भिक्षुणीविनय

या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना । भिक्षुणीम् एवम् वदे इहार्ये वर्षां वसितव्यम् इति त्रयो मासां उक्त्वेति निवारयित्वा पश्चाद् उद्वहेय वा ति कायेन वा वाचा वा स्वयं उद्वहति । उद्वाहापेय वा ति परेण कायेन वा वाचाय पाचत्तिकं । यावत् प्रज्ञप्तिः । न क्षमति निवारयित्वा पश्चाद् उद्वहितुं अथ भवति शिथिलिका वा बाहुलिका वा अशिक्षाकामा वा कलहकारिका वा पश्यति यदीह वशिष्यति आश्रयम् उत्पादयिष्यतीति । किञ्चापि उद्वहति अनापत्तिः । सा एषा भिक्षुणी भिक्षुणीम् उद्वहति पाचत्तिकं । श्रामणेरीम् वा शिक्षमाणां वा उद्वहति विनयातिक्रमः । अन्तमसतो गृहिणी पि उद्वहति सम्वरगामीविनयातिक्रमम् आसादयति ।

या पुन भिक्षुणी येवम् वदित्वा इहार्ये वर्षम् वसितव्यन् ति उक्त्वा पश्चाद् उद्वहेय वा उद्वहापेय वा पाचत्तिकं ॥ तृ ॥

पाचत्तिकधर्म 137

पूर्वोपगतं

248. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । अथ काली नाम भिक्षुणी । सा उपगच्छति । ता कालं ग्रामान्तरं गता । सा भिक्षुणीहि उपगताहि आगता । तत्र च भिक्षुणीहि विहारोद्देशः शयनासनोद्देशः कृतः । सा दान् आह । आर्ये मह्यं विहारं देथ । सा विहारं न लभति । आहंसुः । कहिं आर्या वर्षोपनायिका कालङ् गता । सा कलहं करोति । अपरा दानि भिक्षुणी योगाचारा । सा दान् आह । आर्ये अयं मम विहारो । अत्र मञ्चकं प्रवेशेहि सहितिका वसिष्यामः । तया तहिं मञ्चको प्रवेशितो । सा काष्ठखण्डा ति यत्र शाखानि प्रवेशयति । सा दान् आह । आर्ये मा विहारे ओविलयं करेहि । सा दान् आह । भद्रायणि किन् त्वया विहारो कृतो किम् विक्रीतो । सांघिको विहारो किम् अर्थं न प्रवेशयिष्यम् । सा उद्वहति कायेनापि वाचाये पि । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । यावत् शब्दापयथ कालिं सा दानि शब्दापिता । एतद् एव सर्वं पृच्छीयति । यावद् आम भगवन् । भगवान् आह । दुष्कृतं ते कालि ।

या पुन भिक्षुणी जानन्ती भिक्षुणीं पूर्वोपगतां पश्चाद् आगत्वा उद्वहेय वा उद्वहापेय वा कायेन वा वाचाय वा पाचत्तिकं ।

या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना । जानन्तीति स्वयं वा जानेय परतो वा श्रुणेय । भिक्षुणीम् पूर्वोपगताम् इति पुरिमिकायां वर्षोपनायिकायां । पश्चाद् आगत्वेति पश्चिमिकायां । उद्वहेय वा ति स्वयं । उद्वहापेय । वा ति परेण कायेण वा वाचा वा पाचत्तिकं यावत् प्रज्ञप्तिः । सा एषा भिक्षुणीम् उद्वहति पाचत्तिकं । श्रामणेरीम् वा शिक्षमाणाम् वा उद्वहति देशनागामिविनयातिक्रमम् आसादयति । अन्तमसतो गृहिणीं पि उद्वहति सम्वरगामिविनयातिक्रमः । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी जानन्ती भिक्षुणीं पूर्वोपगतां पश्चाद् आगत्वा उद्वहेय वा उद्वहापेय वा कायेन वा वाचा वा पाचत्तिकं ॥ फु ॥

पाचत्तिकधर्म 138

विघसं

249. भगवान् काशिषु विहरति । अपराय दानि भिक्षुणीय उच्चारमल्लकं अप्रत्यवेक्षित्वा रथ्यायां छोरितं । तहिं दानि अपरो ब्राह्मणो शीर्षस्नातो आहतवस्त्रनिवस्त्रो ताय रथ्याय अतिक्रमति । उच्चारमल्लकं तस्य शीर्षे पतितं । तस्य शीर्षं वस्त्राणि च विनाशितानि । जनेन चोपहासितं ब्राह्मण सुस्नातः सुविलिप्तस् त्वम् इति । सो दानि ताम् आक्रोशति । आह । इतिकितिकाय धीते श्रमणिके न पश्यसि मम शीर्षं वस्त्राणि च विष्ठेन विनाशितानि । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । पे । यावद् आम भगवन् । भगवान् आह । दुस्कृतन् ते एवन् नाम त्वम् अप्रत्यवेक्षिय छोरेसि । तेन हि न क्षमति अप्रत्यवेक्षिय छोरयितुं । अथ खलु भगवान् यावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

या पुन भिक्षुणी तिरोकुड्यं उच्चारम् वा प्रास्रावम् वा खेटकम् वा सिंघाणकम् वा विघसम् वा संकारम् वा अप्रत्यवेक्षित्वा छोरयेत् पाचत्तिकं ।

या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना । तिरोकुड्यन् ति तिरःप्रकारम् उच्चारम् वा प्रस्रावम् वा खेटम् वा सिंघाणकम् वा विघसम् वा संकारम् वा वस्त्रधोवनम् वा भाण्डधोवनम् वा केशान् वा नखान् वा । अप्रत्यवेक्षित्वेति अनिरीक्ष्य । छोरेया ति उज्झेय । पाचत्तिकं यावत् प्रज्ञप्तिः । यदि किञ्चित् उज्झितुकामो भवति प्रत्यवेक्षितव्यं । यदि तावद् आकीर्णबहुजनमनुष्या रथ्या भवन्ति आरामयितव्यं । अथ दानि अनाकीर्णा भवन्ति किञ्चापि छोरयत्य् अनापत्तिः । तं पि दानि न क्षमति अशब्दकर्णिकाये छोरयितुं अपि तु अच्छटिका दातव्या उक्कासितव्यम् वा । सा एषा भिक्षुणी नैव प्रत्यवेक्षति नापि अच्छटिकां दत्त्वा छोरयति पाचत्तिकम् आसादयति । भिक्षुर् अपि अप्रत्यवेक्ष्य अच्छटिकाम् अकृत्वा छोरयति विनयातिक्रमम् आसादयति । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी तिरोकुड्यं उच्चारम् वा प्रस्रावम् वा खेटं वा सिंघाणकम् वा विघसम् वा संकारम् वा अप्रत्यवेक्ष्य छोरेय पाचत्तिकं ॥ ग्रा ॥

पाचत्तिकधर्म 139, 140

हरित तृणे

उदक 250. भगवान् श्रावस्तीयं विहरति । राज्ञो दानि प्रसेनजितस्य कोशलस्य पूर्वकोष्ठकं नाम उद्यानम् पुष्किरिणीसम्पन्नं । अनावृतं भिक्षूनां भिक्षुणीनां आवृतं इतराये जनताये । राजा दानि आरामिकस्याह । हो भणे आरामिक पूर्वकोष्ठकम् उद्यानं सिक्तसंसृष्टं करेहि । श्वो हं सान्तःपुरो निर्यास्यं । तं दानि षड्वर्गिणीहि श्रुतं । श्वो राजा सान्तःपुरो उद्यानभूमिन् निर्यास्यतीति । तायो दानि प्रतिकृत्य् एव गत्वा तहिं हरितशाद्वलोपस्तराणायां पक्वखेटेन च पक्वसिंघाणकेन च विनाशयित्वा पदुमपत्रेहि उच्चारस्य पुटकानि बन्धित्वा पुष्किरिणीयं प्रवाहयेंसुः । तायो दानि दिवसं तहिं काकावाहां भञ्जिय सायाह्नसमये नगरं प्रविष्टाः राजा दानि प्रसेनजित कोशलो अपरेज्जुकातो निरगतो सान्तःपुरो । तायो दानि अन्तःपुरिकायो कथञ्चिद् एव सम्रोधाद् अवमुक्ता रन्धनमोक्षम् इव मन्यमानाः चञ्चूर्यन्ते । काश्चिन् निषण्णाः काश्चिन् निपन्नाः । काश्चिद् इतो च इतो च धावन्ति अवकाशं गृह्णन्ति शाद्वलोपस्तरणे परिभ्रामन्ति । तासां दानि पक्वखेटेन पक्वसिंघाणकेन वस्त्राणि विनाशितानि । पुष्किरिणीं ओतीर्णाः स्नानाय । तायो पश्यन्ति पुटकान् प्लवमानान् । तासां भवति कुलपुत्रकेहि श्रुतं श्वो राजा सान्तःपुरो उद्यानं प्रवेक्ष्यतीति तेहि एते गन्धपुटकाः प्रवाहिता इति कृत्वा तायो गृह्णन्ति । ते उदकेन क्लिन्ना उच्चारेण चा खादिताः प्रकृतिसुकुमारं च पद्मपत्रं । गृहीतमात्रम् एव विलीनं । ही ही विष्ठं ता दानि राज्ञो उपसंक्रान्ता आहंसु । महाराज एष तावद् ईदृशी अवस्था राजा आह शब्दापयथ आरामिकं । सो दानि शब्दापितो । राजा आह । हो भणे आरामिक केन उद्यानं विट्टालितं । आह षड्वर्गिणीयो श्रमणीयो एव दिवसं काकवाहा भञ्जित्वा गताः । राजा हसित्वा आह । तासाम् अविनीतानां कर्म भविष्यति । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । महाप्रजापती पि गौतमी भगवतो आरोचयेत् । यावद्

या पुन भिक्षुणी हरिते तृणे उच्चारम् वा प्रस्रावम् वा खेटम् वा सिंघाणकम् वा कुर्यात् पाचत्तिकं ॥

या पुन भिक्षुणी उदके उच्चारम् वा प्रस्रावम् वा खेटम् वा सिंघाणकम् वा कुर्यात् पाचत्तिकं ॥

या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना । उच्चारन् ति गूथं । प्रस्रावन् ति मूत्रं । खेटम् इति श्लेष्मा । सिंघाणकन् ति पक्वसिंघाणकं । हरिते तृणे इति शाद्वले अच्छिन्नालूनस्मिं उदन् ति उदकानि नाम दश । नादिकं ताडागं औदुपानिकं श्वभ्रोदकं प्रघारिमं वृष्टिस्थितं उच्छोदकं अन्तरीक्षपानीयं हिमविलीनं सामुद्रम् वा उच्चारम् वा प्रस्रावं वा कुर्यात् पाचत्तिकं यावत् प्रज्ञप्तिः । अथ दानि प्रावृषेण्या से सर्वभुमिः शाद्वलोपस्तरेणा भवति यहिं प्रदेशे स्वल्पहरितम् भवति तहिं कर्तव्यं । अथ दानि अल्पहरितं न भवति कटाहके वा इष्टकायम् वा उपले वा शुष्कतृणे वा काष्ठखण्डे वा यत्र वा अन्येन उच्चारो कृतो भवति बलीवर्देन वा । यत्र वा अन्येन मनुष्येन कृतो तहिं कर्तव्यं अथ दानि एवं न भवति अन्तमसतो कनीयसिं पि अङ्गुलिं उपद्राहयित्वा कर्तव्यं । तथा कर्तव्यं यथा तहिम् प्रथमम् निपतति । अथ दानि चङ्क्रमति न क्षमति हरितशाद्वले श्लेष्मं छोरयितुं । अथ खु कटे वा पत्रपुटिकायां वा छोरयितव्यं । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी हरिते तृणे उच्चारम् वा प्रस्रावम् वा खेटम् वा सिंघाणकम् वा कुर्यात् पाचत्तिकं ।

या पुन भिक्षुणी उदके उच्चारम् वा प्रस्रावम् वा खेटम् वा सिंघाणकम् वा कुर्यात् पाचत्तिकं ॥

पाचत्तिकधर्म 141

गणलाभ

251. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । तायो दानि षड्वर्गिणीयो छन्दकं अण्वन्ति । आहंसुः । प्रजापति देथ च्छन्दकं आर्यमिश्रिकाणां भक्तं करिष्यामः । ता दानि स्त्रियो प्रयच्छन्ति । ता दान् आहंसुः आर्या यं दिवसं संघभक्तं करिष्यथ तदास्माकम् अपि आरोचयेथ । वयम् अपि परिवेषका आगमिष्यामो ति । ताहि दानि निमन्त्रिताः । आयुष्मन्तो शारिपुत्रमौद्गल्यायनौ अनिरुद्धो रेवतः कप्फिणो श्रोणकोटीविंश उपवानो आयुष्मान् राहुलो षड्वर्गिकाश् च । ताहि दानि द्वेआसनप्रज्ञप्ती कृता । एका स्थविराणां अपरा षड्वर्गिकाणां । तहिं दानि भिक्षू कालस्यैव निवासयित्वा प्रावरित्वा च प्रविष्टाः । ततो आयुष्मतो शारिपुत्रस्य दातुं शालिनामोदनं मुद्गानां सूपो घृतं दधि च । आयुष्मतो मौद्गल्यायनस्य यवकोदनो माषसूपो तैलं च । अपरेषाम् षष्टिकोदनो सूपो च । अपरेषां कोद्रवोदनो । अपरेषां व्यञ्जनानि दिन्नानि ओदनो न दीयते । अपरेषां शाकं दिन्नं ओदनो न दीयते । अपरेषां वाटिकोदनो व्यञ्जनं न दीयते । आयुष्मतो राहुलस्य पि श्याकशाकं

ता दानि स्त्रियो भक्ष्यभोज्यम् आदाय गताः पृच्छन्ति । कहिन् ते आर्यमिश्रिकाः । तायो दानि स्थविरान् भिक्षून् आवरित्वा षड्वर्गिकान् दर्शेन्ति । ततस् तेषान् दीयते शालिना मोदनं मुद्गानां सूपो घृतं । नवनीतं अम्बु मधुराणि गौडन् दधि श्वेतं दधि क्षीरं समितासमितं यस्यार्थं याव् अर्थं दीयति । यत् किञ्चित् प्रणीतसम्मतं भक्ष्यभोज्यं पेयं चोष्मं तं षड्वर्गिकाणान् दापयन्ति । इमे ते आर्यमिश्रिकाः भिक्षू पि भुक्तविभुक्तकाः उत्थायोत्थाय भगवतः पादवन्दा उपसंक्रान्ता । भगवान् जानन्तो येव पृच्छति । अपि तु शारिपुत्र शोभने मासि मृष्टम् वा प्रणीतम् वा प्रभूतम् वा । स्थविरो आह । कृतं भगवन् आहारेणाहारकृत्यं । द्वितीयम् पि तृतीयम् पि । भगवान् आह । थेरो आह । लब्धो भगवन् शालिनामोदनं मुद्गानां सूपो नवनीतं अम्बु मधुराणि व्यञ्जननि गौडन् दधि क्षीरं यस्यार्थं यावद् अर्थं दीयति यथापीदं भगिनीनां श्रद्धाप्रसन्नानां परिग्रहे । भगवान् आह । के तहिं संघस्थविरो भूत । आयुष्मां च्छारिपुत्रो । भगवान् आह । सत्यं शारिपुत्र आह । आम भगवन् । भगवान् आह । दुर्भुक्तं ते शारिपुत्र एवं च नाम त्वं भिक्षुसंघं विहेठयन्तं अध्युपेक्षसि । यस्य भगवान् दुर्भुक्तम् इत्य् आह तस्य तं कल्पम् वा कल्पावशेषम् वा तिष्ठेय नैव जरा गच्छेय । स्थविरेण काकपोटं दत्त्वा सर्व दरदराय वान्तं । भगवान् आह । शब्दापयथ भिक्षुणीयो तायो शब्दापिताः । एतद् एव पृच्छीयन्ति । आहंसुः । आम भगवन् । भगवान् आह दुष्कृतं वो भिक्षुणीयो एवम् च नाम यूयं जानन्तीयो गणलाभं गणस्य परिणामयथ । तेन हि न क्षमति । अथ खलु भगवान् यावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

या पुन भिक्षुणी जानन्ती गणलाभं गणस्य परिणतं गणस्य परिणामयेत् पाचत्तिकम् ।

या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना । जानन्तीति स्वयम् वा जानेय परतो वा श्रुणेय । गणलाभम् इति भिक्षुगणस्य भिक्षुणीगणस्य । लाभम् इति अष्ट लाभाः यावत् कालिको यामयामिको यावत् कल्पिकाकल्पिको परिणतन् ति परिनिष्पन्नं । गणस्य परिणामयेत् पाचत्तिकं यावत् प्रज्ञप्तिः । एष दानि कोचिद् आगच्छति देयधर्मं दातुकामो । आह । आर्ये इच्छामि परिगृह्यमाणन् ति परिगृह्णीतव्यं ।

प्रातिदेशनिका धर्मा 18

सर्पिस् तैलं एत्च्

252. ति । ते दानि भिक्षू षड्वर्गिकाः सर्पिकेहि सर्पि तैलकेहि तैलं गौडकेहि गुडं माधुकेहि मधुं मात्सिकेहि मत्स्यं मांसिकेहि मांसं दुग्धिकेहि दुग्धं दोधिकेहि दधिं विज्ञपिय खादन्ति । जनो दानि ओज्झायति । पश्यथ भणे श्रमणो गौतमो ऽनेकपर्यायेणाल्पेच्छताय वर्णवादी यावच् छिक्षापदं प्रज्ञप्तं । तस्माद् इह गौतमि भिक्षुणीभिर् अवि अत्रैव शिक्षितव्यं ।

एषैवार्थोत्पत्तिः । एकम् इदम् गौतमि समयं तथागतो शाक्येषु विहरति । यावद् भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रयति । सन्निपातय गौतमि भिक्षुणीयो यावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

या पुन भिक्षुणी आत्मार्थाय अगिलाना कुलेहि सर्पिं विज्ञापेत्वा वा विज्ञापायेत्वा वा खादेय वा भुञ्जेय वा प्रतिदेशयितव्यं ताय भिक्षुणीय असंप्रेयम् मे आर्यमिश्रिका प्रातिदेशनिकं धर्मम् आपन्ना तन् धर्मं प्रतिदेशयामि । अयन् धर्मो प्रातिदेशनिको ।

एवम् सर्पिस् [1] । तैलं [2] । मधु [3] । फाणितं [4] । दुग्धं [5] । दधि [6] । मत्स्यं [7] । मांसं [8] ।

या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना । आत्मार्थायेति आत्मानं सन्धाय आत्मानम् उपनिध्याय । अगिलाना ति प्रत्युद्धृतं भगवता पदं अनापत्ति गिलानाय । किन् तावद् अत्र गैलान्यम् अभिप्रेतम् । जरादुर्बला वा व्याधिदुर्बला ता विरेचनपीता वा शिराविद्धा वा श्लेष्मा वा सन्निपाता वा । कुलेहीति क्षत्रियकुलानि वा ब्राह्मणकुलानि वा यानि वा पुनर् अन्यान्य् अपि कानिचित् कुलानि । सर्पीति सर्पिन् नाम गाविय माहिषीये अजाये एडकाय उष्ट्रीय । विज्ञपेत्वा ति स्वयं विज्ञापेत्वा । विज्ञपायेत्वा ति परेण विज्ञपायेत्वा । खादेया ती यं खादनीयं । भोजनीयन् ति यं भोजनीयं । प्रतिदेशयितव्यं ताय भिक्षुणीय यावद् अयम् धर्मो प्रातिदेशनिको ।

अथ दानि पित्तसंक्षोभो भवति लभ्या सर्पि विज्ञापेतुं पेयालं । अथ दानि पिण्डपातम् अण्वन्ति पश्यति घृतं विक्रायन्तं न दानि वक्तव्यं । "दिर्घायुः लाभो लभ्यतु बहुञ् च भवतु ।" लब्धो च स्थावरो भवतु । अथ दान् आह । केनार्थो आर्याये । वक्तव्यं पिण्डचारं अण्वामि । अथ दान् आह । अर्थो आर्याय सर्पिणा यद्य् अर्थिका भोति । वक्तव्यम् अर्थो । यदि पूरं पि पात्रं लभति अनापत्तिः । अथ दानि अपरा पि काचिद् भवति लभ्या प्रत्युत्पन्नप्रायेण (!) वक्तुं इमाये पि देहीति ।

एवं तैलं । यदि वातविकारो भवति लभ्या तैलं विज्ञपयितुं तं पि दानि न तैलपीडकानां तेन विज्ञपयितव्यं । अथ दानि पिण्डचारम् अण्वन्ति पश्यति तैलं मापियन्तं यावत् पूरं पि पात्रं लभति अनापत्तिः । यावत् लभ्या प्रत्युत्पन्नप्रयोगेण वक्तुं इमाये पि देहीति ।

एवं मधु । यदि श्लेष्मविकारो भवति लभ्यं मधु विज्ञपयितुं । तं पि दानि ना क्षमति मधुघातकानां तेन विज्ञपयितुं ।

एवं फाणितं । यदि गिलाना भवति वैद्यो आह आर्ये गुडप्रयोगं करोहीति लभ्यं गुडं विज्ञपयितुं ।

एवम् दुग्धं । लभ्यं दुग्धं पिययितुं । अथ दानि पिण्डचारम् अण्वति पश्यति यो कुलेहि गावो दुह्यन्तां न दानि वक्तव्यं । बहुलाभो लभ्यतु क्षेमेण गावो चरन्तु । आहंसुः । केन आर्याये अर्थो । वक्तव्यं । पिण्डचारम् अण्वामि । आहंसुः । अर्थो आर्याये दुग्धेनापूरम् पि पात्रं प्रतीच्छत्य् अनापत्तिः यावत् प्रत्युत्पन्नप्रयोगेन लभ्या वक्तुं इमाय पि देहीति । अथ दानि श्वेतमयं सिक्षति । नास्ति श्वेतमयं । इच्छसि दुग्धं । आह । इच्छामि । पूरम् पि पात्रं लभति अनापत्तिः ।

अथ दानि प्रतिश्यायो भवति । वैद्यो आह दधिकृत्यं करोहीति लभ्यं दधि विज्ञपयितुं । अथ दानि पिण्डचारम् अण्वति पश्यति दधि मापीयमानं लभ्या मस्तु विज्ञपयितुं । अथ दान् आह । नास्ति मस्तु इच्छसि दधिं । आह इच्छामि । पूरं पि पात्रं प्रतिगृह्णाति अनापत्तिः ।

अथ दानि भिक्षुणी वमनं विरेचनं वा कर्तुकामा भवति वैद्यो जल्पति आर्ये अभिष्यन्देहि मत्स्यरसेहीति । यावन् न क्षमति कैवर्तानां विज्ञपयितुं । अथ दानि पिण्डचारम् अण्वति लभ्यं आम्बूकाञ्जिकं विज्ञपयितुं ।

अथ दानि सिराविद्धिका भवति । विरेचनपीतिका भवति । वैद्यो आह । आर्ये मांसरसं प्रतिसेवाहि । लभ्यं मांसरसं विज्ञपयितुं । न क्षमति ओरोभ्रिकानां तेन । अथ दानि पिण्डचारम् अण्वति लभ्यं शाकरसं विज्ञपयितुं । अथ दान् आह । नास्ति आर्ये शाकरसो इच्छसि मांसरसं । आह । इच्छामि । पूरं पि पात्रं लभति अनापत्तिः ।

अथ दानि जानाति अमुकस्मिं काले कदाचिद् गैलान्यं भविष्यति इमानि भैषज्यानि दुर्लभानि भविष्यन्तीति प्रतिकृत्य् एव याचति अनापत्तिः । ग्लाना विज्ञपिय अगिलाना खादति विनयातिक्रमः । अगिलाना विज्ञपिय ग्लाना खादति अनापत्तिः । अग्लाना विज्ञापिय अग्लाना खादति प्रतिदेशयितव्यं ।

असंप्रेयं सिद्धं संप्रेयं खादति अनापत्तिः । संप्रेयं सिद्धं । असंप्रेयं सिद्धं । असंप्रेयं खादति विनयातिक्रमः । संप्रेयं सिद्धं संप्रेयं खादति अनापत्तिः । परप्रतिबद्धाय जीविकाय अनापत्तिः । तेन भगवान् आह ।

यानि खो पुनर् इमानि प्रणीतसम्मतानि भोजनानि भवन्ति सय्यथ्ऽ ईदं सर्पिः एवंरूपं तं भिक्षुणी अगिलाना कुलेहि विज्ञपेत्वा वा विज्ञापायेत्वा वा खादेय वा भुञ्जेय वा प्रतिदेशयितव्यं ताय भिक्षुणीय । असंप्रेयम् मे आर्ये गार्ह्यं प्रातिदेशनिकं धर्मम् आपन्ना तं धर्मं प्रतिदेशयामि । अयं धर्मो प्रातिदेशनिको ।

एवं तैलेन कर्तव्यं । मधुफाणितं दुग्धं दधि मत्स्यं मांसं ।

यानि खो पुनर् इमानि प्रणीतसम्मतानि भोजनानि भवन्ति सय्यथ्ऽ ईदं मांसं एवंरूपं भिक्षुणी अगिलाना कुलेहि विज्ञपेत्वा वा विज्ञपायेत्वा वा खादेय वा भुञ्जेय वा प्रतिदेशयितव्यं ताय भिक्षुणीय । असंप्रेयम् मे आर्ये गार्ह्यं प्रातिदेशनिकं धर्मपर्यायं वा तन् धर्मं प्रतिदेशयामि । अयं पि धर्मो प्रातिदेशनिको ॥

उद्दानं ।

सरिपिस् [1] । तैलं [2] । मधु [3] । फाणितं [4] । दुग्धम् [5] दधि [6] । मत्स्य [7] । मांसं [8] । इदम् अष्टमं । भिक्षुणीनां प्रातिदेशनिकां ॥

शैक्षा धर्मा 166

253. शैक्षा विस्तरेण कर्तव्या यथा भिक्षुणां सर्वे षड्वर्गाह् स्थापयित्वा हरितोदके ।

उद्दानम् ।

निवासनं [1] । प्रावरणं [2] । सुसंवृतं [3] । चक्षुः [4] । शब्दं [5] । नोच्चग्घिका [6] । नोगुण्ठिका [7] । नोत्क्षिप्तिका [8] । न उत्कुटुके [9] । न खम्भ [10] । न काय [11] । न शीर्ष [12] । न बाहुकेन [13] ॥ प्रथमो वर्गः ॥

उद्दानं ।

सुसंवृता [14] । चक्षुः [15] । न शब्द [16] । उच्चग्घयिका [17] । न ओगुण्ठिका [18] । नोत्क्षिप्तिका [19] । न ओसक्तिका [20] । न पल्लत्थिका [21] । न खम्भ [22] । न हस्तपादकौकृत्येन [23] । द्वितीयो वर्गः ॥

उद्दानं ।

द्वे सत्कृत्य [24, 25] । समसूप [26] । न स्तूप [27] । नावकीर्ण [28] । नावगण्ड [29] । न जिह्वा [30] । नातिमहन्त [31] । नानागत [32] । न कवडोत्क्षेपक [33] । न कवडच्छेदक [34] । न सकवडेन [35] । तृतीयो वर्गः ॥

उद्दानं ॥

त्रयो निर्लेहा [36, 37, 38] । चुच्चु [39] । सुरुसुरु [40] । गुलुगुलु [41] । न हस्त [42] । न सित्थ [43] । नोध्यायन [44] । पात्रसंज्ञी [45] । विज्ञप्ति [46] । छादयति [47] । न पात्रोदके [48] । न ससित्थेन [49] । चतुर्थो वर्गः ॥

उद्दानं ।

न स्थिता [50] । न निषण्णा [51] । न उच्चासना [52] । उपनह [53] । न पादुका [54] । न ओगुण्ठिका [55] । न संमुख [56] । न ओसक्तिका [57] । न पल्लत्थिका [58] । पूर्यते पञ्चमो वर्गः ॥

उद्दानं ।

न शस्त्रायुध [59, 60] । दण्ड [61] । छत्र [62] । उत्पथ [63] । पृष्ठतो [64] । यान [65] । स्थितकेन [66] । षष्ठो वर्गः ॥

सप्त अधिकरणसमथा धर्मा धर्मा अनुधर्मा

254. सप्ताधिकरणसमथा धर्मा यथा भिक्षूणां । सम्मुख [1] । स्मृति [2] । अमूढ [3] । प्रतिज्ञा [4] । तस्य पापेयशिक [5] । यो भुयसिक [6] । तृणप्रस्तारको [7] च सप्तमः ॥

धर्मश् चानुधर्मश् च यथा भिक्षूणां । समाप्तो भिक्षुणीनां प्रातिमोक्षविभङ्गः ॥

भिक्षुणी प्रकीर्णक 1

निषद्याप्रतिसंयुक्तं

255. आर्यमहासांघिकानां लोकोत्तरवादिनां भिक्षुणीप्रकीर्णकस्यादिः ।

भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । तायो दानि भिक्षुणीयो पश्चिमं प्रहाणं स्वस्तिकपर्यङ्केन निषीदन्ति । अथापराये दानि भिक्षुणीये व्रणमुखेन दीर्घको ऽनुस्रोतेन प्रविष्टो । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । महाप्रजापती गौतमी भगवतो आरोचयेत् । भगवान् आह । गच्छथ ताये अमुकं भैषज्यं देथ ततो सो दीर्घको निष्क्रमिष्यति । ताये दानि तं भैषज्यं दिन्नं पिबनाये । सो दीर्घको अनुस्रोतम् आगतो न च मृतो । भगवान् आह । एवं च नामा यूयं स्वस्तिकपर्यङ्केन निषीदथ । तेन हि न क्षमति स्वस्तिकपर्यङ्केन निषीदितुं । निषद्याप्रतिसंयुक्तं । न क्षमति भिक्षुणीये पर्यङ्केन निषीदितुं । अथ खल्व् एकिना पदेन पर्यङ्को बद्धव्यः । अपराय पार्ष्णिकाय व्रणमुखं पिथयितव्यं । सा एषा भिक्षुणी स्वस्तिकपर्यङ्केन निषीदति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते निषद्याप्रतिसंयुक्तं ॥

भिक्षुणीप्रकिर्णक 2

कठिनप्रतिसंयुक्तं

256. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । ता दानि भिक्षुणीयो कठिने चीवरं निक्षिपिय सीवन्ति । अपराये भिक्षुणीये वंसविदलिकाय व्रणमुखेन कृतं रुधिरम् उत्पादितं । एतं प्रकरणं । पेयालं । भगवान् आह । तेन हि न क्षमति कठिने निषीदितुं । कठिनप्रतिसंयुक्तं । एता दानि भिक्षुणीयो चीवर निषीदितुकामा भवन्ति । न क्षमति कठिने निषीदितुं । अथ खु उपस्थानशालायाम् वा प्रासादे वा प्रहाणशालायाम् वा आकार्षान् दत्त्वा चीवरकं प्रज्ञपिय सीवितव्यं । अथ एवं पि न भवति । पीठस्य वा मञ्चस्य वा उपरि प्रज्ञपयित्वा सीवितव्यं । अथैवं पि न भवति जानुकानाम् उपरि स्थापय्यित्वा सीवितव्यं । सा एषा भिक्षुणी कठिने निषीदति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते कठिनप्रतिसंयुक्तं ॥2 ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 3

वेठकप्रतिसंयुक्तं

257. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । स्थूलनन्दा दानि भिक्षुणी संबहुलानि स्त्रीहि सार्धं नदीम् अजिरावतीङ् गत्वा एकान्ते चीवरकाणी निक्षिपिय स्नानायावतीर्णा । सा दानि प्रतिकृत्येवोत्तरित्वा वेठकेन कायं वेठयित्वा स्त्रीणाम् आह । प्रजापति निध्यापयथ मां । किम् अहं शोभामि न शोभामीति । ता दान् आहंसुः । किम् पुनर् आर्याय मुण्डाय पिण्डिलिकाय एतेन कार्यं । वयं कामोपभोगनीया मानार्थाय एवं करोमः । कुटुम्बिकानां प्रियतरिका भविष्यामो ति । आर्ये किम् एतेन । यं ताहि स्त्रीहि अवध्यापितं तं दानि भिक्षुणीहि श्रुतं । एतं प्रकरणं । पे । यावद् आम भगवन् । भगवान् आह । दुष्कृतं ते नन्दे यावत् तेन हि न क्षमति वेठकेन कायं वेठयितुं । वेठकप्रतिसंयुक्तं । सा एषा भिक्षुणी वेठकेन पट्टकेन वा कायं वेठयति विनयातिक्रमम् आसादयति । अथ दानि पट्टिकाय वा लोहकेन वा कायं वेठयति । न क्षमति द्विर् अपि वेल्लकं त्रिर् अपि वेल्लकं वेठयितुं । अथ खु एक परिवेल्लकं वेठयितव्यं । अथ दानि वातेन पार्श्वं गृहीतं भवति । गण्डम् वा पिटकम् वा क्षतम् वा उपहतम् वा भवति किञ्चापि पट्टकेन कायं वेठयत्य् अनापत्तिः । इदम् उच्यते वेठकप्रतिसंयुक्तं ॥3 ॥

भिक्षुणी प्रकीर्णक 4

श्रोणिभण्डकप्रतिसंयुक्तं

258. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । यथैव वेठकस्य एवम् एवार्थोत्पत्तिः कर्तव्या । सा प्रतिकृत्य्ऽ एव उत्तरित्वा श्रोणीभण्डकम् आबन्धित्वा आह । प्रजापती प्रजापति निध्यायथ मां किम् अहम् शोभामि न शोभामीति । ता दान् आहंसुः । किम् आर्याय । पेयालम् । यावद् आम भगवन् । भगवान् आह तेन हि न क्षमति श्रोणीभण्डं । श्रोणीभण्डकप्रतिसंयुक्तं । श्रोणीभण्डकन् नाम एते भवन्ति । शङ्खावर्त्तका वा शिरिका वा पीलुका वा विद्रुमा वा अक्षरक्षा वा सुवर्णरूप्यमया वा मणिमया वा प्रकालका वा अन्तमसतो सूत्रमणिका वा बन्धति । तेन च श्रोणीभण्डकछन्दं विनोदयति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते श्रोणीभण्डकप्रतिसंयुक्तं ॥ ण्क ॥

भिक्षुणीप्रकिर्णक 5 गृहिणिभण्डकप्रतिसंयुक्तं

259. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । एषैवार्थोत्पत्तिः यावद् गृहिणीभण्डकम् आबन्धित्वा यावद् भगवान् आह । तेन हि न क्षमति गृहिणीभण्डकं । गृहिणीभाण्डकन् नाम एते भवन्ति । मूर्धापिधानका वा । वलया वा । कर्णिका वा । टिक्का वा । वेठका वा । हर्षका वा । हारा वा । अर्धहारा वा अपरञ्जग वा । कटका वा । शङ्खका वा । नूपुरा वा । अङ्गुलीयका वा । यद् वा पुनर् अन्यद् अपि किञ्चिद् गृहिणीभाण्डं सर्वन् न क्षमति । सा एषा भिक्षुणी गृहिणीभण्डकम् आबन्धयति विनयातिक्रमम् आसादयति । अथ दानि भैषज्यभण्डकम् आबन्धति ज्वरसूत्रकम् वा अनापत्तिः । इदम् उच्यते गृहिणीभाण्डकप्रतिसंयुक्तं ॥ तृ ॥

भिक्षूणीप्रकिर्णक 6

गृहिणीअलङ्कारप्रतिसंयुक्तं

260. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । तायो दानि शाकियकन्यायो कोलितकन्यायो मल्लकन्यायो महान्तेहि कुलेहि प्रव्रजिता अलङ्कारिकान्य् आदाय । कुमारिकानां वुह्यन्तीनां उत्सवसमये तिथि पर्वण्या देवयात्रादिषु कृतकानि भाण्डकानि ददन्ती । जनो दानि ओज्झायति । नेयं प्रव्रज्या वाणिजेयं । एतं प्रकरणं । पेयालं यावद् भगवान् आह । तेन हि न क्षमति गृहिणीअलङ्कारं धारयितुं । यदि काचिद् गृहिणी प्रव्रजति यदि ताय किञ्चिद् अलङ्कारं भवति वक्तव्या विसर्जेहि । अथ दानि पश्यति दुर्भिक्ष वा भवेय पिण्डपातो वा न लभ्येत जरादुर्बला वा भवति व्याधिदुर्बला वा गैलान्यम् वा किञ्चिद् भविष्यति अल्पलाभो मातृग्रामो मा विहन्येया ति । पिण्डं कारयित्वा पर्व्राजयितव्या । सा एषा भिक्षुणी अलङ्कारम् अपरित्याजयित्वा प्रव्रजेति विनयातिक्रमम् आसादयति । भिक्षोर् अप्य् एष एवं विधिर् । इदम् उच्यते गृहिणीअलङ्कारप्रतिसंयुक्तं ॥ फु ॥

भिक्षुणीप्रकिर्णक 7

वेश्याप्रतिसंयुक्तं

261. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । तायो दानि भिक्षुणीयो शाकीयकन्यायो कोलियकन्यायो मल्लकन्यायो महाकुलेहि प्रव्रजिता चेटिकाम् आदाय प्रव्रजन्ति । तायो चेटिकायो प्रासादिकायो दर्शनीयायो वेश्यं (!) वाहयन्ति । जनो दनि ओज्झायति । नेयं प्रव्रज्या गणिका इमा । एतं प्रकरणं भिक्षुणीहि श्रुतं । यावद् आम भगवन् । भगवान् आह । एवं च नाम यूयं वेश्याम् उपस्थापयथ । तेन हि न क्षमति वेश्याम् (!) उपस्थापयितुं । सा एषा भिक्षुणी वेश्याम् उपस्थापयति तेन जीविकां कल्पयति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते वेश्याप्रतिसंयुक्तं ॥ ग्रा ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 8

आरामिकिनिप्रतिसंयुक्तं

262.भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । भगवता दानि शिक्षापदं प्रज्ञप्तं । न क्षमति वेश्याम् उपस्थापयितुं ति । तायो दानि शाकियकन्यायो मल्लकन्यायो कोलितकन्यायो महाकुलेहि प्रव्रजन्ति । तायो दानि पौद्गलिकाम् आरामिकिनीम् उपस्थापेन्ति । तायो दानि आरामिकिनीयो प्रासादिकायो जनो दानि ओज्झायति । नेयं प्रव्रज्या गणिका इयं । एतं प्रकरणं भिक्षुणीहि श्रुतं यावद् आम भगवन् । भगवान् आह । तेन हि न क्षमति पौदगलिकाम् आरामिकिनीम् उपस्थापयितुं । न क्षमति आरामिकिनी । ना क्षमति चेटी । न क्षमति कल्पियकारी । सा एषा भिक्षूणी या पौद्गलिकाम् आरामिकिनीम् उपस्थापयति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते आरामिकिनीप्रतिसंयुक्तम् ॥ ह्रा ॥

भिक्षूणीप्रकीर्णक 9

संकक्षिकाप्रतिसंयुक्तं

263. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । अपरा दानि भिक्षुणी प्रासादिका दर्शनीया । ताये दानि पीनेहि स्तनेहि गच्छन्तीय चीवरम् उत्क्षिपीयति । सा दानि जनेन उच्चग्घीयति । एतं प्रकरणं भिक्षुणीहि श्रुतं । पेयालं । यावद् आम भगवन् । भगवान् आह तेन संकक्षिका नाम कर्तव्या । सम्कक्षिकां प्रावरन्तीय तथा प्रावरितव्यं यथा दानि स्तनापीडिता भवन्ति । सा एषा भिक्षुणी संकक्षिकान् नोपस्थापयति विनयातिक्रमम् आसादयति । सन्ती न प्रावरयति विनयातिक्रमः इदम् उच्यते संकक्षिकाप्रतिसंयुक्तं ॥ 0 ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 10

दकशाटिकाप्रतिसंयुक्तं

264. भगवान् वैशालीयम् विहरति । भद्राय दानि कापिलेय्या अर्थोत्पत्तिः कर्तव्या । यावद् भगवान् आह । तेन हि न क्षमति नग्निकाया स्नातुं । दकशाटिकाय स्नापितव्यं । दकशाटिकाप्रतिसंयुक्तं । न क्षमति नदीयम् वा ओघे वा पुष्किरिणीयम् वा तडागे वा नग्निकाय स्नापितुं । दकशाटिकाय स्नापितव्यं । नग्निका स्नायति विनयातिक्रमः । अथ दानि विहारे गुप्ते प्रदेशे नग्निका स्नायत्य् अनापत्तिः । इदम् उच्यते दकशाटिकाप्रतिसंयुक्तं ॥ ऌ ॥

॥ प्रथमो वर्गः ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 11

तलघातप्रतिसंयुक्तं

265. भगवान् श्रावस्तीयं विहरति । भिक्षुणीविहारो च गृहिकुलं च कच्छान्तरिता । तायो दानि भिक्षुणीयो कामरागेण खज्जन्ति । तायो दानि हस्ततलेनाङ्गजातं प्रस्फोटयन्ति । सो मनुष्यो पुनो पुनो शब्दं शृणोति । सो दान् आह । किम् एतन् ति । सा दानि स्त्री आह । भवतु आर्यपुत्र अहम् एतं जानामि किन् तवानेन ज्ञानेन । आह । नहि आचिक्षाहि । आह । एता आर्यमिश्रिकायो ब्रह्मचारिणीयो कामरागेन खज्जन्तीयो हस्ततलेन आस्फोटयन्ति आङ्गजातं । तेन दानि मनुष्येण ओज्झापितं । एतं प्रकरणं भिक्षूणीहि श्रुतं । यावद् भगवान् अह । तेन हि न क्षमति तलघातकं । तलघातप्रतिसंयुक्तं । सा एषा भिक्षुणी हस्ततलेनाङ्गजातम् आस्फोटयति पात्रेण वा कुपात्रेण वा कंसिकाय वा विडल्लाय वा अन्येन वा पुन केनचित् तेन च कामरागं विनोदयति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते तलघातकप्रतिसंयुक्तं ॥ [1] ॥

भिक्षूणी प्रकीर्णक 12

जतुमट्ठकप्रतिसंयुक्तं

266. भगवान् श्रावस्तीयं विहरति । अपराय दानि भिक्षुणीय कामरागेण खज्जन्तीय जतुमट्ठकं मञ्चकं यन्त्रितं । अत्र विप्रतिपद्यिष्यन् ति । तद् अनन्तरम् अग्निर् उत्थितो । ताय दानि संभ्रान्ताय असमन्वाहरित्वा स मञ्चको बहिन् निष्कासितो । मनुष्यो दानि प्रत्यवेक्षमाणा अण्वन्ति । कहिं अग्निर् उत्थितो कस्य गृहाद् उत्थितो । तेहि दानि सो दृष्टो । ते दानि ओज्झायन्ति । एतं प्रकरणं भिक्षुणीहि श्रुतं । पे । यावद् भगवान् आह । तेन हि न क्षमति जतुमट्ठकं । जतुमट्ठकप्रतिसंयुक्तं । जतुमट्ठकं नाम जतुस्य वा लोहस्य वा त्रपुस्य वा नाग्रस्य वा हारकूटस्य वा दन्तस्य वा चोडकस्य वा मृत्तिकाय वा अङ्गजातकाकारं कृत्वा स्वे अङ्गजाते प्रवेशेति तेन च काम रागं विनोदेति थुल्ऽ-अच्चयम् आसादयति । इदम् उच्यते जतुमट्ठकप्रतिसंयुक्तं ॥ 2 ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 13, 14

धोवनाप्रतिसंयुक्तं प्रवेशनाप्रतिसंयुक्तं

267. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । अथ खलु महाप्रजापती गौतमी येन भगवांस् तेनोपसंक्रमित्वा भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते अस्थासि । एकान्तस्थिता महाप्रजापती गौतमी भगवन्तं याचति । भगवन्तं वन्दित्वा आह । मातृग्रामस्य भगवन् अङ्गजातं दुर्गन्धं उपवायति । लभ्यं । भगवन् धोवितुं । भगवान् आह । लभ्या । तायो दानि भिक्षुणीयो बाहिरबाहिरेण धोवन्ति तथैव दुर्गन्धं वायति । एतं प्रकरणं महाप्रजापती गौतमी भगवन्तं पृच्छति । लभ्या भगवन् प्रवेशिय धोवितुं । भगवान् आह । लभ्या धोवनाप्रतिसंयुक्तं प्रवेशनाप्रतिसंयुक्तं । भिक्षुणीय धोवन्तीय एकम् अङ्गुलिवेठकं प्रवेशयित्वा धोवितव्यं । न क्षमति अतिदूरं प्रवेशयितुं । अतिदूरं प्रवेशेति तेन च कामरागं विनोदेति थूल्ऽ-अच्चयम् आसादयति । इदम् उच्यते धोवनाप्रतिसंयुक्तं प्रवेशनाप्रतिसंयुक्तं ॥ ण्क ॥

भिक्षुणिप्रकीर्णक 15, 16, 17

आनिचोलकप्रतिसंयुक्तं

268. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । तासान् दानि भिक्षुणीनाम् अनुमासं अनुमासं ऋतुर् आगच्छति । लोहितं शय्यासनं नाशीयति । एतं प्रकरणं महाप्रजापती गौतमी भगवतो आरोचेति । लभ्या भगवन् शयनासनगुप्त्यर्थं आनीचोलं धारयितुं । भगवान् आह । लभ्यं आनीचोलकप्रतिसंयुक्तं । यस्या एष ऋतुर् आगच्छति शोणितं स्रवति तया आनीचोलकं धारयितव्यं । लेण्टकखण्डानि । नापि क्षमति गाढं नापि क्षमति अतिदूरं प्रवेशयितुं यथा तेनैव कामरागम् विनोदयेत् । अथ खलु प्रशिथिलं व्रणमुखस्य प्रवेशयितव्यं । सा एषा भिक्षुणी अतिदूरम् वा प्रवेशेति गाढम् वा प्रवेशेति यथा तेनैव कामरागम् विन्दोदेति स्थूल्ऽ-अच्चयम् आसादयति । इदम् उच्यते आनीचोलकप्रतिसंयुक्तं ॥ तृ ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 16

स्त्रीतीर्थप्रतिसंयुक्तं

269. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । तायो दानि भिक्षुणीयो स्त्रीतीर्थे आनीचोलं धोवन्ति । स्त्रियो दानि ओज्झायन्ति । सर्वम् इदम् तीर्थं रुधिरेण विट्टालितं । एतं प्रकरणं । पेयालं । यावद् भगवान् आह । तेन हि न क्षमति स्त्रितीर्थे आनीचोलकं धोवितुं । स्त्रीतीर्थप्रतिसंयुक्तं । सा एषा भिक्षुणी आनीचोलकं स्त्रीतीर्थे धोवति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते स्त्रीतीर्थप्रतिसंयुक्तं ॥ फु ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 17

पुरुषतीर्थप्रतिसंयुक्तं

270.भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । भगवता शिक्षापदं प्रज्ञप्तं । न क्षमति स्त्रीतीर्थे आनीचोलकं धोवितुं । तायो दानि भिक्षुणीयो पुरुषतीर्थे आनीचोलकं धोवन्ति । पेयालं । यावत् सा एषा भिक्षुणी आनीचोलकं पुरुषतीर्थे धोवति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते पुरुषतीर्थप्रतिसंयुक्तं ॥ ग्रा ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 18

रजकतीर्थप्रतिसंयुक्तं

271. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । एवम् एव रजकतीर्थे कर्तव्यं । भगवान् आह । तेन हि न क्षमति रजकतीर्थे धोवितुं । अथ खु कुण्डालके वा कटाहके वा मल्लके वा दकानके वा उदकं गृह्य एकान्ते धोवितव्यं । यहिं पर्यादानं गच्छेय । अथ दानि बाहिरोदकं भवति यहिं निर्वाहो तहिन् धोवितव्यं । तानि लेण्टकानि शोषयितव्यानि यदा पुनो ऋतु नागच्छति तदा पुनो दातव्यानि । सा एषा भिक्षुणी रजकतीर्थे आनीचोलं धोवति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते रजकतीर्थप्रतिसंयुक्तं ॥ ह्रा ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 19

उदकधाराप्रतिसंयुक्तं

272. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । अपराय दानि भिक्षुणीय रक्तचित्ताय अङ्गजातं उदके धारितं । तस्याशुचिर् मुक्तं । ताये दानि कौकृत्यं । कौकृत्येन भिक्षुणीनाम् आरोचयति । यावद् भगवान् आह । सा एषा भिक्षुणी उदकधारायाम् वा कुण्डिकधारायाम् वा उदकचोडेन वा आलुकवेण्टिकायाम् वा प्रणाल्याम् वा अङ्गजातं धारेति तेन च कामरागं विनोदेति थूल्ऽ-अच्चयम् आसादयति । अथ दानि स्नायति तडागे वा प्रस्रवणे वा प्रणालियम् वा न दानि अग्रतो उदकधारां कृत्वा स्नायितव्यं यथा पृष्ठीय वा शीर्षेण वा उदकधारां प्रतिच्छेय तथा स्नायितव्यं । सा एषा भिक्षुणी अग्रतो मुखां उदकधारां कृत्वा स्नायति ताय च कामरागं विनोदेति थूल्ऽ-अच्चयम् आसादयति । इदं उच्यते उदकधाराप्रतिसंयुक्तं ॥0 ॥

भिक्षुणिपरिकीर्णक 20

उदकस्रोतप्रतिसंयुक्तं

273. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । अपराय दानि भिक्षुणीय रक्तचित्ताय उदकस्रोते अङ्गजातं धारितं । ताये अशुचिर् आगतो यथा उदकधाराय यावत् । तेन हि न क्षमति उदकस्रोते अङ्गजातं धारयितुं । उदकस्रोतप्रतिसंयुक्तं । या दानि तायो भवन्ति गिरिनदीयो शीघ्रस्रोतायो तहिं अङ्गजातं धारेति तेन च कामरागं विनोदेति थूल्ऽ-अच्च्यम् आसादयति । अथ दानि स्नायति न क्षमति अग्रतोमुखं स्रोतं कृत्वा स्नायितुं पृष्ठतोमुखं स्रोतं कृत्वा स्नायितव्यं । सा एषा भिक्षुणी अग्रतोमुखं स्रोतं कृत्वा स्नायति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते उदकस्रोतप्रतिसंयुक्तं ॥ ऌ ॥

॥ द्वितीयो वर्गः ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 21

विकृतिप्रतिसंयुक्तं

274. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । तायो दानि भिक्षुणीयो नानाप्रकारेहि मोचयन्ति मूलकेन पलाण्डूकेबुकाये सोभञ्जनकेन लतिकाय । एतं प्रकरणं यावद् भगवन् । भगवान् आह । तेन हि न क्षमति विकृतीहि मोचयितुं । विकृतिप्रतिसंयुक्तं । सा एषा भिक्षुणी मूलकेन वा पलाण्डूय वा केबुकाय वा सोभञ्जनकेन वा लतिकाय वा इल्लादुकाय वा त्रपुसेन वा अल्लाबूय वा कक्षारुकेन वा अन्येन वा पुन केनचिन् मोचयति तेन च कामरागं विनोदेति थूल्ऽ-अच्चयम् आसादयति । इदम् उच्यते विकृतिप्रतिसंयुक्तं ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 22

कर्मप्रतिसंयुक्तं

275. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । अपरस्य दानि भिक्षुस्य उत्क्षेपनीयं कर्म क्रियते । तहिं नास्ति कोचि परिकुशलो कर्मकारको । भिक्षुणीय कर्म कृतं । ताये दानि कौकृत्यं । किन् नु खलु लभ्या एतं कर्तुं उताहो न लभ्यं । कौकृत्येन भिक्षुणीनाम् आरोचयति । भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । यावद् भगवान् आह । अग्रपरिषा एषा । न क्षमति भिक्षुणीय भिक्षुस्य कर्म कर्तुं । कर्मप्रतिसंयुक्तं न क्षमति भिक्षुणीय भिक्षुस्य कर्म कर्तुं (!) । अथ दानि न कोचित् परिकुशलो कर्मकारको भवति लभ्यं भिक्षुणीये भिक्षुस्य उद्देशितुं । अथ दानि कर्मकरेन्तस्य विस्मरति लभ्या भिक्षुणीय अनुप्रदातुं । सा एषा भिक्षुणी भिक्षुस्य कर्म करोति विनयातिक्रमः । किञ्चापि भिक्षुः भिक्षुणीये कर्म करोति अनापत्तिः । इदम् उच्यते कर्मप्रतिसंयुक्तं ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 23

कौशेयप्रतिसंयुक्तं

276. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । भद्रा दानि कापिलेयी कौशेयचीवरेण प्रावृता ज्ञातिकुलं गच्छति स्थूलवृषितो देवो ओवृष्टो कौशेयचीवरमोवृष्टं कायेश्लिष्टं स्फटिकप्रत्युष्टो विय कायोदृश्यति जनो सन्निपातितो भद्राये अङ्गयष्टिं पश्यितुकामो । सा दानि उत्कुटुका उपविष्टा अन्तेवासिनीहि परिवृता । एतं प्रकरणं । यावद् आम भगवन् । भगवान् आह । तेन हि न क्षमति कौशेयं । कौशेयप्रतिसंयुक्तं । कौशेयन् नाम जातिमं कर्त्तिमं च । सा एषा भिक्षुणी जातिमं प्रावरति । देशनागामीविनयातिक्रमः । कर्त्तिमं प्रावरति सम्वरगामीविनयातिक्रमः किञ्चापि भिक्षुर् उभयं प्रावरति अनापत्तिः । इदम् उच्यते कौशेयप्रतिसंयुक्तं ॥3 ॥

भिक्षुणिप्रकीर्णक 24

गण्डप्रतिच्छादनप्रतिसंयुक्तं

277. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । स्थूलनन्दा नाम भिक्षुणी विहारस्याकाशतलके एकसंकक्षिकाय चङ्क्रमति । ताये दानि । स्तनावड्डाश् चङ्क्रमन्तीय उत्पतन्ति । जनेन उच्चग्घायति पश्यथ भणे श्रमणिका अलाबुतुम्बकेन विय नदीं तरतीति । एतं प्रकरणं भिक्षुणीहि श्रुतं । पेयालं । यावद् भगवान् आह । तेन हि गण्डप्रतिच्छादनन् नाम कर्तव्यं । गण्डप्रतिच्छादनप्रतिसंयुक्तं । संकक्षिकाये उपरिटो ओसारयितव्यो यथा गण्डा प्रतिच्छन्ना भवेंसुः सा एषा भिक्षुणी गण्डप्रतिच्छादनं पटं न प्रावरति विनयातिक्रमम् आसादयति । न दानि क्षमति प्राकटे प्रदेशे एकसंकक्षिकाय आसादयति । न दानि क्षमति प्राकते प्रदेशे एकसंकक्षिकाय चङ्क्रमितुं । अथ दानि विहारस्य गुप्ते प्रदेशे चङ्क्रमति एकसंकक्षिकाय अनापत्तिः । इदम् उच्यते गण्डप्रतिच्छादनप्रतिसंयुक्तं ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 25

स्त्रीअलङ्कारप्रतिसंयुक्तं

278. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । तायो दानि शाकियकन्यायो महाकुलेहि प्रव्रजिताः । अभिज्ञायो अलंकरितुं ।

या दानि कुमारियो वुह्यन्ति नववधुकायो वा आनीयन्ति तायो अलङ्करेन्ति गृहेण गृहन् नीयन्ति । अलङ्करितुं खज्जभोज्जं लभन्ति तेन वृत्तिं कल्पेन्ति । जनो दानि ओज्झायति । नेयं प्रव्रज्या अलङ्कारिका एताः । एतं प्रकरणं भिक्षुणीहि श्रुतं । पेयालं यावद् भगवान् आह । तेन हि न क्षमति अलङ्कर्तुं । स्त्रीअलङ्कारप्रतिसंयुक्तं । सा एषा भिक्षुणी शीर्षम् वा प्रसाधेति अक्षिणी वा अञ्जेति चूर्णकेन वा मुखं ओचूर्णेति तेन च जीविकां कल्पेति विनयातिक्रमम् आसादयति । अथ दानि अक्षिणीदुःखम् ति शिरोवेदना वा भवति । अर्धावभेदका वा लभ्या अक्षिणी अञ्जयितुं शीर्षम् वा मार्जयितुं । इदम् उच्यते स्त्रीअलङ्कारप्रतिसंयुक्तं ॥तृ ॥

भिक्षुणी प्रकीर्णक 26

उत्पलवापकप्रतिसंयुक्तं

279. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । तायो दानि शाकियकन्यायो कोलितकन्यायो मल्लकन्यायो महाकुल प्रव्रजितायो उत्पलानि वापेन्ति विक्रीणन्ति च । तेन च जीविकां कल्पयन्ति । जनो दानि ओज्झायति । नेयं प्रव्रज्या उत्पलवापिका इयं । एतम् प्रकरणं यावत् पेयालं । यावद् भगवान् आह । तेन हि न क्षमति उत्पलानि वापयितुं उत्पलवापकप्रतिसम्युक्तं । सा एषा भिक्षुणी वापेति विक्रीणाति च तेन च जीविकां कल्पेति विनयातिक्रमम् आसादयति । अथ दानि चैत्यार्थाय वापेति भगवतः पूजाकर्माय वापेति अनापत्तिः । इदम् उच्यते उत्पलवापकप्रतिसंयुक्तं ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 27

सुमनावापनाप्रतिसंयुक्तं

280. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । एवम् एव सुमनावापनाय कर्तव्यं यावत् इदम् उच्यते सुमनावापनाप्रतिसंयुक्तं ॥ग्रा ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 28

उत्पलग्रन्थिका प्रतिसंयुक्तं

281. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । भगवता दानि शिक्षापदं प्रज्ञप्तं । न क्षमति सुमनां वापयितुम् ति । तायो दानि शाकियकन्यायो कोलितकन्यायो मल्लकन्यायो लिच्छविकन्यायो उत्पलानि ग्रन्थयित्वा विक्रीणन्ति । जनो दानि ओज्झायति । नेयं प्रव्रज्या कारिका इयं । एतं प्रकरणं भिक्षुणीहि श्रुतं । पेयालं । यावद् आम भगवन् । भगवान् आह । तेन हि न क्षमति उत्पलानि ग्रन्थयितुं । उत्पलग्रन्थिकाप्रतिसंयुक्तं । सा एषा भिक्षुणी उत्पलदामाम् वामल्लिकादामाम् वा आरङ्गणदामाम् वा कृत्वा विक्रीणन्ति । तेन च जीविकां कल्पयन्ति विनयातिक्रमः । अथ दानि माल्योपहारो भवति जातिमहा वा बोधिमहा वा धर्मचक्रमहा वा आनन्दमहा वा राहुलमहा वा पञ्चवार्षिका वा । महापञ्चवार्षिका । जनो दानि आह । आर्यमिश्रिकाहि शोभापयितव्यं । किञ्चापि भिक्षुणी मुत्पलमालाम् वा मल्लिकामालाम् वा आरङ्गणमालाम् वा ग्रन्थयत्य् अनापत्तिः । इदम् उच्यते उत्पलग्रन्थिकाप्रतिसंयुक्तं ॥ ह्र ॥

भिक्षुणी प्रकीर्णक 29

सुमनाग्रन्थिकाप्रतिसंयुक्तं

एवम् एव सुमनाग्रन्थिकाय नानाकरणं ग्रन्थिगुणं वा मालागुणम् वा पुष्पकञ्चुकम् वा कृत्वा विक्रीणाति । तेन जीविकां कल्पयति विनयातिक्रमः । इदम् उच्यते सुमनाग्रन्थिकाप्रतिसंयुक्तं ॥ 0 ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 30

कर्तनाप्रतिसंयुक्तं

282. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । तायो दानि भिक्षुणीयो शाकियकन्यायो यावन् महाकुलप्रव्रजितायो संज्ञिकाः सूत्रं कर्तयित्वा विक्रीणन्ति । जनो दानि ओज्झायति । नेयं प्रव्रज्या पिचुकारिका इयं । एतं प्रकरणं भिक्षुणीहि श्रुतं । पेयालं । यावद् भगवान् आह । तेन हि न क्षमति कर्तितुं । कर्तनाप्रतिसंयुक्तं । सा एषा भिक्षुणी कम्बलम् वा कर्पासम् वा क्षौमम् वा कौशेयम् वा शाणम् वा भङ्गम् वा अन्यम् वा कर्तयित्वा विक्रीणाति तेन जीविकां कल्पयति विनयातिक्रमम् आसादयति । अथ दानि भिक्षुणीये चीवरं परिश्रामणं वा क्षीनं वा भवति लभ्यं सी

भिक्षुणीप्रकीर्णक 31

आचारविकोपनाप्रतिसंयुक्तं

283. मनास्मि । ब्रह्मचर्यातो च्याविता । आह । केन । आह । सो मे देवरो परिपातेति । सो मे नयितुकामो । आह । उपविश माता याहि । वयं ते रक्षिष्यामः सा दान् आह गमिष्यामि आर्याये मूलं आर्या मे रक्षिष्यति । ताहि ताये नूपुराणि आबद्धानि कर्णिका आबद्धा वलयानि आविद्धानि अलङ्कृता रक्षोपरक्तेहि वस्त्रेहि परिहिता वावागुण्ठिता च । चतुहि पञ्चहि चेटिकाहि परिवृता । सो दानि मनुष्यो तान् द्वारे स्थित्वा अवलोकेति । यां वेलां निष्क्रमिष्यति ततो हं गृह्णीष्यामीति । तेन सा दृष्टा निष्क्रमन्ती । तस्य भवति अर्हति कुटुम्बिकभार्या एषा । न एषासा सा दानि भिक्षुणी । सा दानि भिक्षुणी उपाश्रयं गता भिक्षुणीहि दृष्टा । आहंसुः । आर्ये इयं सुदिन्ना प्रत्योधावित । आह । नाहं प्रत्योधाविता अपि तु मम देवरो प्रत्योधावयितुकामो । तस्य भयाद् आरक्षाभिप्राया एवं कृतं । पेयालं यावत् एतद् एव । भगवान् सर्वं पृच्छति । आम् भगवन् । भगवान् आह । एवञ् च नाम त्वं आचारं विकोपयसि । तेन हि न क्षमति आचारं विकोपयितुं । सा एषा भिक्षुणी त्यक्तमुक्तेन चित्तेन आचारं विकोपयति अभिक्षुणी भवति । अथ रक्षाभिप्राया आचारम् विकोपयति विनयातिक्रमः । न च अभिक्षुणी भवति । भिक्षुर् अपि अत्यक्तमुक्तेन चित्तेन रक्षार्थं आचारं विकोपयति अनापत्तिः । इदम् उच्यते आचारविकोपनाप्रतिसंयुक्तं ॥1 ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 32

पात्रप्रतिच्छादनाप्रतिसंयुक्तं

284. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । स्थूलनन्दा भिक्षुणी पिण्डचारम् अण्वन्ती । सा दानि अपरं महान्तं कुलं पिण्डाय प्रविष्टा । तंहि स्त्रियाय लोलगर्भो दारको । सा दान् आह । आर्ये इमं दारकं उज्झेहि । आह । उज्झेतु आर्या । अहं आर्याये किञ्चिद् दास्यामि । आह । नाहम् एनम् उज्झामि । आह । आर्याय अहं एत्तकं चैत्तकं च दास्ये । ताय लुब्धाय उक्तं । इह पात्रे देहि । सा तं प्रतिच्छादयित्वा निष्क्रमति । थेरो दानि महाकाश्यपो पिण्डचारं प्रविष्टो । थेरस्यापि समदानं । या प्रथमा भिक्षा लक्षति तां भिक्षुस्य वा भिक्षुणीये वा प्रतिष्ठाये ति । थेरेण दानि सा दृष्टा । आह । आहर पात्रं । सा संकुसायति प्रतिच्छादेति न दर्शयेति । थेरो आह । आहर पात्रं । सा महेशाख्येन शास्तृकल्पेन थेरेणाभिगर्जिता । ताय दानि भीताय थरथरापन्तीय पात्रं प्रणामितं । थेरेण दृष्टं । आह । हि हीयाय धर्मो । एतं प्रकरणं आयुष्मान् महाकश्यपो भिक्षुणाम् आरोचयति । भिक्षू भगवतो आरोचयेंसुः । भगवान् आह । शब्दापयथ नन्दां । सा दानि शब्दापिता । एतद् एव पृच्छीयति । यावद् आम भगवन् । भगवान् आह । दुष्कृतन् ते नन्दे नैष धर्मो नैष विनयो यावत् । एवञ् च नाम त्वं पात्रं प्रतिच्छादेसि । तेन हि न क्षमति पात्रं प्रतिच्छादयितुं । पात्रप्रतिच्छादनाप्रतिसंयुक्तं । न क्षमति भिक्षुणीय प्राकटेन पात्रेण पिण्डाय अटितुं प्रतिच्छादयित्वा अटितव्यं । यदा भिक्षां प्रतिच्छति तदा उग्घाटिय प्रतिच्छितव्यं । यदि भिक्षुं रथ्यायां पश्यति उग्घाटिय उपदर्शयितव्यं । सा एषा भिक्षुणी प्राकटेन पात्रेण अटति विनयातिक्रमम् आसादयति । भिक्षुं दृष्ट्वा न उग्घाटिय दर्शेति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते पात्रप्रतिच्छादनाप्रतिसंयुक्तं ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 33

वर्चकुटिप्रतिसंयुक्तं

285. भगवान् श्रावस्तीयं विहरति । ता दानि भिक्षुणीयो ओनद्धवर्चे वर्चकुटीये उपविशन्ति । वर्चकुटीये स्त्रियाय लोलगर्भो प्रतिक्षिप्तो । चण्डालाश् चित्रघटकेहि उच्चारं छोरयन्ति । तेहि सो दारको दृष्टो । ते तं दारकं एकायां बाहायां गृहीत्वा ओज्झायन्ति । श्रमणिका वर्चकुटीयं प्रसूता हि । एतं प्रकरणं भिक्षुणीहि श्रुतं । पेयालं । यावत् तेन हि न क्षमति ओनद्धवर्चे उपविशितुं । वर्चकुटीप्रतिसंयुक्तं । न दानि क्षमति भिक्षुणीय ओनद्धवर्चकुटिं कारापयितुं । अथ खु विवृतपादका कारापयितव्या । न क्षमति आगतोदकं कारापयितुं । निःसीमा कारापयितवया । सा एषा भिक्षुणी ओनद्धवर्चकुटीयं आगतोदकायम् वा उपविशति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते वर्चकुटीप्रतिसंयुक्तं ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 34

जेन्ताकप्रतिसंयुक्तं

286. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । ताय दानि भिक्षुणीय शाकियकन्यायो लिच्छविकन्यायो मल्लकन्यायो जेन्ताके स्नायन्ति । कुलपुत्रकेहि अनुप्रविश्य ब्रह्मचर्यातो च्याविताः । एतं प्रकरणं भिक्षुणीहि श्रुतं । पेयालं । यावत् तेन हि न क्षमति भिक्षुणीये जेन्ताके स्नायितुं । अथ दानि गिलाना भवति लभ्या विहारे स्वेदयित्वा तैलेन अङ्गानि म्रक्षयित्वा स्नायितुं । सा एसा भिक्षुणी जेन्ताके स्नायति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते जेन्ताकप्रतिसंयुक्तं ॥3 ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 35

आरण्यकशयनासनप्रतिसंयुक्तं

287. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । तेन कालेन तेन समयेन भिक्षुणीनाम् आरङ्यकानि शयनासनानि न प्रतिक्षिप्तानि ग्रामान्तिकानि च अकृतानि । तेन खलु पुनः समयेन पञ्चमात्राणि भिक्षुणीशतानि महाप्रजापतीप्रमुखानि राजकारामे विहरन्ति । तायो दानि शाकियकन्यायो लिच्छविकन्यायो कोलितकन्यायो प्रासादिकायो दर्शनीयायो । तायो दानि कुलपुत्रकेहि ओचरितायो । तायो पुरिमं यामं प्रहाणम् उपविष्टा । कुलपुत्रकाश् च अल्लीना ग्रहेष्यामो ति । ताः स्रत्ति वैहायसम् अभ्युद्गताः । ते कुलपुत्राः प्रत्योसक्किताः । तायो पुनो मध्यमयामं एवम् पश्चिमं यामं प्रहाणम् उपविष्टाः । कुलपुत्रकाश् च अल्लीना ग्रहेष्यामो ति । तंहि तदा नीयाः क्षिप्रसमापत्तिकाः । याहि च मिद्धम् अनोक्रान्तं ताः स्रत्ति वैहायसम् अभ्युद्गताः । यावन्त समापत्तिका याहि च मिद्धम् अवक्रान्तं तायो कुलपुत्रकेहि गृह्य विहेठिताः । एतं प्रकरणं । पेयालं । यावत् तेन हि न क्षमति आरण्यके शयनासने वस्तुं । अथ दानि चातुष्पथिका सर्वरात्रिका भवति उपासकोपासिका गच्छन्ति लभ्यं वस्तुं । तहिं पि न क्षमति प्रतिगुप्ते प्रदेशे वस्तुं । सा एषा भिक्षुणी आरण्यके शयनासने वासं उपगच्छति वर्षम् वा वसति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते आरण्यकशयनासनप्रतिसंयुक्तं ॥ तृ ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 3641

भिक्षुणीप्रकीर्णक 36, 37

288. यो भिक्षूणाम् आस्तारो अनास्तारो सो भिक्षुणीनां । यो भिक्षुणीनां आस्तारो अनास्तारो सो भिक्षूणां ॥ ग्रा ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 38, 39

यो भिक्षूणाम् उद्धारो अनुद्धारो सो भिक्षुणीनां । ग्रा । यो भिक्षुणीनाम् उद्धारो अनुद्धारो सो भिक्षूणां ॥ 0 ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 40, 41

यो भिक्षूणाम् अभिहारो अनभिहारो सो भिक्षुणीनां ॥ ऌ ॥

यो भिक्षुणीनाम् अभिहारो अनभिहारो सो भिक्षूनां ॥ ऌ ॥

॥ चतुर्थो वर्गः ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 4248

भिक्षुणीप्रकीर्णक 42, 43

289. यं भिक्षूणाम् आमिषं अकल्पियं । अकल्पियं तं भिक्षुणीनां ॥ यं भिक्षुणीनाम् आमिषं अकल्पियं कल्पियं तम् भिक्षूणां ॥ 2 ॥ भिक्षुणीप्रकीर्णक 44, 45 लभ्यं भिक्षुस्य भिक्षुणीय प्रतिग्रहयितुं स्थापयित्वा जतरूपरजतं अग्निकल्पियञ् च ॥ 3 ॥ लभ्यं भिक्षुणीये भिक्षूणा प्रतिग्राहापयितुं स्थापयित्वा जातरूपं रजतं अग्निकल्पियञ् च ॥ ण्क ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 46

290. त्रीणि भिक्षुस्य अभिक्षुकरणानि । कतमानि त्रीणि । त्यक्तमुक्तेन चित्तेन शिक्षां प्रत्याख्याति [1] । संघो वासति वस्तुस्मिन् नाशेति [2] । स्त्रीलिङ्गम् वा सा प्रादुर्भवति [3] । इमानि त्रीणि भिक्षुष्य अभिक्षुकरणानि । तेन भिक्षुणा भिक्षुणीविहारं गन्तव्यं । न क्षमति भिक्षुणीनाम् एकपिटके एके पि विचारे वस्तुं । अथ खु च्छिन्नोपविचारे वस्तव्यं । यदास्य भूयो भिक्षु लिङ्गं प्रादुर्भवति तदा भिक्षुविहारम् आगन्तव्यं । सा एवास्योपसम्पदा तद् एव वर्षाग्रं ॥ तृ ॥

भिक्षुणीप्रकीर्ंअक 47

त्रीणि भिक्षुणीये अभिक्षुणीकरणानि । कतमानि त्रीणि । त्यक्तमुक्तेन चित्तेन आचारं विकोपयति । [1] । संघो वासति वस्तुस्मिन् नाशेति । [2] । पुरुषलिङ्गं वास्य प्रादुर्भवति [3] । इमानि त्रीणि भिक्षुणीये अभिक्षुणीकरणानि । तथैव यथा भिक्षोः ॥ फु ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 48,

नास्ति भिक्षुणीये अतिरिक्तकर्म ॥ ग्र ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 49

रतनप्रतिसंयुक्तं

291. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । अपरं दानि कुलं राजकुलेन उपहतं । राजभटाः परिवारि वारिय रक्षन्ति । स्थूलनन्दा नाम भिक्षुणी पिण्डचारम् अन्वण्टी तंहि प्रविष्टा । सा स्त्री ताम् आह ॥ आर्ये इदं कुलं राजकुलेनोपहतं उत्कचप्रकचो । इमम् आर्ये निष्क्रामेतु यदि जीवन्तीयो मुच्चिष्यामो अस्माकं भविष्यति आर्याये वृत्तिं दास्यामो आर्याये एतं भविष्यति । ताय तस्याः पात्रं उपनामितं इमंहि देहीति । नानाकाराणां रत्नानां पात्रं पूरयित्वा दिन्नं मुक्तायाः मणीनां स्फोटिकस्य मुसारगल्वस्य लोहिकायाः । सा दानि प्रतिच्छादयित्वा निष्क्रमति । भटेहि च दृष्टा ते दान् आहंसुः । आहर किम् इदं । सा संकुसायति न दर्शेति । थरथरापन्तीय भीतभीताय दर्शितं । भिक्षुणीहि श्रुतं । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । यावद् छब्दापिता । तद् एव पृच्छीयति । आह । आम भगवन् । भगवान् आह । तेन हि न क्षमति रतनं प्रतिच्छादयितुं । रतनप्रतिसंयुक्तं । एतं दानि महान्तं कुलं राजकुले नोफतम् भवति यावन् न लेख्यं कृतम् भवति । न सारज्यं कृतम् भवति । यदि किञ्चिद् ददन्ति लभ्यं निष्कासयितुं । अथ दानि लेख्यं कृतम् भवति रक्षा वा कृता भवति भटेहि परिवारितम् भवति । आह । इमं गृहं राजकुलेनोपहतं यदि तावज् जीवन्तीयो मुच्यामः अस्माकं भविष्यति आर्याया एव भविष्यतीति न क्षमति निष्कासयितुं । वक्तव्यं । भगवता शिक्षापदं प्रज्ञप्तं न क्षमति निष्कासयितुं । अथ दान् आह । चैत्यस्य देमः संघस्य वा देमः आर्याये एव देमो ति गृह्णीतव्यं । गृह्णीत्वा न क्षमति प्रतिच्छादयित्वा निष्कासयितुं । प्राकटं कृत्वा निष्कास्यितव्यं । अथ पृच्छीयति कस्येदन् ति चैत्यस्य संघस्य ममेति । यदि मुच्यते नन्दं भद्रं । अथाछिद्यति दातव्यं । सा एषा भिक्षुणी रतनपूर्णपात्रं प्रतिच्छादेति विनयातिक्रमम् आसादयति । इदम् उच्यते रतनप्रतिसंयुक्तं ॥ ह्रा ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक 50

यथावृद्धिकाय

292. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । नदीये अजिरावतीये पारे उभयतो सांघिकं भक्तं । तहिं भिक्षवो गच्छन्ति नावाय । भिक्षुणीयो न लभन्ति अभिरुहितुं । भिक्षू आहंसुः । मा भगिनीयो अभिरुहथ । भगवता शिक्षापदं प्रज्ञप्तम् । न क्षमति भिक्षुस्य भिक्षुणीय सह एकनावाम् अभिरुहितुं ति । ते दानि भिक्षू ओसरन्तिकाय उत्तरन्ति । एकभिक्षुणापि नावा पलिगुद्धा भवति द्विहि त्रिहि एवं पलिगुद्धा भवति । यदा ते भिक्षू उत्तरिताः तदा भिक्षुणीयो एकनावापरिपूरकेन तारिताः । तासां वर्षाग्रं परिग्राहन्तीनां अकालिभूतं । अथ खो महाप्रजापती गौतमी सायाह्नसमये परिकिलन्तेहि महाभूतेहि भगवतो पादवन्दीकां उपसंक्रान्ता । भगवान् जानन्तो येव पृच्छति । केन भे गौतमि परिकिलन्तानि महाभूतानि । अथ महाप्रजापती गौतमी भगवतो तद् एव सर्वम् आरोचेति । भगवान् आह । तेन हि अष्टाहि भिक्षुणीहि यथावृद्धिकाय उपवेष्टव्यं । शिष्टाहि यथागतिकाय । एते दानि भवन्ति भक्ता वा तर्पणा वा यवागुपाना वा परं वार्षिका वा महापञ्चवार्षिका वा अष्टानां भिक्षुणीनां आसनानि स्थापयितव्यानि यथावृद्धिकाय । अष्ट वा निर्मुष्टिका हस्ताः प्रतिकृत्य्ऽ एव गन्तव्यं । ता एता भिक्षुणीयो अष्टानाम् आसनानि स्थापयित्वा निषीदन्ति विनयातिक्रमम् आसादयन्ति । तेन भगवान् आह । अष्टाभिर् भिक्षुणीभिर् यथावृद्धिकाय उपवेष्टव्यम् उ शिष्टाभि यथागतिकाय ॥ 0 ॥ ।पञ्चमो वर्गः ॥

भिक्षुणीप्रकीर्णक

(चोन्च्लुदिन्ग् सुप्प्लेमेन्त्)

293. परिवासो [1] । लशुनं [2] । छत्त्रं [3] । यानं [4] । तथैव शस्त्रकर्माणि [5] । उपानहो [6] । शय्या [7] । निषद्या [8] । नवमं प्रेक्षणं [9] । इमे नव पदा प्रकीर्णकातो समुद्धृताः ।

सर्वे अन्ये नव पदा अनूना प्रतिषितव्या पुन तहिं । यत्रासि परिवासो सत्त्वविकृतिन् तहिम् समोदहे । यत्रासि उपानहो वृक्षविकृतिम् तहिं समोदहेत् । यत्रासि लशुनं काष्ठविकृतिं तहिं समोदहे । यत्रासि शय्या निर्दिशेत् तहिं पुष्पविकृतिं । यत्रासि यानं फलविकृतिं निर्दिशेत् तहिं विज्ञः । यत्रासि सहनिषद्या एकोर्त्तकं तहिं समादिशेत् छत्रं । यत्रासि आपत्तिं तत्र निर्देशेद् विज्ञः । यत्रासि शस्त्रकर्म निर्दिशेत् तहिं अन्द् आपत्तिः । यत्रासि विशोकदर्शनं आपत्तिप्रतिकर्म तत्र निर्दिशेद् विज्ञः । एतावता उद्धाराः प्रकीर्णके ये च ओवृषाः वर्गं समुद्धरिय द्वादशमं । नव पदानि पुनर् एव भिक्षुणीनां प्रकीर्णके सर्वं प्रतिक्षिप्तं भिक्षुप्रकीर्णकतो वर्गास् त्रयोदश कार्याः । अन्ये च पञ्च वर्गायुतका यथा भिक्षुणीसूत्रे । आरण्यकं । जेन्ताकं वर्च कठिनं उद्धरित्वा अवशेषा तथैव कार्याः । अभिसमाचारिका धर्माः । तं सर्वं सङ्कले पुन वर्गा अष्टादश प्रकीर्णके स्वयंभुना निर्दिष्टा । भिक्षुणीसूत्रे उभेसूत्रे संकलेत्वान शिक्षापदसंग्रहो यथाभूतं । पञ्चशतानि अनूनानि अपरे च पदा चतुस्त्रिंशत् ।

समाप्तं भिक्षुणीप्रकीर्णकं आर्यमहासांघिकानां लोकोत्तरवादिनां ॥

भिक्षुप्रकीर्णक 1-23

294. प्रकीर्णकोद्दानं । तत्र उपसंपदा [1] । अनुपसम्पदा [2] । उपसम्पाद्यो [3] । अनुपसम्पाद्यो [4] । कर्म [5] । कर्मवस्तु [6] । तर्जनीयं [7] । निघर्षणीयं [8] प्रव्राजनीयं [9] । प्रतिसारणीयं [10] ॥

॥ प्रथमो वर्गः ॥

उद्दानं । उत्क्षेपनीयं कर्म [11] । परिवासदानं [12] । मानत्वदानं [12] । आह्वयनं [14] । स्थानार्हं कर्म [15] । अस्थानार्हं कर्म [16] । निषृतवर्तं [17] । स्थलस्थवर्तं [18] । नानासम्वासवर्तं [19] । पाराजिकाय आपत्तीये [20] । शिक्षाये [12] । दिन्नवर्तं [22] । तस्य पापेयसिक शमथ [23] । दिन्नवर्तं ॥

॥ द्वितीयो वर्गः ॥

भिक्षुप्रकिर्णक 24-54

उद्दानं । चोदनावस्तु [24] । कारणावस्तु [25] । नाशनावस्तु [26] । नानासम्वासवस्तु [27] । अर्थसामीची [28] । सम्मुतिप्रतिसंयुक्तं [29] । वस्तुप्रतिसंयुक्तं [30] । विहारवस्तुप्रतिसंयुक्तं [31] । नवकर्मिकप्रतिसंयुक्तं [32] । शय्यासनप्रतिसंयुक्तं [33] । सामीचीकर्मप्रतिसंयुक्तं [34] ॥

॥ तृतीयो वर्गः ॥

उद्दानं । पोषधप्रतिसंयुक्तं [35] । छन्ददानप्रतिसंयुक्तं [36] । पारिशुद्धिप्रतिसंयुक्तं [37] । वर्षोपनायिकाप्रतिसंयुक्तं [38] । प्रवारणाप्रतिसंयुक्तं [39] । अस्तारो अनस्तारो [40] । उद्धारो अनुद्धारो [41] चीवरप्रतिसंयुक्तं [42]

॥ चतुर्थो वर्गः ॥

उद्दानं । ग्लानप्रतिसंयुक्तं [43] । भैषज्यप्रतिसंयुक्तं [44] । उपाध्यायप्रतिसंयुक्तं [45] । सार्धेविहारिप्रतिसंयुक्तं [46] । आचार्यप्रतिसंयुक्तं [47] । अन्तेवासिप्रतिसंयुक्तं [48] । श्रामणेरप्रतिसंयुक्तं [49] । पात्रप्रतिसंयुक्तं [50] यवागुप्रतिसंयुक्तं [51] । यूषप्रतिसंयुक्तं [52] । पानकप्रतिसंयुक्तं [53] । सौवीरकप्रतिसंयुक्तं [54] ।

॥ पञ्चमो वर्गः ॥

भिक्षुप्रकीर्णक 55-84

295. उद्दानं । अकर्माणि विनीतानि [55] । अन्तरायिकप्रतिसंयुक्तं [56] । अनन्तरायिकप्रतिसंयुक्तं [57] । भिक्षुणीप्रतिसंयुक्तं [58] । अन्तोवुस्तं [59] । अन्तोपक्वं [60] । आमधान्यप्रतिग्रहप्रतिषेधः [61] । आममांसप्रतिग्रहप्रतिषेधः [62] । उद्गृहीतप्रतिगृहीतं [63] ॥

॥ षष्ठो वर्गः ॥

उद्दानं ॥ गुरुपरिष्कारो [64] । मृतपरिष्कारो [65] । उन्मत्तकसम्मुतिप्रतिसंयुक्तं [66] । दृष्ट्वा त्रिकर्मप्रतिसंयुक्तं [67] । श्रद्धादेयविनिपातनाप्रतिसंयुक्तं [68] । उपानहप्रतिसंयुक्तं [69] । पादुकप्रतिसंयुक्तं [70] । अष्टनप्रतिसंयुक्तं [71] । वृन्तप्रतिसंयुक्तं [72] । दण्डशिक्यप्रतिसंयुक्तं [73] ।

॥ सप्तमो वर्गः ॥

उद्दानं । लशुनप्रतिसंयुक्तं [74] । पात्रनिकुब्जना [75] । सम्मुतिप्रतिसंयुक्तं [76] । गन्ठीपाशकप्रतिसंयुक्तं [77] । कायबन्धनप्रतिसंयुक्तं [78] । वीडाप्रतिसंयुक्तं [79] । यानप्रतिसंयुक्तं [80] । सहशय्या [81] । सहनिषद्या [82] । सहभोजन [83] । भक्तोपधानप्रतिसंयुक्तं [84] ॥

॥ अष्टमो वर्गः ॥

भिक्षुप्रकिर्णक 85-121

उद्दानं । उद्दिश्य कृतप्रतिसंयुक्तं [85] । मानुषमांसप्रतिसंयुक्तं [86] । चर्मप्रतिसंयुक्तं [87] कतकप्रतिसंयुक्तं [88] । अञ्जनप्रतिसम्युक्तं [89] । अञ्जनीप्रतिसंयुक्तं [90] । अञ्जनिशलाकाप्रतिसंयुक्तं [91] । छत्रप्रतिसंयुक्तं [92] । व्यञ्जनप्रतिसंयुक्तं [93] । वालवीजनीप्रतिसंयुक्तं [94] ॥

॥ नवमो वर्गः ॥

उद्दानं । शस्त्रकर्म [95] । वस्तिकर्म [96] । मुण्डकर्म [97] । केशारोपणप्रतिसंयुक्तं [98] । नापितकुञ्चीरप्रतिसंयुक्तं [99] । संघभेदः संघसामग्री [100] । पञ्चशतानि नयसंगीतिः [101] । सप्तशतानि नयसंगीतिः [102] । विनयसमुत्कर्षो [103] ॥

॥ दशमो वर्गः ॥

296. उद्दानं । क्षेपनप्रतिसंयुक्तं [104] । महासमाजविहरणप्रतिसम्युक्तं [105] । गन्धमाल्यप्रतिसंयुक्तं [106] । आदर्शप्रतिसंयुक्तं [107] । वृक्षारोहणप्रतिसंयुक्तं [108] । ज्योतिः प्रतिसंयुक्तं [109] । कांसभाजनप्रतिसंयुक्तं [101] । कायप्रतिसंयुक्तं [111] । सम्मीलीप्रतिसंयुक्तं [112] । परिणामनाप्रतिसंयुक्तं [113] ॥

॥ एकादशमो वर्गः ॥

उद्दानं । सत्त्वविकृतिप्रतिसंयुक्तं [114] । वृक्षविकृतिप्रतिसंयुक्तं [115] । काष्ठविकृतिप्रतिसंयुक्तं [116] । पुष्पविकृति[प्रति]सम्युक्तं [117] । फलविकृतिप्रतिसंयुक्तं [118] । एकर्तुविकृति[प्रति]सम्युक्तं [119] । आपत्तिप्रतिसंयुक्तं [120] । अनापत्तिप्रतिसंयुक्तं [121] ॥

॥ द्वादशमो वर्गः ॥

भिक्षुप्रकीर्णक 122-141

उद्दानं । समथो [122] । शमथवस्तु [123] । दमथो [124] । दमथवस्तु [124] । अनुज्ञातप्रतिक्षिप्तप्रतिसंयुक्तं [126] । मुखतैलकप्रतिसंयुक्तं [127] । मुखचूर्णकप्रतिसंयुक्तं [128] । कुच्चप्रतिसंयुक्तं [129] । कङ्कत प्रतिसंयुक्तं [130] । वीजनीप्रतिसंयुक्तं [131] ।

॥ त्रयोदशमो वर्गः ॥

उद्दानं । स्तूपप्रतिसंयुक्तं [132] । स्तूपवस्तुप्रतिसंयुक्तं [133] । स्तूपगृहप्रतिसंयुक्तं [134] । स्तूपरामप्रतिसंयुक्तं [135] । स्तूपपुष्किरिणीप्रतिसंयुक्तं [136] । चेतियप्रतिसंयुक्तं [137] । चेतियालङ्कारप्रतिसंयुक्तं [138] । नटनर्तकप्रतिसंयुक्तं [139] । साहरणाप्रतिसंयुक्तं [140] । आपदाप्रतिसंयुक्तं [141] ॥

॥ चतुर्दशमो वर्गः ॥

भिक्षुप्रकिर्णक (एन्द्)

वर्गोद्दानं ।

उपसम्पदा [1] । वा उत्क्षेपश् [2] । चोदना च [3] । पोषधो [4] । ग्लानश् च [5] । अकर्माणि [6] । गुरुकं [7] । लशुनोद्दिश्य [8, 9] । शस्त्रकर्म [10] । च क्षेपः [11] । सत्त्व [12] । समथः [13] । स्तूपवर्गेण पूर्यते [14] ॥

समाप्तो भिक्षुप्रकीर्णकविनयः आर्यमहासांघिकानां लोकोत्तरवादिनां ॥

ये धर्मा हेतुप्रभवा । हेतुन् तेषान् तथागतो ह्य् अवदत् । तेषाञ् च यो निरोध । एवंवादी महाश्रमणः ॥

श्रीः ॥ श्रीः ॥ श्रीः ॥ .......थ ॥ थ ॥ थ........ ॥

'phagspa dge 'dunphalchen pai 'jig rtenlas 'dasparsmrabai dge sloṅgi 'dulba silbu rdzogsso ||

addenda 1 (p. iii) pācattika-dharma 141 zu bhi-vin (mā-l), 251

fol. 71b अथाह आर्ये कहिं दानन् दातव्यं । यहिंचित् तं प्रसीदति । अथाह । कहिं दानं दिन्नं महाफलं भवति । वक्तव्यं संघे दिन्नम् महाफलं । अथाह । कहिं दानि संघो शीलवान् गुणवान् भद्रको शिक्षाकामो वक्तव्यं । नास्ति संघो दुःशीलो नाम । अथ दान् आह । कहिं दानि अभियुक्ता भिक्षुभिक्षुणीयो वा क्रियायां वा । खण्डप्रलुग्गे वा उद्देशे स्वाध्याये योगे मनसिकारे कहिं वा शीघ्रं परिसमाप्येत् । चिरं च दृश्येत सम्पक्वो परिभुंज्येत । लभ्यं सम्यग्मती कर्म दातुं । अमुकंहि भिक्षू वा भिक्षुणीयो वा अभियुक्ता इत्य् आदि । सा एषा भिक्षुणी सांघिकं लाभं आत्मनो परिणामयेन् निःसर्गिक । सांघिकं लाभं पुद्गलस्य परिणामयेत् पाचत्तिकं ॥ गणलाभं गणस्य परिणामयेत् पाचत्तिकं । पर्षलाभं परिलाभं परिषाय परिणामयेत् पाचत्तिकं । पौद्गलिकं पुद्गलस्य परिणामयति विनयातिक्रमः । भिक्षुर् अपि गणलाभं गणस्य परिणामयति विनयातिक्रमः । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी जानन्ती गणलाभं परिणतं गणस्य परिणामयेत् पाचत्तिकं ॥ लृ ॥

उद्दानम् ।

ओवादो [1(132)] गण्डञ् च [2(133)] । उपगतवुस्ता द्वे च [3(134), 4(135)] । उद्वाहो [5(136), 6(137)] । भित्ति (तिरो-कुड्यं) [7(138)] हरितम् उदकम् [8(139), 9(140)] गणस्य परिनामयेत् [10(141)]

चतुर्द्दशमो वर्गः ॥ ः ॥

अद्देन्द 1 (प्. इव्) वर्गावशेषाः देशना च विहारो च भिक्षुणीनाञ् च ये दश प्रणीतसम्मतम् मात्रं । यावत् वासादना इह छदना सहशय्या च । सम्विधानञ् च वुच्चति । निषद्या ऊनविंशो च । अरण्यायां च शाटिका द्वाविंशति शुद्धेकेहि उद्धारा भिक्षुणीनां प्रवुच्चति । देशनाम् उद्धरित्वान संचिन्त्यं समोदहे पुनो चात्र ॥

अथ पुनो विहारं उद्धरिय भणेय को कुच्चं । आसादनं । अपनेत्वा समोदहे चीवरं पुनो तत्र विज्ञप्तिम् उद्धरित्वान अपरिहता चतु निर्दिष्टा । अपकर्षिय स्नानं । भीषणां समोदहे । तत्र छादना उद्धरित्वान उदकहास्यं च निर्दिष्टं । उत्क्षिप्य ऊनविंशति निर्दिष्टं । अङ्गुलिप्रतोदो उद्धरिय अरण्यवासं । समोहो पुनो भवति तत्र एव तावता च ।

अद्देन्द 1 (प्. व्) उद्धारा ते भूषाः । पण्डितेन विज्ञेयाः । वर्गं समुद्धरित्वा सप्तमकं । यते ते भूषाः पुरिमा च सप्त वर्गाः । सप्तति शिक्सापदा समाख्याताः । अन्ये च सप्त वर्गाह् । युतं यन् भिक्षुणीसूत्रे तं सर्वम् संकलेत्वान शतं भवति । पिण्डेनैकचत्तालं पाचत्तिका निर्दिष्टाः भिक्षुणीसूत्रे ॥ उद्दिष्टा आर्यमिश्रिकायो एकचत्तालं शतं शुद्धपाचत्तिका धर्माः ।

तत्रार्यमिश्रिकायो पृच्छामि कच्चित् थ परिशुद्धाः । द्वितीयं पि तृतीयं पि पृच्छामि । कच्चित् थ परिशुद्धाः । परिशुद्धा अत्रार्यमिश्रिकायो । यस्मात् तूष्णीम् एवम् एतद् धारयामि ॥ ः ॥

252. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । अथ खलु भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रेति । एकम् इदं गौतमि समयं तथागतो इहैव श्रावस्तीयं विहरति ।