वादन्याय (bản khác)

यथैकस्यार्थस्यानेकसाधनसद्भावे ऽप्येकेनैव साधनेन तत्सिद्धेर्न सर्वोपादानम् इति न दोषमुद्भावयन्नेवापरस्यानुद्भावनान्निग्रहार्हः पूर्ववत् /

अथ पूर्वपक्षवादी उत्तरपक्षवादिनं निग्रहप्राप्तं न निगृण्हाति, तदा तयोर्न्याये नैकस्यापि पूर्ववत् जयपराजयौ; दोषाभासं ब्रुवाणमुत्तरवादिनं स्वसाधनादनुत्सारयतो ऽसमर्थितसाधनत्वान्न जयो वादिनः; सर्वदोषासम्भवप्रदर्शनेन साधनाङ्गासमर्थनात् / नाप्युत्तरवादिनः, उभयदोषाप्रतिपादनात् /

तस्मादेवमपि न पर्यनुयोज्योपेक्षणं नाम पराजयाधिकरणमिति /

88. [20.] "अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानानुयोगो निरनुयोज्यानुयोगः /" [न्या. सू. 5.2.23] निग्रहस्थानलक्षणस्य मिथ्याव्यवसायादनिग्रहस्थाने निगृहीतो ऽसीति परं ब्रुवन् निरनुयोज्यानुयोगान्निगृहीतो वक्तव्यः /

अत्रापि यदि तत्साधनवादिनमभूतैस्तद्दोषैरुत्तरवाद्यभियुञ्जीत, सो ऽस्थाने निर्दोषे निग्रहस्थानस्य नियोक्तोद्भावयिता न भवति तथा / भूतदोषोद्भावनलक्षणस्योत्तरस्या- प्रतिपत्तेरितरेणोत्तराभासत्वे प्रतिपादिते ऽप्रतिभयैव निगृहीत इति नेदमतो निग्रहस्थानान्तरम् /

अथोत्तरवादिनं साधनदोषमुद्भावयन्तमपरो दोषाभासवचनेनाभियुञ्जीत, तस्य तेन भूतदोषत्वे प्रतिपादिते साधनाभासवचनेनैव निगृहीत इति /

एवमपि नेदं हेत्वाभासेभ्यो भिद्यते / अवश्यं हि विषयान्तरप्राप्त्यर्थं हेत्वाभासा निग्रहस्थानत्वेन वक्तव्याः, तदुक्तावपरोक्तिरनर्थिकेति /

89. [21.] "सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गो ऽपसिद्धान्तः /" [न्या. सू. 5.2.24] कस्यचिदर्थस्य तथाभावं प्रतिज्ञाय प्रतिज्ञातार्थविपर्ययात् कथाप्रसङ्गं कुर्वतो ऽपसिद्धान्तो विज्ञेयः / तथा ऽन सतो विनाशः, नासदुत्पद्यतेऽ; इति सिद्धान्तमभ्युपेत्य पक्षमवस्थापयति - ऽएकान्ता प्रकृतिः व्यक्तस्य अव्यक्तलक्षणा; विकाराणाम् अन्वयदर्शनात् / मृदन्वयानां शरावादीनां दृष्टमेकप्रकृतिकत्वम् / तथा चायं व्यक्तभेदः सुखदुःखमोहसमन्वितो गृह्यते, तत्सुखादिभिरेकप्रकृतिःऽ; इति /

स एवमुक्तवान् पर्यनुयुज्यते - अथ प्रकृतिर्विकार इति कथं लक्षयितव्यम्? यस्यावस्थितस्य धर्मान्तरनिवृत्तौ धर्मान्तरं प्रवर्तते सा प्रकृतिः, यत् तद् धर्मान्तरं स विकार इति / सो ऽयं प्रकृतार्थविपर्ययादनियमात् कथां प्रसञ्जयति / प्रतिज्ञातं चानेन - ऽनासदाविर्भवति, न सत् तिरोभवतिऽ; इति /

90. सदसतोश्च तिरोभावाविर्भावावन्तरण न कस्यचित् प्रवृत्त्युपरमः, प्रवृत्तिर्वा- इत्येवं प्रत्यवस्थिते यदि स सत आत्महानमसतश्चात्मलाभमभ्युपैति, अपसिद्धान्तो भवति / अथ नाभ्युपैति, पक्षो ऽस्य न सिध्यतीति /

इतो ऽपि न कश्चिदनियमात् कथाप्रसङ्गो यत्तेनोपगतं नासदुत्पद्यते न सद्विनश्यतिऽ; इति तस्य समर्थनायेदमुक्तम् ऽएकप्रकृतिकमिदं व्यक्तमन्वयदर्शनाद्ऽ; इति / तत्रैका प्रकृतिः सुखदुःखमोहास्तदविभक्तयोनिकम् इदं व्यक्तं, तदन्वयदर्शनात् / व्यक्तस्य तत्स्वभावताभेदोपलब्धेरिति /

सुखादीनामुत्पत्तिविनाशाभ्युपगमाभावात् सर्वस्य तदात्मकस्य नोत्पत्ति- विनाशाविति सिद्धं भवति /

91. अत्र तदुक्तस्य हेतोर्दोषमनुद्भाव्य विकारप्रकृतिलक्षणं पृच्छन् स्वयमयं प्रकृतासम्बन्धेन अनियमात् कथां प्रवर्तयति / तत्रेदं स्याद् वाच्यं - व्यक्तं नाम प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मकं, न तथा सुखादयः, व्यक्तस्य सुखाद्यन्वये सुखादिस्वभावता प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मतालक्षणमवहीयत इति / न तद्रहितसुखादिस्वभावता, व्यक्तलक्षणविरोधादिति, सुखाद्यन्वयदर्शनादित्यसिद्धो हेतुरिति /

एवं हि तस्य साधनदोषोद्भावनेन पक्षो दूषितो भवति / सो ऽनुपसंहृत्य साधनदोषं, कथां प्रतानयन् स्वदोषं परत्रोपक्षिपति /

अयमेव दोषो ऽनेन प्रकारेणोच्यते इति चेत् /

एष नैमित्तिकानां विषयः, न लोकः शब्दैरप्रतिपादितमर्थं प्रतिपत्तुं समर्थ इति, स एवायं भण्डालेख्यन्यायो ऽत्रापि /

यथोक्तेन न्यायेन पूर्वकस्यासाधनाङ्गस्यासिद्धस्य हेतोरभिधानादेव निग्रहः, नापि नियमात् [अनियमात्?] कथाप्रसङ्गात् इति इदमपि हेत्वाभासेष्वन्तर्भावात् न पृथग्वाच्यम् /

92. [22.] "हेत्वाभासाश्चयथोक्ताः /" [न्या.सू. 5.2.25] हेत्वाभासाश्च नित्रहस्थानानि / किं पुनर्लक्षणान्तरयोगाद् हेत्वाभासा निग्रहस्थानत्वमापद्यन्ते, यथा प्रमाणानि प्रमेयत्वम्? इत्यत आह यथोक्तहेत्वाभासलक्षणेनैव निग्रहस्थानभाव इति /

अत्रापि यथोक्तत्वाच्चिन्त्येमेव - किं ते यथा लक्षितप्रभेदास्तथैव, आहोस्विदन्यथैवेति? तत्तु चिन्त्यमानमिहातिप्रसज्यते इति न प्रतन्यते / हेत्वाभासाश्च यथान्यायं निग्रहस्थानमिति, एतावन्मात्रमिष्टमिति /

93. लोके ऽविद्यातिमिरपटलोल्लेखनस्तत्त्वदृष्टेर् वादन्यायः परहितरतैरेष सद्भिः प्रणीतः / तत्त्वालोकं तिमिरयति तं दुर्विदग्धो जनो ऽयं, तस्माद्यत्नः कृत इह मया तत्समुज्ज्वालनाय //

वादन्यायो नाम प्रकरणं समाप्तम् / [कृतिरियमाचार्यधर्मकीर्तिचरणानाम्]