वादन्याय

प्रतिपत्तिर् भवत्य् एव इति तयोः पृथग् वचने 05708 अप्रतिभायाः को विषय इति वक्तव्यम्, निर्विषयत्वाद् अवाच्या 05709 एव स्यात्. 05710 न उत्तर-अज्ञानम् अज्ञानं किं तर्हि विषय-अज्ञानम्, अज्ञाते 05711 हि विषये उत्तर-अज्ञानात् तन् न प्रतिपद्येत इति अस्ति विषयो अप्रतिभाया 05712 इति चेत्, एवं तर्ह्य् अननुभाषणं निर्विषयम्, 05713 अज्ञानेन आक्षेपात्. न हि विषयं सम्यक् प्रतिपद्यमानः 05714 कश्चिन् न अनुभाषेत इति न अननुभाषणं पृथग् वाच्यम्. 05715 उत्तर-अज्ञानस्य च आक्षेपात्. विषय-अज्ञानेन उत्तर-अज्ञानम् अप्य् 05716 आक्षिप्तम् एव. न हि विषयम् अजानन्न् उत्तरं जानाति इति न एव अप्रतिभाया 05717 विषयो अस्ति. 05801 ज्ञाते अपि विषये पुनर् उत्तर-अज्ञानम् अप्रतिभाया विषय 05802 इति चेत्, एवं तर्हि विषय-उत्तर-अज्ञानयोर् अपि प्रभेदान् निग्रहस्थान- 05803 अन्तराणि वाच्यानि. यथा अज्ञानस्य विषय-अज्ञानम् उत्तर- 05804 अज्ञानम् इति प्रभेदाद् असत्य् अपि गुण-अतिशये निग्रहस्थान- 05805 अन्तर-व्यवस्था क्रियते, तथा अज्ञानयोर् अपि सर्वा-ज्ञान-अर्ध- 05806 अज्ञानम् इत्य् आदि-प्रभेदान् निग्रहस्थान-अन्तराणि किं न उच्यन्ते. 05807 न च उभयस्य अप्य् अज्ञानस्य संग्रह-वचने कश्चिद् 05808 दोषः, गुणस् तु स्याद् इति संग्रह-वचनं न्याय्यम्. 05809 तस्माद् अननुभाषण-ज्ञानयोर् अप्रतिभा-विषयत्वान् न 05810 पृथग्-वचनम्. अपि च न पूर्व-उत्तर-वादिनो हेत्व्-आभासा-प्रतिभाभ्याम् 05811 अन्यन् निग्रहस्थानं न्याय्यम् अस्ति तद्-उभय- 05812 वचनेन एव सर्वम् उक्तम् इति. तद्-उभय-आक्षिप्तेषु प्रभेदेषु 05813 गुण-अतिशयम् अन्तरेण वचन-आदेर् अतिप्रसङ्गाद् व्यर्थः 05814 प्रपञ्च इति. 05815

उत्तरस्य अप्रतिपत्तिर् अप्रतिभा. पर-पक्ष-प्रतिषेध 05816 उत्तरं यदा न प्रतिपद्यते, तदा निगृहीतो वक्तव्यः. 05817 साधन-वचन-अनन्तरं प्रतिविषयम् उत्तरे व्यर्थं 05818 तद्-अज्ञान-क्रम-घोषण-श्लोक-पाठ-आदिना कालं गमयन् कर्तव्य- 05819 अप्रतिपत्त्या निग्रह-अर्ह इति न्याय्यं निग्रहस्थानम् 05820 इति. 05901 कार्य-व्यासङ्गात् कथा-विच्छेदो विक्षेपः. यत् किंचित् कर्तव्यं 05902 व्यासज्य कथां विच्छिनत्ति, इदं मे करणीयं 05903 परिहीयते, अस्मिन्न् अवसिते पश्चात् करिष्यामि, प्रतिश्यायकला 05904 मे कण्ठं क्षिणोत्य् एवम्-आदिना कथां विच्छिनत्ति, स विक्षेपो 05905 नाम निग्रहस्थानम्. एकतर-निग्रह-अन्तायां कथायां 05906 स्वयम् एव कथा-अन्तं प्रतिपद्यत इति. 05907 इदम् अप्य् यदि पूर्वपक्ष-वादी कुर्याद् व्याज-उपक्षेप-मात्रेण, 05908 न पुनर् भूतस्य तथाविध-कथा-उपरोधिनः कार्यस्य 05909 भावे, तस्य स्व-साधन-असामर्थ्य-परिच्छेदाद् एव 05910 विक्षेपः स्यात्. तथा च इदम् अर्थ-अन्तर-गमन एव अन्तर्भवेद् 05911 असमर्थ-साधन-अभिधानाद् हेत्व्-आभासेषु वा. प्रकृत- 05912 साधन-असम्बद्ध-प्रतिपत्तेश् च निरर्थक-अपार्थकाभ्यां 05913 न भिद्यते. अतिप्रसङ्गश् च एवंप्रकाराणाम् असम्बद्ध- 06001 साधन-वाक्य-प्रतिपत्ति-भेदानां पृथग्-निग्रहस्थान- 06002 व्यवस्थापने प्रोक्तः. अथ उत्तरपक्ष-वाद्य् एवं विक्षिपेत्, 06003 तस्य अपि साधन-अनन्तरम् उत्तरे प्रतिपत्तव्ये तद्-अप्रतिपत्त्या 06004 विक्षेप-प्रतिपत्तिर् अप्रतिभायाम् अर्थ-अन्तरे वा अन्तर्भवति. 06006 ननु न अवश्यं साधन-दूषणाभ्याम् एव सर्वस्य प्रतिपत्तिर्, 06007 येन सर्वा

वादि-प्रतिवादिनोर् न असम्यक्-प्रतिपत्तिर् 06008 हेत्व्-आभासेष्व् अप्रतिभायां वा अन्तर्भवेत्. भवति हि अनिबद्धेन 06009 अपि कथा-प्रपञ्चेन विवाद इति, न, असम्भवात्. 06010 एकत्र अधिकरणे विरुद्ध-अभ्युपगमयोर् विवादः स्यात्, अविरुद्ध- 06011 अभ्युपगमयोर् अनभ्युपगमयोर् वा विवादा-अभावात्. 06012 तत्र अवश्यम् एकस्य प्राग्-वचन-प्रवृत्तिः, युगपत्-प्रवृत्तौ 06013 परस्पर-वचन-श्रवण-अवधारण-उत्तराणाम् असम्भवेन 06014 प्रवृत्ति-वैफल्यात् स्वस्थ-आत्मनाम् अप्रवृत्तेः. तेन 06015 च स्व-उपगम-उपन्यासे अवश्यं साधनं वक्तव्यम्, 06016 अन्यथा परेषाम् अप्रतिपत्तेः, अपरेण च तत्-सम्बन्धि दूषणम्. 06017 उभयोर् असम्यक्-प्रतिपत्तौ हेत्व्-आभास-अप्रतिभयोः 06018 प्रसङ्ग इति. सर्वो न्याय-प्रवृत्तः पूर्व-उत्तरपक्ष-उपन्यासो 06101 द्वयं न अतिपतति. एतेन एव वितण्डा प्रत्युक्त-अभ्युपगम- 06102 अभावे विवाद-अभावात्. 06103 यदा तर्ह्य् अभ्युपगम्य वादं विफलतया न किंचिद् 06104 वक्ति, अन्यद् वा यत् किंचित् प्रलपति, तदा कथं हेत्व्-आभास- 06105 अन्तर्भावः. असमर्थित-साधन-अभिधान एवम् उक्तम्, 06106 अनभिधान अन्य-अभिधानयोर् अपि पराजय एव इत्य् उक्तम् 06107 अभ्युपगम्य वादम् असाधन-अङ्ग-वचनात्. एतेन अधिकस्य 06108 पुनरुक्तस्य च प्रतिज्ञा-आदेर् वचनस्य च निग्रहस्थानत्वं 06109 व्याख्यातम्, तद् अपि हि प्रतिपादित-अर्थ-विपर्ययत्वात् 06110 साधन-सामर्थ्य-अनभिधानम्. अप्रतीत-प्रत्ययतया लक्षणात् 06111 साधनस्य असाधन-अङ्ग-वचनम् इति निग्रहस्थानम् 06112 इति. 06113 स्व-पक्ष-दोष-अभ्युपगमात् पर-पक्षे दोष-प्रसङ्गो मत-अनुज्ञा.

06114 यः परेण चोदितं दोषम् अनुद्धृत्य, भवतो 06115 अप्य् अयं दोष इति ब्रवीति, यथा भवांश् चौरः पुरुषत्वाद् 06116 इत्य् उक्ते स तं प्रतिब्रूयाद्, भवान् अपि इति, स स्व-पक्षे दोष-अभ्युपगमात् 06117 पर-पक्षे तं दोषं प्रसञ्जयन् पर-मतम् 06118 अनुजानाति इति मत-अनुज्ञा निग्रहस्थानम् इति. 06201 अत्र अपि यदि पुरुषत्वाच् चौरो भवान् अपि स्यात्, न च भवता 06202 आत्मा एवम् इष्टः, तस्मान् न अयं चौर्य-हेतुर् इति यद्य् 06203 अयम् अभिप्रायः, तदा न कश्चिद् दोषः, अनभिमते तद्-आत्मनि 06204 चौरत्वेन हेतु-दर्शनेन दूषणात्. 06205 प्रसङ्गम् अन्तरेण आञ्जसेन एव किं न व्यभिचारित इति 06206 चेत्, यत् किंचिद् एतत्, सन्ति ह्य् एवंप्रकारा अपि व्यवहारा लोक 06207 इति. अथ तद् उपक्षेपम् अभ्युपगच्छत्य् एव, तदा अप्य् 06208 असाव् उत्तर-अप्रतिपत्त्या एव तत्-साधने निग्रह-अर्हः, न अपरत्र 06209 स्व-दोष-उपक्षेपात्, तत्-साधन-निर्दोषतायां हि तद्-अभ्युपगम 06210 एव उत्तर-अप्रतिपत्तिर् इति तावता एव पूर्वम् आपन्न-निग्रहस्य 06211 पर-दोष-उपक्षेपस्य अनपेक्षणीयत्वाद् इति. 06212 निग्रह-प्राप्तस्य अनिग्रहः पर्यनुयोज्य-उपेक्षणम्. पर्यनुयोज्यो 06213 नाम निग्रह-उपपत्त्या चोदनीयः, तस्य उपेक्षणं 06214 निग्रह-प्राप्तो असि इत्य् अननुयोगः. एतच् च कस्य पराजय 06215 इत्य् अनुयुक्तया पर्षदा वक्तव्यम्, न खलु निग्रह-प्राप्तः 06216 स्व-कौपीनं विवृणुयाद् इति. 06301 अत्र अपि यदि साधन-वादिनं निग्रह-प्राप्तम् उत्तर-वादी 06302 न पर्यनुयुङ्क्ते, अप्रतिभा एव अस्य उत्तर-अप्रतिपत्तेर् इति न 06303 पर्यनुयोज्य-उपेक्षणं पृथग् निग्रहस्थानम्. न्याय-चिन्तायां 06304 पुनर् न

द्वयोर् एकस्य अपि अत्र जय-पराजयौ, साधन- 06305 आभासेन अर्थ-अप्रतिपादनाद् भूत-दोष-अनभिधानाच् च. 06306 अथ कंचिद् दोषम् उद्भावयति, कंचिन् न, न तदा 06307 निग्रहम् अर्हति उत्तर-प्रतिपत्तेः. 06308 अर्हति एव, सर्वस्य सतो दोषस्य अनुद्भावनाद् इति चेत्, न 06309 सन्त इति कृत्वा सर्वे दोषा अवश्यं वक्तव्या अवचने वा 06310 निग्रहः, एकेन अपि तत्-साधन-विघाताद्, एक-साधन-वचन-वत्. 06311 यथा एकस्य अर्थ-अस्य अनेक-साधन-सद्भावे अप्य् एकेन एव 06312 तत्-सिद्धेर् न सर्व-उपादानम् इति न दोषम् उद्भावयन्न् एव अपरस्य 06313 अनुद्भावनान् निग्रह-अर्हः. 06401 अथ पूर्व-पक्ष-वादी उत्तर-पक्ष-वादिनं निग्रह-प्राप्तं 06402 न निगृह्णाति, तदा तयोर् न्यायेन न एकस्य अपि पूर्ववज् 06403 जय-पराजयौ. दोष-आभासं ब्रूवानम् उत्तर-वादिनं स्व- 06404 साधनाद् अनुत्सारयतो असमर्थित-साधन-अङ्गत्वान् न जयो 06405 वादिनः, सर्व-दोष-असम्भव-प्रदर्शनेन साधन-अङ्ग-समर्थनात्. 06406 न अप्य् उत्तर-वादिनो भूत-दोष-अप्रतिपादनात्. तस्माद् 06407 एवम् अपि न पर्यनुयोज्य-उपेक्षणं नाम पराजय-अधिकरणम् 06408 इति. 06409 अस्थाने निग्रहस्थान-अनुयोगो निरनुयोज्य-अनुयोगः. निग्रहस्थान- 06410 लक्षणस्य मिथ्या-अवसायाद् अनिग्रहस्थाने निगृहीतो 06411 असि इति ब्रुवन् निरनुयोज्य-अनुयोगान् निगृहीतो वक्तव्यः. 06412 अत्र अपि यदि तत्-साधन-वादिनम् अभूतैर् दोषैर् उत्तर- 06413 वाद्य् अभियुञ्जीत, सो अस्थाने निर्दोषे निग्रहस्थानस्य अभियोक्त- 06414 उद्भावयिता न भवति. तथा च भूत-दोष-उद्भावन-लक्षणस्य 06415 उत्तरस्य अप्रतिपत्तेर् इतरेण

उत्तर-आभासत्वे प्रतिपादिते 06501 अप्रतिभया एव निगृहीत इति न इदम् अतो निग्रहस्थान-अन्तरम्. 06503 अथ उत्तर-वादिनं भूतं साधन-दोषम् उद्भावयन्तम् 06504 अपरो दोष-आभास-वचनेन अभियुञ्जीत, तस्य तेन भूत- 06505 दोषत्वे प्रतिपादिते साधन-आभास-वचनेन एव निगृहीत इति. 06506 एवम् अपि न इदं हेत्व्-आभासेभ्यो भिद्यते. अवश्यं हि 06507 विषय-अन्तर-व्याप्त्य्-अर्थं हेत्व्-आभासा निग्रहस्थानत्वेन 06508 वक्तव्याः, तद्-उक्ताव् अपर-उक्तिर् अनर्थका इति. 06509 सिद्धान्तम् अभ्युपेत्या-नियमात् कथा-प्रसङ्गो अपसिद्धान्तः. 06510 कस्यचिद् अर्थस्य तथाभावं प्रतिज्ञाय प्रतिज्ञाता- 06511 अर्थ-विपर्ययात् कथा-प्रसङ्गं कुर्वतो अपसिद्धान्तो 06512 विज्ञेयः. यथा न सतो विनाशः, न असद् उत्पद्यत इति सिद्धान्तम् 06513 अभ्युपेत्य पक्षम् अवस्थापयति एका प्रकृतिर् 06514 व्यक्तस्य, विकाराणाम् अन्वय-दर्शनात्. मृद्-अन्वयानां शराव- 06515 आदीनां दृष्टम् एक-प्रकृतिकत्वम्, तथा च अयं व्यक्त- 06601 भेदस् सुख-दुःख-मोह-समन्वितो गृह्यते. तत् सुख-आदिभिर् 06602 एक-प्रकृतिर् इति. स एवम् उक्तवान् पर्यनुयुज्यते. 06603 अथ प्रकृतिर् विकार इति कथं लक्षयितव्यम् इति. यस्य अवस्थितस्य 06604 धर्म-अन्तर-निवृत्तौ धर्म-अन्तरं प्रवर्तते, 06605 सा प्रकृतिः. यत् तद् धर्म-अन्तरम्, स विकार इति. सो अयं 06606 प्रकृत-अर्थ-विपर्ययाद् अनियमात् कथां प्रसञ्जयति. प्रतिज्ञातं 06607 खल्व् अनेन न असद् आविर्भवति, न सत् तिरोभवति इति. 06608 सद्-असतोश् च तिरोभाव-आविर्भावाव् अन्तरेण न कस्यचित् प्रवृत्त्य्- 06609 उपरमः प्रवृत्तिर् वा इति एवं प्रत्यवस्थितो यदि सत

06610 आत्म-हानम् असतश् च आत्म-लाभम् अभ्युपैति, अपसिद्धान्तो 06611 भवति अथ न अभ्युपैति, पक्षो अस्य न सिध्यति इति. 06612 इह अपि न कश्चिद् अनियमात् कथा-प्रसङ्गः यत् तेन उपगतन् 06613 न असद् उत्पद्यते, न सद् विनश्यति इति तस्य समर्थनाय 06614 इदम् उक्तम् एक-प्रकृतिकम् इदं व्यक्तम् अन्वय-दर्शनाद् 06615 इति. तत्र एका प्रकृतिः सुख-दुःख-मोहः. तद्-अविभक्त- 06616 योनिकम् इदं व्यक्तं तd-anvaya-darशनात्. व्यक्तस्य 06701 तत्-स्वभावता-भेद-उपलब्धेर् इति सुख-आदीनाम् उत्पत्ति- 06702 विनाश-अभ्युपगम-अभावात् सर्वस्य तद्-आत्मकस्य न उत्पत्ति- 06703 विनाशाव् इति सिद्धं भवति. अत्र तद्-उक्तस्य हेतोर् दोषम् 06704 अनुद्भाव्य विकार-प्रकृति-लक्षणं पृच्छन् स्वयम् अयं 06705 प्रकृत-असम्बन्धेन अनियमात् कथां प्रवर्तयति. 06706 तत्र इदं स्याद् वाच्यम्, व्यक्तं नाम प्रवृत्ति-निवृत्ति- 06707 धर्मकम्, न तथा सुख-आदयः. व्यक्तस्य सुख-आद्य्-अन्वये 06708 सुख-आदि-स्वभावतायां प्रवृत्ति-निवृत्ति-धर्मता-लक्षणम् 06701 अवहीयत इति. न तd-rahita-sukha-आदि-स्वभावता व्यक्त-लक्षण- 06709 विरोधाद् इति. सुख-आद्य्-अन्वय-दर्शनाद् इत्य् असिद्धो हेतुर् 06711 इति. एवं हि तस्य साधन-दोष-उद्भावनेन पक्षो दूषितो 06712 भवति. सो अनुपसंहृत्य साधन-दोषं कथां प्रतानयन् 06713 स्व-दोषं परत्र उपक्षिपति. 06714 अयम् एव दोषो अनेन प्रकरणेन उच्यत इति चेत्, एष नैमित्तिकाणां 06715 विषयः, न लोकः शब्दैर् अप्रतिपादितम् अर्थं 06716 प्रतिपत्तुं समर्थ इति. स एव अयं भण्डालेख्यन्यायो 06717 अत्र अपि. यथोक्तेन न्यायेन पूर्वकस्य असाधन-अङ्गस्य

असिद्धस्य 06718 हेतोर् अभिधानाद् एव निग्रहः, न अपि अनियमात् 06719 कथा-प्रसङ्गाद् इति. इदम् अपि हेत्व्-आभासेष्व् अन्तर्भावान् न 06720 पृथग् वाच्यम्. 06801 हेत्व्-आभासाश् च यथोक्ताः. हेत्व्-आभासाश् च निग्रहस्थानानि. 06802 किं पुनर् लक्षण-अन्तर-योगाद् हेत्व्-आभासा निग्रहस्थान- 06803 भावम् आपद्यन्ते, यथा प्रमाणानि प्रमेयत्वम् 06804 इत्य् अत आह यथोक्त-हेत्व्-आभास-लक्षणेन एव निग्रहस्थान- 06805 भाव इति. 06806 अत्र अपि यथोक्तं कृत्वा चिन्त्यम् एव, किं ते यथालक्षित-प्रभेदास् 06807 तथा एव, आहोस्विद् अन्यथा इति. तत् तु चिन्त्यमानम् 06808 इह अतिप्रसज्यत इति न प्रतन्यते. हेत्व्-आभासाश् च यथान्यायं 06809 निग्रहस्थानम् इति एतावन्-मात्रम् इष्टम् इति. 06810 लोके अविद्या-तिमिर-पटल-उल्लेखनस् तत्त्व-दृष्टेर् 06811 वादन्यायः परहित-रतैर् एष सद्भिः प्रणीतः /

06812 तत्त्व-आलोकं तिमिरयति तं दुर्विदग्धो जनो अयं 06813 तस्माद् यत्नः कृत इह मया तत्-समुज्ज्वालनाय //3//

06814 वादन्यायो नाम प्रकरणं समाप्तम्.