोक्तयोः समारोपापवादान्तयोः निराकरणं क्रियते / तथा हियथा विकल्प्यते तथा परमार्थतः परतन्त्रस्यानुत्पन्नत्वात् परिकल्पितात्मना अनुत्पन्न एव / तदनेन समारोपान्तस्वावन्निराक्रियते / संवृत्या परतन्त्रतया समुत्पन्नत्वात् तदाश्रिता अन्ये विकल्पा निर्माणनिर्मितसदृशा समुत्पद्यन्ते / अत एव -

परतन्त्रं समाश्रित्य विकल्पो भ्रमते नृणाम् / इत्येवमुक्तं / अनेन तावदपवादान्तो निराक्रियते, संवृत्योत्पादस्यानपवादात् / अतस्तत्र तत्र या परतन्त्रस्वभावास्तितत्वदेशना याश्च भावोत्पत्यादिदेशनास्ताः सर्वाः देशनाः बालपृथग्जनानां भयहेतुपरिवर्जनार्थं संवृत्योत्पादाशयेन अभिप्रायतः प्रवृत्ता इत्यवगमाय, न तु परमार्थतः / तन्निषेधस्तु सूत्रे कृतः / यथोक्तं लङ्कावतारसूत्रे -

बुद्धया विवेच्यमानं हि न तन्त्रं नापि कल्पितम् / निष्पन्नो नास्ति वै भावः कथं बुद्धया प्रकल्प्यते //

न स्वभावो न विज्ञप्तिर्न वस्तु न च आलयः / बालैर्विकल्पिता ह्येते वशभूतैः कुतार्किकैः //

आर्यधर्मसङ्गीतौ चाप्युक्तम् -

कुलपुत्र, लोको ऽयं जातिनिराधयोरध्यवसायेन तिष्ठति, अतो महाकरुणामयेन तथागतेन लोकभयविषयपरिवर्जनार्थं व्यवहारवशेन तस्य उत्पत्तिनिरोधौ भवत इत्युपदिष्टम् / कुलपुत्र, नात्र कश्चिद् धर्म उत्पद्यत इति /

आर्यप्रज्ञापारमितासूत्रे ऽपि -

"आयुष्मन् शारद्वतीपुत्र, एवं रूपं स्वभावेन शून्यम्, यच्च स्वभावेन शून्यं तन्नोत्पद्यते, न च निरध्यते / यस्य नत्पत्तिनिराधौ तन्नान्यथा भवतीति / एवं यावद् वेदनातो विज्ञानपर्यन्तम्" - इति विस्तरः /

नात्र परिकल्पितस्य स्वभावो युक्ततरः, आगन्तुकत्वाद् भावबहिर्भूतत्वाच्च तस्य, एवं शब्दार्थो ऽपि नोपपद्यते / यद्यपि रुपादयः परमार्थतो ऽनुत्पन्नस्तथापि बालपृथग्जनैस्ते उत्पादादिस्वभावे परिकल्प्यन्ते / इत्येवं तैर्यदि तत्स्वभावे परिकल्पितत्वात् स्वभावशब्देनोच्यन्ते, तदा न दोषः, इष्टार्थाविरुद्धत्वात् / सूत्रान्तरे ऽपि -

"कुलपुत्र , यो बोधिसत्त्वः धर्मान् अयोनिशो मनसिकृत्य शब्दशः प्रविचिनोति, स महायानश्रद्धायतनो न भवति / यश्च अशब्दशो ऽभिसन्ध्यर्थं योनिशो मनसिकरोति, स महायानश्रद्धायतनो भवति" / यदुक्तं तत्तु ये परमार्थाभिप्रायानभिज्ञाः संवृतिस्वभावमप्यपवदन्ते ते ऽयोनिशो धर्मान् प्रविचिन्वन्तीतिहेतोर्महायानश्रद्धायतना न भवन्तीत्यतस्तन्निषेधार्थमिदमित्युक्तम् /

निखिलेष्वपि सूत्रेषु शब्दशो ऽर्थाभिनिवेशपरिहराय अभिप्रेतार्थावबोधाय च सम्यग् यत्नोत्पादार्थं सर्वेषु चाधिमक्त्युपादार्थमेवाभिहितम्, न तु माध्यमिकमतनिषेधार्थम्, न हि माध्यमिकाः शब्दशो ऽर्थं परिकल्पयन्तीति पूर्वमेवोक्तत्वात् / आर्यरत्नमेघसूत्रे ऽप्युक्तम्, यथा -

"कथमिव बोधिसत्त्वः परमार्थनिपुणो न भवति? कुलपुत्र, बोधिसत्त्वः सम्यक् प्रज्ञया रूपप्रत्यवेक्षणं याव्द् विज्ञानप्रत्यवेक्षणं प्रत्यवेक्षते / यदा स रूपं प्रत्यवेक्षते, तदा न रुपोत्पादमुपलभते, न समुदयमुपलभते, न च निरोधमुपलभते यावद् विज्ञानपर्यन्तं यथावदुत्पादं नोपलभते, यतो हि सो ऽपि तावद् [अनुपलम्भः] परमार्थतो ऽनुत्पादप्रवृत्तया प्रजया भवति, न तु सांव्यावहारिकस्वभावेन" इत्येवं निर्दिष्टम् /

आर्यलङ्कावतारे ऽपि -

सर्वं विद्यति संवृत्यां परमार्थे न विद्यते / धर्माणां निःस्वभावत्वं परमार्थे ऽपि दृश्यते // इत्युक्तम् / ये तावदनुत्पादादिनिर्देशान् ऽसर्वे धर्माः परमार्थत उत्पद्यन्ते संवृतिस्वभाभावतश्च नोत्पद्यन्तेऽ इत्येतस्मिन् मते स्थापयन्ति, ते सर्वे आर्यरत्नमेघादिनिर्दिष्टैः समस्तवचनैर्विरुध्यन्ते, विप्रतिपन्नत्वात् तेषाम् / तेषु [सूत्रेषु] तु रुपादयः सर्वे [धर्माः] परमार्थतो ऽनुत्पन्नाः, संवृतितश्चोत्पन्ना इति निर्दिष्टाः सत्यद्वयनिर्देशादिषु तावद् - देवपुत्र, सर्वे धर्माः शान्ताः, परमार्थतो ऽनुत्पन्नत्वाद्

इत्येवमादिकं यदुक्तं तेनापि [सह] विरुध्यन्ते / पुनश्च आर्यलङ्कावतरे ऽभिहितम् -

भावा विद्यन्ति संवृत्या परमार्थे न भावकाः / निःस्वभावेषु या भ्रान्तिस्तत्सत्यं संवृतिर्भवेत् //

आर्यप्रज्ञापारमितायामपि -

"सुभूते, विपर्ययमतिरिच्य बालपृथग्जनाः कुत्रावतिष्ठन्ते? कर्मार्भिसंस्कारवस्तु तावत् केशाग्रतुल्यमपि न विद्यते"

इत्यादिका या देशाना, तयापि विरुध्यन्ते, वस्तुतः आत्मनो ऽतिसूक्ष्मस्वभावस्यापि निषिद्धत्वात् / यदि विपर्ययस्याप्रतिषेधाद् अस्ति विपर्ययं वस्तु, तत्रैव तथा प्रोक्तत्वादिति चेत्? तथा हिः

निःस्वभावेषु या भ्रन्तिस्तत्सत्यं संवृतिर्भवेत् / इति / तदपि नैवोपपद्यते / विपर्यस्तं वस्तु यदि विद्येत, तदा अतिसूक्ष्मभावस्वभावनिषेधवचनं कथं नामोपपद्येत /

असतीष्वपि समस्तभाववासनासु बालपृथग्जनाः असद्विपर्ययोपकल्पितानां भावस्वभावानामभिनिवेशेन कमाण्यभिसंस्कुर्वन्तीति यदैवं सूत्रार्थो विवेच्येत तदा एवंविधेन तावद् विवेचनेन [भवदभ्युपगतं] अभ्युपगन्तुं शक्येत /

आर्यसमाधिराजसूत्रे -

स्वभावशून्याः सद सर्वधर्माः वस्तुं विभावेन्ति जिनानपुत्राः / सर्वेण सर्वं भवसर्वशून्यं प्रादेशिकी शून्यता तीर्थिकानाम् //

इति यदुक्तम् तदपि अभ्युद्धर्तुं शक्यते / अन्यत्रापि सूत्रेषु तावद् -

प्रज्ञप्तिमात्रं त्रिभवं नास्ति वस्तु स्वभावतः / प्रज्ञप्तिवस्तुभावेन कल्पयिष्यन्ति तार्किकाः //

इति यदुच्यते तदप्युद्धरिष्यते / विपर्ययादयो हि वस्तुत्वेन तावन्नैव यौज्यन्ते /

इत्येवं भवद्भिश्चित्तचैत्तात्मकस्य त्रैधातुकस्य यदसम्यक्त्वं परिकल्प्यते तदपि असम्यगाकारोपग्रहणावभासत्वेन विपर्ययादितया प्रोच्यते / मिथ्यास्वभावेनोपग्रहणाद् यस्तस्यात्मत्वेनावभासः स कथं सम्यग् भाव इति भवेत्, तत्त्वान्यत्वयोः परस्परहारस्थितलक्षणत्वात् / तत्त्वस्य तावदन्यात्मकत्वं हि विरुद्धम् /

यद्येवं नास्ति तदा सांख्यादिपरिकल्पितेषु प्रधानादिविकारेषु भवतां को द्वेषः स्वाद्, भवद्भिस्तेषामनभ्युपगमात् / अत एवः कस्य स्यादन्यथाभावः स्वभावो यदि विद्यते /

इत्येवमुक्तम् / आर्यसत्यद्वयनिर्देशे ऽपिः

"देवपुत्र, यथा आत्मा, नान्ति परमार्थत आत्मा, तथैव देवपुत्र, क्लेशा अपि,परमार्थतो न सन्ति क्लेशाः / देवपुत्र, यद्यात्मा परमार्थतस्तत्त्वं स्वात्तदा देवपुत्र, अनेनैव हेतुना क्लेशा अपि परमार्थतस्तत्त्वानि स्युः /"

इत्येवं कथितम् / अनेन तावद् आत्मादीनां मिथ्याकारोपग्रहणेन प्रवृत्तत्वाद् आत्मादिवत् क्लेशा अपि सर्वे मिथ्याकारोपग्रहणेन प्रवृत्तत्वाद् आत्मादिवत् क्लेशा अपि सर्वे मिथ्यास्वभावा एवेत्येवं तावन्निर्दिश्यते /

इत्येवं त्रैधातुकाः खलु चित्तचैतसिका मिथ्याकारग्रहरणप्रवृत्तत्वात् स्वाकार इव तदभिन्नत्वाच्च मिथ्यास्वभावा एवेति निर्दिष्टाः /

बोधिसत्त्वेभ्युस्तु विशेषतः क्लिष्टत्वात् सर्वपरिकल्पानां ते मिथ्या एवातः "मिथ्या सर्वविकल्पाः" इत्येवं तावत् प्रतिपादितम् /

यदि नास्ति परमार्थतो वस्तुनां स्वकीयः कश्चन स्वभावस्तदा -

न ह्यात्मा विद्यते स्कन्धे स्कन्धाश्चैव हि नात्मनि / न ते यथा विकल्प्यन्ते न च ते वै न सन्ति च //

यदि यदुक्तं तद् यद्येवमुद्ध्रियते यदनेन निओषेधमुखेन स्वन्धादीनां तावत् सत्तैव निर्दिश्यत इति चेत्? तन्न प्रमाणयोग्यमिति / यतो ह्यत्र "न ते यथा विकल्प्यन्ते" इति यदुक्तं तेन सत्तया निषेधो विधीयते / "न च वै न सन्ति च" इत्यमुना च ये यथा संवृतववभासन्ते, ते तथैव सदिति निर्दिश्यन्ते / फलतश्च तैर्थिकपरिकल्पितस्यात्मनः संवृत्तवप्यसत्त्वम् / स्कन्धादीनां तावद् व्यवहारे सत्त्वम्, न तु तथतायामिति विस्पष्टमादिष्टम् / यद्येवं न भवेत्तदैकस्मिन्नसत्त्वभिधाय पुनः सत्त्वेन निर्देशः कथं सम्बध्येत / आर्यब्रह्नपरिवर्तसूत्रे चोक्तं यदुत -

येन स्कन्धस्य नोत्पत्तिरनुपत्तिश्च ज्ञायते / समुदाचरति तल्लोके न च लोके स्थितश्च सः //

इति //

आर्यरत्नमेघे ऽपि न स्कन्धाः परमार्थतः सन्ति, संवृत्यैव ते सन्तीति अपष्टतया निर्दिष्टम्ः

"कुलपुत्र, दशधर्मसमन्वागतो बोधिसत्त्वः संवृतिसत्ये कुशलो भवति, के च दशेति? तद्यथा - रूपप्रज्ञप्तिं करोति, न च परमार्थतो रूपमुपलभते, नाभिनिवेशं करोति / वेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानन्यपि तद्वदिति विस्तरः /"

आर्यरत्नाकरे ऽपिः

"सूर्यदत्त, एवमस्ति, यथा व्योम्नि चित्राङ्कनं न भवति, न भविष्यति, यतो हि तदभूतमनिरुद्धमनागममनिर्गममनुत्पन्नमच्युमनभिनिष्पन्नम् अनिर्वचनीयत्वाद् व्यवहारमात्रं संवृतिमात्रं भवति / सूर्यदत्त, तथैव रुपादिविज्ञानपर्यन्तं न भूतं न भविष्यति, इत आरभ्य...... संवृतिमात्रं भवति" इत्येतत्पर्यन्तं यद् विस्तरेणाभिहितं तदर्थसम्बद्धं करणीयमिति /

ननु महापरमार्थशून्यतायां ऽअस्ति कर्म, अस्ति विपाकः कर्ता तु नोपलभ्यतेऽ यदेवमुक्तं तत्तावद् एतद्विरुद्धं स्यात्, यतो हि यदा कर्मादयः परमार्थतः सन्ति, तदा न भवन्ति सर्वे धर्मा निःस्वभावाः, यदि संवृतितस्ते सन्ति तदा कर्तुरपि संवृतितः सत्वात् ऽकर्ता तु नोपलभ्यतेऽ इत्येतत्कथनं न युक्तिसङ्गतं स्यादिति चेत्?

यद्येवमुच्येत तदात्रापि नास्ति विरोधः पूर्ववदेव, कर्मफलयोः संवृतावेव सत्त्वात्, तैर्थिकपरिकल्पितस्य च कर्तुः संवृतावप्यसत्त्वात् / इत्येवंविधनिर्देशतः कुतस्तावद् विरोधावसरः /

यद्येवं चेद् अन्येषु सूत्रेषुः

अस्तित्वं सर्वभावानां यथा बालैर्विकल्प्यते / यदि ते भवेद् यथादृष्टाः सर्वे स्युस्तत्त्वदर्शिनः //

अभावात् सर्वधर्माणां संक्लेशो नास्ति शुद्धितः / न ते तथा यथा दृष्टा न च ते वै न सन्ति च //

यदुक्तं तत्कथमिति चेत्?

इदमपि पुर्वमक्तमेव / अत्रापि ऽयदि सर्वाणि वस्तूनि यथावभासन्ते तथैव परमार्थतो विद्यन्तेऽ इति तदा ऽसर्वे ऽपि तत्त्वदर्शिनः स्युःऽ इति स्यात् / अतो ऽनेनापि तावत् परमार्थतः सर्वधर्मानुत्पादमतमेव संस्थाप्यते / यद्धि ऽअभावात् सर्वधर्माणाम्ऽ इत्युक्तं तेन वस्तूनां संवृतिसत्त्वं प्रतिपादितम् ऽन ते तथा यथा दृष्टाःऽ इति वचनात् / प्रज्ञापारमितायामपि संक्लेशव्यवदानव्यवस्था खलु व्यवहारसत्यमाश्रित्यैव कृतेति, तद्यथाः "सुभूते, प्राप्तिरभिसमयो जातिर्निरोधः संक्लेशो व्यवदानमिति व्यवहारत एव संविद्यन्ते, न तु परमार्थतः इति /"

यद्येवं तर्हि तत्रैवः

"बाह्यार्थदर्शनं मिथ्या नास्त्यर्थं चित्तमेव तु / ऽयुक्त्या विपश्यमानानां ग्राहग्राह्यं विरुध्यते / ऽबाह्यो न विद्यते ह्यर्थो यथा बालैर्विकल्प्यते /" "वासनैर्लुलितं चित्तमर्थाभासं प्रवर्तते /"

"चित्तमात्रं भो जिनपुत्र, यदुत त्रैधातुकम्" इति यदुक्तं तत्कथं नीयते?

एवमेव आर्यान्धिमिर्मोचने आर्यघनव्यूहादिष्वापि सर्वधर्माणां चित्तमात्र कायत्वेन निर्दिष्टत्वाच्चित्तमेव हि तावत् परमार्थतः सत्, नान्यदिति साध्यते / अतश्च सर्वे धर्माः निःस्वभावत्वेन न साध्यितुं शक्यन्ते / यद्येवमुच्येत, तदपि न समुचितं कारणम्, यतो हि यथा चित्तसत्ता निर्दिष्टा तथैव रूपस्यापि सत्ताया निर्देशस्तत्तत्सूत्रेष्वनेकधा कृतो विद्यते /

अथ प्रमानबाधितत्वात् सुत्त्रान्तरेषु च निषिद्धत्वात परमार्थतः सत्त्वेन व्यवस्थापयितुं न शक्यते, तदा पुद्गलनैरात्म्यमात्रप्रवेशाभिसन्धिना तथाविधविनेयजनाशयापेक्षया कथनमात्रमेवैतदिति?

यद्येवमुच्येत तदा चित्तमपि वक्ष्यमाणप्रमाणैर्बाधितं भवति / सूत्रान्तरेष्वपि निःस्वभावत्वेन निर्दिष्टत्वात् परमार्थतो ऽगृहीतापि सा चित्तमात्रता क्रमशः परमार्थनयसमुद्रावगाहनहेतुमात्रतया निर्दिष्टेत्येवं ग्रहणनीयमिति /

इत्येवं ये तावत् सर्वधर्मान् निःस्वभावतया युगपज्ज्ञातुमक्षमास्ते कदाचन चित्तमात्रतामाश्रित्य क्रमशो बाह्यार्थनिःस्वभावतायां प्रविशन्ति / अत एव

युक्त्या निरीक्षमाणानां ग्रह्यग्राहो निरुध्यते /

इत्युक्तम् /

तदनन्तरं यदि क्रमेण चित्तस्वभावः प्रत्यवेक्ष्यते, तदा तमपि निःस्वभावत्वेनावबुध्य नितरां गम्भीरनये प्रविशन्ति / यथोक्तं भगवता -

चित्तमात्रं समारुह्य बाह्यमर्थं न कल्पयेत् / तथातालम्बने स्थित्वा चित्तमात्रमतिक्रमेत् //

चित्तमात्रमतिक्रम्य निराभासमतिक्रमेत् / निराभासस्थिओतो योगि महायानं स पश्यति //

अनाभोगगतिः शान्ता प्रणिधानैर्विशोधिता / ज्ञानमनात्मकं श्रेष्ठं निराभासे न पश्यते //

अन्ये तु ब्रुवते - चित्तमात्रता हि तवत् स्वप्रसिद्धस्वभावा, अतः संवृत्यैव स्थिता / बाह्यार्थास्तु न खलु संवृत्यापि, चित्तकारमतिरिच्य न सिध्यन्ति / अत एव भगवता तत्प्रदर्शनार्थं वस्तूनि चित्तमात्रतायां निर्दिष्टानि, सापि न परमार्थतः सिध्यति, सूत्रान्तरेष्वपि निःस्वभावतायामेव निर्दिष्टत्वाद्, यथोक्तम् आर्यसर्वबुद्धविषयावतारज्ञानलोकाकङ्कारे -

सर्वे बुद्धाः सदा सर्वान् धर्मान् जानन्ति सर्वथा / नोपलभ्य क्वचिच्चित्तं नोपलम्भकरं नुमः //

आर्यरत्नकुटसूत्रे ऽपि -

चित्तं हि काश्यप, परिगवेष्यमाणं न लभ्यते / यन्न लभ्यते तन्नोपलभ्यते / यन्नोपलभ्यते तन्नैव अतीतं न अनागतं न प्रत्युत्पन्नम् / यन्नैवातीतं नानागतं न प्रत्युत्पन्नं तत् त्रिकालातीतम् / यत् त्रिकालातीतं तस्य सदसत्त्वमपि नास्ति / यस्य नास्ति सदसत्त्वं तस्य नास्त्युत्पादः / यस्य नास्त्युत्पादस्तस्य नास्ति स्वभावः यस्य नास्ति स्वभावस्तस्य नास्त्युत्पादः, यस्य नास्त्युत्पादस्तस्य नास्ति निरोधः / यस्य नास्ति निरोधस्तस्य नास्ति वियोगः / यस्य नास्ति वियोगस्तस्य नास्त्यागमः, निर्गमः, च्युतिः, जातिः / यस्य नास्त्यागमो निर्गमश्च्युतिर्जातिस्तस्य न सन्ति संस्काराः / यस्य न सन्ति संस्काराः तदसंस्कृताः / यदसंस्कृतं तदार्यैर्विदितमिति विस्तरः /

पुनश्च तत्रैव -

"नित्य इति काश्यप, अयमेको ऽन्तः, अनित्य इति काश्यप, अयमेको ऽन्तः / तथा अस्तीति काश्यप, अयमेको ऽन्तः, नास्तीति काश्यप, अयमेको ऽन्तः / यदनयोरन्तयोर्मध्यम्, तदरुप्यमनिदर्शनमप्रतिष्ठमनाभासमनिकेतमविज्ञप्तिकम् / इयमुच्यते काश्यप, मध्यमा प्रतिपद् भूतप्रत्यवेक्षा" - इति /

यदेवमुक्तं तन्मध्यभूतम्, न तस्य वस्तुसता विज्ञानस्वभावेन सत्त्वसिद्धिः / धर्मधातुर्हि द्वाभ्यामन्ताभ्यां विनिर्मुक्तः सर्वधर्मनिस्वभावलक्षणः निष्प्रपञ्च इति वचनीयः / स चापि धर्मधातुः ऽअयं सः - इत्याकारेण निरुपयितुमशक्यत्वाद् अरुप्यः, परेभ्यो निदर्शयितुसमर्थत्वाद् अनिदर्शनः, आध्यात्मिके धातौ आयतने वानवस्थितत्वाद् अप्रतिष्ठः, बाह्यानां धातूनामायतनानामिव अनवभासितत्वाद् अनाभासः, चक्षुर्विज्ञानादिधतुस्वभावातिक्रान्तत्वाद् अविज्ञप्तिकः, रागादिसमस्तक्लेशानामाश्रयाभावाद् अनिकेतः - इत्येवमुक्तम् /

यदि मध्ये चित्तस्वभावतायाः को ऽप्यंशः परमार्थसन् स्यात्तदा तत्सत्तया नित्यानित्याभिनिवेशः खलु कथङ्कारमेको ऽन्तः स्याद्, यतो हि यथा वस्तुतत्त्वं तथा यथावदनुगम्य मनस्करणं पतनस्थानमिति नैव युज्यते /

नित्यादिस्वरुओपमतिरिज्य वस्तुभूतः कश्चिदन्यो वस्त्वाकारो ऽसम्भवी मध्ये हि वस्तु खलु स्वस्वभावस्यासत्त्वाद् अभूतमिति ग्रहणं नास्ति तावद् अन्त इत्येवं यदि चिन्त्येत, तदपि न युक्तम् / असदिति ग्रःअणं सत्तग्रहणाभावे ऽभाव एव / विषयाभावनिषेधस्तु न तावत् सन् भवति, अतः यस्याभावग्रहणं स्त्, नियतं तस्य सत्ताग्रहणमपि सदेव / ततो द्वावप्यन्तौ भवतः /

यदि मध्ये वस्तुनः सत्त्वं तदा तत्सत्त्वग्रहणं केन तत्सत्त्वग्रहणं केन निषिद्धं स्यात्? आर्यसमाधिराजसूत्रे मध्ये सतः परमार्थस्थितस्य वस्तुनो निषेधाय यदुक्तम्, तेनापि सह विरोधः स्यात् -

अस्तीति नास्तीति उभे ऽपि अन्ता / शुद्धी अशुद्धीति इमे ऽपि अन्ता //

तस्मादुभे अन्त विवर्जयित्वा / मध्ये ऽपि स्थानं न करोति पण्दितः //

इत्येवमुक्तम् /

अयं तावत् सूत्रार्थः - आश्रयणीये मध्ये यदि वस्तुसतां नास्ति किमपि स्वरूपं तदैव ऽमध्ये ऽपि स्थानं न करोति पन्डितःऽ इति यदुक्तं तद् युक्तं स्यादित्युच्यते यद्यस्ति किमपि वस्तु तदा कथं न पण्डितस्तस्मिन् स्थानं न ग्रहीष्यतीति / आर्यलोकोत्तरपरवर्ते तावदुक्तम् -

अपि च, हे जिनपुत्राः, त्रयः खलु धावतो विज्ञप्तिमात्रतायां प्रचरन्ति, यतो हि अध्वत्रयं चित्तवत् प्रतिबुध्यते, तदपि तावच्चित्तं मध्यान्तरहितमेव प्रवर्तते / इदं तावत् सूत्रस्य तात्पर्यम् - उत्पादभङ्गयोः स्थितिलक्षणे च मध्ये परमार्थतो ऽसत्त्वाच्चित्तं तावन्मध्यारहितं सत् प्रवर्तते प्रतिबुध्यते चेत्युच्यते /

अपेरे खल्वभिदधते - संवृतौ हि विज्ञानवद् बाह्यार्था अपि संविद्यन्त इति / अन्यथा दशभूमकसूत्रे - अष्टभ्यां हि भूमौ संस्थिता बोधिसत्त्वा लोकधात्वन्तर्गतानां परमाण्वादीनां संख्यां परिजानन्ति - इति यदुक्तम्, तेन सह विरोधःस्यादिति / तथा हि -

"स परमाणुरजःसूक्ष्मतां च प्रजानाति, महद्गततां च अप्रमाणतां च विभक्तिं च प्रजानाति / अप्रमाणपरमाणुरजोविभक्तिकौशल्यं च प्रजानाति / अस्यां च लोकधातौ यावन्ति पृथ्वीधातोः परमाणुरजांसि तानि प्रजानाति / यावन्ति अब्धातोः, तेजोधातोः, वायुधातोः प्रजानाति" / इति वस्तरः / विज्ञानवद् बाह्यार्थानामपि प्रसिद्धत्वात् प्रतीतिविरोधः, यतो हि युक्तिभिर्विचारणायां सत्यामुभावपि नैव परीक्षां सहेते, अतस्तौ अव्तुस्थितिमपि न क्षमेते / व्यवहारसत्ये [संवृतौ] त्वागोपालाङ्गनां यावत् प्रसिद्धौ / विज्ञप्तिमात्रताकथनस्य तावत् फलं तु परपरिकल्पितानां कर्तुभोक्त्रादीनां निषेध एव, व्यवहारे ऽपि चित्ततिरिक्तानां तेषां कर्त्रादीनां संसिद्धेरभावात् /